౧౯. ఆసీవిసవగ్గో
౧. ఆసీవిసోపమసుత్తవణ్ణనా
౨౩౮. యే భిక్ఖూ తదా భగవన్తం పరివారేత్వా నిసిన్నా, తేసు కేచి ఏకవిహారినో, కేచి అత్తదుతియా, కేచి అత్తతతియా, కేచి అత్తచతుత్థా, కేచి అత్తపఞ్చమా హుత్వా అరఞ్ఞాయతనేసు విహరన్తీతి వుత్తం – ‘‘ఏకచారిక…పే… పఞ్చచారికే’’తి. సమానజ్ఝాసయతా సభాగవుత్తినో. కమ్మట్ఠానానుయుఞ్జనస్స కారకే. తతో ఏవ తత్థ యుత్తపయుత్తే. పుగ్గలజ్ఝాసయేన కారణభూతేన. పచ్చయభూతన్తి అపస్సయభూతం. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే’’తి ఆరభిత్వా యావ ‘‘తిణ్ణో పారఙ్గతో థలే తిట్ఠతి బ్రాహ్మణో’’తి అయం మాతికానిక్ఖేపో. తేసం మాతికాయ విత్థారభాజనం. వాసనా భవిస్సతీతి వాసనావహం భవిస్సతి. సినేరుం ఉక్ఖిపన్తో వియాతిఆది ఇమిస్సా దేసనాయ అనఞ్ఞసాధారణతాయ సుదుక్కరభావదస్సనం.
మఞ్చట్ఠేసు మఞ్చసమఞ్ఞా వియ ముఖట్ఠం విసం ‘‘ముఖ’’న్తి అధిప్పేతం. సుక్ఖకట్ఠసదిసభావాపాదనతో ‘‘కట్ఠ’’న్తి వుచ్చతీతి కట్ఠం ముఖం ఏతస్సాతి కట్ఠముఖో, దంసనాదినా కట్ఠసదిసభావకరో సప్పో. అథ వా కట్ఠసదిసభావాపాదనతో కట్ఠం విసం వా ముఖే ఏతస్సాతి కట్ఠముఖో. ఇమినా నయేన సేసపదేసుపి అత్థో వేదితబ్బో. ఇమే చత్తారోతి ఇమే విసకిచ్చభేదేన చత్తారో. ఇదాని తం నేసం విసకిచ్చభేదం దస్సేతుం ‘‘తేసూ’’తిఆది వుత్తం. అయసూలసమప్పితం వియాతి అబ్భన్తరే అయసూలం అనుప్పవేసితం వియ. పక్కపూతిపనసం వియాతి పచ్చిత్వా కాలాతిక్కమే కుథితపనసఫలం వియ. చఙ్గవారేతి రజకానం ఖారపరిస్సావనే సురాపరిస్సావనే వా. అనవసేసం ఛిజ్జనేన అసనిపాతట్ఠానం వియ. మహానిఖాదనేనాతి మహన్తేన నిఖాదనేన.
విసవేగవికారేనాతి విసవేగగతేన వికారేన. వాతేనాతి తస్స సప్పస్స సరీరం ఫుసిత్వా ఉగ్గతవాతేన. నాసవాతే పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. పుగ్గలపణ్ణత్తివసేనాతి తేసంయేవ సోళసన్నం సప్పానం ఆగతవిసోతిఆదిపుగ్గలనామస్స వసేన చతుసట్ఠి హోన్తి పచ్చేకం చతుబ్బిధభావతో. ఆగతవిసోతి ఆగచ్ఛవిసో, సీఘతరం అభిరుహనవిసోతి అత్థో. ఘోరవిసోతి కక్ఖళవిసో, దుత్తికిచ్ఛవిసో. అయం సీతఉదకం వియ హోతి గాళ్హదుబ్బినిమ్మోచయభావేన. ఉదకసప్పో హి ఘోరవిసో హోతి యేవాతి వుత్తం – ‘‘ఉదకసప్పాదీనం విసం వియా’’తి. పఞ్ఞాయతీతి గణ్డపిళకాదివసేన పఞ్ఞాయతి. అనేళకసప్పో నామ మహాఆసీవిసో. నీలసప్పో నామ సాఖవణ్ణో రుక్ఖగ్గాదీసు విచరణకసప్పో. ఇమినా ఉపాయేనాతి యోయం కట్ఠముఖేసు దట్ఠవిసానంయేవ ‘‘ఆగతవిసో నో ఘోరవిసో’’తిఆదినా చతుబ్బిధభావో వుత్తో, ఇమినా ఉపాయేన. కట్ఠముఖే దట్ఠవిసాదయోతి కట్ఠముఖేసు దట్ఠవిసో, ఫుట్ఠవిసో, వాతవిభోతి తయో, పూతిముఖాదీసు చ దట్ఠవిసాదయో చత్తారో చత్తారో వేదితబ్బో.
