౧౧. సోతాపత్తిసంయుత్తం

౧. వేళుద్వారవగ్గో

౧. చక్కవత్తిరాజసుత్తవణ్ణనా

౯౯౭. అనుగ్గహగరహణేసు నిపాతోతి అనుగ్గణ్హనగరహత్థజోతకో నిపాతో. కిమేత్థ అనుగ్గణ్హాతి, కిం వా గరహతీతి ఆహ ‘‘చతున్న’’న్తిఆది. తత్థ అనుగ్గణ్హన్తో అనుచ్ఛవికం కత్వా గణ్హన్తో. గరహన్తో నిన్దన్తో. ఇస్సరసీలో ఇస్సరో, తస్స భావో ఇస్సరియం, పభుతా. అధీనం పతి అధిపతి, తస్స భావో ఆధిపచ్చం, సామిభావోతి ఆహ – ‘‘ఇస్సరియాధిపచ్చ’’న్తిఆది. అనన్తకానీతి అన్తరహితాని.

అవేచ్చప్పసాదేనాతి వత్థుత్తయస్స గుణే యాథావతో అవేచ్చ పవిసిత్వా పసాదో. సో పన కేనచి చలనరహితోతి ఆహ ‘‘అచలప్పసాదేనా’’తి. మగ్గేనాతి అరియమగ్గేన. ఆగతప్పసాదో తస్స అధిగమేన లద్ధప్పసాదో. అపుబ్బం అచరిమన్తి ఏకజ్ఝం. అరియసావకానఞ్హి అరియమగ్గో ఉప్పజ్జన్తోవ తీసు వత్థూసు అవేచ్చప్పసాదం ఆవహన్తో ఏవ ఉప్పజ్జతి. తేసన్తి విసయభూతానం తిణ్ణం వత్థూనం వసేన తిధా వుత్తో. యస్మా చ అత్థతో ఏకో, తస్మావ నిన్నానాకరణో హోతి పవత్తట్ఠానభేదే సతిపి. అరియసావకస్స హీతిఆదినా నయేన తమత్థం వివరతి. పసాదో ఓకప్పనా. పేమం భత్తి. గారవం గరుకరణం. మహన్తం ఉళారం. ఏతం విభాగేన నత్థి సబ్బత్థ సమానత్తా.

ఏవన్తి భవన్తరేపి అకోపనీయతాయ. సదిసవసేనాతి అఞ్ఞేహి అఖణ్డాదీహి సదిసవసేన. తేనాహ ‘‘ముఖవట్టి యఞ్హి ఛిన్నే’’తిఆది. ఖణ్డా ఏతిస్సా అత్థీతి ఖణ్డా. ఏస నయో సేసేసుపి. పాతిమోక్ఖే ఆగతానుక్కమేన సీలస్స ఆదిమజ్ఝవిభాగో వేదితబ్బో. ద్విన్నం వా తిణ్ణం వాతి సీలకోట్ఠాసానం. ఏకన్తరం భిన్నన్తి అభిన్నేన ఏకన్తరం హుత్వా భిన్నం. తేసం ఖణ్డాదీనం. ‘‘భుజిస్సేహీ’’తి ఉత్తరపదలోపేన నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘భుజిస్సభావకరేహీ’’తి. ఇదం వీతిక్కన్తన్తి ఇదమ్పి సీలం వీతిక్కన్తం. ‘‘అయం సీలస్స వీతిక్కమో’’తి ఏవం పరామసితుం అసక్కుణేయ్యేహి.

౨. బ్రహ్మచరియోగధసుత్తవణ్ణనా

౯౯౮. యేసన్తి అనియమతో సద్ధాదీనమాధారభూతపుగ్గలదస్సనం. బుద్ధే పసాదో గహితో. సో హి ఇతరేహి పఠమం గహేతబ్బోతి. అరియకన్తాని సీలాని గహితాని సోతాపన్నస్స సీలానం అధిప్పేతత్తా. సఙ్ఘే పసాదో గహితో ధమ్మప్పసాదస్స అనన్తరం వుచ్చమానత్తా. ధమ్మే పసాదో గహితో అవేచ్చప్పసాదభావతో. సోతం అరియమగ్గం ఆదితో పత్తి సోతాపత్తి, తస్సా అఙ్గాని సోతాపత్తియఙ్గాని. పచ్చేన్తీతి పజాయన్తి అధిగచ్ఛన్తి. తేనాహ ‘‘పాపుణన్తీ’’తి. బ్రహ్మచరియన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియం. కతరపసాదో వత్తమానోతి అధిప్పాయో. మగ్గప్పసాదోతి మగ్గసమ్పయుత్తో పసాదో. ఆగతమగ్గస్సాతి అధిగతమగ్గస్స. మిస్సకప్పసాదో ఏసోతి తస్మా ఉభోపి థేరా పణ్డితా బహుస్సుతా.

