౧. సగాథావగ్గో

౧. సమాధిసుత్తవణ్ణనా

౨౪౯. వేదనా చ పజానాతీతి సచ్చాభిసమ్బోధవసేన వుచ్చమానవేదనానం పజాననం సాతిసయసమాధానపుబ్బకన్తి భగవతా ‘‘సమాహితో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉపచారేన వా అప్పనాయ వా సమాహితో’’తి. వేదనాతి తిస్సోపి వేదనా. దుక్ఖసచ్చవసేనాతి దుక్ఖసచ్చభావేన, పరిజాననవసేనాతి అత్థో. సమ్భవన్తి సముదయం తణ్హావిజ్జాకమ్మఫస్సాదిప్పభేదం ఉప్పత్తికారణం. తేనాహ ‘‘సముదయసచ్చవసేన పజానాతీ’’తి. యత్థాతి యంనిమిత్తం, యం ఆగమ్మ కామతణ్హావిజ్జాదినిరోధా వేదనానిరోధో, తేసం అయం నిరోధో. నిబ్బానం ఆరబ్భ అరియమగ్గప్పవత్తియా హి నిబ్బానం వేదనానిరోధోతి వుత్తో. ఖయం గమేతీతి ఖయగామీ, తం ఖయగామినం. ఛాతం వుచ్చతి తణ్హా కామానం పాతుకామతావసేన పవత్తనతో, అచ్చన్తమేవ సముచ్ఛిన్నత్తా నత్థి ఏతస్మిం ఛాతన్తి నిచ్ఛాతో. తేనాహ ‘‘నిత్తణ్హో’’తి. సమ్మసనచారవేదనాతి సమ్మసనూపచారవేదనా. ద్వీహి పదేహీతి ‘‘సమాహితో సమ్పజానో’’తి ఇమేహి ద్వీహి. ‘‘సతో’’తి పన ఇదం సమ్పజానపదస్సేవ ఉపబ్రూహనన్తి అధిప్పాయో. సేసేహి చతూహి చతుసచ్చం కథితం, ఇతరేహి పన ద్వీహి చతుసచ్చబుజ్ఝనమేవ కథితం. సబ్బసఙ్గాహికోతి సబ్బసభావధమ్మానం సఙ్గణ్హనకో. తేనాహ ‘‘చతుభూమకధమ్మపరిచ్ఛేదో వుత్తో’’తి.

సమాధిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సుఖసుత్తవణ్ణనా

౨౫౦. దుక్ఖం న హోతీతి అదుక్ఖం, సుఖం న హోతీతి అసుఖం, మ-కారో పదసన్ధికరో. అదుక్ఖమసుఖన్తి వేదయితసద్దాపేక్ఖాయ నపుంసకనిద్దేసో. సపరసన్తానగతే సన్ధాయ అజ్ఝత్తబహిద్ధాగహణన్తి ఆహ ‘‘అత్తనో చ పరస్స చా’’తి. తేన సబ్బమ్పి వేదయితం గహితన్తి దట్ఠబ్బం. నస్సనసభావన్తి ఇత్తరఖణతాయ భఙ్గతో ఉద్ధం అపస్సితబ్బసభావం. పలోకో భేదో ఏతస్స అత్థీతి పలోకినం. తేనాహ ‘‘భిజ్జనసభావ’’న్తి. ఞాణేన ఫుసిత్వా ఫుసిత్వాతి పుబ్బభాగే విపస్సనాఞాణేన అనిచ్చా పభఙ్గునోతి ఆరమ్మణతో, ఉత్తరకాలం అసమ్మోహతో మగ్గపరమ్పరాయ ఫుసిత్వా ఫుసిత్వా వయం పస్సన్తో. విరజ్జతీతి మగ్గవిరాగేన విరజ్జతి. సమ్మసనచారవేదనా కథితా ఆరద్ధవిపస్సకానం వసేన దేసనాతి. లోకియలోకుత్తరేహి ఞాణేహి యాథావతో పరిజాననం పటివిజ్ఝనం ఞాణఫుసనం.

సుఖసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పహానసుత్తవణ్ణనా

౨౫౧. సబ్బమ్పి అట్ఠసతపభేదం తణ్హం ఛిన్ది సముచ్ఛేదపహానవసేన పజహి. తేనాహ ‘‘సముచ్ఛిన్దీ’’తి. యదగ్గేన తణ్హా సబ్బసో సముచ్ఛిన్నా, తదగ్గేన సబ్బానిపి సఞ్ఞోజనానీతి ఆహ ‘‘దసవిధమ్పీ’’తిఆది. సమ్మాతి సుట్ఠు. పహానఞ్చ నామ ఉపాయేన ఞాయేన పహానన్తి ఆహ ‘‘హేతునా కారణేనా’’తి. దస్సనాభిసమయాతి అసమ్మోహపటివేధా. అరహత్తమగ్గో హి ఉప్పజ్జమానోవ సభావపటిచ్ఛాదకం మోహం విద్ధంసేన్తో ఏవ పవత్తతి, తేన మానో యాథావతో దిట్ఠో నామ హోతి, అయమస్స దస్సనాభిసమయో. యథా హి సూరియే ఉట్ఠితే అన్ధకారో విద్ధంసియమానో విహతో, ఏవం అరహత్తమగ్గే ఉప్పజ్జమానే సో సబ్బసో పహీనో ఏవ హోతి, న తస్మిం సన్తానే పతిట్ఠం లభతి, అయమస్స పహానాభిసమయో. తేన వుత్తం ‘‘అరహత్తమగ్గో హీ’’తిఆది. కిచ్చవసేనాతి అసమ్మోహపటివేధసఙ్ఖాతస్స దస్సనకిచ్చస్స అనిప్ఫాదనవసేన.

యే ఇమే చత్తారో అన్తాతి సమ్బన్ధో. మరియాదన్తోతి మరియాదసఙ్ఖాతో అన్తో. ఏస నయో సేసత్తయేపి. తేసూతి చతూసు అన్తేసు. అదుం చతుత్థకోటిసఙ్ఖాతం సబ్బస్సేవ వట్టదుక్ఖస్స అన్తం పరిచ్ఛేదం అరహత్తమగ్గేన మానస్స దిట్ఠత్తా పహీనత్తా చ అకాసీతి యోజనా. సముస్సయో అత్తభావో.

న రిఞ్చతీతి న వివేచేతి న విస్సజ్జేతి. తేనాహ ‘‘సమ్పజఞ్ఞం న జహతీ’’తి, సమ్పజఞ్ఞం న పరిచ్చజతీతి అత్థో. సఙ్ఖ్యం నోపేతీతి ఇమస్స ‘‘దిట్ఠధమ్మే అనాసవో’’తి ఇమస్స వసేన అత్థం వదన్తో ‘‘రత్తో దుట్ఠో’’తి అవోచ సఉపాదిసేసనిబ్బానవసేన. సఙ్ఖ్యం నోపేతీతి వా దిట్ఠే-ధమ్మే అనాసవో ధమ్మట్ఠో వేదగూ కాయస్స భేదా మనుస్సో దేవోతి వా పఞ్ఞత్తిం న ఉపేతీతి అనుపాదిసేసనిబ్బానవసేనపి అత్థో వత్తబ్బో. ఏత్థ చ సుఖాదీసు వేదనాసు యథాక్కమం రాగానుసయాదయో కథితాతి ఆహ – ‘‘ఇమస్మిం సుత్తే ఆరమ్మణానుసయో కథితో’’తి. యో హి రాగాది పచ్చయసమవాయే అతిఇట్ఠాదీసు ఉప్పజ్జనారహో మగ్గేన అప్పహీనో, సో ‘‘రాగానుసయో’’తిఆదినా వుత్తో, అప్పహీనత్థో సో మగ్గేన పహాతబ్బో, న పరియుట్ఠానాభిభవత్థోతి.

పహానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పాతాలసుత్తవణ్ణనా

౨౫౨. యత్థ పతిట్ఠా నత్థి ఏకన్తికాతి ఏకన్తికస్స మహతో పాతస్స అలన్తి అయమేత్థ అత్థో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘నత్థి ఏత్థ పతిట్ఠా’’తి. అసమ్భూతత్థన్తి న సమ్భూతత్థం, ముసాతి అత్థో. సోతి అస్సుతవా పుథుజ్జనో. యం తం ఉదకం పతతీతి యోజనా. యస్మా సముద్దపిట్ఠే అన్తరన్తరా వేరమ్భవాతసదిసో మహావాతో ఉట్ఠహిత్వా మహాసముద్దే ఉదకం ఉగ్గచ్ఛాపేతి, తం కదాచి చక్కవాళాభిముఖం, కదాచి సినేరుపాదాభిముఖం గన్త్వా తం పతిహనతి, తస్మా వుత్తం ‘‘బలవాముఖం మహాసముద్దస్సా’’తిఆది. వేగేన పక్ఖన్దిత్వాతి మహతా వాతవేగేన సముద్ధతం తేనేవ వేగేన పక్ఖన్దన్తఞ్చ హుత్వా. మహానరకపపాతో వియాతి యోజనాయామవిత్థారగమ్భీరసోబ్భపపాతో వియ హోతి. తథారూపానన్తి తత్థ వసితుం సమత్థానం. అసన్తన్తి అభూతం. అత్థవసేన హి వాచా అభూతం నామ.

న పతిట్ఠాసీతి పతిట్ఠం న లభి. అనిబద్ధన్తి అనిబన్ధనత్థం యంకిఞ్చి. దుబ్బలఞాణోతి ఞాణబలరహితో. ‘‘అస్సుతవా పుథుజ్జనో’’తి వత్వా ‘‘సుతవా అరియసావకో’’తి వుత్తత్తా ‘‘సోతాపన్నో ధుర’’న్తి వుత్తం. ఇతరేసు అరియసావకేసు వత్తబ్బమేవ నత్థి. తేసఞ్హి వేదనా సుపరిఞ్ఞాతా. బలవవిపస్సకో…పే… యోగావచరోపి వట్టతి మత్తసో వేదనానం పరిఞ్ఞాతత్తా.

పాతాలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. దట్ఠబ్బసుత్తవణ్ణనా

౨౫౩. విపరిణామనవసేన దుక్ఖతో దట్ఠబ్బాతి కిఞ్చాపి సుఖా, పరిణామదుక్ఖతా పన సుఖవేదనాయ ఏకన్తికాతి. వినివిజ్ఝనట్ఠేనాతి పీళనవసేన అత్తభావస్స విజ్ఝనట్ఠేన. హుత్వాతి పచ్చయసమాగమేన ఉప్పజ్జిత్వా. తేన పాకభావపుబ్బకో అత్తలాభో వుత్తో. అభావాకారేనాతి భఙ్గుపగమనాకారేన. తేన విద్ధంసభావో వుత్తో. ఉభయేన ఉదయబ్బయపరిచ్ఛిన్నతాయ సిఖప్పత్తం అనిచ్చతం దస్సేతి. స్వాయం హుత్వా అభావాకారో ఇతరాసుపి వేదనాసు లబ్భతేవ, అధికో చ పన ద్విన్నం దుక్ఖసభావో. దుక్ఖతావసేన పురిమానం వేదనానం దట్ఠబ్బతాయ దస్సితత్తా పచ్ఛిమాయ వేదనాయ ఏవం దట్ఠబ్బతా దస్సితా. అద్దాతి ఞాణగతియా సచ్ఛికత్వా అదక్ఖి. ఞాణగమనఞ్హేతం, యదిదం దుక్ఖతో దస్సనం. సన్తసభావం సుఖదుక్ఖతో ఉపసన్తరూపత్తా.

