౨. వేదనాసంయుత్తం

౧. సగాథావగ్గో

౧. సమాధిసుత్తవణ్ణనా

౨౪౯. వేదనా చ పజానాతీతి సచ్చాభిసమ్బోధవసేన వుచ్చమానవేదనానం పజాననం సాతిసయసమాధానపుబ్బకన్తి భగవతా ‘‘సమాహితో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉపచారేన వా అప్పనాయ వా సమాహితో’’తి. వేదనాతి తిస్సోపి వేదనా. దుక్ఖసచ్చవసేనాతి దుక్ఖసచ్చభావేన, పరిజాననవసేనాతి అత్థో. సమ్భవన్తి సముదయం తణ్హావిజ్జాకమ్మఫస్సాదిప్పభేదం ఉప్పత్తికారణం. తేనాహ ‘‘సముదయసచ్చవసేన పజానాతీ’’తి. యత్థాతి యంనిమిత్తం, యం ఆగమ్మ కామతణ్హావిజ్జాదినిరోధా వేదనానిరోధో, తేసం అయం నిరోధో. నిబ్బానం ఆరబ్భ అరియమగ్గప్పవత్తియా హి నిబ్బానం వేదనానిరోధోతి వుత్తో. ఖయం గమేతీతి ఖయగామీ, తం ఖయగామినం. ఛాతం వుచ్చతి తణ్హా కామానం పాతుకామతావసేన పవత్తనతో, అచ్చన్తమేవ సముచ్ఛిన్నత్తా నత్థి ఏతస్మిం ఛాతన్తి నిచ్ఛాతో. తేనాహ ‘‘నిత్తణ్హో’’తి. సమ్మసనచారవేదనాతి సమ్మసనూపచారవేదనా. ద్వీహి పదేహీతి ‘‘సమాహితో సమ్పజానో’’తి ఇమేహి ద్వీహి. ‘‘సతో’’తి పన ఇదం సమ్పజానపదస్సేవ ఉపబ్రూహనన్తి అధిప్పాయో. సేసేహి చతూహి చతుసచ్చం కథితం, ఇతరేహి పన ద్వీహి చతుసచ్చబుజ్ఝనమేవ కథితం. సబ్బసఙ్గాహికోతి సబ్బసభావధమ్మానం సఙ్గణ్హనకో. తేనాహ ‘‘చతుభూమకధమ్మపరిచ్ఛేదో వుత్తో’’తి.

సమాధిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సుఖసుత్తవణ్ణనా

౨౫౦. దుక్ఖం న హోతీతి అదుక్ఖం, సుఖం న హోతీతి అసుఖం, మ-కారో పదసన్ధికరో. అదుక్ఖమసుఖన్తి వేదయితసద్దాపేక్ఖాయ నపుంసకనిద్దేసో. సపరసన్తానగతే సన్ధాయ అజ్ఝత్తబహిద్ధాగహణన్తి ఆహ ‘‘అత్తనో చ పరస్స చా’’తి. తేన సబ్బమ్పి వేదయితం గహితన్తి దట్ఠబ్బం. నస్సనసభావన్తి ఇత్తరఖణతాయ భఙ్గతో ఉద్ధం అపస్సితబ్బసభావం. పలోకో భేదో ఏతస్స అత్థీతి పలోకినం. తేనాహ ‘‘భిజ్జనసభావ’’న్తి. ఞాణేన ఫుసిత్వా ఫుసిత్వాతి పుబ్బభాగే విపస్సనాఞాణేన అనిచ్చా పభఙ్గునోతి ఆరమ్మణతో, ఉత్తరకాలం అసమ్మోహతో మగ్గపరమ్పరాయ ఫుసిత్వా ఫుసిత్వా వయం పస్సన్తో. విరజ్జతీతి మగ్గవిరాగేన విరజ్జతి. సమ్మసనచారవేదనా కథితా ఆరద్ధవిపస్సకానం వసేన దేసనాతి. లోకియలోకుత్తరేహి ఞాణేహి యాథావతో పరిజాననం పటివిజ్ఝనం ఞాణఫుసనం.

సుఖసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పహానసుత్తవణ్ణనా

౨౫౧. సబ్బమ్పి అట్ఠసతపభేదం తణ్హం ఛిన్ది సముచ్ఛేదపహానవసేన పజహి. తేనాహ ‘‘సముచ్ఛిన్దీ’’తి. యదగ్గేన తణ్హా సబ్బసో సముచ్ఛిన్నా, తదగ్గేన సబ్బానిపి సఞ్ఞోజనానీతి ఆహ ‘‘దసవిధమ్పీ’’తిఆది. సమ్మాతి సుట్ఠు. పహానఞ్చ నామ ఉపాయేన ఞాయేన పహానన్తి ఆహ ‘‘హేతునా కారణేనా’’తి. దస్సనాభిసమయాతి అసమ్మోహపటివేధా. అరహత్తమగ్గో హి ఉప్పజ్జమానోవ సభావపటిచ్ఛాదకం మోహం విద్ధంసేన్తో ఏవ పవత్తతి, తేన మానో యాథావతో దిట్ఠో నామ హోతి, అయమస్స దస్సనాభిసమయో. యథా హి సూరియే ఉట్ఠితే అన్ధకారో విద్ధంసియమానో విహతో, ఏవం అరహత్తమగ్గే ఉప్పజ్జమానే సో సబ్బసో పహీనో ఏవ హోతి, న తస్మిం సన్తానే పతిట్ఠం లభతి, అయమస్స పహానాభిసమయో. తేన వుత్తం ‘‘అరహత్తమగ్గో హీ’’తిఆది. కిచ్చవసేనాతి అసమ్మోహపటివేధసఙ్ఖాతస్స దస్సనకిచ్చస్స అనిప్ఫాదనవసేన.

యే ఇమే చత్తారో అన్తాతి సమ్బన్ధో. మరియాదన్తోతి మరియాదసఙ్ఖాతో అన్తో. ఏస నయో సేసత్తయేపి. తేసూతి చతూసు అన్తేసు. అదుం చతుత్థకోటిసఙ్ఖాతం సబ్బస్సేవ వట్టదుక్ఖస్స అన్తం పరిచ్ఛేదం అరహత్తమగ్గేన మానస్స దిట్ఠత్తా పహీనత్తా చ అకాసీతి యోజనా. సముస్సయో అత్తభావో.

న రిఞ్చతీతి న వివేచేతి న విస్సజ్జేతి. తేనాహ ‘‘సమ్పజఞ్ఞం న జహతీ’’తి, సమ్పజఞ్ఞం న పరిచ్చజతీతి అత్థో. సఙ్ఖ్యం నోపేతీతి ఇమస్స ‘‘దిట్ఠధమ్మే అనాసవో’’తి ఇమస్స వసేన అత్థం వదన్తో ‘‘రత్తో దుట్ఠో’’తి అవోచ సఉపాదిసేసనిబ్బానవసేన. సఙ్ఖ్యం నోపేతీతి వా దిట్ఠే-ధమ్మే అనాసవో ధమ్మట్ఠో వేదగూ కాయస్స భేదా మనుస్సో దేవోతి వా పఞ్ఞత్తిం న ఉపేతీతి అనుపాదిసేసనిబ్బానవసేనపి అత్థో వత్తబ్బో. ఏత్థ చ సుఖాదీసు వేదనాసు యథాక్కమం రాగానుసయాదయో కథితాతి ఆహ – ‘‘ఇమస్మిం సుత్తే ఆరమ్మణానుసయో కథితో’’తి. యో హి రాగాది పచ్చయసమవాయే అతిఇట్ఠాదీసు ఉప్పజ్జనారహో మగ్గేన అప్పహీనో, సో ‘‘రాగానుసయో’’తిఆదినా వుత్తో, అప్పహీనత్థో సో మగ్గేన పహాతబ్బో, న పరియుట్ఠానాభిభవత్థోతి.

పహానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పాతాలసుత్తవణ్ణనా

౨౫౨. యత్థ పతిట్ఠా నత్థి ఏకన్తికాతి ఏకన్తికస్స మహతో పాతస్స అలన్తి అయమేత్థ అత్థో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘నత్థి ఏత్థ పతిట్ఠా’’తి. అసమ్భూతత్థన్తి న సమ్భూతత్థం, ముసాతి అత్థో. సోతి అస్సుతవా పుథుజ్జనో. యం తం ఉదకం పతతీతి యోజనా. యస్మా సముద్దపిట్ఠే అన్తరన్తరా వేరమ్భవాతసదిసో మహావాతో ఉట్ఠహిత్వా మహాసముద్దే ఉదకం ఉగ్గచ్ఛాపేతి, తం కదాచి చక్కవాళాభిముఖం, కదాచి సినేరుపాదాభిముఖం గన్త్వా తం పతిహనతి, తస్మా వుత్తం ‘‘బలవాముఖం మహాసముద్దస్సా’’తిఆది. వేగేన పక్ఖన్దిత్వాతి మహతా వాతవేగేన సముద్ధతం తేనేవ వేగేన పక్ఖన్దన్తఞ్చ హుత్వా. మహానరకపపాతో వియాతి యోజనాయామవిత్థారగమ్భీరసోబ్భపపాతో వియ హోతి. తథారూపానన్తి తత్థ వసితుం సమత్థానం. అసన్తన్తి అభూతం. అత్థవసేన హి వాచా అభూతం నామ.

న పతిట్ఠాసీతి పతిట్ఠం న లభి. అనిబద్ధన్తి అనిబన్ధనత్థం యంకిఞ్చి. దుబ్బలఞాణోతి ఞాణబలరహితో. ‘‘అస్సుతవా పుథుజ్జనో’’తి వత్వా ‘‘సుతవా అరియసావకో’’తి వుత్తత్తా ‘‘సోతాపన్నో ధుర’’న్తి వుత్తం. ఇతరేసు అరియసావకేసు వత్తబ్బమేవ నత్థి. తేసఞ్హి వేదనా సుపరిఞ్ఞాతా. బలవవిపస్సకో…పే… యోగావచరోపి వట్టతి మత్తసో వేదనానం పరిఞ్ఞాతత్తా.

పాతాలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. దట్ఠబ్బసుత్తవణ్ణనా

౨౫౩. విపరిణామనవసేన దుక్ఖతో దట్ఠబ్బాతి కిఞ్చాపి సుఖా, పరిణామదుక్ఖతా పన సుఖవేదనాయ ఏకన్తికాతి. వినివిజ్ఝనట్ఠేనాతి పీళనవసేన అత్తభావస్స విజ్ఝనట్ఠేన. హుత్వాతి పచ్చయసమాగమేన ఉప్పజ్జిత్వా. తేన పాకభావపుబ్బకో అత్తలాభో వుత్తో. అభావాకారేనాతి భఙ్గుపగమనాకారేన. తేన విద్ధంసభావో వుత్తో. ఉభయేన ఉదయబ్బయపరిచ్ఛిన్నతాయ సిఖప్పత్తం అనిచ్చతం దస్సేతి. స్వాయం హుత్వా అభావాకారో ఇతరాసుపి వేదనాసు లబ్భతేవ, అధికో చ పన ద్విన్నం దుక్ఖసభావో. దుక్ఖతావసేన పురిమానం వేదనానం దట్ఠబ్బతాయ దస్సితత్తా పచ్ఛిమాయ వేదనాయ ఏవం దట్ఠబ్బతా దస్సితా. అద్దాతి ఞాణగతియా సచ్ఛికత్వా అదక్ఖి. ఞాణగమనఞ్హేతం, యదిదం దుక్ఖతో దస్సనం. సన్తసభావం సుఖదుక్ఖతో ఉపసన్తరూపత్తా.

