నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స
సంయుత్తనికాయే
సళాయతనవగ్గటీకా
౧. సళాయతనసంయుత్తం
౧. అనిచ్చవగ్గో
౧. అజ్ఝత్తానిచ్చసుత్తవణ్ణనా
౧. చక్ఖతీతి చక్ఖు, ఞాణం, యథాసభావతో ఆరమ్మణస్స జాననేన సమవిసమం ఆచిక్ఖన్తం వియ పవత్తతీతి అత్థో. తథా మంసచక్ఖు. తమ్పి హి రూపదస్సనే చక్ఖతీతి చక్ఖు. బుద్ధానంయేవ చక్ఖూతి బుద్ధచక్ఖు, అసాధారణతో హి సత్తసన్తానేసు సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠి అనులోమికఞాణయథాభూతఞాణానఞ్చేవ కామరాగానుసయాదీనఞ్చ యాథావతో విభావితఞాణం ఆసయానుసయఞాణం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణఞ్చ. హేట్ఠిమా తయో మగ్గా చతుసచ్చధమ్మేసు వుత్తాకారేన పవత్తియా ధమ్మే చక్ఖూతి ధమ్మచక్ఖు, తథా తేసం ఫలాని తంతంపటిపక్ఖేసు పటిప్పస్సద్ధిపహానవసేన పవత్తనతో. సమన్తతో సబ్బధమ్మేసు చక్ఖుకిచ్చసాధనతో సమన్తచక్ఖు, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. దిబ్బవిహారసన్నిస్సయేన లద్ధబ్బతో దేవానం దిబ్బచక్ఖు వియాతి తం దిబ్బచక్ఖు, అభిఞ్ఞావిసేసో. ఆలోకం వడ్ఢేత్వా రూపదస్సనతో ‘‘ఆలోకఫరణేనా’’తి వుత్తం. ‘‘ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చన్తి మే, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు చక్ఖుం ఉదపాదీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౫) నయేన ఆగతత్తా చతుసచ్చపరిచ్ఛేదకఞాణం ‘‘పఞ్ఞాచక్ఖూ’’తి వుత్తం. తదిదం ‘‘విపస్సనాఞాణ’’న్తి వదన్తి, ‘‘విపస్సనామగ్గఫలపచ్చవేక్ఖణఞాణానీ’’తి అపరే.
పచ్చయభూతేహి ఏతేహి అభిసమ్భరీయన్తీతి సమ్భారా, ఉపత్థమ్భభూతా చతుసముట్ఠానికరూపా. సహ సమ్భారేహీతి ససమ్భారం. మహాభూతానం ఉపాదాయ పసీదతీతి పసాదో. అక్ఖికూపకే అక్ఖిపటలేహీతి ఉభోహి అక్ఖిదలేహి. సమ్భవోతి ఆపోధాతుమేవ సమ్భవభూతమాహ. ఇధ ‘‘తేరస సమ్భారా’’తి వుత్తం. అట్ఠసాలినియం (ధ. స. అట్ఠ. ౫౯౬) పన సణ్ఠానేన సద్ధిం ‘‘చుద్దస సమ్భారా’’తి ఆగతం. తత్థ సణ్ఠానన్తి వణ్ణాయతనమేవ పరిమణ్డలాదిసణ్ఠానభూతం. విసుం వచనం పన నేసం తథాభూతానం అతథాభూతానఞ్చ ఆపోధాతువణ్ణాయతనానం యథావుత్తే మంసపిణ్డే విజ్జమానత్తా. సమ్భవస్స చతుధాతునిస్సితేహి సహ వుత్తస్స ధాతుత్తయనిస్సితతా యోజేతబ్బా. దిట్ఠిమణ్డలేతి అభిముఖం ఠితానం పటిబిమ్బపఞ్ఞాయనట్ఠానభూతే చక్ఖుసఞ్ఞితాయ దిట్ఠియా పవత్తిట్ఠానభూతే మణ్డలే. సన్నివిట్ఠన్తి ఏతేన చక్ఖుపసాదస్స అనేకకలాపగతభావో దస్సితో. తథా హి సో సత్త అక్ఖిపటలాని అభిబ్యాపేత్వా వత్తతి. యస్మా సో సత్త అక్ఖిపటలాని బ్యాపేత్వా ఠితేహి అత్తనో నిస్సయభూతేహి కతూపకారం తంనిస్సితేహేవ ఆయువణ్ణాదీహి అనుపాలితపరివారితం తిసన్తతిరూపసముట్ఠాపకేహి ఉతుచిత్తాహారేహి ఉపత్థమ్భియమానం హుత్వా తిట్ఠతి. రూపదస్సనసమత్థన్తి అత్తానం నిస్సాయ పవత్తవిఞ్ఞాణస్స వసేన రూపాయతనదస్సనసమత్థం. విత్థారకథాతి తస్స చక్ఖునో సోతాదీనఞ్చ హేతుపచ్చయాదివసేన చేవ లక్ఖణాదివసేన చ విత్థారకథా.
సమ్మసనచారచిత్తన్తి విపస్సనాయ పవత్తిట్ఠానభూతం విపస్సితబ్బం చిత్తం. కేచి ‘‘విపస్సనుపగతకిరియమయచిత్త’’న్తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం. తీణి లక్ఖణాని దస్సేత్వా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తస్స పాపనవసేన దేసనాయ పవత్తత్తా.
అజ్ఝత్తానిచ్చసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨-౩. అజ్ఝత్తదుక్ఖసుత్తాదివణ్ణనా
౨-౩. ద్వే లక్ఖణానీతి దుక్ఖానత్తలక్ఖణాని. ఏకం లక్ఖణన్తి అనత్తలక్ఖణం. సేసానీతి వుత్తావసేసాని లక్ఖణాని. తేహీతి యేహి దుతియతతియాని సుత్తాని దేసితాని, తేహి. సల్లక్ఖితానీతి సమ్మదేవ ఉపధారితాని. ఏత్తకేనాతి ద్విన్నం ఏకస్సేవ వా లక్ఖణస్స కథనేన.
అజ్ఝత్తదుక్ఖసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪-౬. బాహిరానిచ్చసుత్తాదివణ్ణనా
౪-౬. వుత్తసదిసోవాతి ‘‘ద్వే లక్ఖణానీ’’తిఆదినా వుత్తసదిసో ఏవ. నయోతి అతిదేసనయో.
బాహిరానిచ్చసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭-౧౨. అజ్ఝత్తానిచ్చాతీతానాగతసుత్తాదివణ్ణనా
౭-౧౨. సల్లక్ఖేత్వాతి అతీతానాగతానం అవిజ్జమానత్తా గాహస్స దళ్హతాయ సల్లక్ఖేత్వా. పచ్చుప్పన్నేసు విజ్జమానత్తా బలవతా తణ్హాదిగాహేన విపస్సనావీథిం పటిపాదేతుం కిలమన్తానం వినేయ్యానం వసేన.
