౨. సతిసుత్తవణ్ణనా
౩౬౮. సరతీతి సతో. అయం పన న యాయ కాయచి సతియా సతో, అథ ఖో ఏదిసాయాతి దస్సేన్తో ‘‘కాయాదిఅనుపస్సనాసతియా’’తి ఆహ. చతుసమ్పజఞ్ఞపఞ్ఞాయాతి చతుబ్బిధసమ్పజఞ్ఞపఞ్ఞాయ, అభిక్కమనం అభిక్కన్తన్తి ఆహ – ‘‘అభిక్కన్తం వుచ్చతి గమన’’న్తి. తథా పటిక్కమనం పటిక్కన్తన్తి వుత్తం – ‘‘పటిక్కన్తం నివత్తన’’న్తి. నివత్తనఞ్చ నివత్తిమత్తం, నివత్తిత్వా పన గమనం గమనమేవ. కాయం అభిహరన్తో అభిగమనవసేన కాయం నామేన్తో. ఠాననిసజ్జాసయనేసు యో గమనాదివిధినా కాయస్స పురతో అభిహారో, సో అభిక్కమో, పచ్ఛతో అపహరణం పటిక్కమోతి దస్సేన్తో ‘‘ఠానేపీ’’తిఆదిమాహ. ఆసనస్సాతి పీఠకాదిఆసనస్స. పురిమఅఙ్గాభిముఖోతి అటనికాదిపురిమావయవాభిముఖో. సంసరన్తోతి సంసప్పన్తో. పచ్చాసంసరన్తోతి పటిఆసప్పన్తో. ఏసేవ నయోతి ఇమినా సరీరస్సేవ అభిముఖసంసప్పనపటిఆసప్పనాని నిదస్సేతి.
సమ్మా పజాననం సమ్పజానం. తేన అత్తనా కాతబ్బకిచ్చస్స కరణసీలో సమ్పజానకారీతి ఆహ – ‘‘సమ్పజఞ్ఞేన సబ్బకిచ్చకారీ’’తి. సమ్పజానమేవ హి సమ్పజఞ్ఞం. సమ్పజఞ్ఞస్సేవ వా కారీతి సమ్పజఞ్ఞస్సేవ కరణసీలో. సమ్పజఞ్ఞం కరోతేవాతి అభిక్కన్తాదీసు అసమ్మోహం ఉప్పాదేతి ఏవ, సమ్పజానస్సేవ వా కారో ఏతస్స అత్థీతి సమ్పజానకారీ.
ధమ్మతో వడ్ఢితసఙ్ఖాతేన సహ అత్థేన వత్తతీతి సాత్థకం, అభిక్కన్తాది, సాత్థకస్స సమ్పజాననం సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం. సప్పాయస్స అత్తనో ఉపకారావహస్స హితస్స సమ్పజాననం సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం. అభిక్కమాదీసు భిక్ఖాచారగోచరే, అఞ్ఞత్థాపి చ పవత్తేసు అవిజహితే కమ్మట్ఠానసఙ్ఖాతే గోచరే సమ్పజఞ్ఞం గోచరసమ్పజఞ్ఞం. అభిక్కమాదీసు అసమ్ముయ్హనమేవ సమ్పజఞ్ఞం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం. పరిగ్గణ్హిత్వాతి తులయిత్వా తీరేత్వా, పటిసఙ్ఖాయాతి అత్థో. సఙ్ఘదస్సనేనేవ ఉపోసథపవారణాదిఅత్థం గమనం సఙ్గహితం. అసుభదస్సనాదీతి ఆది-సద్దేన కసిణపరికమ్మాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘చేతియం దిస్వాపి హీ’’తిఆది వుత్తం. అరహత్తం పాపుణాతీతి ఉక్కట్ఠనిద్దేసో ఏసో. సమథవిపస్సనుప్పాదనమ్పి హి భిక్ఖునో వుద్ధి ఏవ. దక్ఖిణద్వారేతి చేతియఙ్గణస్స దక్ఖిణద్వారే, తథా పచ్ఛిమద్వారేతిఆదీసు. అభయవాపి పాళియన్తి అభయవాపియా పురత్థిమతీరే.
బుద్ధవంస-అరియవంస-చేతియవంస-దీపవంసాదివంసకథనతో మహాఅరియవంసభాణకో థేరో. పఞ్ఞాయనట్ఠానేతి చేతియస్స పఞ్ఞాయనట్ఠానే. ఏకపదుద్ధారేతి పదుద్ధారపతిట్ఠానపరివత్తనం అకత్వా ఏకస్మింయేవ అవట్ఠానే. కేచీతి అభయగిరివాసినో.
తస్మిం పనాతి సాత్థకసమ్పజఞ్ఞవసేన పరిగ్గహితఅత్థేపి గమనే. అత్థో నామ ధమ్మతో వడ్ఢీతి యం సాత్థకన్తి అధిప్పేతం గమనం, తం సప్పాయమేవాతి సియా కస్సచి ఆసఙ్కాతి తన్నివత్తనత్థం ‘‘చేతియదస్సనం తావా’’తిఆది ఆరద్ధం. చిత్తకమ్మరూపకాని వియాతి చిత్తకమ్మకతా పటిమాయో వియ, యన్తపయోగేన వా విచిత్తకమ్మా పటిమాయ సదిసా యన్తరూపకా వియ. అసమపేక్ఖనం గేహస్సితఅఞ్ఞాణుపేక్ఖావసేన ఆరమ్మణే అయోనిసో ఓలోకనాది. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా ఉప్పజ్జతి ఉపేక్ఖా బాలస్స మూళ్హస్స పుథుజ్జనస్సా’’తిఆది (మ. ని. ౩.౩౦౮). హత్థిఆదిసమ్మద్దేన జీవితన్తరాయో. విసభాగరూపదస్సనాదినా బ్రహ్మచరియన్తరాయో.
పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ భిక్ఖూనం అనువత్తనకథా ఆచిణ్ణా, అననువత్తనకథా పన తస్సా అపరా దుతియా నామ హోతీతి ఆహ – ‘‘ద్వే కథా నామ న కథితపుబ్బా’’తి. ఏవన్తి ఇమినా ‘‘సచే పనా’’తిఆదికం సబ్బమ్పి వుత్తాకారం పచ్చామసతి, న ‘‘పురిసస్స మాతుగామాసుభ’’న్తిఆదికం వుచ్చమానం.
యోగకమ్మస్స పవత్తిట్ఠానతాయ భావనాయ ఆరమ్మణం కమ్మట్ఠానం వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానసఙ్ఖాతం గోచర’’న్తి. ఉగ్గహేత్వాతి యథా ఉగ్గహనిమిత్తం ఉప్పజ్జతి, ఏవం ఉగ్గహకోసల్లస్స సమ్పాదనవసేన ఉగ్గహేత్వా.
హరతీతి కమ్మట్ఠానం పవత్తేతి, యావ పిణ్డపాతపటిక్కమా అనుయుఞ్జతీతి అత్థో. న పచ్చాహరతీతి ఆహారూపభోగతో యావ దివాట్ఠానుపసఙ్కమనా కమ్మట్ఠానం న పటినేతి. సమాదాయ వత్తతి సమ్మా ఆదియిత్వా తేసం వత్తానం పరిపూరణవసేన వత్తతి. సరీరపరికమ్మన్తి ముఖధోవనాదిసరీరపటిజగ్గనం. ద్వే తయో పల్లఙ్కేతి ద్వే తయో నిసజ్జావారే ద్వే తీణి ఉణ్హాసనాని. తేనాహ – ‘‘ఉసుమం గాహాపేన్తో’’తి. కమ్మట్ఠానసీసేనేవాతి కమ్మట్ఠానముఖేనేవ కమ్మట్ఠానం అవిజహన్తో ఏవ. తేన ‘‘పత్తోపి అచేతనో’’తిఆదినా పవత్తేతబ్బకమ్మట్ఠానం, యథాపరిహరియమానం వా కమ్మట్ఠానం అవిజహిత్వాతి దస్సేతి. తథేవాతి తిక్ఖత్తుమేవ. పరిభోగచేతియతో సరీరచేతియం గరుతరన్తి కత్వా ‘‘చేతియం వన్దిత్వా’’తి చేతియవన్దనాయ పఠమం కరణీయతా వుత్తా. తథా హి అట్ఠకథాయం – ‘‘చేతియం బాధయమానా బోధిసాఖా హరితబ్బా’’తి వుత్తా. బుద్ధగుణానుస్సరణవసేనేవ బోధిఞ్చ పణిపాతకరణన్తి ఆహ – ‘‘బుద్ధస్స భగవతో సమ్ముఖా వియ నిపచ్చకారం దస్సేత్వా’’తి. గామసమీపేతి గామస్స ఉపచారట్ఠానే.
జనసఙ్గహణత్థన్తి ‘‘మయి అకథేన్తే ఏతేసం కో కథేస్సతీ’’తి ధమ్మానుగ్గహేన జనసఙ్గహణత్థం. తస్మాతి యస్మా ‘‘ధమ్మకథా నామ కథేతబ్బా ఏవా’’తి అట్ఠకథాచరియా వదన్తి, యస్మా చ ధమ్మకథా కమ్మట్ఠానవినిముత్తా నామ నత్థి, తస్మా. కమ్మట్ఠానసీసేనేవాతి అత్తనా పరిహరియమానం కమ్మట్ఠానం అవిజహన్తో తదనుగుణంయేవ ధమ్మకథం కథేత్వా. అనుమోదనం కత్వాతి ఏత్థాపి ‘‘కమ్మట్ఠానసీసేనేవా’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. సమ్పత్తపరిచ్ఛేదేనేవాతి పరిచితో అపరిచితోతిఆదివిభాగం అకత్వా సమ్పత్తకోటియా ఏవ, సమాగమమత్తేనేవాతి అత్థో. భయేతి పరచక్కాదిభయే.
కమ్మజతేజోతి గహణిం సన్ధాయాహ. కమ్మట్ఠానవీథిం నారోహతి ఖుదాపరిస్సమేన కిలన్తకాయత్తా సమాధానాభావతో. అవసేసట్ఠానేతి యాగుయా అగ్గహితట్ఠానే. పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖన్తి కమ్మట్ఠానుపట్ఠానస్స అవిచ్ఛేద-దస్సనమేతం, యథా పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖం పవత్తాయ సరపటిపాటియా అనవిచ్ఛేదో, ఏవమేతస్సపి కమ్మట్ఠానుపట్ఠానస్సాతి వుత్తం హోతి.