ఏకేకన్తి చతుసట్ఠియో ఏకేకం. చతుధాతి అణ్డజాదివిభాగేన చతుధా విభజిత్వా. ఛపణ్ణాసానీతి ఛపణ్ణాసాధికాని. గతమగ్గస్సాతి యథావుత్తసఙ్ఖ్యాగతమగ్గస్స పటిలోమతో సంఖిప్పమానా అనుక్కమేన చత్తారోవ హోన్తి. కులవసేనాతి కట్ఠముఖాదిజాతివసేన.
సకలకాయే ఆసిఞ్చిత్వా వియ ఠపితవిసాతి హి తేసం ఫుట్ఠవిసతా, వాతవిసతా వుచ్చతి. ఏవన్తి ‘‘ఆసిత్తవిసా’’తిఆదినా. ఏత్థాతి ఆసీవిససద్దే వచనత్థో నిరుత్తినయేన వేదితబ్బో. ఉగ్గతతేజాతి ఉదగ్గతేజా, అత్తనో విసతేజేన నేసం కురూరదబ్బతా వా. దున్నిమ్మద్దనవిసాతి మన్తాగదేహి అనిమ్మద్దనీయవిసా. చత్తారో ఆసీవిసాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేనేత్థ అవసేసపాళిం సఙ్గణ్హాతి.
ఆసీవిసేసూతి ఇమే ఆసీవిసా దట్ఠవిసా ఏవాతి వేదితబ్బా. సరీరట్ఠకేసుయేవాతి తేన పురిసేన తేసం కస్సచి అనిట్ఠస్స అకతత్తా ఆయుసేసస్స చ విజ్జమానత్తా నం న దంసింసూతి దట్ఠబ్బం. పుచ్ఛి యథాభూతం పవేదేతుకామో. దురుపట్ఠాహాతి దురుపట్ఠానా. సోత్థిమగ్గోతి సోత్థిభావస్స ఉపాయో.
అన్తరచరోతి అన్తరం చరో సుఖసత్తు విస్సాసఘాతీ. తేనాహ ‘‘వధకో’’తి. ఇదాని తాసం పేసనే కారణం దస్సేతుం ‘‘పఠమ’’న్తిఆది వుత్తం. అభిముఖగతం వియ అభిముఖగతం. ఈదిసీపి హి వచోయుత్తి లోకే నిరూపీయతి సన్తియం పురిసం ఠపేతీతి వియ. తస్మా అభిముఖగతన్తి అభిముఖం తేన సమ్పత్తన్తి అత్థో. వఙ్కసణ్ఠానం ఫలకం రుక్ఖమూలే ఆగతాగతానం నిసీదనత్థాయ అత్థతం.
అరిత్తహత్థో పురిసో సన్తారేతి ఏతాయాతి సన్తారణీ. ఓరిమతీరతో ఉత్తరణాయ సేతు ఉత్తరసేతు. ఏకేన ద్వీహి వా గన్తబ్బో రుక్ఖమయో సేతు రుక్ఖసేతు. జఙ్ఘసత్థేన గమనయోగ్గో సేతు జఙ్ఘసేతు. సకటేన గన్తుం సక్కుణేయ్యో సకటసేతు. న ఖో ఏస బ్రాహ్మణో పరమత్థతో. తదత్థో పన ఏకదేసేన సమ్భవతీతి తథా వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఏత్తకానం పచ్చత్థికానం బాహితత్తా’’తి ఆహ. దేసనన్తి ఉద్దేసదేసనం. వినివత్తేన్తోతి పటిసంహరన్తో. న లద్ధో వతాసీతి న లద్ధో వత ఆసి.
రాజా వియ కమ్మం సత్తేసు ఇస్సరియస్స వత్తాపనతో. రాజా…పే… పుథుజ్జనో వట్టదుక్ఖసఙ్ఖాతాపరాధతాయ. ఞాణపలాయనేనాతి మహాభూతేహి నిబ్బిన్దిత్వా విరజ్జిత్వా విముచ్చితుకామతావసేన ఉప్పన్నఞాణపలాయనే మగ్గాధిగమసిద్ధేనేవ ఞాణపలాయనేన. ఏవఞ్హేత్థ ఉపమాసంసన్దనం మత్థకం పాపితమేవ హోతి.
