౯. వీణోపమసుత్తవణ్ణనా

౨౪౬. భిక్ఖుస్స వా భిక్ఖునియా వాతి కామం పాళియం పరిసాద్వయమేవ గహితం, సేసపరిసానం పన తదఞ్ఞేసమ్పి దేవమనుస్సానన్తి సబ్బసాధారణోవాయం ధమ్మసఙ్గహోతి ఇమమత్థం ఉపమాపుబ్బకం కత్వా దస్సేతుం ‘‘యథా నామా’’తిఆది ఆరద్ధం. యజన్తోతి దదన్తో. విన్దితబ్బోతి లద్ధబ్బో, అధిగన్తబ్బోతి అత్థో.

ఛన్దోతి తణ్హాఛన్దో. తేనాహ – ‘‘దుబ్బలతణ్హా సో రఞ్జేతుం న సక్కోతీ’’తి. పుబ్బుప్పత్తికా ఏకస్మిం ఆరమ్మణే పఠమం ఉప్పన్నా. సా హి అనాసేవనత్తా మన్దా. సోతి ఛన్దో. రఞ్జేతుం న సక్కోతి లద్ధాసేవనత్తా. దోసో నామ చిత్తదూసనత్తా. తానీతి దణ్డాదానాదీని. తమ్మూలకాతి లోభమూలకా తావ మాయాసాఠేయ్యమానాతిమానదిట్ఠిచాపలాదయో, దోసమూలకా ఉపనాహమక్ఖపలాసఇస్సామచ్ఛరియథమ్భసారమ్భాదయో, మోహమూలకా అహిరిక-అనోత్తప్ప-థినమిద్ధవిచికిచ్ఛుద్ధచ్చ-విపరీతమనసికారాదయో, సంకిలేసధమ్మా గహితావ హోన్తి తంమూలకత్తా. యస్మా పన సబ్బేపి సంకిలేసధమ్మా ద్వాదసాకుసలచిత్తుప్పాదపరియాపన్నా ఏవ, తస్మా తేసమ్పేత్థ గహితభావం దస్సేతుం ‘‘ఛన్దో రాగోతి వా’’తి వుత్తం.

భాయితబ్బట్ఠేన సభయో. భేరవట్ఠేన సప్పటిభయో. కుసలపక్ఖస్స విక్ఖమ్భనట్ఠేన సకణ్టకో. కుసలఅనవజ్జధమ్మేహి దురవగాహట్ఠేన సగహనో. భవసమ్పత్తిభవనిబ్బానానం అప్పదానభావతో ఉమ్మగ్గో. దుగ్గతిగామిమగ్గత్తా కుమ్మగ్గో. ఇరియనాతి వత్తనా పటిపజ్జనా. దుగ్గతిగామితాయ కిలేసో ఏవ కిలేసమగ్గో. న సక్కా సమ్పత్తిభవం గన్తుం కుతో నిబ్బానగమనన్తి అధిప్పాయో.

అసుభావజ్జనాదీహీతి ఆది-సద్దేన అనిచ్చమనసికారాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. చిత్తం నివత్తతి సరాగచిత్తం న ఉప్పజ్జతి పటిపక్ఖమనసికారేన వినోదితత్తా. మజ్ఝత్తారమ్మణేతి అఞ్ఞాణుపేక్ఖట్ఠానియే ఆరమ్మణే. ఉద్దేస…పే… ఆవజ్జన్తస్సాతి ఉద్దిసాపనవసేన ఉద్దేసం, పరిపుచ్ఛాపనవసేన పరిపుచ్ఛం, గరూనం సన్తికే వసనవసేన గరువాసం ఆవజ్జన్తస్స. చిత్తన్తి గమ్భీరఞాణచరియ-పచ్చవేక్ఖణ-పఞ్ఞవన్త-పుగ్గలసేవనవసేన తదధిముత్తిసిద్ధియా అఞ్ఞాణచిత్తం నివత్తతి.

యథా ‘‘పుజ్జభవఫలం పుఞ్ఞ’’న్తి వుత్తం ‘‘ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౮౦), ఏవం కిట్ఠసమ్భవత్తా ‘‘కిట్ఠ’’న్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘కిట్ఠన్తి కిట్ఠట్ఠానే ఉప్పన్నసస్స’’న్తి.

ఘటాతి సిఙ్గయుగం ఇధాధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘ద్విన్నం సిఙ్గానం అన్తరే’’తి. ఘటాతి గోణాదీనం సిఙ్గన్తరట్ఠస్స సమఞ్ఞాతి వదన్తి. నాసారజ్జుకేతి నాసారజ్జుపాతట్ఠానే.

దమేతి పుథుత్తారమ్మణతో నివారేతి. నన్తి చిత్తం. యం సుత్తం సుభాసితం మయా. తదస్సాతి తదా అస్స భిక్ఖునో. ఆరమ్మణేతి కమ్మట్ఠానారమ్మణే.

