౧౨. సచ్చసంయుత్తం
౧. సమాధివగ్గో
౧. సమాధిసుత్తవణ్ణనా
౧౦౭౧. చిత్తేకగ్గతాయాతి నిస్సక్కవచనం ‘‘పరిహాయన్తీ’’తి పదం అపేక్ఖిత్వా. యథాభూతాదివసేనాతి యథాగతాదివసేన. యథాభూతం నామ ఇమస్మిం సుత్తే ‘‘సమాహితో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యథాభూతం పజానాతీ’’తిఆది. ఆది-సద్దేన ‘‘తథా యస్మా’’తిఆదిసఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తథా హి యథాభూతవసేన కారణచ్ఛేదో కతో ‘‘తథా యస్మా’’తిఆదివచనేహి. వణ్ణాతి అక్ఖరా, ‘‘గుణా’’తి కేచి. పదబ్యఞ్జనానీతి నామాదిపదాని చేవ తంసముదాయభూతబ్యఞ్జనాని చ.
౩. పఠమకులపుత్తసుత్తాదివణ్ణనా
౧౦౭౩-౭౫. సాసనావచరా అధిప్పేతా బాహిరకానం సచ్చాభిసమయస్స అభావతో. తథాతి ఇమినా చతుత్థపఞ్చమేసు అత్థవిసేసాభావం దస్సేతి. యది ఏవం కస్మా విసుం విసుం దేసనాతి ఆహ ‘‘తేన తేన అభిలాపేనా’’తిఆది.
౧౦. తిరచ్ఛానకథాసుత్తవణ్ణనా
౧౦౮౦. దుగ్గతితో సంసారతో చ నియ్యాతి ఏతేనాతి నియ్యానం, సగ్గమగ్గో మోక్ఖమగ్గో చ. తస్మిం నియ్యానే నియుత్తా, తం ఏత్థ అత్థీతి నియ్యానికా. వచీదుచ్చరితసంకిలేసతో వా నియ్యాతీతి ఈ-కారస్స రస్సత్తం య-కారస్స క-కారం కత్వా నియ్యానికా. చేతనాయ సద్ధిం సమ్ఫప్పలాపా వేరమణి. తప్పటిపక్ఖతో అనియ్యానికా, తస్స భావో అనియ్యానికత్తం. తిరచ్ఛానభూతన్తి తిరోకరణభూతం. కమ్మట్ఠానభావేతి అనిచ్చతాపటిసంయుత్తచతుసచ్చకమ్మట్ఠానభావే. సాత్థకన్తి దానసీలాదినిస్సితత్తా హితపటిసంయుత్తం.
విసిఖాతి ఘరసన్నివేసో. విసిఖాగహణేన చ గామాదిగహణే వియ తన్నివాసినో విసేసతో గహితా ‘‘ఆగతో గామో’’తిఆదీసు వియ. తేనాహ ‘‘సూరా సమత్థా’’తి. కుమ్భట్ఠానాపదేసేన కుమ్భదాసియో వుత్తాతి ఆహ – ‘‘కుమ్భదాసికథా’’తి. అయాథావతో ఉప్పత్తిట్ఠితిసంహారాదివసేన లోకో అక్ఖాయతి ఏతేనాతి లోకక్ఖాయికా. ఇతి ఇమినా పకారేన భవో, ఇమినా అభవోతి ఏవం పవత్తాయ ఇతిభవాభవకథాయ సద్ధిం.
సమాధివగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ధమ్మచక్కప్పవత్తనవగ్గో
౧. ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తవణ్ణనా
౧౦౮౧. ‘‘ఇసీనం పతనుప్పతనవసేన ఓసీదనఉప్పతనట్ఠానవసేన ఏవం ‘ఇసిపతన’న్తి ‘లద్ధనామే’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘ఏత్థ హీ’’’తిఆది వుత్తం.
ఆమన్తేసీతి ఏత్థ యస్మా ధమ్మచక్కప్పవత్తనత్థం అయం ఆమన్తనా, తస్మా సముదాగమతో పట్ఠాయ సత్థు పుబ్బచరితం సఙ్ఖేపేనేవ పకాసేతుం వట్టతీతి ‘‘దీపఙ్కరపాదమూలే కతాభినీహారతో పట్ఠాయా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ మారబలం భిన్దిత్వాతి మారఞ్చ మారబలఞ్చ భఞ్జిత్వా. అథ వా మారస్స అబ్భన్తరం బాహిరఞ్చాతి దువిధం బలం భఞ్జిత్వా. ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, అన్తా’’తి ఏత్థ అన్త-సద్దో ‘‘పుబ్బన్తే ఞాణం అపరన్తే ఞాణ’’న్తిఆదీసు (ధ. స. ౧౦౬౩) వియ భాగపరియాయోతి ఆహ ‘‘ద్వే ఇమే, భిక్ఖవే, కోట్ఠాసా’’తి. సహ సముదాహారేనాతి ఉచ్చారణసమకాలం. పత్థరిత్వా అట్ఠాసి బుద్ధానుభావేన. బ్రహ్మానో సమాగచ్ఛింసు పరిపక్కకుసలమూలా సచ్చాభిసమ్బోధాయ కతాధికారా.
