౧. వేళుద్వారవగ్గో

౧. చక్కవత్తిరాజసుత్తవణ్ణనా

౯౯౭. అనుగ్గహగరహణేసు నిపాతోతి అనుగ్గణ్హనగరహత్థజోతకో నిపాతో. కిమేత్థ అనుగ్గణ్హాతి, కిం వా గరహతీతి ఆహ ‘‘చతున్న’’న్తిఆది. తత్థ అనుగ్గణ్హన్తో అనుచ్ఛవికం కత్వా గణ్హన్తో. గరహన్తో నిన్దన్తో. ఇస్సరసీలో ఇస్సరో, తస్స భావో ఇస్సరియం, పభుతా. అధీనం పతి అధిపతి, తస్స భావో ఆధిపచ్చం, సామిభావోతి ఆహ – ‘‘ఇస్సరియాధిపచ్చ’’న్తిఆది. అనన్తకానీతి అన్తరహితాని.

అవేచ్చప్పసాదేనాతి వత్థుత్తయస్స గుణే యాథావతో అవేచ్చ పవిసిత్వా పసాదో. సో పన కేనచి చలనరహితోతి ఆహ ‘‘అచలప్పసాదేనా’’తి. మగ్గేనాతి అరియమగ్గేన. ఆగతప్పసాదో తస్స అధిగమేన లద్ధప్పసాదో. అపుబ్బం అచరిమన్తి ఏకజ్ఝం. అరియసావకానఞ్హి అరియమగ్గో ఉప్పజ్జన్తోవ తీసు వత్థూసు అవేచ్చప్పసాదం ఆవహన్తో ఏవ ఉప్పజ్జతి. తేసన్తి విసయభూతానం తిణ్ణం వత్థూనం వసేన తిధా వుత్తో. యస్మా చ అత్థతో ఏకో, తస్మావ నిన్నానాకరణో హోతి పవత్తట్ఠానభేదే సతిపి. అరియసావకస్స హీతిఆదినా నయేన తమత్థం వివరతి. పసాదో ఓకప్పనా. పేమం భత్తి. గారవం గరుకరణం. మహన్తం ఉళారం. ఏతం విభాగేన నత్థి సబ్బత్థ సమానత్తా.

ఏవన్తి భవన్తరేపి అకోపనీయతాయ. సదిసవసేనాతి అఞ్ఞేహి అఖణ్డాదీహి సదిసవసేన. తేనాహ ‘‘ముఖవట్టి యఞ్హి ఛిన్నే’’తిఆది. ఖణ్డా ఏతిస్సా అత్థీతి ఖణ్డా. ఏస నయో సేసేసుపి. పాతిమోక్ఖే ఆగతానుక్కమేన సీలస్స ఆదిమజ్ఝవిభాగో వేదితబ్బో. ద్విన్నం వా తిణ్ణం వాతి సీలకోట్ఠాసానం. ఏకన్తరం భిన్నన్తి అభిన్నేన ఏకన్తరం హుత్వా భిన్నం. తేసం ఖణ్డాదీనం. ‘‘భుజిస్సేహీ’’తి ఉత్తరపదలోపేన నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘భుజిస్సభావకరేహీ’’తి. ఇదం వీతిక్కన్తన్తి ఇదమ్పి సీలం వీతిక్కన్తం. ‘‘అయం సీలస్స వీతిక్కమో’’తి ఏవం పరామసితుం అసక్కుణేయ్యేహి.

౨. బ్రహ్మచరియోగధసుత్తవణ్ణనా

౯౯౮. యేసన్తి అనియమతో సద్ధాదీనమాధారభూతపుగ్గలదస్సనం. బుద్ధే పసాదో గహితో. సో హి ఇతరేహి పఠమం గహేతబ్బోతి. అరియకన్తాని సీలాని గహితాని సోతాపన్నస్స సీలానం అధిప్పేతత్తా. సఙ్ఘే పసాదో గహితో ధమ్మప్పసాదస్స అనన్తరం వుచ్చమానత్తా. ధమ్మే పసాదో గహితో అవేచ్చప్పసాదభావతో. సోతం అరియమగ్గం ఆదితో పత్తి సోతాపత్తి, తస్సా అఙ్గాని సోతాపత్తియఙ్గాని. పచ్చేన్తీతి పజాయన్తి అధిగచ్ఛన్తి. తేనాహ ‘‘పాపుణన్తీ’’తి. బ్రహ్మచరియన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియం. కతరపసాదో వత్తమానోతి అధిప్పాయో. మగ్గప్పసాదోతి మగ్గసమ్పయుత్తో పసాదో. ఆగతమగ్గస్సాతి అధిగతమగ్గస్స. మిస్సకప్పసాదో ఏసోతి తస్మా ఉభోపి థేరా పణ్డితా బహుస్సుతా.