యథేవ హీతిఆదినా ఏకదేసనాసముదాయస్స నిదస్సనం ఆరద్ధం. యథావుత్తవచనం అట్ఠకథాచరియానం వచనేన సమత్థేతి ‘‘పత్థద్ధో భవతీ’’తిఆదినా. తత్థ కట్ఠముఖేన వాతి వా-సద్దో ఉపమత్థో. యథా కట్ఠముఖేన సప్పేన దట్ఠో పత్థద్ధో హోతి, ఏవం పథవీధాతుప్పకోపేన సో కాయో కట్ఠముఖేవ హోతి, కట్ఠముఖగతో వియ పత్థద్ధో హోతీతి అత్థో. అథ వా వా-సద్దో అవధారణత్థో. సో ‘‘పథవీధాతుపకోపేన వా’’తి ఏవం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బో. అయఞ్హేత్థ అత్థో – కట్ఠముఖేన దట్ఠోపి కాయో పథవీధాతుప్పకోపేనేవ పత్థద్ధో హోతి, తస్మా పథవీధాతుయా అవియుత్తో సో కాయో సబ్బదా కట్ఠముఖగతో వియ హోతీతి. వా-సద్దో వా అనియమత్థో. తత్రాయమత్థో – కట్ఠముఖేన దట్ఠో కాయో పత్థద్ధో హోతి వా, న వా మన్తాగదవసేన. పథవీధాతుప్పకోపేన పన మన్తాగదరహితో సో కాయో కట్ఠముఖగతో వియ హోతి ఏకన్తపత్థద్ధోతి. తత్థ కాయోతి పకతికాయో. పూతికోతి కుథితో. సన్తత్తోతి సబ్బసో తత్తో మహాదాహప్పత్తో. సఞ్ఛిన్నోతి సబ్బసో ఛిన్నో చుణ్ణవిచుణ్ణభూతో. యదా కాయో పత్థద్ధాదిభావప్పత్తో హోతి, తదా పురిసో కట్ఠముఖాదిసప్పస్స ముఖే వత్తమానో వియ హోతీతి అత్థో.
విసేసతోతి కట్ఠముఖాదివిసేసతో చ పథవీఆదివిసేసతో చ. అనత్థగ్గహణతోతిఆది అచేతనేసుపి భూతేసు సచేతనేసు వియ అనత్థాదీనం పచ్చక్ఖతాయ నిబ్బేదజననత్థం ఆరద్ధం. తత్థ ఆసయతోతి పవత్తిట్ఠానతో. ఏతేసన్తి మహాభూతానం. సదిసతాతి వమ్మికాసయసుసిరగహనసఙ్కారట్ఠానాసయతాయ చ సదిసతా.
పచ్చత్తలక్ఖణవసేనాతి విసుం విసుం లక్ఖణవసేన. పథవీఆదీనం కక్ఖళభావాది, తంసమఙ్గినో పుగ్గలస్స కక్ఖళభావాపాదనాదినా వికారుప్పాదనతో విసవేగవికారతో సదిసతా వేదితబ్బా.
అనత్థాతి బ్యసనా. బ్యాధిన్తి కుట్ఠాదిబ్యాధిం. భవే జాతాభినన్దినోతి భవేసు జాతియా అభినన్దనసీలా. పఞ్చవోకారే హి జాతియా అభినన్దనా నామ మహాభూతాభినన్దనా ఏవ.
దురుపట్ఠానతరానీతి దుప్పటికారతరాని. దురాసదాతి దురుపసఙ్కమనా. ‘‘ఉపట్ఠామీ’’తి ఉపసఙ్కమితుం న సక్కోన్తి. పరిజానామ కమ్మనామాని, ఉపకారా నామ నత్థి. అనన్తదోసూపద్దవతోతి అపరిమాణదోసూపద్దవహేతుతో. ఏకపక్ఖలన్తి ఏకదుక్ఖం.
రూపక్ఖన్ధో భిజ్జమానో చత్తారో అరూపక్ఖన్ధే గహేత్వావ భిజ్జతి అరూపక్ఖన్ధానం ఏకనిరోధత్తా. వత్థురూపమ్పి గహేత్వావ భిజ్జన్తి పఞ్చవోకారే అరూపక్ఖన్ధేసు భిన్నేసు రూపక్ఖన్ధస్స అవట్ఠానాభావతో. ఏత్తావతాతి లోభుప్పాదనమత్తేన. పఞ్ఞా నామ అత్తభావే ఉత్తమఙ్గం పఞ్ఞుత్తరత్తా కుసలధమ్మానం, సతి చ కిలేసుప్పత్తియం పఞ్ఞాయ అనుప్పజ్జనతో వుత్తం – ‘‘ఏత్తావతా పఞ్ఞాసీసం పతితం నామ హోతీ’’తి. యోనియో ఉపనేతి తదుపగస్స కమ్మపచ్చయస్స భావే. ‘‘జాతిభయం, జరాభయం, మరణభయం, చోరభయ’’న్తిఆదినా ఆగతాని పఞ్చవీసతి మహాభయాని, ‘‘హత్థమ్పి ఛిన్దతీ’’తిఆదినా ఆగతాని ద్వత్తింస కమ్మకారణాని ఆగతానేవ హోన్తి కారణస్స సమవట్ఠితత్తా. నన్దీరాగో సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నత్తా వుత్తం.
పాళియంయేవ ఆగతా ‘‘చక్ఖుతో చేపి నం, భిక్ఖవే’’తిఆదినా. కిఞ్చి అలభిత్వాతి తస్మిం సుఞ్ఞగామే చోరానం గయ్హూపగస్స అలాభవచనేనేవ తస్స పురిసస్స అత్తనో పటిసరణస్స అలాభో వుత్తో ఏవ హోతీతి న ఉద్ధటో, పురిసట్ఠానియో భిక్ఖు, చోరా పన బాహిరాయతనట్ఠానియా. అభినివిసిత్వాతి విపస్సనాభినివేసం కత్వా. అజ్ఝత్తికాయతనవసేన దేసనాయ ఆగతత్తా వుత్తం ‘‘ఉపాదారూపకమ్మట్ఠానవసేనా’’తి.