దట్ఠబ్బసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సల్లసుత్తవణ్ణనా

౨౫౪. ద్వీసు జనేసూతి సుతవన్తఅస్సుతవన్తేసు ద్వీసు జనేసు. అనుగతవేధన్తి పుబ్బే పవత్తవేధస్స అనుగతవేధం. బలవతరా దిగుణా వియ హుత్వా దళ్హతరపవత్తియా. ఏవమేవాతి యథా విద్ధస్స పురిసస్స అనువేధనా బలవతరా, ఏవమేవ. సమాధిమగ్గఫలాని నిస్సరణం విక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధివసేన. సమాధిసీసేన హేత్థ ఝానఞ్చ గహితం. సో న జానాతి అనధిగతత్తా. నిస్సరణన్తి జానాతి అనిస్సరణమేవ. తాసం సమధిగతానం సుఖదుక్ఖవేదనానం. న విప్పయుత్తో అప్పహీనకిలేసత్తా. సఙ్ఖాతధమ్మస్సాతి సఙ్ఖాయ పఞ్ఞాయ పరిఞ్ఞాతచతుక్ఖన్ధస్స. తేనాహ ‘‘తులితధమ్మస్సా’’తి. ఇమస్మిమ్పి సుత్తే పురిమసుత్తే వియ ఆరమ్మణానుసయోవ కథితో, సో పన తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. అనురోధవిరోధపహానస్స వుత్తత్తా ఖీణాసవో ధురం. అనాగామీపి వట్టతి, తస్స విరోధప్పహానం లబ్భతి.

సల్లసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. పఠమగేలఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా

౨౫౫. సద్దహిత్వా గిలానే ఉపట్ఠాతబ్బే మఞ్ఞిస్సన్తీతి యోజనా. తత్థాతి తస్మిం ఠానే. కమ్మట్ఠానానుయోగో సప్పాయో యేసం తే కమ్మట్ఠానసప్పాయా, సతిపట్ఠానరతాతి అత్థో. అనిచ్చతం అనుపస్సన్తోతి కాయం పటిచ్చ ఉప్పన్నాయ వేదనాయ చ అనిచ్చతం అనుపస్సన్తో. వయం అనుపస్సన్తోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. వయన్తి పన తాయ ఏవ ఖయసఙ్ఖాతం. విరాగన్తి విరజ్జనం. పటినిస్సగ్గన్తి పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గం, పక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గమ్పి వా.

ఆగమనీయపటిపదాతి అరియమగ్గస్స ఆగమనట్ఠానియా పుబ్బభాగపటిపదా. పుబ్బభాగాయేవ న లోకుత్తరా. సమ్పజఞ్ఞం పుబ్బభాగియమేవ. తిస్సో అనుపస్సనా పుబ్బభాగాయేవ విపస్సనాపరియాపన్నత్తా. మిస్సకాతి లోకియలోకుత్తరమిస్సకా. భావనాకాలో దస్సితో ‘‘నిరోధానుపస్సినో విహరతో, పటినిస్సగ్గానుపస్సినో విహరతో రాగానుసయో పహీయతీ’’తి వుత్తత్తా.

పఠమగేలఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮-౯. దుతియగేలఞ్ఞసుత్తాదివణ్ణనా

౨౫౬-౨౫౭. ఫస్సం పటిచ్చాతి ఏత్థ ఫస్ససీసేన ఫస్సాయతనానం గహణం. న హి ఫస్సాయతనేహి వినా ఫస్సస్స సమ్భవో. తేనాహ ‘‘కాయోవ హి ఏత్థ ఫస్సోతి వుత్తో’’తి, ఫస్ససీసేన వుత్తోతి అధిప్పాయో. నవమం ఉత్తానమేవ హేట్ఠా వుత్తనయత్తా.

దుతియగేలఞ్ఞసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. ఫస్సమూలకసుత్తవణ్ణనా

౨౫౮. సుఖవేదనాయ హితం సుఖవేదనియం. సో పనేస హితభావో పచ్చయభావేనాతి ఆహ ‘‘సుఖవేదనాయ పచ్చయభూత’’న్తి. ఇమస్మిమ్పి సుత్తద్వయేతి ఇమస్మిం నవమే దసమే చ సుత్తేపి. సమ్మసనచారవేదనాతి సమ్మసనీయవేదనా ఏవ కథితా, న లోకుత్తరాతి అధిప్పాయో.