౩. దీఘావుఉపాసకసుత్తవణ్ణనా

౯౯౯. యదగ్గేన తస్మిం ఉపాసకే యథావుత్తాని సోతాపత్తియఙ్గాని సంవిజ్జన్తి, తదగ్గేన సో తేసు వత్తిస్సతీతి ఆహ ‘‘చతూసు సోతాపత్తియఙ్గేసు సన్దిస్ససీ’’తి. విజ్జం భజన్తీతి విజ్జాభాగియా, తేసు కోట్ఠాసేసు పరియాపన్నాతి వుత్తం ‘‘విజ్జాభాగియేతి విజ్జాకోట్ఠాసికే’’తి.

౪-౫. పఠమసారిపుత్తసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦౦౦-౧౦౦౧. ‘‘సోతాపత్తీ’’తి పఠమమగ్గో అధిప్పేతో, తస్స అధిగమూపాయో సోతాపత్తియఙ్గం. తేనాహ ‘‘సోతాపత్తియా పుబ్బభాగపటిలాభఙ్గ’’న్తి. సోతాపత్తిఅత్థాయాతి సోతాపత్తిమగ్గత్థాయ. అఙ్గన్తి కారణం. ఇతరే రతనత్తయప్పసాదాదయో. పుబ్బభాగియాయ సోతాపత్తియా అఙ్గం కారణన్తి.

౬. థపతిసుత్తవణ్ణనా

౧౦౦౨. (వితానం కాయానం కాలనకాయ, కారణస్స ఉపగతానం సాతపరియా సిజ్ఝతి. తత్థ కాయపరిపజ్ఝాయముఖేన తన్తిం ఠపేసి భగవా. న హి పస్సథ నమత్థేహి కరణే నిరత్థకో పితి వత్తతి. ‘‘నియతత్తా’’తి వుత్తం. తమేవ నియమం ‘‘మజ్ఝిమపదేసేయేవా’’తి అవధారణేన విభావేతి. మహామణ్డలచారికం చరన్తోపి మజ్ఝిమపదేసస్స అన్తన్తేనేవ చరతి. తత్థ చ వినేయ్యజనస్స సమోసరణతా మత్తపనవాచమహత్థసుపనన్తి.) [ఏత్థన్తరే పాఠో అసుద్ధో దుస్సోధనీయో చ, సుద్ధపాఠో గవేసితబ్బో.] అరుణుట్ఠాపనమ్పి తత్థేవ హోతి. పచ్చన్తపదేసే పన దూరే వినేయ్యజనా హోన్తి, తత్థ గన్త్వా మగ్గఫలేసు పతిట్ఠాపేత్వా తతో పచ్చాగన్త్వా మజ్ఝిమపదేసే ఏవ వాసం ఉపగచ్ఛతి, తత్థ మనుస్సేహి కతానం కారానం మహప్ఫలభావనియమనత్థన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘ఆసన్నే నో భగవా’’తి ఇదం నిదస్సనమత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘న కేవల’’న్తి ఆదిమాహ.

సకిఞ్చనసపలిబోధనట్ఠేనాతి ఏత్థ కిఞ్చనం పలిబోధో అసమాపితకిచ్చతా, తదుభయస్స అత్థిభావేనాతి అత్థో. మహావాసేతి మహాగేహే.

ద్వేపి జనాతి ఇసిదత్తపురాణా. సితం నామ మన్దహసితం. హసితం నామ విస్సట్ఠహసితం. ముత్తచాగోతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం విసుద్ధిమగ్గటీకాయం (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౬౦) వుత్తనయేన వేదితబ్బం. సంవిభాగేతి పరస్స దానవసేన సంవిభజనే. అకతవిభాగన్తి దేయ్యధమ్మవసేన న కతవిభాగం. పుగ్గలవసేన పన ‘‘సీలవన్తేహీ’’తి వుత్తత్తా కతవిభాగమేవ మహప్ఫలతాకరణేన. తేనాహ ‘‘సబ్బం దాతబ్బమేవ హుత్వా ఠిత’’న్తి.

(ఏత్థన్తరే పాఠో అసుద్ధో దుస్సోధనీయో చ, సుద్ధపాఠో గవేసితబ్బో.)

౭. వేళుద్వారేయ్యసుత్తవణ్ణనా

౧౦౦౩. పవేణిఆగతస్సాతి అనేకపురిసయుగవసేన పరమ్పరాగతస్స. అత్తని ఉపనేతబ్బన్తి అత్తని నేత్వా పరస్మిం ఉపనేతబ్బం. తేనాహ ‘‘యో ఖో మ్యాయం ధమ్మో అప్పియో అమనాపో, పరస్సపేసో ధమ్మో అప్పియో అమనాపో’’తిఆది. అమన్తభాసేనాతి సమ్ఫస్స సమ్ఫప్పలాపస్స అమన్తాయ మన్తారహితభాసనేన.