౩. దీఘావుఉపాసకసుత్తవణ్ణనా

౯౯౯. యదగ్గేన తస్మిం ఉపాసకే యథావుత్తాని సోతాపత్తియఙ్గాని సంవిజ్జన్తి, తదగ్గేన సో తేసు వత్తిస్సతీతి ఆహ ‘‘చతూసు సోతాపత్తియఙ్గేసు సన్దిస్ససీ’’తి. విజ్జం భజన్తీతి విజ్జాభాగియా, తేసు కోట్ఠాసేసు పరియాపన్నాతి వుత్తం ‘‘విజ్జాభాగియేతి విజ్జాకోట్ఠాసికే’’తి.

౪-౫. పఠమసారిపుత్తసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦౦౦-౧౦౦౧. ‘‘సోతాపత్తీ’’తి పఠమమగ్గో అధిప్పేతో, తస్స అధిగమూపాయో సోతాపత్తియఙ్గం. తేనాహ ‘‘సోతాపత్తియా పుబ్బభాగపటిలాభఙ్గ’’న్తి. సోతాపత్తిఅత్థాయాతి సోతాపత్తిమగ్గత్థాయ. అఙ్గన్తి కారణం. ఇతరే రతనత్తయప్పసాదాదయో. పుబ్బభాగియాయ సోతాపత్తియా అఙ్గం కారణన్తి.

౬. థపతిసుత్తవణ్ణనా

౧౦౦౨. (వితానం కాయానం కాలనకాయ, కారణస్స ఉపగతానం సాతపరియా సిజ్ఝతి. తత్థ కాయపరిపజ్ఝాయముఖేన తన్తిం ఠపేసి భగవా. న హి పస్సథ నమత్థేహి కరణే నిరత్థకో పితి వత్తతి. ‘‘నియతత్తా’’తి వుత్తం. తమేవ నియమం ‘‘మజ్ఝిమపదేసేయేవా’’తి అవధారణేన విభావేతి. మహామణ్డలచారికం చరన్తోపి మజ్ఝిమపదేసస్స అన్తన్తేనేవ చరతి. తత్థ చ వినేయ్యజనస్స సమోసరణతా మత్తపనవాచమహత్థసుపనన్తి.) [ఏత్థన్తరే పాఠో అసుద్ధో దుస్సోధనీయో చ, సుద్ధపాఠో గవేసితబ్బో.] అరుణుట్ఠాపనమ్పి తత్థేవ హోతి. పచ్చన్తపదేసే పన దూరే వినేయ్యజనా హోన్తి, తత్థ గన్త్వా మగ్గఫలేసు పతిట్ఠాపేత్వా తతో పచ్చాగన్త్వా మజ్ఝిమపదేసే ఏవ వాసం ఉపగచ్ఛతి, తత్థ మనుస్సేహి కతానం కారానం మహప్ఫలభావనియమనత్థన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘ఆసన్నే నో భగవా’’తి ఇదం నిదస్సనమత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘న కేవల’’న్తి ఆదిమాహ.

సకిఞ్చనసపలిబోధనట్ఠేనాతి ఏత్థ కిఞ్చనం పలిబోధో అసమాపితకిచ్చతా, తదుభయస్స అత్థిభావేనాతి అత్థో. మహావాసేతి మహాగేహే.

ద్వేపి జనాతి ఇసిదత్తపురాణా. సితం నామ మన్దహసితం. హసితం నామ విస్సట్ఠహసితం. ముత్తచాగోతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం విసుద్ధిమగ్గటీకాయం (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౬౦) వుత్తనయేన వేదితబ్బం. సంవిభాగేతి పరస్స దానవసేన సంవిభజనే. అకతవిభాగన్తి దేయ్యధమ్మవసేన న కతవిభాగం. పుగ్గలవసేన పన ‘‘సీలవన్తేహీ’’తి వుత్తత్తా కతవిభాగమేవ మహప్ఫలతాకరణేన. తేనాహ ‘‘సబ్బం దాతబ్బమేవ హుత్వా ఠిత’’న్తి.

(ఏత్థన్తరే పాఠో అసుద్ధో దుస్సోధనీయో చ, సుద్ధపాఠో గవేసితబ్బో.)