ఫస్సమూలకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సగాథావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. రహోగతవగ్గో

౧. రహోగతసుత్తవణ్ణనా

౨౫౯. యంకిఞ్చి వేదయితన్తి ‘‘సుఖం దుక్ఖం అదుక్ఖమసుఖ’’న్తి వుత్తం వేదయితం దుక్ఖస్మిం అన్తోగధం, దుక్ఖన్తి వత్తబ్బతం లభతి పరియాయేనాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘తం సబ్బం దుక్ఖన్తి అత్థో’’తి. యా ఏసాతిఆదీసు యో సఙ్ఖారానం అనిచ్చతాసఙ్ఖాతో హుత్వా అభావాకారో, యా ఖయసభావతా వినస్సనసభావతా జరాయ మరణేన చాతి ద్విధా విపరిణామనసభావతా, ఏతం సన్ధాయ ఉద్దిస్స సబ్బం వేదయితం దుక్ఖన్తి మయా వుత్తన్తి అయం సఙ్ఖేపత్థో. సాతి సఙ్ఖారానం అనిచ్చతా. వేదనానమ్పి అనిచ్చతా ఏవ సఙ్ఖారసభావత్తా. తాసం అనిచ్చతా చ నామ మరణం భఙ్గోతి కత్వా తతో ఉత్తరి దుక్ఖం నామ నత్థీతి సబ్బా వేదనా ‘‘దుక్ఖా’’తి వుత్తా, యథా ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖ’’న్తి చ, ‘‘పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖా’’తి చ వుత్తం. ఇదం సుత్తపదం. చత్తారో ఆరుప్పాతి చతస్సో అరూపసమాపత్తియో. ఏత్థాతి చ ఏతస్మిం పటిప్పస్సద్ధివారే.

రహోగతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. అగారసుత్తవణ్ణనా

౨౬౨. పురత్థిమాతి విభత్తిలోపేన నిద్దేసో, నిస్సక్కే వా ఏతం పచ్చత్తవచనం. పఠమజ్ఝానాదివసేనాతి పఠమదుతియజ్ఝానవసేన. అనుస్సతివసేనాతి నిదస్సనమత్తం అఞ్ఞస్సపి ఉపచారజ్ఝానగ్గహితస్స సవితక్కచారస్స నిరామిసస్స సుఖస్స లబ్భనతో. తస్సపి వా పఠమజ్ఝానాదీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. కామహేతు దుక్ఖప్పత్తానం దుక్ఖవేదనా కామామిసేన సామిసా వేదనా. అనుత్తరవిమోక్ఖా నామ అరహత్తఫలం. ‘‘కుదాస్సు నామాహం తదాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామీ’’తి ఏవం పిహం ఉపట్ఠాపయతో తస్మిం అనిజ్ఝమానే పిహప్పచ్చయా ఉప్పన్నదోమనస్సవేదనా. నేక్ఖమ్మనిస్సితా ఉపేక్ఖావేదనా నిరామిసా అదుక్ఖమసుఖా నామ. సవిసేసం పన దస్సేతుం ‘‘చతుత్థజ్ఝానవసేన ఉప్పన్నా అదుక్ఖమసుఖవేదనా’’తి వుత్తం.

అగారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫-౮. పఠమఆనన్దసుత్తాదివణ్ణనా

౨౬౩-౨౬౬. హేట్ఠా కథితనయానేవ, వేనేయ్యజ్ఝాసయతో పన తేసం దేసనాతి దట్ఠబ్బం. ఏత్థాతి ఏతేసు చతూసు సుత్తేసు. పురిమాని ద్వే ‘‘పఠమం ఝానం సమాపన్నస్స వాచా పటిప్పస్సద్ధా హోతీ’’తిఆదినా నయేన యావ ఖీణాసవస్స కిలేసపటిప్పస్సద్ధి, తావ దేసనాయ పవత్తత్తా ‘‘పరిపుణ్ణపస్సద్ధికానీ’’తి వుత్తాని. తావ పరిపూరం కత్వా అదేసితత్తా ‘‘పచ్ఛిమాని ఉపడ్ఢపస్సద్ధికాని, దేసనాయా’’తిఆది వుత్తం.