౮-౯. పఠమగిఞ్జకావసథసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦౦౪-౫. ద్వే గామా ద్విన్నం ఞాతీనం గామాతి కత్వా. ఞాతికేతి ఏవంలద్ధనామే ఏకస్మిం గామకే. గిఞ్జకావసథేతి గిఞ్జకా వుచ్చన్తి ఇట్ఠకా, గిఞ్జకాహి ఏవ కతో ఆవసథో, తస్మిం. సో కిర ఆవాసో యథా సుధాహి పరికమ్మేన పయోజనం నత్థి, ఏవం ఇట్ఠకాహి ఏవ చినిత్వా కతో. తేన వుత్తం ‘‘ఇట్ఠకామయే ఆవసథే’’తి. తులాథమ్భద్వారబన్ధకవాటఫలకాని పన దారుమయా ఏవ. ఓరం వుచ్చతి కామధాతు, పచ్చయభావేన తం ఓరం భజన్తీతి ఓరమ్భాగియాని, ఓరమ్భాగస్స వా హితాని ఓరమ్భాగియాని. తేనాహ ‘‘హేట్ఠాభాగియాన’’న్తిఆది. తీహి మగ్గేహీతి హేట్ఠిమేహి తీహి మగ్గేహి. తేహి పహాతబ్బతాయ హి తేసం సఞ్ఞోజనానం ఓరమ్భాగియతా, ఓరం భఞ్జియాని వా ఓరమ్భాగియాని వుత్తాని నిరుత్తినయేన. ఇదాని బ్యతిరేకముఖేన నేసం ఓరమ్భాగియభావం విభావేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. విక్ఖమ్భితాని సమత్థతావిఘాతేన పుథుజ్జనానం, సముచ్ఛిన్నాని సబ్బసో అభావేన అరియానం రూపారూపభవూపపత్తియా విబన్ధనాయ న హోన్తీతి వుత్తం ‘‘అవిక్ఖమ్భితాని మగ్గేన వా అసముచ్ఛిన్నానీ’’తి. నిబ్బత్తివసేనాతి పటిసన్ధిగ్గహణవసేన గన్తుం న దేన్తి. మహగ్గతభవగామికమ్మాయూహనస్స విబన్ధనతో సక్కాయదిట్ఠిఆదీని తీణి సఞ్ఞోజనాని కామచ్ఛన్దబ్యాపాదా వియ మహగ్గతభవూపపత్తియా విసేసపచ్చయత్తా తత్థ మహగ్గతభవే నిబ్బత్తమ్పి తన్నిబ్బత్తిహేతుకమ్మపరిక్ఖయే కామభవూపపత్తిపచ్చయతాయ మహగ్గతభవతో ఆనేత్వా ఇధేవ కామభవే ఏవ నిబ్బత్తాపేన్తి. తస్మా సబ్బానిపి పఞ్చపి సంయోజనాని ఓరమ్భాగియానేవ. పటిసన్ధివసేన అనాగమనసభావోతి పటిసన్ధిగ్గహణవసేన తస్మా లోకా ఇధ న ఆగమనసభావో. బుద్ధదస్సన-థేరదస్సన-ధమ్మస్సవనానం పన అత్థాయ అస్స ఆగమనం అనివారితం.

కదాచి ఉప్పత్తియా విరళాకారతా, పరియుట్ఠానమన్దతాయ అబహలతాతి ద్వేధాపి తనుభావో. అభిణ్హన్తి బహుసో. బహలబహలాతి తిబ్బతిబ్బా. యత్థ ఉప్పజ్జన్తి, తం సన్తానం మద్దన్తా ఫరన్తా సాధేన్తా అన్ధకారం కరోన్తా ఉప్పజ్జన్తి, ద్వీహి పన మగ్గేహి పహీనత్తా తనుకతనుకా మన్దమన్దా ఉప్పజ్జన్తి. పుత్తధీతరో హోన్తీతి ఇదం అకారణం. తథా హి అఙ్గపచ్చఙ్గపరామసనమత్తేనపి తే హోన్తి. ఇదన్తి ‘‘రాగదోసమోహానం తనుత్తా’’తి ఇదం వచనం. భవతనుకవసేనాతి అప్పకభవవసేన. తన్తి మహాసీవత్థేరస్స వచనం పటిక్ఖిత్తన్తి సమ్బన్ధో. యే భవా అరియానం లబ్భన్తి, తే పరిపుణ్ణలక్ఖణభవా ఏవ. యే న లబ్భన్తి, తత్థ కీదిసం తం భవతనుకం. తస్మా ఉభయథాపి భవతనుకస్స అసమ్భవో ఏవాతి దస్సేతుం ‘‘సోతాపన్నస్సా’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠమే భవే భవతనుకం నత్థి అట్ఠమస్సేవ భవస్స సబ్బస్సేవ అభావతో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