అజ్ఝత్తానిచ్చాతీతానాగతసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
అనిచ్చవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. యమకవగ్గో
౧-౪. పఠమపుబ్బేసమ్బోధసుత్తాదివణ్ణనా
౧౩-౧౬. ద్వీసుపి సుత్తేసు ఆయతనానం వసేన దేసనా ఏకరసావాతి ‘‘పఠమదుతియేసూ’’తి ఏకజ్ఝం పదుద్ధారో కతో. ఆహితో అహంమానో ఏత్థాతి అత్తా, అత్తభావో. అత్తానమధి అజ్ఝత్తం, తప్పరియాపన్నత్తా తత్థ భవాని అజ్ఝత్తికాని, తేసం అజ్ఝత్తికానం. అజ్ఝత్తఞ్చ నామ అజ్ఝత్తజ్ఝత్తం, నియకజ్ఝత్తం, గోచరజ్ఝత్తం, విసయజ్ఝత్తన్తి చతుబ్బిధం. తత్థ అజ్ఝత్తజ్ఝత్తం అజ్ఝత్తే భవన్తి అజ్ఝత్తికన్తి ఆహ ‘‘అజ్ఝత్తజ్ఝత్తవసేన అజ్ఝత్తికాన’’న్తి. తేసం చక్ఖాదీనం అజ్ఝత్తేసుపి అజ్ఝత్తికభావో అధికసినేహవత్థుతాయాతి ఆహ ‘‘ఛన్దరాగస్స అధిమత్తబలవతాయా’’తి. ఇదాని తత్థ తమత్థం పటియోగినా సద్ధిం ఉదాహరణవసేన దస్సేన్తో ‘‘మనుస్సానం హీ’’తిఆదిమాహ. తం ఉత్తానమేవ. బాహిరానీతి అజ్ఝత్తికతో బహి భవాని.
పఠమపుబ్బేసమ్బోధసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫-౬. పఠమనోచేఅస్సాదసుత్తాదివణ్ణనా
౧౭-౧౮. నిక్ఖన్తాతి లోకతో నిక్ఖన్తా. విసంయుత్తా సంయోగహేతూనం కిలేసానం పహీనత్తా నో సంయుత్తా. నో అధిముత్తాతి న ఉస్సుక్కజాతా. విమరియాదీ…పే… చేతసాతి విగతకిలేసవట్టమరియాదతాయ నిమ్మరియాదీకతేన చిత్తేన. చతుసచ్చమేవ కథితం చక్ఖాదీనం అస్సాదాదినో కథితత్తా.
పఠమనోచేఅస్సాదసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭-౧౦. పఠమాభినన్దసుత్తాదివణ్ణనా
౧౯-౨౨. వట్టవివట్టమేవ కథితం అభినన్దనానం ఉప్పాదనిరోధానఞ్చ వసేన దేసనాయ పవత్తత్తా. అనుపుబ్బకథాతి ఆదితో పట్ఠాయ పదత్థవణ్ణనా. నేసన్తి సుత్తానం.
పఠమాభినన్దసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
యమకవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. సబ్బవగ్గో
౧. సబ్బసుత్తవణ్ణనా
౨౩. సబ్బ-సద్దో పకరణవసేన కత్థచి సప్పదేసేపి పవత్తతీతి తతో నివత్తనత్థం అనవసేసవిసయేన సబ్బ-సద్దేన విసేసేత్వా వుత్తం ‘‘సబ్బసబ్బ’’న్తి, సబ్బమేవ హుత్వా సబ్బన్తి అత్థో. ఆయతనభావం సబ్బం ఆయతనసబ్బం, సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో.
తస్స అవిసయాభావతో న అద్దిట్ఠమిధత్థి కిఞ్చీతి. ఇధాతి నిపాతమత్తం, ఇధ వా సదేవకే లోకే, దస్సనభూతేన ఞాణేన అదిట్ఠం నామ కిఞ్చి నత్థీతి అత్థో. యది ఏవం అనుమానవిసయం ను ఖో కథన్తి ఆహ ‘‘అథో అవిఞ్ఞాత’’న్తి. అఞ్ఞేసం అపచ్చక్ఖమ్పి అవిఞ్ఞాతం తస్స కిఞ్చి నత్థీతి అదిట్ఠం అవిఞ్ఞాతం నత్థి. పచ్చుప్పన్నం అతీతమేవ ఞేయ్యం గహితం, అనాగతం ను ఖో కథన్తి ఆహ – ‘‘అజానితబ్బ’’న్తి, తస్స కిఞ్చి నత్థీతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. జానితుం ఞాతుం అసక్కుణేయ్యం నామ తస్స కిఞ్చి నత్థీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సబ్బం అభిఞ్ఞాసీ’’తిఆది.
సకలస్స సక్కాయధమ్మస్స పరిగ్గహితత్తా సక్కాయసబ్బం. సబ్బధమ్మేసూతి పఞ్చన్నం ద్వారానం ఆరమ్మణభూతేసు సబ్బేసు ధమ్మేసు. యస్మా ఛసుపి ఆరమ్మణేసు గహితేసు పదేససబ్బం నామ న హోతి, తస్మా ‘‘పఞ్చారమ్మణమత్త’’న్తి వుత్తం. పదేససబ్బం సక్కాయసబ్బం న పాపుణాతి తస్స తేభూమకధమ్మేసు ఏకదేసస్స అసఙ్గణ్హనతో. సక్కాయసబ్బం ఆయతనసబ్బం న పాపుణాతి లోకుత్తరధమ్మానం అసఙ్గణ్హనతో. ఆయతనసబ్బం సబ్బసబ్బం న పాపుణాతి. యస్మా ఆయతనసబ్బేన చతుభూమకధమ్మావ పరిగ్గహితా, న లక్ఖణపఞ్ఞత్తియో, యస్మా సబ్బసబ్బం దస్సేన్తేన బుద్ధఞాణవిసయో దస్సితో, తస్మా ‘‘సబ్బసబ్బం న పాపుణాతీ’’తి ఏత్థాపి ‘‘కస్మా…పే… నత్థితాయా’’తి సబ్బం ఞాతారమ్మణేనేవ పుచ్ఛావిస్సజ్జనం కతం. ‘‘ఆయతనసబ్బేపి ఇధ విపస్సనుపగధమ్మావ గహేతబ్బా అభిఞ్ఞేయ్యనిద్దేసవసేనపి సమ్మసనచారస్సేవ ఇచ్ఛితత్తా’’తి వదన్తి.
పటిక్ఖిపిత్వాతి ‘‘ఇదం సబ్బం నామ న హోతీ’’తి ఏవం పటిక్ఖిపిత్వా. తస్సాతి ‘‘అఞ్ఞం సబ్బం పఞ్ఞాపేస్సామీ’’తి వదన్తస్స. వాచాయ వత్తబ్బవత్థుమత్తకమేవాతి వఞ్ఝాపుత్తగగనకుసుమాదివాచా వియ ఏతస్స వాచాయ కేవలం వత్తబ్బవత్థుకమేవ భవేయ్య, న అత్థో, వచనమత్తకమేవాతి అత్థో. అతిక్కమిత్వాతి అనామసిత్వా అగ్గహేత్వా. తం కిస్స హేతూతి విఘాతాపజ్జనం కేన హేతునా. యథా తం అవిసయస్మిన్తి యథా అఞ్ఞోపి కోచి అవిసయే వాయమన్తో, ఏవన్తి అత్థో. అట్ఠకథాయం పన యస్మా పాళియం ‘‘తం కిస్స హేతూ’’తి వుత్తకారణమేవ ఉపనయనవసేన దస్సేతుం ‘‘యథా త’’న్తిఆది వుత్తం. కారణోపనయనఞ్చ కారణమేవాతి ‘‘యథాతి కారణవచన’’న్తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తేనేవాహ ‘‘ఏవం ఇమస్మిమ్పి అవిసయే’’తిఆది.