గిహిసఞ్ఞోజనన్తి గిహిబన్ధనం. ఛిన్దిత్వాతి హరిత్వా. న వళఞ్జేతబ్బాతి నానుయుఞ్జేతబ్బా. కిలేసకామసుఖస్సాతి కిలేసకామయుత్తస్స సుఖస్స. అనుయోగోతి అనుభవో. గామవాసీహి సేవితబ్బత్తా గామవాసీనం సన్తకో. అత్తనోతి అత్తభావస్స. ఆహితో అహంమానో ఏత్థాతి అత్తా, అత్తభావో. దుక్ఖకరణన్తి దుక్ఖుప్పాదనం. అత్తమారణేహీతి అత్తబాధనేహి. ఉపసమాయాతి కిలేసవూపసమో అధిప్పేతో, తదత్థసమ్పదానవచనన్తి ఆహ ‘‘కిలేసూపసమత్థాయా’’తి. ఏస నయో సేసేసుపి.
సచ్చఞాణాదివసేన తయో పరివట్టా ఏతస్సాతి తిపరివట్టం, ఞాణదస్సనం. తేనాహ ‘‘సచ్చఞాణా’’తిఆది. యథాభూతం ఞాణన్తి పటివేధఞాణం ఆహ. తేసుయేవ సచ్చేసు. ఞాణేన కత్తబ్బస్స చ పరిఞ్ఞాపటివేధాదికిచ్చస్స చ జాననఞాణం, ‘‘తఞ్చ ఖో పటివేధతో పగేవా’’తి కేచి. పచ్ఛాతి అపరే. తథా కతఞాణం. ద్వాదసాకారన్తి ద్వాదసవిధఆకారభేదం. అఞ్ఞత్థాతి అఞ్ఞేసు సుత్తేసు.
పటివేధఞాణమ్పి దేసనాఞాణమ్పి ధమ్మచక్కన్తి ఇదం తత్థ ఞాణకిచ్చం పధానన్తి కత్వా వుత్తం. సద్ధిన్ద్రియాదిధమ్మసముదాయో పన పవత్తనట్ఠేన చక్కన్తి ధమ్మచక్కం. అథ వా చక్కన్తి ఆణా, ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మఞ్చ తం చక్కఞ్చ, ధమ్మేన ఞాయేన చక్కన్తిపి ధమ్మచక్కం. యథాహ ‘‘ధమ్మఞ్చ పవత్తేతి చక్కఞ్చాతి ధమ్మచక్కం, చక్కఞ్చ పవత్తేతి ధమ్మఞ్చాతి ధమ్మచక్కం, ధమ్మేన పవత్తతీతి ధమ్మచక్కం, ధమ్మచరియాయ పవత్తతీతి ధమ్మచక్క’’న్తిఆది (పటి. మ. ౨.౪౦-౪౧). ఉభయమ్పీతి పటివేధఞాణం దేసనాఞాణన్తి ఉభయమ్పి. ఏతన్తి తదుభయం. ఇమాయ దేసనాయాతి ఇమినా సుత్తేన పకాసేన్తేన భగవతా యథావుత్తఞాణద్వయసఙ్ఖాతం ధమ్మచక్కం పవత్తితం నామ పవత్తనకిచ్చస్స అనిట్ఠితత్తా. పతిట్ఠితేతి అఞ్ఞాసి కోణ్డఞ్ఞత్థేరేన సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితే. పవత్తితం నామ కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధస్స సాసనన్తరధానతో పట్ఠాయ యావ బుద్ధుప్పాదో, ఏత్తకం కాలం అప్పవత్తపుబ్బస్స పవత్తితత్తా, ఉపరిమగ్గాధిగమో పనస్స అత్థఙ్గతో ఏవాతి.