పఠమఆనన్దసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯-౧౦. పఞ్చకఙ్గసుత్తాదివణ్ణనా

౨౬౭-౨౬౮. దణ్డముగ్గరం అగ్గసోణ్డముగ్గరం. కాళసుత్తపక్ఖిపనం కాళసుత్తనాళి. వాసిఆదీని పఞ్చ అఙ్గాని అస్సాతి పఞ్చకఙ్గో. వత్థువిజ్జాయ వుత్తవిధినా కత్తబ్బనిస్సయాని ఠపేతీతి థపతి. పణ్డితఉదాయిత్థేరో, న లాళుదాయిత్థేరో. ద్వేపానన్దాతి అట్ఠకథాయ పదుద్ధారో కతో – ‘‘ద్వేపి మయా ఆనన్దా’’తి పన పాళియం. పసాదకాయసన్నిస్సితా కాయికా, చేతోసన్నిస్సితా చేతసికా. ఆధిపచ్చట్ఠేన సుఖమేవ ఇన్ద్రియన్తి సుఖిన్ద్రియం. ఉపవిచారవసేనాతి రూపాదీని ఉపేచ్చ విచరణవసేన. అతీతే ఆరమ్మణే. పచ్చుప్పన్నేతి అద్ధాపచ్చుప్పన్నే. ఏవం అట్ఠాధికం సతం అట్ఠసతం.

పాటియేక్కో అనుసన్ధీతి పుచ్ఛానుసన్ధిఆదీహి విసుం తేహి అసమ్మిస్సో ఏకో అనుసన్ధి. ఏకాపి వేదనా కథితా ‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో’’తి ఆహరిత్వా ‘‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా’’తి. యస్మా భగవా చతుత్థజ్ఝానుపేక్ఖావేదనం వత్వా – ‘‘అత్థానన్ద, ఏతస్మా సుఖా అఞ్ఞం సుఖ’’న్తిఆదిం వదన్తో థపతినో వాదం ఉపత్థమ్భేతి నామ. తేన హి ఉపేక్ఖావేదనా ‘‘సుఖ’’న్తేవ వుత్తా సన్తసభావత్తా. అభిక్కన్తతరన్తి అతివియ కన్తతరం మనోరమతరం. తేనాహ ‘‘సున్దరతర’’న్తి. పణీతతరన్తి పధానభావం నీతతాయ ఉళారతరం. తేనాహ ‘‘అతప్పకతర’’న్తి. సుఖన్తి వుత్తా పటిపక్ఖస్స సుట్ఠు ఖాదనేన, సుకరం ఓకాసదానమస్సాతి వా. నిరోధో సుఖం నామ సబ్బసో ఉదయబ్బయాభావతో. తేనాహ ‘‘నిద్దుక్ఖభావసఙ్ఖాతేన సుఖట్ఠేనా’’తి.

సుఖస్మింయేవాతి సుఖమిచ్చేవ పఞ్ఞపేతి. నిరోధసమాపత్తిం సీసం కత్వాతి నిరోధసమాపత్తిదేసనాయ సీసం ఉత్తమం కత్వా. దేసనాయ ఉద్దేసాధిముత్తే ఉట్ఠాపేత్వా విత్థారితత్తా ‘‘నేయ్యపుగ్గలస్స వసేనా’’తి వుత్తం. దసమం అనన్తరసుత్తే వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థమేవ.