బాహిరానన్తి బాహిరాయతనానం. పఞ్చ కిచ్చానీతి చోరేహి తదా కాతబ్బాని పఞ్చ కిచ్చాని. హత్థసారన్తి అత్తనో సన్తకే హత్థేహి గహేతబ్బసారభణ్డం. పాతనాదివసేన హత్థపరామాసం కరోన్తి. పహారఠానేతి పహటట్ఠానే. ఠానసో తస్మిం ఏవ ఖణేతి వదన్తి. అత్తనో సుఖావహం కుసలధమ్మం పహాయ దుక్ఖావహేన అకుసలేన సమఙ్గితా సుఖావహం భణ్డం పహాయ బహి నిక్ఖమనం వియాతి వుత్తం సుఖనిస్సయత్తా తస్స. హత్థపరా…పే… ఆపజ్జనకాలో గుణసరీరస్స తదా పమాదేన బాధితత్తా. పహార…పే… కాలో తతో దళ్హతరం గుణసరీరస్స బాధితత్తా. పహారం…పే… అస్సమణకాలో గుణసరీరస్స మరణప్పత్తిసదిసత్తా. అవసేసజనస్స దాసపరిభోగేన పరిభుఞ్జితబ్బతా అఞ్ఞథత్తప్పత్తిగిహిభావాపత్తియా నిదస్సనభావేన వుత్తా. యం ‘‘ఛసు ద్వారేసు ఆరమ్మణే ఆపాథగతే’’తి వుత్తం, తమేవ ఆరమ్మణం నిస్సాయ సమ్పరాయికో దుక్ఖక్ఖన్ధో వేదితబ్బోతి యోజనా.
రూపాదీనీతి రూపసద్దగన్ధరసాని. తేసన్తి యథావుత్తభూతుపాదారూపానం. లహుతాదివసేనాతి తేసం లహుతాదివసేన. దురుత్తరణట్ఠోతి ఉత్తరితుం అసక్కుణేయ్యభావో ఓఘట్ఠో. వుత్తనయేనాతి ‘‘సమ్పయుత్తా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో’’తిఆదినా వుత్తనయేన. చతుమహాభూతాదీహీతి ఆదిసద్దేన ఉపాదానక్ఖన్ధాదీనం గహణం. చిత్తకిరియదస్సనత్థన్తి చిత్తపయోగదస్సనత్థం. వుత్తవాయామమేవాతి ‘‘సమ్మావాయామో’’తి యో అరియమగ్గే వుత్తో. భద్దేకరత్తాదీనీతి ‘‘అజ్జేవ కిచ్చం ఆతప్ప’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౩.౨౭౨, ౨౭౫, ౨౭౬) వుత్తాని భద్దేకరత్తసుత్తాదీని.
కుణ్ఠపాదోతి ఛిన్నపాదోవ హుత్వా గతివికలో. మానసం బన్ధతీతి తస్మిం చిత్తే కిచ్చం నిబన్ధతి. ‘‘అయం అరియమగ్గో మయ్హం ఓఘుత్తరనుపాయో’’తి తత్థ చిత్తస్స సన్నిట్ఠానం పున తత్థ పవత్తనం వీరియారమ్భో చిత్తబన్ధనం.
తస్స నామరూపస్స ఇమే నన్దీరాగాదయో తణ్హావిజ్జాదయోతి కత్వా పచ్చయో ధమ్మాయతనేకదేసో. అరియమగ్గనిబ్బానతణ్హావజ్జో ఇధ ధమ్మాయతనేకదేసోతి చ. సోళసహాకారేహీతి పీళనాదీహి సోళసహి ఆకారేహి. సతిపట్ఠానవిభఙ్గే ఆగతనయేన సట్ఠినయసహస్సేహి. దేసనాపరియోసానే…పే… పతిట్ఠహింసూతి విపఞ్చితఞ్ఞూ ఏవేత్థ గహణవసేన అధిగతవిసేసా పరిచ్ఛిన్దితా. తే హి తదా ధమ్మపటిగ్గాహకభావేన సత్థు సన్తికే సన్నిసిన్నా. ఉగ్ఘటితఞ్ఞూనం పన నేయ్యానఞ్చ విసేసాధిగమో అట్ఠకథాయం న రుళ్హోతి ఇధ న గహితోతి.
ఆసీవిసోపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. రథోపమసుత్తవణ్ణనా
౨౩౯. సుసంవుతిన్ద్రియస్స భోజనే మత్తఞ్ఞునో సతస్స సమ్పజానస్స విహరతో కిలేసనిమిత్తం దుక్ఖం అనవసరన్తి సుఖసోమనస్సబహులతా వుత్తా. యవతి తేన ఫలం మిస్సితం వియ హోతీతి యోని, ఏకన్తికం కారణం. అస్సాతి భిక్ఖునో. పరిపుణ్ణన్తి అవికలం. అనవసేసం ఆసవే ఖేపేతీతి ఆసవక్ఖయో, అగ్గమగ్గో. యం యన్తి దన్ధం మజ్ఝం జవోతి జవాదీసు యం యం గమనం. రక్ఖణత్థాయాతి కిలేసచోరేహి రక్ఖణత్థాయ. వేగనిగ్గహణత్థాయాతి కిలేసహేతుకస్స ఇన్ద్రియవేగస్స నిగ్గణ్హనత్థాయ. నిబ్బిసేవనత్థాయాతి విసేవనస్స విప్ఫన్దితస్స నిరోధనాయ. కిలేసూపసమత్థాయాతి కిలేసానం ఉపరూపరి సమనత్థాయ వూపసమనత్థాయ.