కామావచరలోకం సన్ధాయ వుత్తం ఇతరస్స లోకస్స వసేన తథా వత్తుం అసక్కుణేయ్యత్తా. యో హి సకదాగామీ దేవమనుస్సలోకేసు వోమిస్సకవసేన నిబ్బత్తతి, సోపి కామభవవసేనేవ పరిచ్ఛిన్దితబ్బో. భగవతా చ కామలోకే ఠత్వా – ‘‘సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా’’తి వుత్తం. ఇమం లోకం ఆగన్త్వాతి చ ఇమినా పఞ్చసు సకదాగామీసు చత్తారో వజ్జేత్వా ఏకోవ గహితో. ఏకచ్చో హి ఇధ సకదాగామిఫలం పత్వా ఇధేవ పరినిబ్బాయతి, ఏకచ్చో ఇధ పత్వా దేవలోకే పరినిబ్బాయతి, ఏకచ్చో దేవలోకే పత్వా తత్థేవ పరినిబ్బాయతి, ఏకచ్చో దేవలోకే పత్వా ఇధూపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయతి, ఇమే చత్తారో ఇధ న లబ్భన్తి. యో పన ఇధ పత్వా దేవలోకే యావతాయుకం వసిత్వా పున ఇధూపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయతి, అయమిధ అధిప్పేతో. అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఇమం లోకన్తి కామభవో అధిప్పేతో’’తి ఇమమత్థం విభావేతుం ‘‘సచే హీ’’తిఆదినా అఞ్ఞంయేవ చతుక్కం దస్సితం.

చతూసు…పే… సభావోతి అత్థో అపాయగమనీయానం పాపధమ్మానం సబ్బసో పహీనత్తా. ధమ్మనియామేనాతి మగ్గధమ్మనియామేన నియతో ఉపరిమగ్గాధిగమస్స అవస్సంభావిభావతో. తేనాహ ‘‘సమ్బోధిపరాయణో’’తి. తేసం తేసం ఞాణగతిన్తి తేసం తేసం సత్తానం ‘‘అసుకో సోతాపన్నో, అసుకో సకదాగామీ’’తిఆదినా తంతంఞాణాధిగమనం ఞాణూపపత్తిం. ఞాణాభిసమ్పరాయన్తి తతో పరమ్పి – ‘‘నియతో సమ్బోధిపరాయణో సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సతీ’’తిఆదినా ఞాణసహితం ఉపపత్తిపచ్చయభవం. ఓలోకేన్తస్స ఞాణచక్ఖునా అపేక్ఖన్తస్స. కేవలం కాయకిలమథోవ, న తేన కాచి పరేసం అత్థసిద్ధీతి అధిప్పాయో. చిత్తవిహేసా చిత్తఖేదో, సా కిలేసూపసంహితత్తా బుద్ధానం నత్థి.

ఆదిస్సతి ఆలోకీయతి అత్తా ఏతేనాతి ఆదాసం, ధమ్మభూతం ఆదాసం ధమ్మాదాసం, అరియమగ్గఞాణస్సేతం అధివచనం. తేన హి అరియసావకో చతూసు అరియసచ్చేసు విద్ధస్తసమ్మోహత్తా అత్తానం యాథావతో ఞత్వా యాథావతో బ్యాకరేయ్య, తప్పకాసనతో పన ధమ్మపరియాయస్స సుత్తస్స ధమ్మాదాసతా వేదితబ్బాతి. యేన ధమ్మాదాసేనాతి ఇధ పన మగ్గధమ్మమేవ వదతి. సేసం ఉత్తానత్థత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

వేళుద్వారవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. రాజకారామవగ్గో

౧. సహస్సభిక్ఖునిసఙ్ఘసుత్తవణ్ణనా

౧౦౦౭. ధమ్మికత్తా దేసవాసీహి అనుకమ్పితో రాజాతి రాజకో, తస్స ఆరామో రాజకారామో, తస్మిం. భూమిసీసం సేట్ఠప్పదేసో, యత్థ వసన్తో లాభగ్గయసగ్గప్పత్తో హోతీతి తేసం అధిప్పాయో.

వారాపేహీతి పటిసేధేహి. యుజ్ఝాపేతున్తి కలహం కారాపేతుం. పున ఆగచ్ఛన్తాతి అపరస్మిం సంవచ్ఛరే ఆగచ్ఛన్తా. ఉబ్బట్టేత్వాతి మహతీ వీచియో ఉబ్బట్టేత్వా. యథా తస్స సకలమేవ రట్ఠం ఏకోదకీభూతం హోతి, ఏవం కత్వా సముద్దమేవ జాతం. తేన వుత్తం ‘‘సముద్దమేవ అకంసూ’’తి.