నిక్ఖిత్తధురో భావనానుయోగే. వత్తపటిపత్తియా అపూరణేన సబ్బవత్తాని భిన్దిత్వా. కామే అవీతరాగో హోతి. కాయే అవీతరాగో. రూపే అవీతరాగో. యావదత్థం ఉదరావదేహం భుఞ్జిత్వా సేయ్యసుఖం పస్ససుఖం మిద్ధసుఖం అనుయుత్తో విహరతి. అఞ్ఞతరం దేవనికాయం పణిధాయ బ్రహ్మచరియం చరతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౦; మ. ని. ౧.౧౮౬) ఏవం వుత్తం పఞ్చవిధచేతోవినిబన్ధచిత్తో. చరిత్వాతి పవత్తిత్వా.
గతపచ్చాగతికవత్తవసేనాతి భావనాసహితంయేవ భిక్ఖాయ గతపచ్చాగతం గమనపచ్చాగమనం ఏతస్స అత్థీతి గతపచ్చాగతికం, తదేవ వత్తం, తస్స వసేన. అత్తనో హితసుఖం కామేన్తి ఇచ్ఛన్తీతి అత్తకామా, ధమ్మచ్ఛన్దవన్తో. ‘‘ధమ్మో’’తి హి హితం తంనిమిత్తకఞ్చ సుఖన్తి. అథ వా విఞ్ఞూనం ధమ్మానం అత్తనియత్తా అత్తభావపరిచ్ఛన్నత్తా చ అత్తా నామ ధమ్మో. తేనాహ భగవా – ‘‘అత్తదీపా, భిక్ఖవే, విహరథ అత్తసరణా’’తిఆది (సం. ని. ౩.౪౩). తం కామేన్తి ఇచ్ఛన్తీతి అత్తకామా. ఉసభం నామ వీసతి యట్ఠియో. తాయ సఞ్ఞాయాతి తాయ పాసాణసఞ్ఞాయ, ‘‘ఏత్తకం ఠానమాగతా’’తి జానన్తాతి అధిప్పాయో. సో ఏవ నయో అయం భిక్ఖూతిఆదికో యో ఠానే వుత్తో, సో ఏవ నిసజ్జాయపి నయో. పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తానం ఛిన్నభత్తభావభయేనపి యోనిసోమనసికారం పరిబ్రూహేతి.
మద్దన్తాతి ధఞ్ఞకరణట్ఠానే సాలిసీసాని మద్దన్తా. మహాపధానం పూజేస్సామీతి అమ్హాకం అత్థాయ లోకనాథేన ఛ వస్సాని కతం దుక్కరచరియం ఏవాహం యథాసత్తి పూజేస్సామీతి. పటిపత్తిపూజా హి సత్థుపూజా, న ఆమిసపూజాతి. ఠానచఙ్కమమేవాతి అధిట్ఠాతబ్బఇరియాపథకాలవసేన వుత్తం, న భోజనాదికాలేసు అవస్సం కాతబ్బనిసజ్జాయ పటిక్ఖేపవసేన.
వీథిం ఓతరిత్వా ఇతో చితో అనోలోకేత్వా పఠమమేవ వీథియో సల్లక్ఖేతబ్బాతి ఆహ ‘‘వీథియో సల్లక్ఖేత్వా’’తి. యం సన్ధాయ వుచ్చతి – ‘‘పాసాదికేన అభిక్కన్తేనా’’తిఆది. తం దస్సేతుం ‘‘తత్థ చా’’తిఆది వుత్తం. ఆహారే పటికూలసఞ్ఞం ఉపట్ఠపేత్వాతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. అట్ఠఙ్గసమన్నాగతన్తి ‘‘యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩; ౨.౨౪; ౩.౭౫; సం. ని. ౪.౧౨౦; అ. ని. ౬.౫౮; ౮.౯) వుత్తేహి అట్ఠహి అఙ్గేహి సమన్నాగతం కత్వా. నేవ దవాయాతిఆది పన పటిక్ఖేపదస్సనం.
పచ్చేకబోధిం సచ్ఛికరోతి, యది ఉపనిస్సయసమ్పన్నో హోతీతి సమ్బన్ధో. ఇదఞ్చ యథా హేట్ఠా తీసు ఠానేసు, ఏవం ఇతో పరేసు ఠానేసు ఉపనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. తత్థ పచ్చేకబోధియా ఉపనిస్సయసమ్పదా కప్పానం ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని సతసహస్సఞ్చ తజ్జం పుఞ్ఞఞాణసమ్భారసమ్భరణం, సావకబోధియం అగ్గసావకానం ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం కప్పసతసహస్సఞ్చ, మహాసావకానం కప్పసతసహస్సమేవ తజ్జం సమ్భారసమ్భరణం, ఇతరేసం అతీతాసు జాతీసు వివట్టసన్నిస్సయవసేన నిబ్బత్తితం నిబ్బేధభాగియం కుసలం. బాహియో దారుచీరియోతి బాహియవిసయే జాతసంవద్ధతాయ బాహియో, దారుచీరపరిహరణేన దారుచీరియోతి లద్ధసమఞ్ఞో. సో హి ఆయస్మా ‘‘తస్మాతిహ తే, బాహియ, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం భవిస్సతీ’’తిఆదివసప్పవత్తేన (ఉదా. ౧౦) సంఖిత్తేనేవ ఓవాదేన ఖిప్పతరం విసేసం అధిగచ్ఛి. తేన వుత్తం ‘‘ఖిప్పాభిఞ్ఞో వా హోతి సేయ్యథాపి థేరో బాహియో దారుచీరియో’’తి. ఏవం మహాపఞ్ఞో వాతిఆదీసు యథారహం వత్తబ్బన్తి.