ఏకప్పహారేనాతి ఏకేనేవ పహారసఞ్ఞితేన కాలేన. దివసస్స హి తతియో భాగో పహారో నామ. పాళియం పన ‘‘తేన ఖణేన తేన లయేన తేన ముహుత్తేనా’’తి వుత్తం. తం పహారక్ఖణసల్లక్ఖణమేవ. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణోభాసోతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణానుభావేన పవత్తో ఓభాసో చిత్తం పటిచ్చ ఉతుసముట్ఠానో వేదితబ్బో. యస్మా భగవతో ధమ్మచక్కప్పవత్తనస్స ఆరమ్భే వియ పరిసమాపనే అతివియ ఉళారతమం పీతిసోమనస్సం ఉదపాది, తస్మా ‘‘ఇమస్సపి ఉదానస్సా’’తిఆది వుత్తం.
౯. సఙ్కాసనసుత్తవణ్ణనా
౧౦౮౯. అత్థసంవణ్ణనే వణ్ణీయన్తేతి వణ్ణా. తేయేవ పరియాయేన అక్ఖరణతో అక్ఖరాని. అత్థం బ్యఞ్జేన్తీతి బ్యఞ్జనాని. యస్మా పన అకారాదికే సరసమఞ్ఞా, కకారాదికే బ్యఞ్జనసమఞ్ఞా, ఉభయత్థ వణ్ణసమఞ్ఞా, తస్మా వుత్తం ‘‘వణ్ణానం వా ఏకదేసా యదిదం బ్యఞ్జనా నామా’’తి. నేత్తియం పన వాక్యే బ్యఞ్జనసమఞ్ఞా. బ్యఞ్జనగ్గహణేనేవ చేత్థ ఆకారనిరుత్తినిద్దేసా గహితా ఏవాతి దట్ఠబ్బం. సఙ్కాసనాతి అత్థస్స ఞాపనా భాగసో. తేనాహ ‘‘విభత్తియో’’తి. సఙ్కాసనగ్గహణేనేవ చేత్థ పకాసనా వుత్తా హోతి. విభత్తియో హి అత్థవచనేనేవ వివరన్తి, తాహి కారణపఞ్ఞత్తియో వుత్తాయేవాతి, తాహిపి అత్థపదాని గహితానేవ హోన్తి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గవణ్ణనాయం నేత్తిఅట్ఠకథాయఞ్చ వుత్తనయేన వేదితబ్బో. సబ్బాకారేనాతి సభాగాదివిభావనాకారేన. వణ్ణాదీనన్తి తస్మిం పన విత్థారే పవత్తవణ్ణాదీనం. తస్మాతి వణ్ణాదీనం అన్తఅభావతో. ఏవమాహాతి ‘‘అపరిమాణా వణ్ణా బ్యఞ్జనా సఙ్కాసనా’’తి ఏవమాహ.
౧౦. తథసుత్తవణ్ణనా
౧౦౯౦. సభావావిజహనట్ఠేనాతి అత్తనో దుక్ఖసభావస్స కదాచిపి అపరిచ్చజనేన తథసభావం. తేనాహ ‘‘దుక్ఖఞ్హి దుక్ఖమేవ వుత్త’’న్తి. సభావస్సాతి దుక్ఖసభావస్స. అమోఘతాయాతి అవఞ్ఝతాయ. అవితథన్తి న వితథం. తేనాహ ‘‘న హి దుక్ఖం అదుక్ఖం నామ హోతీ’’తి. అఞ్ఞభావానుపగమేనాతి సముదయాదిసభావానుపగమనేన ముసా న హోతీతి అఞ్ఞో అఞ్ఞథా న హోతీతి అనఞ్ఞథం. తేనాహ ‘‘న హీ’’తిఆది.
ధమ్మచక్కప్పవత్తనవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. కోటిగామవగ్గో
౧. కోటిగామసుత్తవణ్ణనా
౧౦౯౧. అననుబోధాతి పటివేధస్స అనురూపబోధాభావేన. అప్పటివేధాతి సచ్చానం పటిముఖం వేధాభావేన.
౨. దుతియకోటిగామసుత్తవణ్ణనా
౧౦౯౨. ఫలసమాధిఫలపఞ్ఞానన్తి అగ్గఫలసమాధిఅగ్గఫలపఞ్ఞానం.
౭. తథసుత్తవణ్ణనా
౧౦౯౭. అరియానన్తి బుద్ధానం అరియానం. తేనాహ ‘‘న హీ’’తిఆది.
౮. లోకసుత్తవణ్ణనా
౧౦౯౮. పటివిద్ధత్తా దేసితత్తా చాతి ఇమినా పటివేధఞాణేన దేసనాఞాణేన చ పరిగ్గహితత్తా అరియసన్తకాని హోన్తి అరియస్స భగవతో సన్తకభావతో.
౧౦. గవమ్పతిసుత్తవణ్ణనా
౧౧౦౦. ఏకప్పటివేధోతి ఏకేనేవ ఞాణేన చతున్నం అరియసచ్చానం ఏకజ్ఝం పటివేధో.
కోటిగామవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. సీసపావనవగ్గో
౩. దణ్డసుత్తవణ్ణనా
౧౧౦౧. పునప్పునం వట్టస్మింయేవ నిబ్బత్తన్తి అదిట్ఠత్తా చతున్నం అరియసచ్చానం.
౫. సత్తిసతసుత్తవణ్ణనా
౧౧౦౫. భవేయ్య చేతి దుక్ఖదోమనస్సాని అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా సహితేహి తేహి సచ్చాభిసమయో భవేయ్యాతి ఏవం పరికప్పనా న కాతబ్బాతి.
౯. ఇన్దఖీలసుత్తవణ్ణనా
౧౧౦౯. అజ్ఝాసయన్తి సస్సతాదిభేదం అజ్ఝాసయం. సో హి ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి గాహస్స ముఖభూతత్తా ముఖన్తి అధిప్పేతో. తఞ్చ అపరే అదిట్ఠసచ్చా ఓలోకేన్తి, దిట్ఠసచ్చా పన నేవ ఓలోకేన్తి.
౧౦. వాదత్థికసుత్తవణ్ణనా
౧౧౧౦. కుక్కుకో పమాణమజ్ఝిమస్స పురిసస్స హత్థోతి అత్థో. కుక్కూతి తస్సేవ నామం.
సీసపావనవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. పపాతవగ్గో
౧. లోకచిన్తాసుత్తవణ్ణనా
౧౧౧౧. లోకచిన్తన్తి లోకసన్నివేసపటిసంయుత్తవీమంసావ. ‘‘లోకచిత్త’’న్తిపి పాఠో, తంతంలోకపరియాపన్నం చిత్తన్తి అత్థో. నాళికేరాదయోతి ఆది-సద్దేన అవుత్తానం ఓసధితిణవనప్పతిఆదీనం సఙ్గహో. ఏవరూపన్తి ఏదిసం అఞ్ఞమ్పి తంతంలోకచిత్తం.
విగతచిత్తోతి అత్తత్థపరత్థతో అపగతవితక్కో అద్దస ఏవం అధిట్ఠహింసూతి సమ్బన్ధో. సమ్బరిమాయన్తి సమ్బరేన అసురిన్దేన ఉప్పాదితం అసురమాయం, యం ‘‘ఇన్దజాల’’న్తిపి వుచ్చతి ఇన్దస్స మోహనత్థం ఉప్పాదితత్తా. సమ్పరివత్తేత్వాతి పరిధావేత్వా. యథా నేతి నే అసురే యథా సో పురిసో పస్సతి, ఏవం అధిట్ఠహింసు. కస్మా పనేతే ఏవం అధిట్ఠహింసూతి? తం పురిసం తత్థ తథానిసిన్నం దిస్వా ‘‘అయఞ్చ దేవో’’తి ఆసఙ్కన్తా తథా అధిట్ఠహిత్వా భిసముళాలఛిద్దేహి పవిసిత్వా అత్తనో అసురభవనం గతా. తేనాహ భగవా – ‘‘దేవానంయేవ మోహయమానా’’తి.
౨-౩. పపాతసుత్తాదివణ్ణనా
౧౧౧౨-౩. మరియాదపాసాణోతి గిజ్ఝకూటపబ్బతస్స మరియాదపాకారసదిసో మహన్తో పాసాణో. అనిట్ఠరూపన్తి ఏత్థ రూప-సద్దో సభావత్థో ‘‘పియరూపే సాతరూపే’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౦౮-౪౦౯) వియాతి ఆహ – ‘‘అనిట్ఠసభావ’’న్తి.