సుదుజితన్తి నిబ్బిసేవనభావకరణేన జితం. సుతజ్జితన్తి సుట్ఠు దూరకరణేన జితం, తథాభూతఞ్చ తజ్జితం నామ హోతీతి తథా వుత్తం. గోచరజ్ఝత్తన్తి అజ్ఝత్తభూతో గోచరో. కమ్మట్ఠానారమ్మణఞ్హి బహిద్ధారూపాదిఆరమ్మణవిధురతాయ అజ్ఝత్తన్తి వుచ్చతి. సమథో అనురక్ఖణం ఏతస్సాతి సమథానురక్ఖణం. యథా ఇన్ద్రియసంవరసీలం సమథానురక్ఖణం హోతి, తథా కథితన్తి అత్థో. యథా హి ఇన్ద్రియసంవరసీలం సమథస్స పచ్చయో, ఏవం సమథోపి తస్స పచ్చయోతి.

వాదియమానాయ వీణాయ. చిత్తం రఞ్జేతీతి రజ్జనేన. అవిస్సజ్జనీయతాయ చిత్తం బన్ధతీతి బన్ధనీయో. వేట్ఠకేతి తన్తీనం ఆసజ్జనవేట్ఠకే. కోణన్తి కవణతో వీణాయ సద్దకరణతో కోణన్తి లద్ధనామం దారుదణ్డం సిఙ్గాదీసు యేన కేనచి కతం ఘటికం. తేనాహ ‘‘చతురస్సం సారదణ్డక’’న్తి.

యస్మా సో రాజా రాజమహామత్తో వా సద్దం యథాసభావతో న అఞ్ఞాసి, తస్మిం తస్స అజాననాకారమేవ దస్సేతుం ‘‘సద్దం పస్సిస్సామీ’’తిఆది వుత్తం.

అసతీ కిరాయన్తి పాళియం లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తన్తి యథాలిఙ్గమేవ వదన్తో ‘‘అసా’’తి ఆహ. ‘‘అసతీతి లామకాధివచన’’న్తి వత్వా తత్థ పయోగం దస్సేతుం ‘‘అసా లోకిత్థియో నామా’’తి వుత్తం, లోకే ఇత్థియో నామ అసతియోతి అత్థో, తత్థ కారణమాహ ‘‘వేలా తాసం న విజ్జతీ’’తి. పకతియా లోకే జేట్ఠభాతా కనిట్ఠభాతా మాతులోతిఆదికా వేలా మరియాదా తాసం న విజ్జతి. కస్మా? సారత్తా చ పగబ్బా చ సబ్బేసమ్పి సమ్భోగవసేన వినియోగం గచ్ఛన్తి. కథం? సిఖీ సబ్బఘసో యథా. తేనేవాహ –

‘‘సబ్బా నదీ వఙ్కగతీ, సబ్బే కట్ఠమయా వనా;

సబ్బిత్థియో కరే పాపం, లభమానే నివాతకే’’తి. (జా. ౨.౨౧.౩౦౮);

అఞ్ఞమ్పి తన్తిబద్ధం చతురస్సఅమ్బణవాదితాదీని. వీణా వియ పఞ్చక్ఖన్ధా అనేకధమ్మసమూహభావతో. రాజా వియ యోగావచరో తప్పటిబద్ధధమ్మగవేసకత్తా. అస్సాతి యోగావచరస్స.

నిరయాదితో అఞ్ఞస్మిమ్పి గతి-సద్దో వత్తతి. తతో విసేసనత్థం ‘‘గతిగతీ’’తి వుత్తం ‘‘దుక్ఖదుక్ఖం, రూపరూప’’న్తి చ యథా, గతిసఞ్ఞితం పవత్తిట్ఠానన్తి అత్థో. తేనాహ – ‘‘ఏత్థన్తరే సంసరతి వత్తతీ’’తి. సఞ్జాయనపదేసో ఏవ గతీతి సఞ్జాతిగతి.

తం పన గతిం సత్తానం సంవేగవత్థుభూతస్స పచ్చక్ఖస్స గబ్భాసయస్స వసేన దస్సేతుం ‘‘అయమస్స కాయో’’తిఆది వుత్తం. రూపధమ్మస్స సలక్ఖణం గతి నిట్ఠా, తతో పరం అఞ్ఞం కిఞ్చి నత్థీతి సలక్ఖణగతి. అభావో అచ్చన్తాభావో. సన్తానవిచ్ఛేదో విభవగతి తంనిట్ఠానభావా. భేదోతి ఖణనిరోధో, ఇధాపి తంనిట్ఠానతాయేవ పరియాయో. యావ భవగ్గాతి యావ సబ్బభవగ్గా. సలక్ఖణవిభవగతిభేదగతియో ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినావ పకాసితాతి న గహితా. తస్స ఖీణాసవస్స న హోతి అగ్గమగ్గేన సముచ్ఛిన్నత్తా.

సీలం కథితం రూపాదీసు ఛన్దాదినివారణస్స కథితత్తా. మజ్ఝే సమాధిభావనా కథితా ‘‘అజ్ఝత్తమేవ సన్తిట్ఠతి…పే… సమాధియతీ’’తి జోతితత్తా. పరియోసానే చ నిబ్బానం కథితం ‘‘యమ్పిస్స…పే… న హోతీ’’తి వచనతో.

వీణోపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.