తన్తి అసమ్ముయ్హనం. ఏవన్తి ఇదాని వుచ్చమానాకారదస్సనం. అత్తా అభిక్కమతీతి ఇమినా అన్ధపుథుజ్జనస్స దిట్ఠిగ్గాహవసేన అభిక్కమే సమ్ముయ్హనం దస్సేతి, అహం అభిక్కమామీతి పన ఇమినా మానగ్గాహవసేన, తదుభయం పన తణ్హాయ వినా న హోతీతి తణ్హాగ్గాహవసేనపి సమ్ముయ్హనం దస్సితమేవ హోతి, ‘‘తథా అసమ్ముయ్హన్తో’’తి వత్వా తం అసమ్ముయ్హనం యేన ఘనవినిబ్భోగేన హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘అభిక్కమామీతి చిత్తే ఉప్పజ్జమానే’’తిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా వాయోధాతుయా అనుగతా తేజోధాతు ఉద్ధరణస్స పచ్చయో. ఉద్ధరణగతికా హి తేజోధాతూతి ఉద్ధరణే వాయోధాతుయా తస్సా అనుగతభావో, తస్మా ఇమాసం ద్విన్నమేత్థ ధాతూనం సామత్థియతో అధిమత్తతా, ఇతరాసఞ్చ ఓమత్తతాతి దస్సేన్తో ‘‘ఏకేకపాదుద్ధరణే…పే… బలవతియో’’తి ఆహ. యస్మా పన తేజోధాతుయా అనుగతా వాయోధాతు అతిహరణవీతిహరణానం పచ్చయో. తిరియగతికాయ హి వాయోధాతుయా అతిహరణవీతిహరణేసు సాతిసయో బ్యాపారోతి తేజోధాతుయా తస్సానుగతభావో, తస్మా ఇమాసం ద్విన్నమేత్థ సామత్థియతో అధిమత్తతా, ఇతరాసఞ్చ ఓమత్తతాతి దస్సేన్తో ‘‘తథా అతిహరణవీతిహరణేసూ’’తి ఆహ. సతిపి అనుగమనానుగన్తబ్బతావిసేసే తేజోధాతువాయోధాతుభావమత్తం సన్ధాయ తథా-సద్దగ్గహణం.
తత్థ అక్కన్తట్ఠానతో పాదస్స ఉక్ఖిపనం ఉద్ధరణం, ఠితట్ఠానం అతిక్కమిత్వా పురతో హరణం అతిహరణం. రుక్ఖఖాణుఆదిపరిహరణత్థం, పతిట్ఠితపాదఘట్టనపరిహరణత్థం వా పస్సేన హరణం వీతిహరణం. యావ పతిట్ఠితపాదో, తావ ఆహరణం అతిహరణం, తతో పరం హరణం వీతిహరణన్తి అయం వా ఏతేసం విసేసో. యస్మా పథవీధాతుయా అనుగతా ఆపోధాతు వోస్సజ్జనస్స పచ్చయో. గరుతరసభావా హి ఆపోధాతూతి వోస్సజ్జనే పథవీధాతుయా తస్సానుగతభావో, తస్మా తాసం ద్విన్నమేత్థ సామత్థియతో అధిమత్తతా, ఇతరాసఞ్చ ఓమత్తతాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వోస్సజ్జనే…పే… బలవతియో’’తి. యస్మా పన ఆపోధాతుయా అనుగతా పథవీధాతు సన్నిక్ఖేపనస్స పచ్చయో. పతిట్ఠాభావే వియ పతిట్ఠాపనేపి తస్సా సాతిసయకిచ్చత్తా ఆపోధాతుయా తస్సా అనుగతభావో, తథా ఘట్టనకిరియాయ పథవీధాతుయా వసేన సన్నిరుమ్భనస్స సిజ్ఝనతో తత్థాపి పథవీధాతుయా ఆపోధాతుఅనుగతభావో, తస్మా వుత్తం – ‘‘తథా సన్నిక్ఖేపనసన్నిరుమ్భనేసూ’’తి.
తత్థాతి తస్మిం అభిక్కమనే, తేసు వా వుత్తేసు ఉద్ధరణాదీసు ఛసు కోట్ఠాసేసు. ఉద్ధరణేతి ఉద్ధరణక్ఖణే. రూపారూపధమ్మాతి ఉద్ధరణాకారేన పవత్తా రూపధమ్మా తంసముట్ఠాపకా అరూపధమ్మా చ. అతిహరణం న పాపుణన్తి ఖణమత్తావట్ఠానతో. తత్థ తత్థేవాతి యత్థ యత్థ ఉప్పన్నా, తత్థ తత్థేవ. న హి ధమ్మానం దేసన్తరసఙ్కమనం అత్థి. పబ్బం పబ్బన్తిఆది ఉద్ధరణాదికోట్ఠాసే సన్ధాయ సభాగసన్తతివసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అతిఇత్తరో హి రూపధమ్మానమ్పి పవత్తిక్ఖణో, గమనస్సాదానం దేవపుత్తానం హేట్ఠుపరియాయేన పటిముఖం ధావన్తానం సిరసి పాదే చ బద్ధఖురధారాసమాగమతోపి సీఘతరో. యథా తిలానం భజ్జియమానానం తటతటాయనేన భేదో లక్ఖీయతి, ఏవం సఙ్ఖతధమ్మానం ఉప్పాదేనాతి దస్సనత్థం ‘‘తటతటాయన్తా’’తి వుత్తం. ఉప్పన్నా హి ఏకన్తతో భిజ్జన్తీతి.