౫. వాలసుత్తవణ్ణనా
౧౧౧౫. ఉపాసనన్తి ఆచరియఉపాసనం, ఆచరియం అన్తేవాసినా వా దివసే దివసే సిక్ఖనవసేన ఉపాసితబ్బతో ఉపాసనన్తి లద్ధనామం కణ్డఖిపనసిప్పం. కణ్డం అతిక్కమన్తేతి సరం ఖిపన్తే. పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖన్తి పోఙ్ఖసద్దత్థం పాకటం కత్వా దస్సేతుం ‘‘ఏకం కణ్డం ఖిపిత్వా’’తిఆది వుత్తం. అపరం అనుపోఙ్ఖన్తి ఏత్థ అపరన్తి తతియకణ్డం. అనుపోఙ్ఖం నామ ఇదన్తి దస్సేతుం ‘‘అనుపోఙ్ఖం నామ దుతియస్స పోఙ్ఖ’’న్తి వుత్తం. తఞ్హి తతియేన సరేన విజ్ఝీయతి. పున అపరం తస్స పోఙ్ఖన్తి ఇదం పన అపరాపరం అవిరజ్ఝనం దస్సేతుం వుత్తం. దురభిసమ్భవతరన్తి అభిభవితుం అసక్కుణేయ్యతరం. వాలన్తి కేసం. సత్తధా భిన్దిత్వాతి సత్తక్ఖత్తుం విఫాలేత్వా. తస్స ఏకం భేదన్తి తస్స కేసస్స ఏకం అంసుసఙ్ఖాతం భేదం గహేత్వా. వాతిఙ్గణమజ్ఝే బన్ధిత్వాతి వాతిఙ్గణఫలస్స మజ్ఝట్ఠానే బన్ధిత్వా. అపరం భేదన్తి అపరం కేసస్స అంసుసఙ్ఖాతం భేదం. అగ్గకోటియం బన్ధిత్వాతి యథా తస్స వాలభేదస్స ఊకామత్తం లిఖామత్తం వా కణ్డస్స అగ్గకోటిం అధికం హుత్వా తిట్ఠతి, ఏవం బన్ధిత్వా. ఉసభమత్తేతి వీసతియట్ఠిమత్తే ఠానే ఠితో. కణ్డబద్ధాయ కోటియాతి కణ్డబద్ధాయ వాలస్స కోటియా వాతిఙ్గణబన్ధనవాలస్స కోటిం పటివిజ్ఝేయ్య.
౮. దుతియఛిగ్గళయుగసుత్తవణ్ణనా
౧౧౧౮. అధిచ్చుప్పత్తికన్తి యదిచ్ఛావసేన ఉప్పజ్జనకం. ఛిగ్గళేనాతి ఛిగ్గళపదేసేన. ఛిగ్గళుపరీతి హేట్ఠిమయుగస్స ఛిగ్గళపదేసస్స ఉపరి. ఆరుళ్హస్స ఛిగ్గళేనాతి ఉభిన్నమ్పి ఛిద్దేన. గీవప్పవేసనం వియాతి చతున్నం యుగానం ఛిద్దపదేసేనేవ ఉపరూపరి ఠితానం ఛిద్దన్తరేన కాణకచ్ఛపస్స గీవప్పవేసనం అధిచ్చతరసమ్భవం. తతోపి అధిచ్చతరసమ్భవో మనుస్సత్తలాభో, తతో అధిచ్చతమసమ్భవో అరియమగ్గపటిలాభోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చతుసచ్చపటివేధో అతివియ అధిచ్చతరసమ్భవో’’తి.
పపాతవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. అభిసమయవగ్గవణ్ణనా
౧౧౨౧. అభిసమయసంయుత్తే విత్థారితోవ, తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ తస్స అత్థో వేదితబ్బో.
౭. పఠమఆమకధఞ్ఞపేయ్యాలవగ్గో
౩. పఞ్ఞాసుత్తవణ్ణనా
౧౧౩౩. లోకియమ్పి విసుద్ధత్థేన ‘‘అరియ’’న్తి వత్తబ్బతం లభతీతి ‘‘లోకియలోకుత్తరేనా’’తి వుత్తం.
౪. సురామేరయసుత్తవణ్ణనా
౧౧౩౪. పిట్ఠసురాతి పిట్ఠేన కాతబ్బసురా, తథా ఓదనసురా పూవసురా, మజ్జరసాదిభూతే కిణ్ణే పక్ఖిపిత్వా కత్తబ్బా సురా కిణ్ణపక్ఖిత్తసురా. సమ్భారసంయుత్తాతి మూలభేసజ్జసమ్భారేహి సంయుత్తా. పుప్ఫాసవోతి నాళికేరపుప్ఫాదితో అస్సవనకఆసవో. ముద్దికఫలాదితో అస్సవనకఆసవో ఫలాసవో. ఇతీతిఆదిఅత్థో. తేన మధ్వాసవగుళాసవసమ్భారసంయుత్తే సఙ్గణ్హాతి. సురాసవవినిముత్తన్తి యథావుత్తసురాసవవినిముత్తం.
౧౦. పచాయికసుత్తవణ్ణనా
౧౧౪౦. నీచవుత్తినోతి కులే జేట్ఠానం మహాపితుచూళపితుజేట్ఠభాతికాదీనం అభివాదనపచ్చుట్ఠానఅఞ్జలికమ్మసామీచికమ్మాదివసేన నీచవుత్తినో.