ఇసీనమన్తరం కత్వాతి ఇసీనం కారణం కత్వా, ఇసీనం హేతూతి అత్థో, ఇసీనం వా అన్తరభేదం కత్వా. తథా లోకే కోలాహలస్స పత్థటతం విభావేన్తో భగవా ‘‘మే సుత’’న్తి ఆహ పచ్చక్ఖతో జానమ్పి. ఉచ్ఛిన్నోతి కులచ్ఛేదేన ఉచ్ఛిన్నో. న కేవలం సయమేవ, అథ ఖో సహ రట్ఠేహి. విభవన్తి వినాసం ఉపగతో.

తం సన్ధాయేతం వుత్తన్తి తం యథావుత్తం పసేనదినా కోసలరాజేన కారితం విహారం సన్ధాయ ఏతం ‘‘రాజకారామే’’తి వుత్తం.

౨-౩. బ్రాహ్మణసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦౦౮-౯. ఉదయగామినిన్తి ఆరమ్భతో పట్ఠాయ సమ్పత్తిఆవహం.

౪. దుగ్గతిభయసుత్తవణ్ణనా

౧౦౧౦. దుట్ఠా గతి నిప్ఫత్తి దుగ్గతి, దుగ్గతభావో దాలిద్దియం, తదేవ భయం, తం సబ్బం అనవసేసం వా దుగ్గతిభయం దలిద్దభయం. సమ్మదేవ అతిక్కన్తోతి సమతిక్కన్తో.

౬. పఠమమిత్తామచ్చసుత్తవణ్ణనా

౧౦౧౨. వోహారమిత్తాతి తంతందానగ్గహణవసేన వోహారకా మిత్తా. ఆమన్తనపటిమన్తనఇరియాపథాదీసుపీతి ఆలాపసల్లాపగమననిసజ్జాదిఅత్థసంవిధానాదీసు. ఏకతో పవత్తకిచ్చాతి సహ పవత్తకత్తబ్బా. అమా సహ భవన్తీతి అమచ్చా. ‘‘అమ్హాకం ఇమే’’తి ఞాయన్తీతి ఞాతీ, ఆవాహవివాహసమ్బద్ధా. తేనాహ ‘‘సస్సుససురపక్ఖికా’’తి. యోనిసమ్బన్ధా వా సాలోహితా. తేనాహ ‘‘భాతిభగినిమాతులాదయో’’తి.

౭. దుతియమిత్తామచ్చసుత్తవణ్ణనా

౧౦౧౩. కిస్మిఞ్చి కస్సచి చ తథా తథా ఉప్పన్నస్స పసాదస్స అఞ్ఞథాభావో పసాదఞ్ఞథత్తం. భూతసఙ్ఘాతస్స ఘనఆదికస్స అఞ్ఞథాభావో భావఞ్ఞథత్తం. నిరయాదిగతిఅన్తరఉపపత్తి గతిఅఞ్ఞథత్తం. సభావధమ్మానం కక్ఖళఫుసనాదిలక్ఖణస్స అఞ్ఞథాభావో లక్ఖణఞ్ఞథత్తం. ‘‘ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతీ’’తి ఏవం వుత్తం అఞ్ఞథత్తం విపరిణామఞ్ఞథత్తం. లక్ఖణఞ్ఞథత్తం న లబ్భతి. తేనాహ ‘‘లక్ఖణం పన న విగచ్ఛతీ’’తి, సేసం లబ్భతీతి. పథవీధాతుయాతి ససమ్భారపథవీధాతుయా. ఆపోధాతుయాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పురిమభావోతి ఘనకఠినభావో. భావఞ్ఞథత్తం రసఞ్ఞథత్తసభావో. గతిఅఞ్ఞథత్తం ఉగ్గతూపపత్తి. తేనాహ ‘‘తఞ్హి అరియసావకస్స నత్థీ’’తి. పసాదఞ్ఞథత్తమ్పి నత్థియేవ అరియసావకస్స.

రాజకారామవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సరణానివగ్గో

౧-౨. పఠమమహానామసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦౧౭-౧౮. సమిద్ధన్తి సమ్పుణ్ణం. సుపుప్ఫితన్తి ఉపసోభితతాయ సుపుప్ఫితసదిసత్తా. బ్యూహా నామ యేహి ఏవ పవిసన్తి, తేహి ఏవ నిక్ఖమన్తి. తేనాహ ‘‘బ్యూహా వుచ్చన్తి అవినిబ్బిద్ధరచ్ఛాయో’’తి. ఉద్ధతచారినాతి యట్ఠన్తరా.