సద్ధిం రూపేనాతి ఇదం తస్స తస్స చిత్తస్స నిరోధేన సద్ధిం నిరుజ్ఝనకరూపధమ్మవసేన వుత్తం, యం తతో సత్తరసమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నం. అఞ్ఞథా యది రూపారూపధమ్మా సమానక్ఖణా సియుం, ‘‘రూపం గరుపరిణామం దన్ధనిరోధ’’న్తిఆదివచనేహి విరోధో సియా. తథా – ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి, యం ఏవం లహుపరివత్తం, యథయిదం చిత్త’’న్తి (అ. ని. ౧.౪౮) ఏవమాదిపాళియా చ. చిత్తచేతసికా హి సారమ్మణసభావా యథాబలం అత్తనో ఆరమ్మణపచ్చయభూతమత్థం విభావేన్తాయేవ ఉప్పజ్జన్తీతి తేసం తంసభావనిప్ఫత్తిఅనన్తరం నిరోధో, రూపధమ్మా పన అనారమ్మణా పకాసేతబ్బా. ఏవం తేసం పకాసేతబ్బభావనిప్ఫత్తి సోళసహి చిత్తేహి హోతీతి తఙ్ఖణాయుకతా తేసం ఇచ్ఛితా, లహుకవిఞ్ఞాణస్స విసయసఙ్గతిమత్తపచ్చయతాయ తిణ్ణం ఖన్ధానం, విసయసఙ్గతిమత్తతాయ చ విఞ్ఞాణస్స లహుపరివత్తితా, దన్ధమహాభూతపచ్చయతాయ రూపధమ్మానం దన్ధపరివత్తితా. నానాధాతుయా యథాభూతఞాణం ఖో పన తథాగతస్సేవ, తేన చ పురేజాతపచ్చయో రూపధమ్మోవ వుత్తో, పచ్ఛాజాతపచ్చయో చ తస్సేవాతి రూపారూపధమ్మానం సమానక్ఖణతా న యుజ్జతేవ, తస్మా వుత్తనయేనేవేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
అఞ్ఞం ఉప్పజ్జతే చిత్తం, అఞ్ఞం చిత్తం నిరుజ్ఝతీతి యం పురిముప్పన్నం చిత్తం, తం అఞ్ఞం, తం పన నిరుజ్ఝన్తం అపరస్స అనన్తరాదిపచ్చయో హుత్వా ఏవ నిరుజ్ఝతీతి తథాలద్ధపచ్చయం అఞ్ఞం ఉప్పజ్జతే చిత్తం. యది ఏవం తేసం అన్తరో లబ్భేయ్యాతి, నోతి ఆహ ‘‘అవీచిమనుపబన్ధో’’తి. యథా వీచి అన్తరో న లబ్భతి, ‘‘తదేవేత’’న్తి అవిసేసవిదూ మఞ్ఞన్తి, ఏవం అను అను పబన్ధో చిత్తసన్తానో రూపసన్తానో చ నదీసోతోవ నదియం ఉదకప్పవాహో వియ వత్తతి.
అభిముఖం లోకితం ఆలోకితన్తి ఆహ ‘‘పురతోపేక్ఖన’’న్తి. యస్మా యందిసాభిముఖో గచ్ఛతి తిట్ఠతి నిసీదతి వా, తదభిముఖం పేక్ఖనం ఆలోకితం, తస్మా తదనుగతం విదిసాలోకనం విలోకితన్తి ఆహ ‘‘విలోకితం నామ అనుదిసాపేక్ఖన’’న్తి. సమ్మజ్జనపరిభణ్డాదికరణే ఓలోకితస్స, ఉల్లోకాహరణాదీసు ఉల్లోకితస్స, పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తస్స పరిస్సయస్స పరివజ్జనాదివసేన అపలోకితస్స చ సియా సమ్భవోతి ఆహ – ‘‘ఇమినా వా ముఖేన సబ్బానిపి తాని గహితానేవా’’తి.
కాయసక్ఖిన్తి కాయేన సచ్ఛికతవన్తం, పచ్చక్ఖకారినన్తి అత్థో. సోహాయస్మా విపస్సనాకాలే ఏవ ‘‘యమేవాహం ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతం నిస్సాయ సాసనే అనభిరతిఆదివిప్పకారం పత్తో, తమేవ సుట్ఠు నిగ్గహేస్సామీ’’తి ఉస్సాహజాతో బలవహిరోత్తప్పో, తత్థ చ కతాధికారత్తా ఇన్ద్రియసంవరే ఉక్కంసపారమిప్పత్తో, తేనేవ నం సత్థా – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానం యదిదం నన్దో’’తి (అ. ని. ౧.౨౩౦) ఏతదగ్గే ఠపేసి.