సమణరతి నామ సమథవిపస్సనామగ్గఫలసుఖాని. దన్తానమ్పి సిన్ధవానం సారథినో పయోగేన సియా కాచి విసేవనమత్తాతి తదభావం దస్సేన్తో ‘‘నిబ్బిసేవనే కత్వా పేసేన్తో’’తి వుత్తం. ఞాణం గచ్ఛతీతి అసఙ్గమనం పవత్తతి పగేవ ఇన్ద్రియభావనాయ కతత్తా, కిలేసనిగ్గహస్స సుఖేనేవ సిద్ధత్తా. దాయకస్స అజ్ఝాసయో వసో ఉళారో లామకో. దేయ్యధమ్మస్స పమాణం వసో అప్పకం బహుకఞ్చ.
మహామణ్డపట్ఠానం నామ లోహపాసాదస్స పురతో ఏవ మహాభిక్ఖుసఙ్ఘస్స సన్నిపాతకాలే తేసం పహోనకవసేన మహామణ్డపస్స కత్తబ్బట్ఠానం. గహణమానన్తి పరివిసగహణభాజనం.
పకతియా భత్తకారకిచ్చే అధిగతో ఉపట్ఠాకుపాసకో. ముదుసమఖరసఞ్ఞితేహి, దహనపచనభజ్జనసఞ్ఞితేహి వా తీహి పాకేహి.
పరిసోధేత్వాతి రఞ్ఞో అనుచ్ఛవికభావం పరిసోధేత్వా. భూమియం ఛడ్డేసి ‘‘భిక్ఖూనం అదత్వా మయా ముఖే పక్ఖిత్త’’న్తి. ముఖేన గణ్హి తస్స నిద్దోసభావం దస్సేతుం. మత్తం జానాపేతుం పమజ్జి. ‘‘త్వం కుతో ఆగతో’’తి పుచ్ఛనే పమాదం ఆపజ్జి. అనుభాగోతి అవసిట్ఠభాగో. ఇదమత్థియన్తి ఇదం పయోజనం. ఇతరన్తి పాళియం అనాగతమ్పి ఆహారే పమాణజాననం.
సయనం సేయ్యా, కామభోగీనం సేయ్యా కామభోగిసేయ్యా. దక్ఖిణపస్సేన సయానో నామ నత్థి దక్ఖిణహత్థేన కాతబ్బకిచ్చకరణతో. తేజుస్సదత్తాతి ఇదం అనుత్రాసస్సేవ సీహస్స సయనన్తి దస్సేతుం వుత్తం. ద్వే పురిమపాదే ఏకస్మిం, పచ్ఛిమపాదే ఏకస్మిం ఠానే ఠపేత్వాతి హి ఇదం పాదానం అవిక్ఖిత్తభావకరణదస్సనం.
చతుత్థజ్ఝానసేయ్యాతి చతుత్థజ్ఝానికం ఫలసమాపత్తిం వదతి. యేభుయ్యేన హి తథాగతా ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వావ సయన్తి. సా చ నేసం చతుత్థజ్ఝానతో వుట్ఠాయ, కిలేసపరినిబ్బానస్స చ కతత్తాతి వదన్తి. ఇధ సీహసేయ్యా ఆగతా పాదం అచ్చాధాయ పుబ్బేనాపరం అజహితసంలక్ఖణా సేయ్యాతి కత్వా. తేనాహ ‘‘అయం హీ’’తిఆది. ఏవన్తి ‘‘దక్ఖిణేన పస్సేనా’’తిఆదినా వుత్తాకారేన సేయ్యం కప్పేతి.
కథం నిద్దాయన్తో సతో సమ్పజానో హోతి? భవఙ్గచిత్తేన హి నిద్దూపగమనన్తి అధిప్పాయో. అప్పహానేనాతి తదధిముత్తతాయ తదప్పహానం దట్ఠబ్బం. తథా తేసు నిద్దోక్కమనస్స ఆదిపరియోసానేసు అజహితసతిసమ్పజఞ్ఞం హోతి. తేనాహ – ‘‘నిద్దం ఓక్కమన్తోపి సతో సమ్పజానో హోతీ’’తి. ఏతం పనాతి ‘‘నిద్దం ఓక్కమన్తోపి సతో సమ్పజానో హోతీ’’తి వుత్తనయం వదతి. ఞాణధాతుకన్తి న రోచయింసూతి నిద్దోక్కమనేపి జాగరణే పవత్తఞాణసభావమేవాతి న రోచయింసు పోరాణా. నిరన్తరం భవఙ్గచిత్తేసు వత్తమానేసు సతిసమ్పజఞ్ఞాసమ్భవోతి అధిప్పాయో. పురిమస్మిఞ్హి నయే సతిసమ్పజఞ్ఞస్స అసంవరో, న భవఙ్గస్స. ఇన్ద్రియసంవరో, భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, జాగరియానుయోగోతి ఇమేహి తివఙ్గికా, నిమిత్తానుబ్యఞ్జనపరివజ్జనాది సబ్బం విపస్సనాపక్ఖికమేవాతి అధిప్పాయో.