౭. వేళుద్వారేయ్యసుత్తవణ్ణనా

౧౦౦౩. పవేణిఆగతస్సాతి అనేకపురిసయుగవసేన పరమ్పరాగతస్స. అత్తని ఉపనేతబ్బన్తి అత్తని నేత్వా పరస్మిం ఉపనేతబ్బం. తేనాహ ‘‘యో ఖో మ్యాయం ధమ్మో అప్పియో అమనాపో, పరస్సపేసో ధమ్మో అప్పియో అమనాపో’’తిఆది. అమన్తభాసేనాతి సమ్ఫస్స సమ్ఫప్పలాపస్స అమన్తాయ మన్తారహితభాసనేన.

౮-౯. పఠమగిఞ్జకావసథసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦౦౪-౫. ద్వే గామా ద్విన్నం ఞాతీనం గామాతి కత్వా. ఞాతికేతి ఏవంలద్ధనామే ఏకస్మిం గామకే. గిఞ్జకావసథేతి గిఞ్జకా వుచ్చన్తి ఇట్ఠకా, గిఞ్జకాహి ఏవ కతో ఆవసథో, తస్మిం. సో కిర ఆవాసో యథా సుధాహి పరికమ్మేన పయోజనం నత్థి, ఏవం ఇట్ఠకాహి ఏవ చినిత్వా కతో. తేన వుత్తం ‘‘ఇట్ఠకామయే ఆవసథే’’తి. తులాథమ్భద్వారబన్ధకవాటఫలకాని పన దారుమయా ఏవ. ఓరం వుచ్చతి కామధాతు, పచ్చయభావేన తం ఓరం భజన్తీతి ఓరమ్భాగియాని, ఓరమ్భాగస్స వా హితాని ఓరమ్భాగియాని. తేనాహ ‘‘హేట్ఠాభాగియాన’’న్తిఆది. తీహి మగ్గేహీతి హేట్ఠిమేహి తీహి మగ్గేహి. తేహి పహాతబ్బతాయ హి తేసం సఞ్ఞోజనానం ఓరమ్భాగియతా, ఓరం భఞ్జియాని వా ఓరమ్భాగియాని వుత్తాని నిరుత్తినయేన. ఇదాని బ్యతిరేకముఖేన నేసం ఓరమ్భాగియభావం విభావేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. విక్ఖమ్భితాని సమత్థతావిఘాతేన పుథుజ్జనానం, సముచ్ఛిన్నాని సబ్బసో అభావేన అరియానం రూపారూపభవూపపత్తియా విబన్ధనాయ న హోన్తీతి వుత్తం ‘‘అవిక్ఖమ్భితాని మగ్గేన వా అసముచ్ఛిన్నానీ’’తి. నిబ్బత్తివసేనాతి పటిసన్ధిగ్గహణవసేన గన్తుం న దేన్తి. మహగ్గతభవగామికమ్మాయూహనస్స విబన్ధనతో సక్కాయదిట్ఠిఆదీని తీణి సఞ్ఞోజనాని కామచ్ఛన్దబ్యాపాదా వియ మహగ్గతభవూపపత్తియా విసేసపచ్చయత్తా తత్థ మహగ్గతభవే నిబ్బత్తమ్పి తన్నిబ్బత్తిహేతుకమ్మపరిక్ఖయే కామభవూపపత్తిపచ్చయతాయ మహగ్గతభవతో ఆనేత్వా ఇధేవ కామభవే ఏవ నిబ్బత్తాపేన్తి. తస్మా సబ్బానిపి పఞ్చపి సంయోజనాని ఓరమ్భాగియానేవ. పటిసన్ధివసేన అనాగమనసభావోతి పటిసన్ధిగ్గహణవసేన తస్మా లోకా ఇధ న ఆగమనసభావో. బుద్ధదస్సన-థేరదస్సన-ధమ్మస్సవనానం పన అత్థాయ అస్స ఆగమనం అనివారితం.