సబ్బసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పహానసుత్తవణ్ణనా
౨౪. సబ్బస్సాతి ద్వారారమ్మణేహి సద్ధిం ద్వారప్పవత్తస్స. పహానాయాతి తప్పటిబద్ధఛన్దరాగపహానవసేన పజహనాయ. చక్ఖుసమ్ఫస్సన్తి చక్ఖుసన్నిస్సితఫస్సం. మూలపచ్చయన్తి మూలభూతం పచ్చయం కత్వా, సహజాతవేదనాయ చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయభావే వత్తబ్బమేవ నత్థి. ఏసేవ నయోతి అపదేసేన ‘‘సోతసమ్ఫస్సం మూలపచ్చయం కత్వా’’తిఆదినా వత్తబ్బన్తి దస్సేతి. మనోతి భవఙ్గచిత్తం మనోద్వారస్స అధిప్పేతత్తా. ఆరమ్మణన్తి ధమ్మారమ్మణం. సహావజ్జనకజవనన్తి సహమనోద్వారావజ్జనకం జవనం. తంపుబ్బకత్తా మనోవిఞ్ఞాణఫస్సవేదనానం మూలపచ్చయభూతా సబ్బేస్వేవ చక్ఖుద్వారాదీసు వుత్తిత్తా తదనురూపతో ‘‘భవఙ్గసహజాతో సమ్ఫస్సో’’తి వుత్తం. సహావజ్జనవేదనాయ జవనవేదనా ‘‘వేదయిత’’న్తి అధిప్పేతా, భవఙ్గసమ్పయుత్తాయ పన వేదనాయ గహణే వత్తబ్బమేవ నత్థి. భవఙ్గతో అమోచేత్వా భవఙ్గచిత్తేన సద్ధింయేవ ఆవజ్జనం గహేత్వా మనోద్వారావజ్జనం భవఙ్గం దట్ఠబ్బం. యా పనేత్థ దేసనాతి యా ఏత్థ ‘‘పహానాయా’’తిఆదినా పవత్తదేసనా సత్థు అనసిట్ఠి ఆణా. అయం పణ్ణత్తి నామ తస్స తస్స అత్థస్స పకారతో ఞాపనతో. ఏత్థ సబ్బగ్గహణేన సబ్బే సభావధమ్మా గహితా, పఞ్ఞత్తి పన కతమాతి విచారణాయ తం దస్సేతుం ‘‘యా పనేత్థా’’తిఆది వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
పహానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. అభిఞ్ఞాపరిఞ్ఞాపహానసుత్తవణ్ణనా
౨౫. అభిఞ్ఞాతి అభిఞ్ఞాయ. య-కారలోపవసేనాయం నిద్దేసో ‘‘సయం అభిఞ్ఞా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౮, ౪౦౫; మ. ని. ౧.౧౫౪) వియ, తథా ‘‘పరిఞ్ఞా’’తి ఏత్థాపి. సబ్బన్తి ఆయతనసబ్బం. తఞ్హి అభిఞ్ఞేయ్యం. అభిజానిత్వాతి అభిఞ్ఞాయ జానిత్వా. పరిజానిత్వాతి తీరణపరిఞ్ఞాయ అనిచ్చాదితో పరిజానిత్వా. పజహనత్థాయాతి పహానపరిఞ్ఞాయ అనవసేసతో పజహనాయ.
అభిఞ్ఞాపరిఞ్ఞాపహానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. పఠమఅపరిజాననసుత్తవణ్ణనా
౨౬. ‘‘అభిజాన’’న్తిఆదినా ఏత్థ భగవా పఠమం కణ్హపక్ఖం దస్సేత్వా సుక్కపక్ఖం దస్సేతి వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన. తేనేత్థ వట్టవివట్టం కథితం.
పఠమఅపరిజాననసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. దుతియఅపరిజాననసుత్తవణ్ణనా
౨౭. చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బధమ్మో నామ రూపాయతనమేవాతి ఆహ ‘‘హేట్ఠా గహితరూపమేవా’’తి. ఇధ అనాపాథగతం ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బా ధమ్మా’’తి వుత్తత్తా. హేట్ఠా ఆపాథగతమ్పి అనాపాథగతమ్పి గహితమేవ ‘‘యే చ రూపా’’తి అనవసేసతో వుత్తత్తా. తే హి వేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధా సహ చక్ఖువిఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాతబ్బత్తా. తథా హి చక్ఖువిఞ్ఞాణం తేహి ఏకుప్పాదం ఏకవత్థుకం ఏకనిరోధం ఏకారమ్మణమేవ. సేసపదేసూతి సేసేసు ‘‘యఞ్చ సోతం యే చ సద్దా’’తిఆదినా ఆగతేసు కణ్హపక్ఖే పఞ్చసు, సుక్కపక్ఖే ఛసుపి పదేసు. ఏసేవ నయోతి య్వాయం ‘‘హేట్ఠా గహితరూపమేవ గణ్హిత్వా’’తి అత్థో వుత్తో. ఏసో ఏవ తత్థపి అత్థవణ్ణనానయో.
దుతియఅపరిజాననసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. ఆదిత్తసుత్తవణ్ణనా
౨౮. గయానామికాయ నదియా అవిదూరే పవత్తో గామో గయా నామ, తస్సం గయాయం విహరతీతి సమీపత్థే చేతం భుమ్మవచనం. గయాగామస్స హి ఆసన్నే గయాసీసనామకే పిట్ఠిపాసాణే భగవా తదా విహాసి. తేనాహ ‘‘భగవా తత్థ విహరతీ’’తి.
తత్రాతి ‘‘భిక్ఖూ ఆమన్తేసీ’’తి యే భిక్ఖూ ఆమన్తేసి, యథా చాయం దేసనా తేసం సప్పాయా జాతా, తత్ర తస్మిం అత్థద్వయే విభావేతబ్బే అయం అనుపుబ్బికథా సముదాగమతో పట్ఠాయ అనుపటిపాటికథా. ఇతోతి ఇమస్మా కప్పతో. కిరాతి అనుస్సవనత్థే నిపాతో. పారమితాపరిభావనాయ పరిపాకగతే. ఞాణేతి బోధిఞాణే. కనిట్ఠపుత్తో వేమాతికభాతా భగవతో. వేళుభిత్తికుటికాహి పరిక్ఖిపిత్వా బహిద్ధా, అన్తో పన పటసాణీహి.
సబ్బేసం సత్తానం. పుఞ్ఞచేతనం అన్తో అబ్భన్తరే పవేసేతి. భగవాపి తస్స పుత్తోతి కత్వా ‘‘అఞ్ఞే తయో పుత్తా’’తి వుత్తం. అవిప్పకిరిత్వాతి పరాజయేన అవిప్పకిరియ అపలాయిత్వా. పిదహీతి దాతుం న సక్కోమీతి తథా అకాసి. సచ్చవాదితాయ గణ్హింసూతి రాజకులస్స సచ్చవాదితాయ అత్తనో వరం గణ్హింసు.