౩. గోధసక్కసుత్తవణ్ణనా

౧౦౧౯. తీహీతి రతనత్తయే ఉప్పన్నేహి తీహి పసాదధమ్మేహి. చతూహీతి తేహి ఏవ సద్ధిం సీలేన. కోచిదేవాతిఆది పరికప్పవసేన వుత్తం భగవతి అత్తనో సద్ధాయ ఉళారతమభావదస్సనత్థం. తేనాహ ‘‘భగవతో సబ్బఞ్ఞుతాయా’’తిఆది. ధమ్మో సముప్పాదోతి వివాదధమ్మఉప్పత్తిహేతు. తదేవ హి సన్ధాయాహ ‘‘కిఞ్చిదేవ కారణ’’న్తి. కారణన్తి నానాకారణం. కల్యాణకుసలవిముత్తన్తి అకల్యాణం అకుసలం, తదిదం యథావుత్తఅప్పసాదనేన అపనీతఅత్థదస్సనత్థం. అస్సాతి మహానామసక్కస్స. అనవజ్జనదోసో ఏసోతి చతూసు ధమ్మేసు ఏకేనపి సమన్నాగతో సోతాపన్నో హోతీతి అనుజానిత్వా చతూహిపి సమన్నాగతేన ఆచిక్ఖితబ్బన్తి యాథావతో అనవజ్జనదోసోతి అత్థో.

౪. పఠమసరణానిసక్కసుత్తవణ్ణనా

౧౦౨౦. పమాణేనాతి ఏకేన పమాణేన, న సబ్బసో. ఓలోకనం ఖమన్తీతి దస్సనమగ్గేన చతుసచ్చధమ్మా పచ్చత్తం పస్సితబ్బా పటివిజ్ఝితబ్బా. పఠమమగ్గక్ఖణే హి చతుసచ్చధమ్మా ఏకదేసతోవ దిట్ఠా నామ హోన్తి. ‘‘పరిముచ్చతీ’’తి పన వత్తుం వట్టతి పటివిజ్ఝనకిరియాయ వత్తమానత్తా. అగన్త్వా అపాయేసు అనుప్పత్తిరహత్తా. తేనాహ ‘‘న గచ్ఛతీ’’తి, న ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. మహాసారరుక్ఖే దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘యో కోచి విఞ్ఞుజాతికో మమ చే గోచరం గచ్ఛతి, ఏకస్స ఆగమనం అవఞ్ఝం అమోఘ’’న్తి దస్సేతుం.

౫. దుతియసరణానిసక్కసుత్తవణ్ణనా

౧౦౨౧. దుక్ఖేత్తం నిరోజకం, తాయ ఏవ దుక్ఖేత్తతాయ విసమం హోతీతి ఆహ ‘‘విసమఖేత్త’’న్తి. లోణూపహతన్తి జాతసభావేన లోణేన ఊసరేన ఉపహతం. ఖణ్డానీతి ఖణ్డితాని. తేమేత్వాతి తేమితత్తా. వాతాతపహతానీతి చిరకాలం వాతేన చేవ ఆతపేన చ ఉపహతాని ఆబాధితాని.

౬. పఠమఅనాథపిణ్డికసుత్తవణ్ణనా

౧౦౨౨. ఠానన్తి ఠానసో. తేనాహ ‘‘ఖణేనా’’తి. నియ్యానికన్తి పవత్తం ఞాణపటిరూపకం పకతిపురిసన్తరజాననాదిమిచ్ఛాఞాణం. తం పన అనియ్యానికం ‘‘నియ్యానిక’’న్తి పచ్చవేక్ఖణవసేన పవత్తేయ్యాతి ఆహ ‘‘మిచ్ఛాపచ్చవేక్ఖణేనా’’తి. గుణవియుత్తస్స అత్తనో సకత్తని అవట్ఠానసఙ్ఖాతా విముత్తి మిచ్ఛావిముత్తి.

౭. దుతియఅనాథపిణ్డికసుత్తవణ్ణనా

౧౦౨౩. యథాకమ్మం సమ్పరేతబ్బతో సమ్పరాయో, పేచ్చభవో, సమ్పరాయహేతుకం సమ్పరాయికం, మరణభయం.

సరణానివగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పుఞ్ఞాభిసన్దవగ్గో

౧. పఠమపుఞ్ఞాభిసన్దసుత్తవణ్ణనా

౧౦౨౭. అవిచ్ఛేదేన నిచ్చప్పవత్తియమానాని పుఞ్ఞాని అభిసన్దనట్ఠేన ‘‘పుఞ్ఞాభిసన్దా’’తి వుత్తా, తేన పుఞ్ఞనదియోతి అత్థో వుత్తో. సుఖస్స ఆహరణతో ఆనయనతో సుఖస్సాహారో.