సాత్థకతా చ సప్పాయతా చ వేదితబ్బా ఆలోకితవిలోకితస్సాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. తస్మాతి కమ్మట్ఠానావిజహనస్సేవ గోచరసమ్పజఞ్ఞభావతోతి వుత్తమేవత్థం హేతుభావేన పచ్చామసతి. అత్తనో కమ్మట్ఠానవసేనేవ ఆలోకనవిలోకనం కాతబ్బం, ఖన్ధాదికమ్మట్ఠానికేహి అఞ్ఞో ఉపాయో న గవేసితబ్బోతి అధిప్పాయో. యస్మా ఆలోకితాదిసమఞ్ఞాపి ధమ్మమత్తస్సేవ పవత్తివిసేసో, తస్మా తస్స యాథావతో పజాననం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞన్తి దస్సేతుం ‘‘అబ్భన్తరే’’తిఆది వుత్తం. చిత్తకిరియవాయోధాతువిప్ఫారవసేనాతి కిరియమయచిత్తసముట్ఠానవాయోధాతుయా చలనాకారపవత్తివసేన. అధో సీదతీతి థోకం ఓతరతి. ఉద్ధం లఙ్ఘేతీతి లఙ్ఘన్తం వియ ఉపరి గచ్ఛతి.
అఙ్గకిచ్చం సాధయమానన్తి పధానభూతం అఙ్గకిచ్చం నిప్ఫాదేన్తం, ఉపపత్తిభవస్స సరీరం హుత్వాతి అత్థో. పఠమజవనేపి…పే… సత్తమజవనేపి న హోతీతి ఇదం పఞ్చద్వారవిఞ్ఞాణవీథియం ‘‘ఇత్థీ పురిసో’’తి రజ్జనాదీనం అభావం సన్ధాయ వుత్తం. తత్థ హి ఆవజ్జనవోట్ఠబ్బనానం అయోనిసో ఆవజ్జనవోట్ఠబ్బనవసేన ఇట్ఠే ఇత్థిరూపాదిమ్హి లోభమత్తం, అనిట్ఠే పటిఘమత్తం ఉప్పజ్జతి. మనోద్వారే పన ‘‘ఇత్థీ పురిసో’’తి రజ్జనాది హోతి, తస్స పఞ్చద్వారజవనం మూలం, యథావుత్తం వా సబ్బం భవఙ్గాది. ఏవం మనోద్వారజవనస్స మూలభూతధమ్మపరిజాననవసేనేవ మూలపరిఞ్ఞా వుత్తా, ఆగన్తుకతావకాలికతా పన పఞ్చద్వారజవనస్సేవ అపుబ్బభావవసేన చేవ ఇత్తరభావవసేన చ వుత్తా. హేట్ఠుపరియవసేన భిజ్జిత్వా పతితేసూతి హేట్ఠిమస్స ఉపరిమస్స చ అపరాపరం భఙ్గప్పత్తిమాహ.
తన్తి జవనం. తస్స జవనస్స న యుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఆగన్తుకో అబ్భాగతో. ఉదయబ్బయపరిచ్ఛిన్నో తావతకో కాలో ఏతేసన్తి తావకాలికాని.
ఏతం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం. సమవాయేతి సామగ్గియం. తత్థాతి పఞ్చక్ఖన్ధవసేన ఆలోకనవిలోకనే పఞ్ఞాయమానే తబ్బినిముత్తో – కో ఏకో ఆలోకేతి, కో విలోకేతి. ఉపనిస్సయపచ్చయోతి ఇదం సుత్తన్తనయేన పరియాయతో వుత్తం. సహజాతపచ్చయోతి నిదస్సనమత్తమేతం అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతాదిపచ్చయానమ్పి లబ్భనతో.
కాలేతి సమిఞ్జితుం యుత్తకాలే సమిఞ్జన్తస్స, తథా పసారేతుం యుత్తకాలే పసారేన్తస్స. ‘‘మణిసప్పో నామ ఏకా సప్పజాతీ’’తి వదన్తి. లళనన్తి కమ్పనం, లీళాకరణం వా.
ఉణ్హపకతికో పరిళాహబహులకాయో. సీలస్స విదూసనేన అహితావహత్తా మిచ్ఛాజీవవసేన ఉప్పన్నం అసప్పాయం. ‘‘చీవరమ్పి అచేతన’’న్తిఆదినా చీవరస్స వియ కాయోపి అచేతనోతి కాయస్స అత్తసుఞ్ఞతావిభావనేన ‘‘అబ్భన్తరే’’తిఆదినా వుత్తమేవత్థం పరిదీపేన్తో ఇతరీతరసన్తోసస్స కారణం దస్సేతి. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది.
చతుపఞ్చగణ్ఠికాహతోతి ఆహతచతుపఞ్చగణ్ఠికో, చతుపఞ్చగణ్ఠికాహి వా హతసోభో.