వినివత్తితున్తి పటిఞ్ఞాయ నివత్తితుం. అన్తరాతి తుమ్హేహి పరిచ్ఛిన్నకాలస్స అన్తరా ఏవ మతా. అట్ఠవీసతిహత్థట్ఠానం ఉసభం నామ. ఉసభే అట్ఠవీసతిహత్థప్పమాణే ఠానే. దానగ్గే బ్యావటోతి పసుతో.
సోతి భగవా. తథారూపఞ్హి బుద్ధానం దేసనాపాటిహారియం, యథా దేసనాయ గహితో అత్థో పచ్చక్ఖతో విభూతో హుత్వా ఉపట్ఠాతి. తేనాహ ‘‘ఇమేసం…పే… దేసేస్సామీ’’తి. సన్నిట్ఠానన్తి చిరకాలపరిచితాదిత్తఅగ్గికానం ఆదిత్తపరియాయదేసనావ సప్పాయాతి నిచ్ఛయమకాసి. పదిత్తన్తి పదీపితం ఏకాదసహి అగ్గీహి ఏకజాలీభూతం. తేనాహ ‘‘సమ్పజ్జలిత’’న్తి. దుక్ఖలక్ఖణం కథితం చక్ఖాదీనం ఏకాదసహి అగ్గీహి ఆదిత్తభావేన దుక్ఖమతాయ దుక్ఖస్స కథితత్తా.
ఆదిత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. అద్ధభూతసుత్తవణ్ణనా
౨౯. అధిసద్దేన సమానత్థో అద్ధసద్దోతి ఆహ ‘‘అద్ధభూతన్తి అధిభూత’’న్తిఆది. సేసం వుత్తనయమేవ.
అద్ధభూతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. సముగ్ఘాతసారుప్పసుత్తవణ్ణనా
౩౦. మఞ్ఞితం నామ తణ్హామానదిట్ఠీహి గహేతబ్బం మఞ్ఞితం. సబ్బస్మిం మఞ్ఞితన్తి సబ్బమఞ్ఞితం, తస్స సముగ్ఘాతో సేతుఘాతో, తదావహం సబ్బమఞ్ఞితసముగ్ఘాతసారుప్పం. అట్ఠకథాయం పన ‘‘మఞ్ఞితం నామ చక్ఖాదీసు ఏవ ఉప్పజ్జతి, నాఞ్ఞస్మి’’న్తి దుతియనయో వుత్తో. అనుచ్ఛవికన్తి అనురూపం అవిలోమం. ఇధాతి ఇధేవ సాసనే అఞ్ఞత్థ తదభావతో. ‘‘తణ్హా-మానదిట్ఠిమఞ్ఞితాన’’న్తి వుత్తం మఞ్ఞితత్తయం సపరసన్తానేసు పటిపక్ఖవసేన యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘చక్ఖుం అహన్తి వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘చక్ఖుం అహ’’న్తి ఇమినా అజ్ఝత్తవిసయం దిట్ఠిమఞ్ఞితఞ్చ దస్సేతి అత్తాభినివేసాహంకారదీపనతో. ‘‘మమ’’న్తి ఇమినా తణ్హామఞ్ఞితం మానమఞ్ఞితమ్పి వా, పరిగ్గహముఖేనపి సేయ్యాదితో మానుప్పజ్జనతో. సేసపదద్వయేపి ఇమినా నయేన మఞ్ఞితవిభాగో వేదితబ్బో. అహన్తి అత్తావ, సో చ చక్ఖుస్మిం తదధీనవుత్తిత్తా ‘‘పరో’’తి న మఞ్ఞతి. మమ కిఞ్చనపలిబోధో చక్ఖుస్మిం సతి లబ్భనతో, అసతి న మఞ్ఞతి తథామఞ్ఞితస్స పచ్చయఘాతతో. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో.
అహం చక్ఖుతో నిగ్గతోతి ‘‘అహ’’న్తి వత్తబ్బో అయం సత్తో చక్ఖుతో నిగ్గతో తత్థ సుఖుమాకారేన ఉపలబ్భనతో. మమ కిఞ్చనపలిబోధో చక్ఖుతో నిగ్గతో తస్మిం సతి ఏవ ఉపలబ్భనతో. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. తత్థ పరోతి పరో సత్తో. మమ చక్ఖూతి న మఞ్ఞతి యస్స తం చక్ఖు, తస్స ‘‘అహ’’న్తి వత్తబ్బస్సేవ అభావతో. మమత్తభూతన్తి మమ కారణం. సేసం ఉత్తానమేవ. ఏవమేతస్మిం సుత్తే చక్ఖురూప-చక్ఖువిఞ్ఞాణ-చక్ఖుసమ్ఫస్స-సుఖదుక్ఖాదుక్ఖమసుఖవసేన సత్త వారా చక్ఖుద్వారే, తథా సోతద్వారాదీసూతి ఛ సత్తకా ద్వేచత్తాలీస. పున సక్కాయవసేన ‘‘సబ్బం న మఞ్ఞతీ’’తిఆదినా వుత్తం, తేన తేచత్తాలీస. పున తేభూమకవట్టం ‘‘లోకో’’తి గహేత్వా ‘‘న కిఞ్చి లోకే ఉపాదియతీ’’తి వుత్తం, తేన చతుచత్తాలీస హోన్తి. ఏవం సబ్బథాపి చతుచత్తాలీసాయ ఠానేసు అరహత్తం పాపేత్వా విపస్సనా కథితాతి వేదితబ్బా. ‘‘చతుచత్తాలీసాధికసతేసూ’’తి కేసుచి పోత్థకేసు లిఖన్తి, సా చ పమాదలేఖా.
సముగ్ఘాతసారుప్పసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. పఠమసముగ్ఘాతసప్పాయసుత్తవణ్ణనా
౩౧. ఉపకారభూతా తదావహత్తా. తతోతి మఞ్ఞితాకారతో. తన్తి మఞ్ఞనావత్థుం. అఞ్ఞేనాకారేనాతి యథా మఞ్ఞతి అనిచ్చాదిఆకారతో, అఞ్ఞేన అనిచ్చాదినా ఆకారేన హోతి. అఞ్ఞథాభావం విపరిణామన్తి ఉప్పాదవయతాయ అఞ్ఞథాభావం జరాయ మరణేన చ ద్వేధా విపరిణామేతబ్బం. తం ఉపగమనేన అఞ్ఞథాభావీ, ఏవంభూతో హుత్వాపి జీరణభిజ్జనసభావేసు. భవేసు సత్తో లోకో ఉపరిపి భవంయేవ అభినన్దతి. హేట్ఠా గహితమేవ సఙ్కడ్ఢిత్వాతి ‘‘చక్ఖుం న మఞ్ఞతీ’’తిఆదినా హేట్ఠా గహితమేవ ఖన్ధధాతుఆయతనాతి ఖన్ధాదిపరియాయేన ఏకతో గహేత్వా పునపి మఞ్ఞనావత్థుం దస్సేతి. అవసానే ‘‘తతో తం హోతీ’’తి వుత్తపదేన సద్ధిం సబ్బవారేసు అట్ఠ అట్ఠ హోన్తీతి ‘‘అట్ఠచత్తాలీసాయ ఠానేసూ’’తి వుత్తం.