౪. పఠమదేవపదసుత్తవణ్ణనా

౧౦౩౦. దేవానన్తి విసుద్ధిదేవానం. దేవపదానీతి తేసం పదాని దేవపదాని, దేవోతి వా సమ్మాసమ్బుద్ధో. దేవస్స ఞాణేన అక్కన్తపదానీతి పటివేధఞాణేన చేవ దేసనాఞాణేన చ అక్కన్తపదాని. దేవా నామ జాతిదేవా. తేసమ్పి దేవట్ఠేన దేవోతి దేవదేవో, సమ్బుద్ధో.

౮. వస్ససుత్తవణ్ణనా

౧౦౩౪. పారం వుచ్చతి నిబ్బానం సంసారమహోఘస్స పరతీరభావతో. తేనాహ – ‘‘తిణ్ణో పారఙ్గతో, థలే తిట్ఠతి బ్రాహ్మణో (సం. ని. ౪.౨౩౮; ఇతివు. ౬౯; పు. ప. ౧౮౮), యే జనా పారగామినో’’తి (ధ. ప. ౮౫) చ. అథ వా పాతి రక్ఖతీతి పారం, నిబ్బానం. యో పటివిజ్ఝతి, తం వట్టదుక్ఖతో పాతి రక్ఖతి, అచ్చన్తహితేన చ విముత్తిసుఖేన చ రమేతి, తస్మా పారన్తి వుచ్చతి. గచ్ఛమానా ఏవాతి పారం నిబ్బానం గచ్ఛమానా ఏవ. తే ధమ్మా ఆసవానం ఖయాయ సంవత్తన్తి సచ్ఛికిరియాపహానపటివేధానం సమకాలత్తా.

౧౦. నన్దియసక్కసుత్తవణ్ణనా

౧౦౩౬. పవివేకత్థాయాతి పవివేకసుఖత్థాయ. పటిసల్లానత్థాయాతి బహిద్ధా నానారమ్మణతో చిత్తం పటినివత్తేత్వా కమ్మట్ఠానే సమ్మదేవ లీనత్థాయ.

పుఞ్ఞాభిసన్దవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సగాథకపుఞ్ఞాభిసన్దవగ్గో

౧. పఠమఅభిసన్దసుత్తవణ్ణనా

౧౦౩౭. సఙ్ఖ్యా అత్థి హేట్ఠా మహాపథవియా, ఉపరి ఆకాసేన, పరితో చక్కవాళపబ్బతేన, మజ్ఝే తత్థ తత్థ ఠితేహి దీపపబ్బతపరియన్తేహి పరిచ్ఛిన్నత్తా. జానన్తేన యోజనతో సఙ్ఖాతుం సక్కాతి అధిప్పాయో. మహాసరీరమచ్ఛ-కుమ్భీల-యక్ఖ-రక్ఖస-మహానాగదానవాదీనం సవిఞ్ఞాణకానం, బళవాముఖపాతాలాదీనం అవిఞ్ఞాణకానం భేరవారమ్మణానం వసేన బహుభేరవం.

౨. దుతియఅభిసన్దసుత్తవణ్ణనా

౧౦౩౮. సమ్భేదేతి సమ్భేదం సమోధానం గతట్ఠానే. యత్థిమా మహానదియో సంసన్దన్తి సమేన్తీతి పరికప్పవచనమేతం. తాదిసాసు హి మహానదీసు కాచి పురత్థిమసముద్దం పవిట్ఠా, కాచి పచ్ఛిమం.

౩. తతియఅభిసన్దసుత్తవణ్ణనా

౧౦౩౯. ‘‘కుసలే పతిట్ఠితో’’తి ఏత్థ యం అచ్చన్తికం కుసలే పతిట్ఠానం. తం దస్సేన్తో ‘‘మగ్గకుసలే పతిట్ఠితో’’తి ఆహ, హేట్ఠిమమగ్గకుసలేతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘భావేతి మగ్గ’’న్తి. అరియఫలంయేవ ధమ్మసారో. కిలేసా ఖీయన్తి ఏత్థాతి కిలేసక్ఖయో, నిబ్బానం, తస్మిం కిలేసక్ఖయే రతో.

౪. పఠమమహద్ధనసుత్తవణ్ణనా

౧౦౪౦. అరియానం బుద్ధానం ధనన్తిపి అరియధనం, నిబ్బానన్తి కేచి. అనయతోపి విసుద్ధట్ఠేన అరియఞ్చ తం ధనఞ్చ ధనాయితట్ఠేనాతి అరియధనం, తేన అరియధనేన. తేనేవ భోగేనాతి అరియధనభోగేన.