కదాచి ఉప్పత్తియా విరళాకారతా, పరియుట్ఠానమన్దతాయ అబహలతాతి ద్వేధాపి తనుభావో. అభిణ్హన్తి బహుసో. బహలబహలాతి తిబ్బతిబ్బా. యత్థ ఉప్పజ్జన్తి, తం సన్తానం మద్దన్తా ఫరన్తా సాధేన్తా అన్ధకారం కరోన్తా ఉప్పజ్జన్తి, ద్వీహి పన మగ్గేహి పహీనత్తా తనుకతనుకా మన్దమన్దా ఉప్పజ్జన్తి. పుత్తధీతరో హోన్తీతి ఇదం అకారణం. తథా హి అఙ్గపచ్చఙ్గపరామసనమత్తేనపి తే హోన్తి. ఇదన్తి ‘‘రాగదోసమోహానం తనుత్తా’’తి ఇదం వచనం. భవతనుకవసేనాతి అప్పకభవవసేన. తన్తి మహాసీవత్థేరస్స వచనం పటిక్ఖిత్తన్తి సమ్బన్ధో. యే భవా అరియానం లబ్భన్తి, తే పరిపుణ్ణలక్ఖణభవా ఏవ. యే న లబ్భన్తి, తత్థ కీదిసం తం భవతనుకం. తస్మా ఉభయథాపి భవతనుకస్స అసమ్భవో ఏవాతి దస్సేతుం ‘‘సోతాపన్నస్సా’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠమే భవే భవతనుకం నత్థి అట్ఠమస్సేవ భవస్స సబ్బస్సేవ అభావతో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

కామావచరలోకం సన్ధాయ వుత్తం ఇతరస్స లోకస్స వసేన తథా వత్తుం అసక్కుణేయ్యత్తా. యో హి సకదాగామీ దేవమనుస్సలోకేసు వోమిస్సకవసేన నిబ్బత్తతి, సోపి కామభవవసేనేవ పరిచ్ఛిన్దితబ్బో. భగవతా చ కామలోకే ఠత్వా – ‘‘సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా’’తి వుత్తం. ఇమం లోకం ఆగన్త్వాతి చ ఇమినా పఞ్చసు సకదాగామీసు చత్తారో వజ్జేత్వా ఏకోవ గహితో. ఏకచ్చో హి ఇధ సకదాగామిఫలం పత్వా ఇధేవ పరినిబ్బాయతి, ఏకచ్చో ఇధ పత్వా దేవలోకే పరినిబ్బాయతి, ఏకచ్చో దేవలోకే పత్వా తత్థేవ పరినిబ్బాయతి, ఏకచ్చో దేవలోకే పత్వా ఇధూపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయతి, ఇమే చత్తారో ఇధ న లబ్భన్తి. యో పన ఇధ పత్వా దేవలోకే యావతాయుకం వసిత్వా పున ఇధూపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయతి, అయమిధ అధిప్పేతో. అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఇమం లోకన్తి కామభవో అధిప్పేతో’’తి ఇమమత్థం విభావేతుం ‘‘సచే హీ’’తిఆదినా అఞ్ఞంయేవ చతుక్కం దస్సితం.

చతూసు…పే… సభావోతి అత్థో అపాయగమనీయానం పాపధమ్మానం సబ్బసో పహీనత్తా. ధమ్మనియామేనాతి మగ్గధమ్మనియామేన నియతో ఉపరిమగ్గాధిగమస్స అవస్సంభావిభావతో. తేనాహ ‘‘సమ్బోధిపరాయణో’’తి. తేసం తేసం ఞాణగతిన్తి తేసం తేసం సత్తానం ‘‘అసుకో సోతాపన్నో, అసుకో సకదాగామీ’’తిఆదినా తంతంఞాణాధిగమనం ఞాణూపపత్తిం. ఞాణాభిసమ్పరాయన్తి తతో పరమ్పి – ‘‘నియతో సమ్బోధిపరాయణో సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సతీ’’తిఆదినా ఞాణసహితం ఉపపత్తిపచ్చయభవం. ఓలోకేన్తస్స ఞాణచక్ఖునా అపేక్ఖన్తస్స. కేవలం కాయకిలమథోవ, న తేన కాచి పరేసం అత్థసిద్ధీతి అధిప్పాయో. చిత్తవిహేసా చిత్తఖేదో, సా కిలేసూపసంహితత్తా బుద్ధానం నత్థి.

ఆదిస్సతి ఆలోకీయతి అత్తా ఏతేనాతి ఆదాసం, ధమ్మభూతం ఆదాసం ధమ్మాదాసం, అరియమగ్గఞాణస్సేతం అధివచనం. తేన హి అరియసావకో చతూసు అరియసచ్చేసు విద్ధస్తసమ్మోహత్తా అత్తానం యాథావతో ఞత్వా యాథావతో బ్యాకరేయ్య, తప్పకాసనతో పన ధమ్మపరియాయస్స సుత్తస్స ధమ్మాదాసతా వేదితబ్బాతి. యేన ధమ్మాదాసేనాతి ఇధ పన మగ్గధమ్మమేవ వదతి. సేసం ఉత్తానత్థత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

వేళుద్వారవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.