పఠమసముగ్ఘాతసప్పాయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. దుతియసముగ్ఘాతసప్పాయసుత్తవణ్ణనా
౩౨. దస్సేత్వాతి ఏత్థ లక్ఖణే అయం త్వా-సద్దో, హేతుమ్హి వా. అనాదిసత్తసన్తానగతగాహత్తయలక్ఖితా హి సత్థు, తిపరివట్టదేసనా తంనిమిత్తం యావదేవ తప్పహానాయ పవత్తితభావతో. అరహత్తం పాపేత్వా విపస్సనా కథితాతి అట్ఠకథాయం వుత్తం ‘‘సహ విపస్సనాయ చత్తారోపి మగ్గా కథితా’’తి.
దుతియసముగ్ఘాతసప్పాయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సబ్బవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. జాతిధమ్మవగ్గవణ్ణనా
౩౩-౪౨. నిబ్బత్తనసభావన్తి హేతుపచ్చయేహి ఉప్పజ్జనసభావం. ఉప్పాదానన్తరం బుద్ధిప్పత్తియా జీరణసభావం. యత్థ చక్ఖాదయో, తత్థేవ విసభాగసముట్ఠానలక్ఖణేన బ్యాధినో ఉప్పత్తిపచ్చయభావేన బ్యాధిసభావం. మరణసభావన్తి వినాససభావం. సోకసభావన్తి ఞాతిబ్యసనాదినా డయ్హమానదుక్ఖసభావం. సంకిలేసికసభావన్తి తణ్హాదివసేన సంకిలిస్సనసభావం.
జాతిధమ్మవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. సబ్బఅనిచ్చవగ్గవణ్ణనా
౪౩-౫౨. ఞాతపరిఞ్ఞా ఆగతా విసయవసేన తబ్బిసయస్స ధమ్మస్స జోతితత్తా. ఇతరా ద్వే తీరణపహానపరిఞ్ఞాపి ఆగతా ఏవాతి వేదితబ్బా, తాసం అభిఞ్ఞేయ్యధమ్మవిసయత్తా ఞాణస్స చ తీరణపహానపరిఞ్ఞాసమ్భవతో. పరిఞ్ఞేయ్యపదే తీరణపరిఞ్ఞావ ఆగతా, పహాతబ్బపదే పహానపరిఞ్ఞావ ఆగతాతి యోజనా. ఇతరాపి ద్వే గహితాయేవ తాహి వినా అత్థసిద్ధియా అభావతో. పచ్చక్ఖం కాతబ్బం ఆరమ్మణతో అసమ్మోహతో పటివిజ్ఝనేన. అవుత్తాపి గహితాయేవ పరిజాననస్స యావదేవ పహానత్థత్తా. ఏకసభావేన వినాభావో అనేకగ్గట్ఠో. ఉపసట్ఠరోగేన వియ అన్తో ఏవ అభిహతసబ్బతా ఉపహతట్ఠో.
సబ్బఅనిచ్చవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఠమో పణ్ణాసకో.
౬. అవిజ్జావగ్గవణ్ణనా
౫౩-౬౨. చతూసు సచ్చేసు అఞ్ఞాణం తప్పటిచ్ఛాదకసమ్మోహో. అవిన్దియం విన్దతి, విన్దియం న విన్దతీతి కత్వా విజ్జాయ పటిపక్ఖోవ అవిజ్జా. విజ్జాయ ఉప్పన్నాయ అనవసేసతో అవిజ్జా పహీయతి, తం దస్సేన్తో ‘‘విజ్జాతి అరహత్తమగ్గవిజ్జా’’తి ఆహ. న కేవలం అనిచ్చానుపస్సనావసేనేవ మగ్గవుట్ఠానం, అథ ఖో ఇతరానుపస్సనావసేనపీతి దస్సేన్తో ‘‘దుక్ఖా…పే… పహీయతియేవా’’తి ఆహ. సబ్బత్థాతి ఉపరిసుత్తన్తే సన్ధాయాహ. తతో అపరేపి తంఅత్థలక్ఖణవసేన కథితసుత్తన్తేపి. తానిపి హి తథా బుజ్ఝనకపుగ్గలానమజ్ఝాసయేన వుత్తానీతి.
అవిజ్జావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. మిగజాలవగ్గో
౧. పఠమమిగజాలసుత్తవణ్ణనా
౬౩. చక్ఖువిఞ్ఞాణం దస్సనకిచ్చన్తి వుత్తచక్ఖువిఞ్ఞాణేన పస్సితబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఇట్ఠారమ్మణభూతా’’తి. కమనీయాతి కామేతబ్బా. మనం అప్పాయన్తీతి మనాపాతి ఆహ ‘‘మనవడ్ఢనకా’’తి. పియాయితబ్బసభావా పియరూపా. కామూపసంహితాతి కామపటిసంయుత్తా. ఆలమ్బితబ్బతా ఏవ చేత్థ ఉపసంహితతాతి ‘‘ఆరమ్మణం కత్వా’’తిఆదిమాహ. తణ్హాసఙ్ఖాతా నన్దీ తణ్హానన్దీ, న తుట్ఠినన్దీయేవ ‘‘నన్దిం చరతీ’’తిఆదీసు వియ. గామన్తన్తి గామసమీపం. ‘‘అనుపచారట్ఠాన’’న్తి వత్వా తం దస్సేతి ‘‘యత్థా’’తిఆదినా.
ఏత్థాతి యథానీహతే పాఠే. ‘‘ఇమం ఏకం పరియాయం ఠపేత్వా’’తి వుత్తం తస్స ‘‘పన్తానీ’’తిపదేన సఙ్గహితత్తా. అప్పసద్దాని అప్పనిగ్ఘోసానీతి ఏత్థ అప్ప-సద్దో అభావత్థో.
పఠమమిగజాలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. సమిద్ధిలోకపఞ్హాసుత్తవణ్ణనా
౬౮. ఆయాచనసుత్తతో పట్ఠాయాతి మిగజాలవగ్గే దుతియసుత్తతో పట్ఠాయ. పఠమసుత్తే పన దుతియకవిహారాదిభావో వుత్తోతి.
సమిద్ధిలోకపఞ్హాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. ఉపసేనఆసీవిససుత్తవణ్ణనా
౬౯. గహేత్వాతి పారుపనస్స సిథిలకరణేన వీమంసతో మోచేత్వా. లేణచ్ఛాయాయాతి పురిమదిసాయ లేణచ్ఛాయాయం. పతిత్వాతి లేణచ్ఛదనతో భస్సిత్వా. ఫుట్ఠవిసోతి చతూసు ఆసీవిసేసు సో ఫుట్ఠవిసో. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. పరియాదియమానమేవాతి ఖేపేన్తమేవ, వినాసేన్తమేవాతి అత్థో. యథాపరిచ్ఛేదేనాతి అత్తనో విసపరిచ్ఛేదానురూపం. అఞ్ఞథాభావన్తి వడ్ఢభావాదిపకతిజహనం. సభావవిగమోతి వినాసో.
ఉపసేనఆసీవిససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. ఉపవాణసన్దిట్ఠికసుత్తవణ్ణనా
౭౦. రూపం పటిసంవిదితం కరోతి ఞాతపరిఞ్ఞావసేన. రూపరాగన్తి నీలాదిభేదే రూపధమ్మే రాగం. పటిసంవిదితం కరోతి ‘‘అయం మే రాగో అప్పహీనో’’తి. ఏతేన సేక్ఖానం పచ్చవేక్ఖణా కథితా. తేన వుత్తం ‘‘ఏవమ్పి ఖో, ఉపవాణ, సన్దిట్ఠికో ధమ్మో హోతీ’’తిఆది. రూపరాగం పటిసంవిదితం కరోతి ‘‘నత్థి మే అజ్ఝత్తం రూపేసు రాగో’’తి పజానాతి. అసేక్ఖానం హాయం పచ్చవేక్ఖణా.
ఉపవాణసన్దిట్ఠికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. పఠమఛఫస్సాయతనసుత్తవణ్ణనా
౭౧. ఫస్సాకరానన్తి ఛన్నం ఫస్సానం ఆకరానం ఉప్పత్తిట్ఠానానం, చక్ఖాదీనన్తి అత్థో. నట్ఠో నామ అహన్తి వదతి, యో ఛన్నం ఫస్సాయతనానం సముదయాదిం యథాభూతం పజానాతి, సో వుసితవా, ఇతరో అవుసితవా అహఞ్చ తాదిసోతి. అయమేవాతి అయం చక్ఖుస్మిం ‘‘నేతం మమా’’తిఆదినా తిణ్ణం గాహానం అభావో ఏవ.
పఠమఛఫస్సాయతనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. దుతియఛఫస్సాయతనసుత్తవణ్ణనా
౭౨. అపునబ్భవోతి పునబ్భవాభావో.
౧౧. తతియఛఫస్సాయతనసుత్తవణ్ణనా
౭౩. పనస్ససన్తి ఏకంసేన నట్ఠోతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘అతినట్ఠో’’తి, ధురతో ఏవ నట్ఠోతి అత్థో.
తతియఛఫస్సాయతనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
మిగజాలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. గిలానవగ్గో
౧-౫. పఠమగిలానసుత్తాదివణ్ణనా
౭౪-౭౮. అప్పఞ్ఞాతోతి నామగోత్తతో చేవ సీలాదిగుణేహి చ అప్పఞ్ఞాతో అవిస్సుతో. థేరమజ్ఝిమభావం అప్పత్తతాయ నవో.
పఠమగిలానసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. దుతియఅవిజ్జాపహానసుత్తవణ్ణనా
౮౦. అనిచ్చాదివసేన అభినివిసనం అభినివేసో, సో ఏవ ధమ్మసభావం అతిక్కమిత్వా పరతో ఆమసనతో పరామాసో, సో ఏవ గాహో. తేన అభినివేసపరామాసగ్గాహేన గణ్హితుం న యుత్తా అనిచ్చాదిసభావత్తా. సఙ్ఖారా ఏవ పవత్తియా కారణభావతో సఙ్ఖారనిమిత్తాని. యో సఙ్ఖారేసు అపరిఞ్ఞాతాభినివేసేన పస్సితబ్బో అత్తాకారో, సో న హోతీతి అఞ్ఞో అనత్తాకారో, తతో అఞ్ఞతో పస్సతి. పరిఞ్ఞాతాభినివేసోతి తీరణపరిఞ్ఞాయ పరిచ్ఛిజ్జ ఞాతమిచ్ఛాభినివేసో. పరిఞ్ఞాతాభినివేసోతి వా పరిఞ్ఞాతవిపస్సనాభినివేసో. విపస్సనాతి అరూపసత్తకవసేన విపస్సనాయ పరిజానితబ్బా.
దుతియఅవిజ్జాపహానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. సమ్బహులభిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా
౮౧. కేవలన్తి ఇతరలక్ఖణేహి అవోమిస్సం.
౧౦. ఫగ్గునపఞ్హాసుత్తవణ్ణనా
౮౩. తణ్హాయ పహీనాయ దిట్ఠిమానాపి పహీనా ఏవాతి ‘‘తణ్హాపపఞ్చస్స ఛిన్నత్తా ఛిన్నపపఞ్చే’’తి వుత్తం. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. ఇధ సత్తవోహారో చక్ఖాదీసు విజ్జమానేసు ఏవ హోతి, తస్మా పరినిబ్బుతానఞ్చ వోహారో చక్ఖాదీసు సన్నిస్సయేనేవ, నాఞ్ఞథాతి అతిక్కన్తబుద్ధేహి పరిహరితాని చక్ఖుసోతాదీని పుచ్ఛామీతి పుచ్ఛతి ‘‘అత్థి ను ఖో భన్తే’’తిఆదినా. చక్ఖుసోతాదివట్టం వట్టే పవత్తేయ్య.
ఫగ్గునపఞ్హాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
గిలానవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. ఛన్నవగ్గో
౧. పలోకధమ్మసుత్తవణ్ణనా
౮౪. అనిచ్చలక్ఖణమేవ కథితం, తఞ్చ పరియాయేన, అనిచ్చలక్ఖణే కథితే ఇతరలక్ఖణాని కథితానేవ హోన్తి బ్యభిచారభావతో.
౨. సుఞ్ఞతలోకసుత్తవణ్ణనా
౮౫. అత్తనో ఇదన్తి అత్తనియన్తి ఆహ ‘‘అత్తనో సన్తకేనా’’తి.
౩. సంఖిత్తధమ్మసుత్తవణ్ణనా
౮౬. వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి ఖన్ధియవగ్గే ఖన్ధవసేన ఆగతం, ఇధ ఆయతనవసేనాతి అయమేవ విసేసో.
౪. ఛన్నసుత్తవణ్ణనా
౮౭. సబ్బనిమిత్తేహి పటిసల్లీయతి ఏతేనాతి పటిసల్లానం, ఫలసమాపత్తి. జీవితహారకసత్థం జీవితస్స హరణతో, సత్తానఞ్చ ససనతో హింసనతో. పరిచరితోతి పయిరుపాసితో. తేన యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జిన్తి దీపేతి.
అనుపవజ్జన్తి పరేహి న ఉపవదితబ్బం. తం పనేత్థ ఆయతిం అప్పటిసన్ధిభావతో హోతీతి ఆహ ‘‘అప్పవత్తిక’’న్తి. ‘‘నేతం మమా’’తిఆదీని వదన్తో అరహత్తే పక్ఖిపిత్వా కథేసి. పుథుజ్జనభావమేవ దీపేన్తో వదతి అకతకిచ్చభావదీపనేన. కిఞ్చాపి థేరో పుచ్ఛితం పఞ్హం అరహత్తే పక్ఖిపిత్వా కథేసి, ‘‘న సమనుపస్సామీ’’తి పన వదన్తో కిఞ్చి నిప్ఫత్తిం న కథేసి, తస్మా ‘‘ఇదమ్పి మనసి కాతబ్బ’’న్తి ఇదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధో.