తానేవాతి విపస్సనాక్ఖణే పవత్తాని ఇన్ద్రియాదీని. యావ అరహత్తా దేసనా విత్థారతో కథేతబ్బా. పాళియం పన ‘‘యోని చస్స ఆరద్ధా హోతి ఆసవానం ఖయాయా’’తి సఙ్ఖేపేన కథితా.
రథోపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. కుమ్మోపమసుత్తవణ్ణనా
౨౪౦. అట్ఠికుమ్మోతి పిట్ఠియం తిఖిణట్ఠికో కుమ్మో. తన్తిబన్ధోతి బ్యావటో. సముగ్గే వియ అత్తనో కపాలే పక్ఖిపిత్వా. సమోదహన్తో సమ్మా ఓదహన్తో అజ్ఝత్తమేవ దహన్తో. ఆరమ్మణకపాలేతి ఆరమ్మణకటాహే. సమోదహన్తోతి దిట్ఠమత్తస్సేవ చ గహణతో మనోవితక్కే తత్థేవ సమ్మదేవ ఓదహన్తో. తఞ్హి విసయవసేన పవత్తితుం అదేన్తో. పఞ్చ ధమ్మేతి ‘‘కాలేన వక్ఖామీ’’తిఆదినా (పరి. ౩౬౨) వుచ్చమానే.
కుమ్మోపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. పఠమదారుక్ఖన్ధోపమసుత్తవణ్ణనా
౨౪౧. విలాసమానో వియ సాగరం పత్వా. అన్తోసాఖోతి గఙ్గాయ తీరస్స అన్తో ఓనతసాఖో. తేమేతీతి తిన్తో హోతి. తిరియం పతితో దణ్డసేతు వియ ఠితత్తా మహాజనస్స పచ్చయో జాతో, తథా మహన్తభావేన గఙ్గాసోతం ఓతరణాది నత్థి.
అయం హీతి అనన్తరం వుత్తపుగ్గలో. అరియమగ్గం ఓరుయ్హాతి చతుబ్బిధం అరియమగ్గవీథిం ఓతరిత్వా. ‘‘చిత్తం నామేత’’న్తిఆదినా చిన్తేత్వా గిహిబన్ధనం న విస్సజ్జేతీతి సమ్బన్ధో. అత్తనో భజమానకేతి అత్తనో భజన్తే. జీవికత్థాయ పయుజ్జితబ్బతో పయోగో, ఖేత్తవత్థాది. తతో పయోగతో ఉట్ఠితం ఆయం. కిఞ్చాపి భిక్ఖూనం కాయసామగ్గిం దేతి భిక్ఖత్థాయ.
ముణ్డఘటన్తి భిన్నోట్ఠం ఘటం. ఖన్ధేతి అంసే. సఙ్ఘభోగన్తి సఙ్ఘసన్తకం భోగగామం గన్త్వా. అత్థతో ఏవం వదన్తీతి తథా అత్థస్స సమ్భవతో ఏవం వదన్తా వియ హోన్తి. యాగుమత్తకే యాగున్తి యాగుం పివిత్వా తాయ అపరిపక్కాయ ఏవ అఞ్ఞం యాగుం అజ్ఝోహరిత్వాతి సమ్బన్ధో.
కిలేసానురఞ్జితోవాతి యోనిసోమనసికారస్స అభావేన కిలేసానుగతచిత్తో ఏవ. అక్ఖీని నీహరిత్వాతి కోధవసేన అక్ఖికే కరోన్తో అక్ఖీని నీహరిత్వా విచరిస్సతి. ఉద్ధతో హోతి అవూపసన్తో.
దిట్ఠిగతికోతి సాసనికో ఏవం అయోనిసో ఉమ్ముజ్జిత్వా సాసనం ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయం కత్వా దీపేన్తో అరిట్ఠసదిసో. తేనాహ ‘‘సో హీ’’తిఆది. అరూపభవే రూపం అత్థి, అఞ్ఞథా తతో చుతస్స కుతో రూపక్ఖన్ధస్స సమ్భవో. అసఞ్ఞీభవే చిత్తం అత్థీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. బహుచిత్తక్ఖణికో లోకుత్తరమగ్గో ‘‘యో ఇమే చత్తారో సతిపట్ఠానే భావేయ్య సత్తవస్సానీ’’తిఆదివచనతో (దీ. ని. ౨.౪౦౪; మ. ని. ౧.౧౩౭). అనుసయో చిత్తవిప్పయుత్తో, అఞ్ఞథా సావజ్జానవజ్జధమ్మానం ఏకజ్ఝం ఉప్పత్తి సియా. తే చ సత్తా సన్ధావన్తి సంసరన్తి, అఞ్ఞథా కమ్మఫలానం సమ్బన్ధో న సియాతి. ఇతి వదన్తో ఏవం మిచ్ఛావాదం పగ్గయ్హ వదన్తో.