పఞ్చకఙ్గసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

రహోగతవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. అట్ఠసతపరియాయవగ్గో

౧. సీవకసుత్తవణ్ణనా

౨౬౯. చూళా పన అస్స మహతీ అత్థి సవిసేసా, తస్మా ‘‘మోళియసీవకో’’తి వుచ్చతి. ఛన్నపరిబ్బాజకోతి కమ్బలాదినా కోపీనపటిచ్ఛాదకపరిబ్బాజకో. పిత్తపచ్చయానీతి పిత్తహేతుకాని. ‘‘తిస్సో వేదనా’’తి వత్వా తాసం సమ్భవం దస్సేతుం ‘‘కథ’’న్తిఆది వుత్తం. కుసలవేదనా ఉప్పజ్జతి పిత్తపచ్చయా. పిత్తభేసజ్జం కరిస్సామీతి భేసజ్జసమ్భరణత్థఞ్చేవ తదత్థం ఆమిసకిఞ్జక్ఖసమ్భరణత్థఞ్చ పాణం హనతీతి యోజనా. మజ్ఝత్తో భేసజ్జకరణే ఉదాసీనో.

తస్మాతి యస్మా పిత్తాదిపచ్చయహేతుకన్తి అత్తనో చ లోకస్స చ పచ్చక్ఖం అతిధావన్తి యే సమణా వా బ్రాహ్మణా వా, తస్మా తేసం మిచ్ఛా. పిత్తాదీనం తిణ్ణమ్పి సమోధానసన్నిపాతే జాతాని సన్నిపాతికాని. పురిమఉతునో విసదిసో ఉతువిపరిణామోతి ఆహ ‘‘విసభాగఉతుతో జాతానీ’’తి. అనుదకో థద్ధలూఖభూమివిభాగో జఙ్గలదేసో, వుత్తవిపరియాయేన అనుపదేసో వేదితబ్బో. మలయం హిమసీతబహులో, ఇతరో ఉణ్హబహులో.

అత్తనో పకతిచరియానం విసమం కాయస్స పరిహరణవసేన, జాతాని పన అసయ్హసహనఅదేసఅకాలచరణాదినా వేదితబ్బానీతి ఆహ ‘‘మహాభారవహనా’’తిఆది. పరస్స ఉపక్కమతో నిబ్బత్తాని ఓపక్కమికానీతి ఆహ – ‘‘అయం చోరో వా’’తిఆది. కేవలన్తి బాహిరపచ్చయం అనపేక్ఖిత్వా కేవలం తేనేవ. తేనాహ ‘‘కమ్మవిపాకతోవ జాతానీ’’తి. సక్కా పటిబాహితుం పతీకారేన. లోకవోహారో నామ కథితో పిత్తసముట్ఠానాదిసమఞ్ఞాయ లోకసిద్ధత్తా. కామం సరీరసన్నిస్సితా వేదనా కమ్మనిబ్బత్తావ, తస్సా పన పచ్చుప్పన్నపచ్చయవసేన ఏవమయం లోకవోహారోతి వుత్తఞ్చేవ గహేత్వా పరవాదపటిసేధో కతోతి దట్ఠబ్బం.

సీవకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨-౧౦. అట్ఠసతసుత్తాదివణ్ణనా

౨౭౦-౨౭౮. వేదనానం అట్ఠాధికం సతం, తస్స అట్ఠసతస్స తబ్భావస్స పరియాయో కారణం ఏత్థ అత్థీతి అట్ఠసతపరియాయో, సుత్తం. తేనాహ ‘‘అట్ఠసతస్స కారణభూత’’న్తి. ధమ్మకారణన్తి పరియత్తిధమ్మభూతం కారణం. కాయికాతి పఞ్చద్వారకాయికా. తేనాహ ‘‘కామావచరేయేవ లబ్భన్తీ’’తి, కామభూమికాతి అత్థో. అరూపావచరే నత్థి, తిభూమికాతి అత్థో. తేనాహ – ‘‘అరూపే తికచతుక్కజ్ఝానం ఉప్పజ్జతి, తఞ్చ ఖో లోకుత్తరం, న లోకియ’’న్తి. ఇతరా ఉపేక్ఖావేదనా. ఉపవిచరన్తి ఉపేచ్చ పజ్జన్తీతి అత్థో. తంసమ్పయుత్తానన్తి విచారసమ్పయుత్తానం.