అట్ఠవిధోపి అత్థోతి అట్ఠవిధోపి పయోజనవిసేసో. మహాసివత్థేరవాదవసేన ‘‘ఇమస్స కాయస్స ఠితియా’’తిఆదినా నయేన వుత్తో దట్ఠబ్బో. ఇమస్మిం పక్ఖే ‘‘నేవ దవాయాతిఆదినా నయేనా’’తి పన ఇదం పటిక్ఖేపఙ్గదస్సనముఖేన పాళి ఆగతాతి కత్వా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
పథవీసన్ధారకజలస్స తంసన్ధారకవాయునా వియ పరిభుత్తస్స ఆహారస్స వాయోధాతుయావ ఆసయే అవట్ఠానన్తి ఆహ – ‘‘వాయోధాతువసేనేవ తిట్ఠతీ’’తి. అతిహరతీతి యావ ముఖా అభిహరతి. వీతిహరతీతి తతో కుచ్ఛియం విమిస్సం కరోన్తో హరతి. అతిహరతీతి వా ముఖద్వారం అతిక్కామేన్తో హరతి. వీతిహరతీతి కుచ్ఛిగతం పస్సతో హరతి. పరివత్తేతీతి అపరాపరం చారేతి. ఏత్థ చ ఆహారస్స ధారణపరివత్తనసఞ్చుణ్ణనవిసోసనాని పథవీధాతుసహితా ఏవ వాయోధాతు కరోతి, న కేవలాతి తాని పథవీధాతుయా కిచ్చభావేన వుత్తాని, సా ఏవ ధారణాదీని కిచ్చాని కరోన్తస్స సాధారణాతి వుత్తాని. అల్లత్తఞ్చ అనుపాలేతీతి యథా వాయోధాతుఆదీహి అఞ్ఞేహి విసోసనం న హోతి, తథా అనుపాలేతి అల్లభావం. తేజోధాతూతి గహణీసఙ్ఖాతా తేజోధాతు. సా హి అన్తోపవిట్ఠం ఆహారం పరిపాచేతి. అఞ్జసో హోతీతి ఆహారస్స పవిసనాదీనం మగ్గో హోతి. ఆభుజతీతి పరియేసనవసేన, అజ్ఝోహరణజిణ్ణాజిణ్ణతాదిపటిసంవేదనవసేన చ ఆవజ్జేతి, విజానాతీతి అత్థో. తంతంవిజాననస్స పచ్చయభూతోయేవ హి పయోగో ‘‘సమ్మాపయోగో’’తి వుత్తో. యేన హి పయోగేన పరియేసనాది నిప్ఫజ్జతి, సో తబ్బిసయవిజాననమ్పి నిప్ఫాదేతి నామ తదవినాభావతో. అథ వా సమ్మాపయోగం సమ్మాపటిపత్తిం అన్వాయ ఆగమ్మ ఆభుజతి సమన్నాహరతి. ఆభోగపుబ్బకో హి సబ్బోపి విఞ్ఞాణబ్యాపారోతి తథా వుత్తం.
గమనతోతి భిక్ఖాచారవసేన గోచరగామం ఉద్దిస్స గమనతో. పరియేసనతోతి గోచరగామే భిక్ఖత్థం ఆహిణ్డనతో. పరిభోగతోతి ఆహారస్స పరిభుఞ్జనతో. ఆసయతోతి పిత్తాదిఆసయతో. ఆసయతి ఏత్థ ఏకజ్ఝం పవత్తమానోపి కమ్మబలవవత్థితో హుత్వా మరియాదవసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరతో సయతి తిట్ఠతి పవత్తతీతి ఆసయో, ఆమాసయస్స ఉపరి తిట్ఠనకో పిత్తాదికో. మరియాదత్థో హి అయమాకారో. నిధేతి యథాభుత్తో ఆహారో నిచితో హుత్వా తిట్ఠతి ఏత్థాతి నిధానం, ఆమాసయో, తతో నిధానతో. అపరిపక్కతోతి గహణీసఙ్ఖాతేన కమ్మజతేజేన అవిపక్కతో. పరిపక్కతోతి యథాభుత్తస్స ఆహారస్స విపక్కభావతో. ఫలతోతి నిప్ఫత్తితో. నిస్సన్దతోతి ఇతో చితో చ విస్సన్దనతో. సమ్మక్ఖనతోతి సబ్బసో మక్ఖనతో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయ (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౨౯౪) గహేతబ్బో.
సరీరతో సేదా ముచ్చన్తీతి వేగసన్ధారణేన ఉప్పన్నపరిళాహతో సరీరతో సేదా ముచ్చన్తి. అఞ్ఞే చ రోగా కణ్ణసూలభగన్దరాదయో. అట్ఠానేతి మనుస్సామనుస్సపరిగ్గహే అయుత్తట్ఠానే ఖేత్తదేవాయతనాదికే. కుద్ధా హి మనుస్సా అమనుస్సాపి వా జీవితక్ఖయం పాపేన్తి. విస్సట్ఠత్తా నేవ తస్స భిక్ఖునో అత్తనో, కస్సచి అనిస్సజ్జితత్తా జిగుచ్ఛనీయత్తా చ న పరస్స, ఉదకతుమ్బతోతి వేళునాళిఆదిఉదకభాజనతో. తన్తి ఛడ్డితఉదకం.