తేమనరుక్ఖో వియ…పే… దుల్లభధమ్మస్సవనో చ పుగ్గలో సద్ధాసినేహేన అతేమనతో. కతవినయో సిక్ఖితవినయో యథా ‘‘కతవిజ్జో’’తి. ధమ్మకథికానం విచారేథాతి ఇదం దేయ్యధమ్మం ధమ్మకథికానం అయ్యానం తస్స తస్స యుత్తవసేన విచారేథాతి నియ్యాతనవసేన వత్వా. దివాకథికో సరభాణకో సాయన్హే కథేతి, పురిమయామం కథేన్తో రత్తికథికో భాణకపుగ్గలో.
నన్దనవనాభిరామేతి నన్దనవనం వియ మనోరమే. అస్స భారహారభిక్ఖూతి అస్స కిచ్చవాహకభిక్ఖూ ఉపజ్ఝాయాదయో. సుఖనిసిన్నకథన్తి పటిసన్థారకథాపుబ్బకం ఉపనిసిన్నకథం సుత్వా.
ఠితసణ్ఠానేనేవ ఠితాకారేనేవ ఠితం, నప్పయుత్తన్తి అత్థో. చిత్తకమ్మమూలాదీని ఠితసణ్ఠానేనేవ ఠితాతి యోజనా. ముదుతాయాతి ముదుహదయతాయ సాపేక్ఖతాయ.
పటిపదన్తి సమథవిపస్సనాపటిపత్తిం. దీపేత్వా పకాసేత్వా పాకటం కత్వా. తత్రుప్పాదోతి తత్ర ఉప్పజ్జనకఆయుప్పాదో. ఖేత్తం సన్ధాయ వదతి. తేల…పే… హత్థాతి తేలఘట-మధుఘటఫాణితఘటాదిహత్థా. అపక్కమింసు దుబ్బిచారితత్తా. పూరేసీతి హేట్ఠా చ తత్థ తత్థ అతీతాని కాలవచనాని పోరాణట్ఠకథాయ ఆగతత్తా కిర వుత్తాని.
ఉపగమనానుపగమనాదీని ఓరిమస్స పారిమస్స చ ఉపగమనానుపగమనాని చేవ మజ్ఝే సంసీదనాని చ. పటివిజ్ఝితున్తి జానితుం. ఏతన్తి యథావుత్తం చక్ఖుసభావం. దోమనస్సన్తి తస్సేవ మన్దభావపచ్చయం దోమనస్సం. ఆపజ్జన్తోపి ఉపగచ్ఛతి నామ తన్నిమిత్తసంకిలేసస్స ఉప్పాదితత్తా. తిణ్ణం లక్ఖణానన్తి హుత్వా అభావతో ఆదిఅన్తవన్తతో తావకాలికతో నిచ్చపటిక్ఖేపతోతిఆదీనం తిణ్ణం లక్ఖణానం సల్లక్ఖణవసేన.
వామతోతి మిచ్ఛా. దక్ఖిణతోతి సమ్మా. యథా తస్స తస్స సత్తస్స ఓరభావత్తా అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని ఓరిమం తీరం కత్వా వుత్తాని, ఏవం నేసం పరభావత్తా బాహిరాని ఆయతనాని పారిమం వుత్తాని. అపాయమజ్ఝే సంసరణహేతుతాయ నన్దీరాగోవ ‘‘మజ్ఝే సంసాదో’’తి వుత్తో.
ఉన్నతోతి ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినా ఉన్నతిం ఉపగతో. అత్తుక్కంసనే పంసుకూలికభావేన అత్తానం దహనతో అఞ్ఞాకారతాగహేతబ్బో. పాసాణో ను ఖో ఏస ఖాణుకోతి గహేతబ్బదారుక్ఖన్ధసదిసో వుత్తో.
చుణ్ణవిచుణ్ణం హోతి ఆవట్టవేగస్స బలవభావతో. చతూసు అపాయేసూతి పఞ్చకామగుణావట్టే పతితపుగ్గలో మనుస్సలోకేపి గుణసరీరభేదనేన దీఘరత్తం చుణ్ణవిచుణ్ణం ఆపజ్జతియేవ, తస్స తథా ఆపన్నత్తా. ఏవఞ్హి సో అపాయేసు తాదిసేసు జాయతి.