కిలేసపస్సద్ధీతి కిలేసపరిళాహవూపసమో. భవత్థాయ పున భవత్థాయ. ఆలయనికన్తి పరియుట్ఠానేతి భవన్తరే అపేక్ఖాసఞ్ఞితే ఆలయే నికన్తియా చ పరియుట్ఠానప్పత్తియా. అసతి అవిజ్జమానాయ. పటిసన్ధివసేన అఞ్ఞభవతో ఇధాగమనం ఆగతి నామ. చుతివసేన గమనన్తి చవనవసేన ఇతో గతి. అనురూపగమనం గతి నామ తదుభయం న హోతి. చుతూపపాతో అపరాపరభవనవసేన చుతి, ఉపపజ్జనవసేన ఉపపాతో, తదుభయమ్పి న హోతి. ఏవం పన చుతూపపాతే అసతి నేవిధ న ఇధ లోకే. న హురం న పరలోకే హోతి. తతో ఏవ న ఉభయత్థ హోతి. అయమేవ అన్తో అయం ఇధలోకే పరలోకే చ అభావోయేవ దుక్ఖస్స పరియోసానం. అయమేవాతి యథావుత్తో ఏవ – ఏత్థ ఏతస్మిం పాఠే పరమ్పరాగతో పమాణభూతో అత్థో.
యే పనాతి సమ్మవాదినో సన్ధాయ వదతి. అన్తరాభవం ఇచ్ఛన్తి ‘‘ఏవం భవేన భవన్తరసమ్బన్ధో యుజ్జేయ్యా’’తి. నిరత్థకం అన్తరాభవస్స నామ కస్సచి అభావతో. చుతిక్ఖన్ధానన్తరఞ్హి పటిసన్ధిక్ఖన్ధానంయేవ పాతుభావో. తేనాహ ‘‘అన్తరాభవస్స…పే… పటిక్ఖిత్తోయేవా’’తి. తత్థ భావోతి అత్థితా. అభిధమ్మే కథావత్థుప్పకరణే (కథా. ౫౦౫-౫౦౭) పటిక్ఖిత్తోయేవ. యది ఏవం ‘‘అన్తరేనా’’తి ఇదం కథన్తి ఆహ ‘‘అన్తరేనా’’తిఆది. వికప్పతో అఞ్ఞం వికప్పన్తరం, తస్స దీపనం ‘‘అన్తరేనా’’తి వచనం. న అన్తరాభవదీపనం తాదిసస్స అనుపలబ్భనతో పయోజనాభావతో చ. యత్థ హి విపాకవిఞ్ఞాణస్స పచ్చయో, తత్థస్స నిస్సయభూతస్స వత్థుస్స సహభావీనఞ్చ ఖన్ధానం సమ్భవోతి సద్ధిం అత్తనో నిస్సయేన విఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతేవాతి నాస్స ఉప్పత్తియా దేసదూరతా వేదితబ్బా. ‘‘నేవ ఇధ న హుర’’న్తి వుత్తద్వయతో అపరం వికప్పేన ‘‘న ఉభయ’’న్తి, తత్థపి న హోతియేవాతి అధిప్పాయో. ‘‘అన్తరేనా’’తి వా ‘‘వినా’’తి ఇమినా సమానత్థో నిపాతో, తస్మా నేవిధ, న హురం, ఉభయం వినాపి నేవాతి అత్థో.
ఆహరీతి ఛిన్నవసేన గణ్హి. తేనాహ ‘‘కణ్ఠనాళం ఛిన్దీ’’తి. పరిగ్గణ్హన్తోతి సమ్మసన్తో. పరినిబ్బుతో దీఘరత్తం విపస్సనాయం యుత్తపయుత్తభావతో. ‘‘అనుపవజ్జం ఛన్నేన భిక్ఖునా సత్థం ఆహరిత’’న్తి, కథేసీతి అసేక్ఖకాలే బ్యాకరణం వియ కత్వా కథేసి.
ఇమినాతి ‘‘ఉపవజ్జకులానీ’’తి ఇమినా వచనేన. థేరోతి సారిపుత్తత్థేరో. ఏవన్తి ఏవం పుబ్బకాలేసు సంసట్ఠవిహారీ హుత్వా ఠితో పచ్ఛా అరహత్తం పాపుణిస్సతీతి ఆసఙ్కన్తో పుచ్ఛతి. సేసం ఉత్తానమేవ.
ఛన్నసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫-౬. పుణ్ణసుత్తాదివణ్ణనా
౮౮-౮౯. తన్తి చక్ఖురూపద్వయం. తేనాహ ‘‘చక్ఖుఞ్చేవ రూపఞ్చా’’తి. నన్దిసముదయాతి నన్దియా సముదయతణ్హాయ సేసకారణేహి నన్దియా సముదితి సమోధానం నన్దిసముదయో, తస్మా నన్దిసముదయా. తేనాహ ‘‘తణ్హాయ సమోధానేనా’’తి. పఞ్చక్ఖన్ధసఙ్ఖాతస్స దుక్ఖస్స సమోధానేన సముదితి పవత్తియేవాతి సహ సముదయేన దుక్ఖస్స దస్సితత్తా ‘‘వట్టం మత్థకం పాపేత్వా’’తి వుత్తం. నిరోధూపాయేన సద్ధిం నిరోధస్స దస్సితత్తా ‘‘వివట్టం మత్థకం పాపేత్వా’’తి. పుచ్ఛానుసన్ధిఆదీసు అఞ్ఞతరో న హోతీతి ఆహ – ‘‘పాటియేక్కో అనుసన్ధీ’’తి.
చణ్డాతి కోధనా. దుట్ఠాతి దోసవన్తోతి అత్థో. కిబ్బిసాతి పాపా. కక్ఖళాతి దారుణా. ఘటికముగ్గరేనాతి ఏకస్మిం పక్ఖే ఘటికం దస్సేత్వా కతేన రస్సదణ్డేన. సత్తానం ససనతో సత్థం, తతో ఏవ జీవితస్స హరణతో హారకఞ్చాతి సత్థహారకం. ఇన్ద్రియసంవరో ‘‘దమో’’తి వుత్తో మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం దమనతో. పఞ్ఞా ‘‘దమో’’తి వుత్తా కిలేసవిసేవితానం దమనతో వూపసమనతో. ఉపోసథకమ్మం ‘‘దమో’’తి వుత్తం కాయద్వారాదీహి ఉప్పజ్జనకఅసమస్స దమనతో. ఖన్తి ‘‘దమో’’తి వేదితబ్బా అక్ఖన్తియా దమనతో వూపసమనతో. తేనాహ ‘‘ఉపసమోతి తస్సేవ వేవచన’’న్తి.