పటిలాభతోతి పటిలద్ధభావతో. సమనుపస్సతోతి పచ్చవేక్ఖతో పస్సతో. అతీతం ఖణత్తయాతిక్కమేన అతిక్కన్తం, నిరుద్ధప్పత్తియా నిరుద్ధం, పకతివిజహనేన విపరిణతం. సమనుస్సరతోతి చిన్తయతో. గేహస్సితన్తి కామగుణనిస్సితం. కామగుణా హి ఇధ గేహనిస్సితధమ్మేన గేహపరియాయేన వుత్తా.

విపరిణామవిరాగనిరోధన్తి విపరిణామనం విరజ్జనలక్ఖణం నిరుజ్ఝనఞ్చ విదిత్వా. పుబ్బేతి అతీతే. ఏతరహీతి ఇదాని వత్తమానా. సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతోతి విపస్సనాపఞ్ఞాయ చేవ మగ్గపఞ్ఞాయ చ యాథావతో పస్సతో. ఉస్సుక్కాపేతున్తి విపస్సనం పట్ఠపేత్వా మగ్గపటివేధం పాపేతుం. నిబ్బానం ఉద్దిస్స పవత్తితత్తా నేక్ఖమ్మస్సితసోమనస్సాని నామ. లోకామిసపటిసంయుత్తానన్తి కామగుణనిస్సితానం. తదాయతనన్తి తం ఆయతనం తం కారణం అరహత్తం. అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసూతి అరియఫలధమ్మేసు. పిహన్తి అధిగమిచ్ఛం.

ఉపేక్ఖాతి సోమనస్సరహితఅఞ్ఞాణుపేక్ఖా. బాల్యయోగతో బాలస్స, తతో ఏవ మూళ్హస్స పుథుజ్జనస్స. కిలేసోధీనం మగ్గోధీహి అజితత్తా అనోధిజినస్స. సత్తమభవాదితో ఉద్ధం పవత్తనవిపాకస్స అజితత్తా అవిపాకజినస్స. అనేకాదీనవే వట్టే ఆదీనవస్స అజాననేన అనాదీనవదస్సావినో. పటిపత్తిపటివేధబాహుసచ్చాభావేన అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స. రూపం సా నాతివత్తతి న అతిక్కమతి ఞాణసమ్పయుత్తాభావతో. సబ్బసఙ్గాహకోతి సబ్బధమ్మే సఙ్గణ్హనకో. తతియాదీని యావ దసమా హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థానేవ.

అట్ఠసతసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. నిరామిససుత్తవణ్ణనా

౨౭౯. ఆరమ్మణతో సమ్పయోగతో చ కిలేసామిసేన సామిసా. నిరామిసాయాతి నిస్సక్కవచనం. నిరామిసతరావాతి ఏకంసవచనం తస్సా తథా నిస్సమేతబ్బతాయ. సా హి పీతి సబ్బసో సన్తకిలేసామిసే సన్తానే పవత్తియా అచ్చన్తసభావధమ్మారమ్మణవిసయతాయ సయమ్పి సాతిసయం సన్తసభావాకారేన పవత్తియా నిరామిసాయపి నిరామిసతరా వుత్తా. తేనాహ ‘‘నను చా’’తిఆది. ఇదాని తమత్థం ఉపమాయ సాధేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆదిమాహ. అప్పటిహారికన్తి పటిహరణరహితం అప్పటిహారం, కేనచి అనావటన్తి అత్థో. సేసవారేసూతి సుఖవారఉపేక్ఖావారేసు.

విమోక్ఖవారో పన న అతిదిట్ఠో ఇతరేహి విసదిసత్తా. తేనాహ ‘‘విమోక్ఖవారే పనా’’తిఆది. రూపపటిసంయుత్తోతి భావితరూపపటిసంయుత్తో. సామిసో నామ యస్మా సామిసరూపపటిబద్ధవుత్తి చేవ సామిసరూపపటిభాగఞ్చ, తస్మా ‘‘రూపామిస’’న్తి వుచ్చతి, తేన రూపామిసేన సామిసో నామ. అరూపామిసస్స అభావతో అరూపపటిసంయుత్తో విమోక్ఖో నిరామిసో నామ.

నిరామిససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అట్ఠసతపరియాయవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

వేదనాసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.