౮. దుతియఆమకధఞ్ఞపేయ్యాలవగ్గో
౮. బీజగామసుత్తవణ్ణనా
౧౧౪౮. ‘‘మూలబీజ’’న్తిఆదీసు మూలమేవ బీజన్తి మూలబీజం, మూలబీజం ఏతస్సాతిపి మూలబీజం. తత్థ పురిమేన బీజగామో వుత్తో ‘‘బీజానం సమూహో’’తి కత్వా, దుతియేన భూతగామో. దువిధోపేసో సామఞ్ఞనిద్దేసేన, ‘‘మూలబీజఞ్చ మూలబీజఞ్చ మూలబీజ’’న్తి ఏకసేసనయేన వా బీజత్థో వేదితబ్బో. ఏస నయో సేసేసుపి. ఫళుబీజన్తి పబ్బబీజం. బాహిరపచ్చయన్తరసమవాయే సదిసఫలుప్పత్తియా విసేసకారణభావతో విరుహనసమత్థే సారఫలే నిరుళ్హో బీజ-సద్దో. తదత్థసిద్ధియా మూలాదీసుపి కేసుచి పవత్తతీతి తతో నివత్తనత్థం ఏకేన బీజ-సద్దేన విసేసేత్వా వుత్తం ‘‘బీజబీజ’’న్తి ‘‘రూపరూపం, దుక్ఖదుక్ఖ’’న్తి (సం. ని. ౪.౩౨౭) చ యథా. నీలతిణరుక్ఖాదికస్సాతి అల్లతిణస్స చేవ అల్లరుక్ఖాదికస్స చ. ఆది-సద్దేన ఓసధిగచ్ఛలతాదీనం గహణం.
౯. వికాలభోజనసుత్తవణ్ణనా
౧౧౪౯. అరుణుగ్గమనతో పట్ఠాయ యావ మజ్ఝన్హికో, అయం బుద్ధాదిఅరియానం ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణో భోజనస్స కాలో, తదఞ్ఞో వికాలోతి ఆహ – ‘‘వికాలభోజనాతి కాలాతిక్కన్తభోజనా’’తి.
౧౦. గన్ధవిలేపనసుత్తవణ్ణనా
౧౧౫౦. యం కిఞ్చి పుప్ఫన్తి గన్థిమం అగన్థిమం వా యం కిఞ్చి పుప్ఫజాతం, తథా పిసితాదిభేదం యం కిఞ్చి గన్ధజాతం.
౯. తతియఆమకధఞ్ఞపేయ్యాలవగ్గో
౧. నచ్చగీతసుత్తవణ్ణనా
౧౧౫౧. సఙ్ఖేపతో ‘‘సబ్బపాపస్స అకరణ’’న్తిఆదినయప్పవత్తం (దీ.ని. ౨.౯౦; ధ.ప. ౧౮౩) భగవతో సాసనం అచ్చన్తఛన్దరాగపవత్తితో నచ్చాదీనం దస్సనం న అనులోమేతీతి ఆహ ‘‘సాసనస్స అననులోమత్తా’’తి. అత్తనా పరేహి చ పయోజియమానం పయోజాపియమానఞ్చ ఏతేనేవ నచ్చ-సద్దేన గహితం, తథా గీతవాదితసద్దేహి చాతి ఆహ – ‘‘నచ్చననచ్చాపనాదివసేనా’’తి. ఆది-సద్దేన గాయన-గాయాపన-వాదన-వాదాపనాదీని సఙ్గణ్హాతి. దస్సనేన చేత్థ సవనమ్పి సఙ్గహితం విరూపేకసేసనయేన. యథాసకం విసయస్స ఆలోచనసభావతాయ వా పఞ్చన్నం విఞ్ఞాణానం సవనకిరియాయపి దస్సనసఙ్ఖేపసబ్భావతో ‘‘దస్సనా’’ఇచ్చేవ వుత్తం. అవిసూకభూతస్స గీతస్స సవనం కదాచి వట్టతీతి ఆహ – ‘‘విసూకభూతా దస్సనా చా’’తి. తథా హి వుత్తం పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దకఅట్ఠకథాయ (ఖు. పా. అట్ఠ. ౨.పచ్ఛిమపఞ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా) – ‘‘ధమ్మూపసంహితం గీతం వట్టతి, గీతూపసంహితో ధమ్మో న వట్టతీ’’తి.