ఏత్థాతి సునాపరన్తజనపదే. ఏతే ద్వేతి అయం పుణ్ణత్థేరో తస్స కనిట్ఠోతి ఏతే ద్వే భాతరో. ఆహచ్చ అట్ఠాసి ఉళారం బుద్ధారమ్మణం పీతిం ఉప్పాదేత్వా. సత్త సీహనాదే నదిత్వాతి మమ్మచ్ఛేదకానమ్పి అక్కోసపరిభాసానం ఖమనే సన్తోసాభావదీపనం, పాణిప్పహారస్స, లేడ్డుప్పహారస్స, దణ్డప్పహారస్స, సత్థప్పహారస్స, జీవితవోరోపనస్స, ఖమనే సన్తోసాభావదీపనఞ్చాతి ఏవం సత్త సీహనాదే నదిత్వా. చతూసు ఠానేసు వసితత్తా పాళియం వసనట్ఠానం అనుద్దేసికం కత్వా ‘‘సునాపరన్తస్మిం జనపదే విహరతి’’ఇచ్చేవ వుత్తం.
చతూసు ఠానేసూతి అబ్బుహత్థపబ్బతే, సముద్దగిరివిహారే, మాతులగిరిమ్హి, మకుళకారామవిహారేతి ఇమేసు చతూసు ఠానేసు. తన్తి చఙ్కమం ఆరుయ్హ కోచి భిక్ఖు చఙ్కమితుం సమత్థో నత్థి మహతా సముద్దపరిస్సయేన భావనామనసికారస్స అనభిసమ్భుణనతో. ఉప్పాతికన్తి ఉప్పాతకరం మహాసఙ్ఖోభం ఉట్ఠపేత్వా. సమ్ముఖేతి అనిలపదేసే. పటివేదేసున్తి పవేదేసుం.
ఆరద్ధకాలతో పట్ఠాయాతి మణ్డలమాళస్స కాతుం పథవీమితకాలతో పభుతి. సచ్చబన్ధేన పఞ్చసతాని పరిపూరేతుం ‘‘ఏకూనపఞ్చసతాన’’న్తి వుత్తం. గన్ధకుటిన్తి జేతవనమహావిహారే మహాగన్ధకుటిం.
సచ్చబన్ధనామోతి సచ్చబన్ధే పబ్బతే చిరనివాసితాయ ‘‘సచ్చబన్ధో’’త్వేవ లద్ధనామో. అరహత్తం పాపుణీతి పఞ్చాభిఞ్ఞాపరివారం అరహత్తం అధిగచ్ఛి. తేనాహ ‘‘మగ్గేనేవస్స అభిఞ్ఞా ఆగతా’’తి.
తస్మిం సన్నిపతితా మహాజనా కేచి సోతాపన్నా, కేచి సకదాగామినో, కేచి అనాగామినో, కేచి అరహన్తో అహేసుం. తత్థాపి కేచి తేవిజ్జా, కేచి ఛళభిఞ్ఞా, కేచి పటిసమ్భిదప్పత్తా అహేసుం. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘మహాజనస్స బన్ధనమోక్ఖో జాతో’’తి. యే పన తత్థ సరణగమనపఞ్చసీలదససీలసమాదానేన లద్ధానుగ్గహా, తేసం దేవతానఞ్చ వసేన ‘‘మహన్తం బుద్ధకోలాహలం అహోసీ’’తి వుత్తం.
అరుణం పన మహాగన్ధకుటియంయేవ ఉట్ఠపేసి దేవతానుగ్గహత్థఞ్చేవ కులానుదయాయ చ. అపాయమగ్గే ఓతారితో ‘‘కోచి లోకస్స సజితా అత్థి, తస్స వసేన పవత్తిసంహారా హోన్తి, తేనేవాయం పజా సనాథా హోతి, తం యుఞ్జతి చ తస్మిం తస్మిం కమ్మే’’తి మిచ్ఛాగాహేహి. పరిచరితబ్బం యాచి ‘‘ఏత్థ మయా చిరం వసితబ్బ’’న్తి.
ఛట్ఠన్తి బాహియసుత్తం. తం ఉత్తానమేవ హేట్ఠా వుత్తనయత్తా.
పుణ్ణసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭-౮. పఠమఏజాసుత్తాదివణ్ణనా
౯౦-౯౧. ఏజతి ఛళారమ్మణనిమిత్తం కమ్పతీతి ఏజా. తేనాహ ‘‘చలనట్ఠేనా’’తి. ఆబాధనట్ఠేన పీళనట్ఠేన. అన్తో దోసనట్ఠేనాతి అన్తోచిత్తే ఏవ పదుస్సనట్ఠేన. నికన్తనట్ఠేనాతి ఛిన్దనట్ఠేన. హేట్ఠా గహితమేవాతి హేట్ఠా మఞ్ఞితసముగ్ఘాతసారుప్పసుత్తే ఆగతమేవ. వుత్తనయమేవ మఞ్ఞితసముగ్ఘాతసుత్తే.
పఠమఏజాసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯-౧౦. పఠమద్వయసుత్తాదివణ్ణనా
౯౨-౯౩. ద్వయన్తి దుకం. పాళియం ఆమేడితలోపేన నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘ద్వే ద్వే కోట్ఠాసే’’తి. ఏవమేతన్తి ఏవం అనిచ్చాదిభావేన ఏతం చక్ఖురూపఞ్చాతి ద్వయం. చలతీతి అనవట్ఠానేన పచలతి. బ్యథతీతి జరాయ మరణేన చ పవేధతి. హేతు చేవ ఉప్పత్తినిమిత్తత్తా. సహగతీతి సహప్పవత్తి, తాయ గహేతబ్బత్తా ‘‘సఙ్గతీ’’తి ఫస్సో వుత్తో. ఏస నయో సేసపదద్వయేపి. యస్మా చ సంగచ్ఛమానధమ్మవిముత్తా సఙ్గతి నామ నత్థి, తథా సన్నిపాతసమవాయా, తేసం వసేన నిబ్బత్తో ఫస్సో తథా వుచ్చతీతి. తేనాహ ‘‘ఇమినా’’తిఆది.
వత్థూతి చక్ఖు నిస్సయపచ్చయాదిభావేన. ఆరమ్మణన్తి రూపం ఆరమ్మణపచ్చయాదిభావేన. సహజాతా తయో ఖన్ధా వేదనాదయో, తే సహజాతాదిపచ్చయభావేన. అయం హేతూతి అయం తివిధో హేతూ. ఫస్సేనాతిఆదీసు అయం సఙ్ఖేపత్థో – యస్మా రూపారమ్మణే ఫస్సే అత్తనో ఫుసనకిచ్చం కరోన్తే ఏవం వేదనా అనుభవనకిచ్చం, సఞ్ఞా సఞ్జాననకిచ్చం కరోతి, తస్మా ‘‘ఫస్సేన ఫుట్ఠమేవా’’తిఆదివుత్తమేవ అత్థం ఇదాని పుగ్గలాధిట్ఠానేన దస్సేతుం ‘‘ఫుట్ఠో’’తిఆది వుత్తం. పఞ్చేవ ఖన్ధా భగవతా సమతింసాయ ఆకారేహి వుత్తా. కస్మాతి ఆహ ‘‘కథ’’న్తిఆది. రుక్ఖసాఖాసు రుక్ఖవోహారో వియ ఏకేకధమ్మేపి ఖన్ధవోహారో హోతియేవ. తేనాహ భగవా – ‘‘విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి (యమ. ఖన్ధయమక ౨).
పఠమద్వయసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.