సగాథకపుఞ్ఞాభిసన్దవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సప్పఞ్ఞవగ్గో

౨. వస్సంవుత్థసుత్తవణ్ణనా

౧౦౪౮. సమోధానేత్వాతి యేహి ఇన్ద్రియాదీహి భావియమానేహి సోతాపత్తిమగ్గో అనుప్పత్తో, తానేవ. ధమ్మసమానతాయ చేతం వుత్తం. అఞ్ఞానేవ హి అత్థతో తం తం మగ్గం సాధకాని ఇన్ద్రియాదీని. తన్తి పవేణీ కథితాతి యం కఞ్చి వినేయ్యపుగ్గలం అనపేక్ఖిత్వా కేవలం తన్తివసేన ఠితి కథితా.

౩. ధమ్మదిన్నసుత్తవణ్ణనా

౧౦౪౯. సత్తసు జనేసూతి సత్తసు కిత్తియమానేసు ఉపాసకజనేసు. గమ్భీరాతిఆదీసు ధమ్మగమ్భీరాతి పాళిగతియా గమ్భీరా, తథా చ సల్లసుత్తం హేట్ఠా పకాసితమేవ. ‘‘చేతనాహం, భిక్ఖవే, కమ్మం వదామీ’’తిఆదినా (అ. ని. ౬.౬౩; కథా. ౫౩౯) ఆగతం చేతనాసుత్తం. తత్థ ‘‘చేతనాసహజాతం నానాక్ఖణిక’’న్తిఆదినా పట్ఠానే ఆగతనయేన, సుత్తేసు (అ. ని. ౩.౧౦౧) చ ‘‘దిట్ఠధమ్మవేదనీయ’’న్తిఆదినా ఆగతనయేన గమ్భీరభావో వేదితబ్బో, నిబ్బానస్స చేవ అరియమగ్గస్స చ పకాసనతో అసఙ్ఖతసంయుత్తస్స లోకుత్తరత్థదీపకతా. ‘‘అతీతంపాహం రూపేన ఖజ్జిం, ఏతరహి ఖజ్జామీ’’తిఆదినా పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఖాదకభావస్స, పుగ్గలస్స ఖాదితబ్బతాయ విభావనేన ఖజ్జనీయపరియాయే (సం. ని. ౩.౭౯) విసేసతో నిస్సత్తనిజ్జీవతా దీపితాతి వుత్తం ‘‘సత్తసుఞ్ఞతాదీపకా ఖజ్జనికసుత్తన్తాదయో’’తి. ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామాతి యే తేసు సుత్తేసు వుత్తపటిపదం సమ్మదేవ పరిపూరేన్తి, తే తేసు ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తి నామ. ఏత్థాతి ‘‘న ఖో నేత’’న్తి ఏత్థ న-కారో ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞ’’న్తి ఏత్థ మ-కారో వియ బ్యఞ్జనసన్ధిమత్తమేవ, నాస్స కోచి అత్థో.

౪. గిలానసుత్తవణ్ణనా

౧౦౫౦. న ఖో పనేతన్తి న ఖో ఏతం, నోతి చ అమ్హేహీతి అత్థోతి ఆహ ‘‘న ఖో అమ్హేహీ’’తిఆది. అస్ససన్తీతి అస్సాసనీయాతి ఆహ ‘‘అస్సాసకరేహీ’’తి. మరిస్సతీతి మారిసో, ఏకన్తభావిమరణో, సో పన మరణాధీనవుత్తికోతి వుత్తం ‘‘మరణపటిబద్ధో’’తి. అధిముచ్చేహీతి అధిముత్తిం ఉప్పాదేహి. తం పన తథా చిత్తస్స పణిధానం ఠపనన్తి ఆహ ‘‘ఠపేహీ’’తి. ఆగమనీయగుణేసూతి పుబ్బభాగగుణేసు. పమాణం నామ నత్థి అనన్తాపరిమాణత్తా. నానాకరణం నత్థి విముత్తియా నిన్నానత్తా.

౯. పఞ్ఞాపటిలాభసుత్తవణ్ణనా

౧౦౫౫. పఞ్ఞాపటిలాభాయాతి మగ్గఫలపఞ్ఞాయ పటిలాభత్థం. తేనాహ ‘‘సత్త సేక్ఖా’’తిఆది.

సప్పఞ్ఞవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. మహాపఞ్ఞవగ్గో

౧. మహాపఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా

౧౦౫౮. మహన్తే అత్థే పరిగ్గణ్హాతీతి సచ్చపటిచ్చసముప్పాదాదికే మహావిత్థారే అత్థే పరిచ్ఛిజ్జ అసేసేత్వా ముట్ఠిగతే వియ కత్వా గణ్హాతి. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

మహాపఞ్ఞవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సోతాపత్తిసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.