౨. ఉచ్చాసయనసుత్తవణ్ణనా
౧౧౫౨. ఉచ్చాతి ఉచ్చ-సద్దేన సమానత్థం ఏకం సద్దన్తరం. సేతి ఏత్థాతి సయనం, ఉచ్చాసయనం మహాసయనఞ్చ సమణసారుప్పరహితం పటిక్ఖిత్తన్తి ఆహ – ‘‘పమాణాతిక్కన్తం అకప్పియత్థరణ’’న్తి. ఆసన్దాదిఆసనఞ్చేత్థ సయనేనేవ సఙ్గహితం. యస్మా పన ఆధారే పటిక్ఖిత్తే తదాధారకిరియా పటిక్ఖిత్తావ హోతి, తస్మా ‘‘ఉచ్చాసయనమహాసయనా’’ఇచ్చేవ వుత్తం. అత్థతో పన తదుపభోగభూతనిసజ్జానిపజ్జనేహి విరతి దస్సితాతి దట్ఠబ్బం. అథ వా ఉచ్చాసయనమహాసయనఞ్చ ఉచ్చాసయనమహాసయనఞ్చాతి ఉచ్చాసయనమహాసయనన్తి ఏతస్మిం అత్థే ఏకసేసనయేన అయం నిద్దేసో కతో యథా – ‘‘నామరూపపచ్చయా సళాయతన’’న్తి (ఉదా. ౧). ఆసనకిరియాపుబ్బకత్తా వా సయనకిరియాయ సయనగ్గహణేనేవ ఆసనమ్పి గహితన్తి దట్ఠబ్బం.
౩. జాతరూపసుత్తవణ్ణనా
౧౧౫౩. అఞ్ఞేపి ఉగ్గహాపనే ఉపనిక్ఖిత్తసాదియనే చ పటిగ్గహణత్థో లబ్భతీతి ఆహ – ‘‘న ఉగ్గణ్హాపేన్తి, న ఉపనిక్ఖిత్తం సాదియన్తీ’’తి. అథ వా తివిధం పటిగ్గహణం కాయేన వాచాయ మనసాతి. తత్థ కాయేన పటిగ్గహణం ఉగ్గహణం, వాచాయ పటిగ్గహణం ఉగ్గహాపణం, మనసా పటిగ్గహణం సాదియనం. తివిధమ్పి పటిగ్గహణం సామఞ్ఞనిద్దేసేన, ఏకసేసనయేన వా గహేత్వా ‘‘పటిగ్గహణా’’తి వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘నేవ నం ఉగ్గణ్హన్తీ’’తిఆది. ఏస నయో ‘‘ఆమకధఞ్ఞపటిగ్గహణా’’తిఆదీసుపి.
౪. ఆమకధఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా
౧౧౫౪. నీవారాదిఉపధఞ్ఞస్స సాలిఆదిమూలధఞ్ఞన్తోగధత్తా వుత్తం ‘‘సత్తవిధస్సా’’తి.
౫. ఆమకమంససుత్తవణ్ణనా
౧౧౫౫. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చ వసాని భేసజ్జాని – అచ్ఛవసం, మచ్ఛవసం, సుసుకావసం, సూకరవసం, గద్రభవస’’న్తి (మహావ. ౨౬౨; పారా. అట్ఠ. ౬౨౩) వుత్తత్తా ఇదం ఉద్దిస్స అనుఞ్ఞాతం నామ. తస్స పన ‘‘కాలే పటిగ్గహిత’’న్తి (మహావ. ౨౬౨) వుత్తత్తా పటిగ్గహణం వట్టతీతి ఆహ – ‘‘అఞ్ఞత్ర ఉద్దిస్స అనుఞ్ఞాతా’’తి. వినయవసేన ఉపపరిక్ఖితబ్బో, తస్మా సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ వుత్తనయేనేత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.
౧౦. చతుత్థఆమకధఞ్ఞపేయ్యాలవగ్గో
౨-౩. కయవిక్కయసుత్తాదివణ్ణనా
౧౧౬౨-౬౩. కస్సచి భణ్డస్స గహణం కయో, దానం విక్కయో. తత్థ తత్థాతి గామన్తరే సన్తికే చ గమనం దూతకమ్మన్తి వుచ్చతీతి యోజనా. పహిణగమనం ఖుద్దకగమనం.
౪. తులాకూటసుత్తవణ్ణనా
౧౧౬౪. రూపకూటం సరూపేన సదిసేన ఛలవోహారో. అఙ్గకూటం అత్తనో హత్థాదినా అఙ్గానం ఛలకరణం. గహణకూటం మానేసు గహణవసేన. పటిచ్ఛన్నకూటం అయచుణ్ణాదినా పటిచ్ఛన్నేన ఛలకరణం. మహతియా తులాయ. పచ్ఛాభాగేతి తులాయ పచ్ఛిమభాగే. హత్థేనాతి హత్థపదేసేన. అక్కమతీతి ఉట్ఠాతుం అదేన్తో గణ్హాతి. దదన్తో పుబ్బభాగేతి పరేసం దదన్తో పుబ్బభాగే హత్థేన తులం అక్కమతి. తన్తి అయచుణ్ణం.