దట్ఠబ్బసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సల్లసుత్తవణ్ణనా

౨౫౪. ద్వీసు జనేసూతి సుతవన్తఅస్సుతవన్తేసు ద్వీసు జనేసు. అనుగతవేధన్తి పుబ్బే పవత్తవేధస్స అనుగతవేధం. బలవతరా దిగుణా వియ హుత్వా దళ్హతరపవత్తియా. ఏవమేవాతి యథా విద్ధస్స పురిసస్స అనువేధనా బలవతరా, ఏవమేవ. సమాధిమగ్గఫలాని నిస్సరణం విక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధివసేన. సమాధిసీసేన హేత్థ ఝానఞ్చ గహితం. సో న జానాతి అనధిగతత్తా. నిస్సరణన్తి జానాతి అనిస్సరణమేవ. తాసం సమధిగతానం సుఖదుక్ఖవేదనానం. న విప్పయుత్తో అప్పహీనకిలేసత్తా. సఙ్ఖాతధమ్మస్సాతి సఙ్ఖాయ పఞ్ఞాయ పరిఞ్ఞాతచతుక్ఖన్ధస్స. తేనాహ ‘‘తులితధమ్మస్సా’’తి. ఇమస్మిమ్పి సుత్తే పురిమసుత్తే వియ ఆరమ్మణానుసయోవ కథితో, సో పన తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. అనురోధవిరోధపహానస్స వుత్తత్తా ఖీణాసవో ధురం. అనాగామీపి వట్టతి, తస్స విరోధప్పహానం లబ్భతి.

సల్లసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. పఠమగేలఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా

౨౫౫. సద్దహిత్వా గిలానే ఉపట్ఠాతబ్బే మఞ్ఞిస్సన్తీతి యోజనా. తత్థాతి తస్మిం ఠానే. కమ్మట్ఠానానుయోగో సప్పాయో యేసం తే కమ్మట్ఠానసప్పాయా, సతిపట్ఠానరతాతి అత్థో. అనిచ్చతం అనుపస్సన్తోతి కాయం పటిచ్చ ఉప్పన్నాయ వేదనాయ చ అనిచ్చతం అనుపస్సన్తో. వయం అనుపస్సన్తోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. వయన్తి పన తాయ ఏవ ఖయసఙ్ఖాతం. విరాగన్తి విరజ్జనం. పటినిస్సగ్గన్తి పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గం, పక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గమ్పి వా.

ఆగమనీయపటిపదాతి అరియమగ్గస్స ఆగమనట్ఠానియా పుబ్బభాగపటిపదా. పుబ్బభాగాయేవ న లోకుత్తరా. సమ్పజఞ్ఞం పుబ్బభాగియమేవ. తిస్సో అనుపస్సనా పుబ్బభాగాయేవ విపస్సనాపరియాపన్నత్తా. మిస్సకాతి లోకియలోకుత్తరమిస్సకా. భావనాకాలో దస్సితో ‘‘నిరోధానుపస్సినో విహరతో, పటినిస్సగ్గానుపస్సినో విహరతో రాగానుసయో పహీయతీ’’తి వుత్తత్తా.

పఠమగేలఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮-౯. దుతియగేలఞ్ఞసుత్తాదివణ్ణనా

౨౫౬-౨౫౭. ఫస్సం పటిచ్చాతి ఏత్థ ఫస్ససీసేన ఫస్సాయతనానం గహణం. న హి ఫస్సాయతనేహి వినా ఫస్సస్స సమ్భవో. తేనాహ ‘‘కాయోవ హి ఏత్థ ఫస్సోతి వుత్తో’’తి, ఫస్ససీసేన వుత్తోతి అధిప్పాయో. నవమం ఉత్తానమేవ హేట్ఠా వుత్తనయత్తా.

దుతియగేలఞ్ఞసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. ఫస్సమూలకసుత్తవణ్ణనా

౨౫౮. సుఖవేదనాయ హితం సుఖవేదనియం. సో పనేస హితభావో పచ్చయభావేనాతి ఆహ ‘‘సుఖవేదనాయ పచ్చయభూత’’న్తి. ఇమస్మిమ్పి సుత్తద్వయేతి ఇమస్మిం నవమే దసమే చ సుత్తేపి. సమ్మసనచారవేదనాతి సమ్మసనీయవేదనా ఏవ కథితా, న లోకుత్తరాతి అధిప్పాయో.

ఫస్సమూలకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సగాథావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.