ఏత్థ చ ఏకో ఇరియాపథో ద్వీసు ఠానేసు ఆగతో, సో పుబ్బే అభిక్కమపటిక్కమగహణేన. ‘‘గమనేపి పురతో పచ్ఛతో చ కాయస్స అభిహరణం వుత్తన్తి ఇధ గమనమేవ గహిత’’న్తి అపరే. యస్మా ఇధ సమ్పజఞ్ఞకథాయం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞమేవ ధురం, తస్మా అన్తరన్తరే ఇరియాపథే పవత్తానం రూపారూపధమ్మానం తత్థ తత్థేవ నిరోధదస్సనవసేన సమ్పజానకారితా గహితాతి. మజ్ఝిమభాణకా పన ఏవం వదన్తి – ఏకో హి భిక్ఖు గచ్ఛన్తో అఞ్ఞం చిన్తేన్తో, అఞ్ఞం వితక్కేన్తో గచ్ఛతి, ఏకో కమ్మట్ఠానం అవిస్సజ్జేత్వావ గచ్ఛతి, తథా ఏకో తిట్ఠన్తో, నిసీదన్తో, సయన్తో అఞ్ఞం చిన్తేన్తో, అఞ్ఞం వితక్కేన్తో సయతి, ఏకో కమ్మట్ఠానం అవిస్సజ్జేత్వావ సయతి. ఏత్తకేన పన న పాకటం హోతీతి చఙ్కమనేన దీపేన్తి. యో భిక్ఖు చఙ్కమనం ఓతరిత్వా చఙ్కమనకోటియం ఠితో పరిగ్గణ్హాతి – ‘‘పాచీనచఙ్కమనకోటియం పవత్తా రూపారూపధమ్మా పచ్ఛిమచఙ్కమనకోటిం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుద్ధా, పచ్ఛిమచఙ్కమనకోటియం పవత్తాపి పాచీనచఙ్కమనకోటిం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుద్ధా, చఙ్కమనమజ్ఝే పవత్తా ఉభో కోటియో అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుద్ధా, చఙ్కమనే పవత్తా రూపారూపధమ్మా ఠానం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుద్ధా, ఠానే పవత్తా నిసజ్జం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుద్ధా, నిసజ్జాయ పవత్తా సయనం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుద్ధా’’తి, ఏవం పరిగ్గణ్హన్తో పరిగ్గణ్హన్తో ఏవ చిత్తం భవఙ్గం ఓతారేతి, ఉట్ఠహన్తో పన కమ్మట్ఠానం గహేత్వావ ఉట్ఠహతి. అయం భిక్ఖు గతాదీసు సమ్పజానకారీ నామ హోతీతి.
ఏవమ్పి సుత్తే కమ్మట్ఠానం అవిభూతం హోతి, కమ్మట్ఠానం అవిభూతం న కాతబ్బం, తస్మా సో భిక్ఖు యావ సక్కోతి, తావ చఙ్కమిత్వా ఠత్వా నిసీదిత్వా సయమానో ఏవం పరిగ్గహేత్వా సయతి – ‘‘కాయో అచేతనో మఞ్చో అచేతనో, కాయో న జానాతి ‘అహం మఞ్చే సయితో’తి, మఞ్చోపి న జానాతి ‘మయి కాయో సయితో’తి, అచేతనో కాయో అచేతనే మఞ్చే సయితో’’తి, ఏవం పరిగ్గణ్హన్తో ఏవ చిత్తం భవఙ్గం ఓతారేతి, పబుజ్ఝన్తో కమ్మట్ఠానం గహేత్వావ పబుజ్ఝతీతి అయం సుత్తే సమ్పజానకారీ నామ హోతి. కాయికాదికిరియానిబ్బత్తనేన తమ్మయత్తా ఆవజ్జనకిరియానిబ్బత్తకత్తా ఆవజ్జనకిరియాసముట్ఠితత్తా చ జవనం, సబ్బమ్పి వా ఛద్వారప్పవత్తం కిరియామయపవత్తం నామ, తస్మిం సతి జాగరితం నామ హోతీతి పరిగ్గణ్హన్తో జాగరితే సమ్పజానకారీ నామ. అపిచ రత్తిన్దివం ఛ కోట్ఠాసే కత్వా పఞ్చ కోట్ఠాసే జగ్గన్తోపి జాగరితే సమ్పజానకారీ నామ హోతీతి.
విముత్తాయతనసీసే ఠత్వా ధమ్మం దేసేన్తోపి బాత్తింసతిరచ్ఛానకథం పహాయ దసకథావత్థునిస్సితసప్పాయకథం కథేన్తోపి భాసితే సమ్పజానకారీ నామ హోతి. అట్ఠతింసాయ ఆరమ్మణేసు చిత్తరుచియం ఆరమ్మణం మనసికారం పవత్తేన్తోపి దుతియజ్ఝానం సమాపన్నోపి తుణ్హీభావే సమ్పజానకారీ నామ. దుతియఞ్హి ఝానం వచీసఙ్ఖారప్పహానతో విసేసతో తుణ్హీభావో నామాతి. ఓట్ఠే చాతిఆదీసు చ-సద్దేన కణ్ఠసీసనాభిఆదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తదనురూపం పయోగన్తి తస్స ఉప్పత్తియా అనుచ్ఛవికం చిత్తస్స పవత్తిఆకారసఞ్ఞితం పయోగం, యతో సబ్బే విచారాదయో నిప్ఫజ్జన్తి. ఉపాదారూపపవత్తియాతి విఞ్ఞత్తివికారసహితసద్దాయతనుప్పత్తియా. ఏవన్తి వుత్తప్పకారేన. సత్తసుపి ఠానేసు అసమ్ముయ్హనవసేన ‘‘మిస్సక’’న్తి వుత్తం. మగ్గసమ్మాసతియాపి కాయానుపస్సనాదిఅనురూపత్తా సమ్పజఞ్ఞానురూపపుబ్బభాగం సత్తట్ఠానియస్స ఏకన్తలోకియత్తా.
సతిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.