లోహపాతియోతి తమ్బలోహపాతియో. సువణ్ణవణ్ణా కరోన్తీతి అసనిఖాదసువణ్ణకనకలిమ్పితా సువణ్ణవణ్ణా కరోన్తి. మానభాజనస్స హదయభూతస్స అబ్భన్తరస్స భిన్నం హదయభేదో. నిమియమానస్స తిలతణ్డులాదికస్స సిఖాయ అగ్గకోటియా భిన్నం సిఖాభేదో. ఖేత్తాదీనం మిననరజ్జుయా అఞ్ఞథాకరణం రజ్జుభేదో. రజ్జుగహణేనేవ చేత్థ దణ్డకస్స గహణం కతమేవాతి దట్ఠబ్బం.
౬-౧౧. ఛేదనసుత్తాదివణ్ణనా
౧౧౬౬-౭౧. వధోతి ముట్ఠిప్పహారకసాతాళనాదీహి హింసనం, విహేఠనన్తి అత్థో. విహేఠనత్థోపి హి వధ-సద్దో దిస్సతి ‘‘అత్థానం వధిత్వా వధిత్వా రోదేయ్యా’’తిఆదీసు. అట్ఠకథాయం పన ‘‘మారణ’’న్తి వుత్తం, తం పన పోథనం సన్ధాయాతి సక్కా విఞ్ఞాతుం మారణసద్దస్స విహింసనేపి దిస్సనతో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
ఆమకధఞ్ఞపేయ్యాలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సారత్థప్పకాసినియా సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ
మహావగ్గవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా నిట్ఠితా.
నిగమనకథావణ్ణనా
సకలరూపారూపసమ్మసనే సణ్హసుఖుమవిసయఞాణతాయ విపస్సనాచారనిపుణబుద్ధీనం సుసంయతకాయవచీసమాచారతాయ సమథవిపస్సనాసు సమ్మదేవ యతనతో చ యతీనం భిక్ఖూనం ఖన్ధాయతనధాతుసచ్చిన్ద్రియపటిచ్చసముప్పాదభేదే పరమత్థధమ్మే నానానయేహి ఞాణవిభాగస్స సన్నిస్సయేన బహుకారస్స సంయుత్తాగమవరస్స అత్థసంవణ్ణనం కాతుం సారత్థప్పకాసనతో ఏవ నిపుణా యా మయా అట్ఠకథా ఆరద్ధాతి సమ్బన్ధో. సవిసేసం పఞ్ఞావహగుణత్తా ఏవ హిస్స గన్థారమ్భే ఆదితోపి ‘‘పఞ్ఞాపభేదజననస్సా’’తి వుత్తం. మహాఅట్ఠకథాయ సారన్తి సంయుత్తమహాఅట్ఠకథాయ సారం. ఏకూనసట్ఠిమత్తోతి థోకం ఊనభావతో మత్త-సద్దగ్గహణం.
మూలట్ఠకథాయ సారన్తి పుబ్బే వుత్తసంయుత్తమహాఅట్ఠకథాయ సారమేవ పున నిగమనవసేన వుత్తన్తి. అథ వా మూలట్ఠకథాయ సారన్తి పోరాణట్ఠకథాసు అత్థసారం. తేన ఏతం దస్సేతి ‘‘సంయుత్తమహాఅట్ఠకథాయ అత్థసారం ఆదాయ ఇమం సారత్థప్పకాసినిం కరోన్తేన సేసమహానికాయానమ్పి మూలట్ఠకథాసు ఇధ వియోగక్ఖమం అత్థసారం ఆదాయ అకాసి’’న్తి. ‘‘మహావిహారాధివాసీన’’న్తి చ ఇదం పురిమపచ్ఛిమపదేహి సద్ధిం సమ్బన్ధితబ్బం ‘‘మహావిహారాధివాసీనం సమయం పకాసయన్తిం మహావిహారాధివాసీనం మూలట్ఠకథాయ సారం ఆదాయా’’తి చ. తేన పుఞ్ఞేన. హోతు సబ్బో సుఖీ లోకోతి కామావచరాదివిభాగో సబ్బో సత్తలోకో యథారహం బోధిత్తయాధిగమవసేన సమ్పయుత్తేన నిబ్బానసుఖేన సుఖితో హోతూతి సదేవకస్స లోకస్స అచ్చన్తం సుఖాధిగమాయ అత్తనో పుఞ్ఞం పరిణామేతి.
ఏత్తావతా సారత్థప్పకాసినియా
సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ లీనత్థప్పకాసనా నిట్ఠితా.
సంయుత్తటీకా సమత్తా.