సీలస్స దుట్ఠం నామ నత్థి, తస్మా అభావత్థో ఇధ దు-సద్దోతి ఆహ ‘‘నిస్సీలో’’తి. ‘‘పాపం పాపేన సుకర’’న్తిఆదీసు (ఉదా. ౪౮) వియ పాప-సద్దో నిహీనపరియాయోతి ఆహ ‘‘లామకధమ్మో’’తి. న సుచీతి కాయవాచాచిత్తేహి న సుచి. సఙ్కాయ వాతి అత్తనో వా సఙ్కాయ పరేసం సమాచారకిరియం సరతి ఆసఙ్కతి. తేనాహ ‘‘తస్స హీ’’తిఆది. తాని కమ్మాని పవిసతీతి తాని కమ్మాని కరోన్తానం అన్తరే పవిసతి. గుణానం పూతిభావేనాతి గుణభావేన గహితానం సీలధమ్మానం సంకిలిట్ఠభావప్పత్తియా. కచవరజాతోతి అబ్భన్తరం సఞ్జాతకచవరో, కచవరభూతో వా.
అణణా పబ్బజ్జాతి అణణస్సేవ పబ్బజ్జా. ఓరిమతీరాదీనం ఉపగమనానుపగమనాదీనం జోతితత్తా వట్టవివట్టం కథితం.
పఠమదారుక్ఖన్ధోపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. దుతియదారుక్ఖన్ధోపమసుత్తవణ్ణనా
౨౪౨. యా ఆపత్తి వుట్ఠానగామినీ దేసనాగామినీ, తం పటిచ్ఛాదితకాలతో పట్ఠాయ సంకిలిట్ఠా నామ అన్తరాయికభావతో. ఆవీకతా పన అనాపత్తిట్ఠానే తిట్ఠతీతి అసంకిలిట్ఠా నామ. తేనాహ – ‘‘ఆవీకతా హిస్స ఫాసు హోతీ’’తి. ఏవరూపం సంకిలిట్ఠన్తి పటిచ్ఛాదితతాయ వా దుట్ఠుల్లభావేన వా సంకిలిట్ఠం.
దుతియదారుక్ఖన్ధోపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. అవస్సుతపరియాయసుత్తవణ్ణనా
౨౪౩. సన్థాగారన్తి సఞ్ఞాపనాగారం. తేనాహ ‘‘ఉయ్యోగకాలాదీసూ’’తిఆది. ఆది-సద్దేన మఙ్గలమహాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సన్థరన్తీతి విస్సమన్తి, పరిస్సమం వినోదేన్తీతి అత్థో. సహాతి సన్నిపాతవసేన ఏకజ్ఝం. సహ అత్థానుసాసనం అగారన్తి తస్మిం అత్థే త్థ-కారస్స న్థ-కారం కత్వా ‘‘సన్థాగార’’న్తి వుచ్చతీతి దట్ఠబ్బం, పఠమం తత్థ సమ్మన్తనవసేన సన్థరన్తి విచారేన్తీతి అత్థో.
తేపిటకం బుద్ధవచనం ఆగతమేవ భవిస్సతీతి బుద్ధవచనస్స ఆగమనసీసేన అరియఫలధమ్మానమ్పి ఆగమనం వుత్తమేవ. తియామరత్తిం తత్థ వసన్తానం ఫలసమాపత్తివళఞ్జనం హోతీతి. తస్మిఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘే కల్యాణధమ్మా కల్యాణపుథుజ్జనా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేన్తా హోన్తీతి అరియమగ్గధమ్మానమ్పి తత్థ ఆగమనం హోతియేవ.
అల్లగోమయేనాతి అచ్ఛేన అల్లగోమయరసేన. ఓపుఞ్జాపేత్వాతి విలిమ్పేత్వా. చతుజ్జాతియగన్ధేహీతి కుఙ్కుమతురుక్ఖయవనపుప్ఫతమాలపత్తగన్ధేహి. నానావణ్ణేతి నీలాదివసేన నానావణ్ణే, భిత్తివిసేసవసేన నానాసణ్ఠానరూపే. ‘‘మహాపిట్ఠికకోజవేతి హత్థిపిట్ఠిఆదీసు అత్థరితబ్బతాయ ‘మహాపిట్ఠికా’తి లద్ధసమఞ్ఞే కోజవే’’తి వదన్తి. కుత్తకే పన సన్ధాయేతం వుత్తం, ‘‘చతురఙ్గులాధికపుప్ఫా మహాపిట్ఠికకోజవా’’తిపి వదన్తి. హత్థత్థరఅస్సత్థరా హత్థిఅస్సపిట్ఠీసు అత్థరితబ్బా హత్థిఅస్సరూపవిచిత్తా చ అత్థరకా. సీహత్థరకాదయో పన సీహరూపాదివిచిత్తా ఏవ అత్థరకా. చిత్తత్థరకం నానావిధరూపేహి చేవ నానావిధమాలాకమ్మాదీహి చ విచిత్తం అత్థరకం.
ఉపధానన్తి అపస్సయనం. ఉపదహిత్వాతి అపస్సయయోగ్గభావేన ఠపేత్వా. గన్ధేహి కతమాలా గన్ధదామం. తమాలపత్తాదీహి కతమాలా పత్తదామం. ఆది-సద్దేన హిఙ్గులతక్కోలజాతిఫలజాతిపుప్ఫాదీహి కతదామం సఙ్గణ్హాతి. పల్లఙ్కాకారేన కతపీఠం పల్లఙ్కపీఠం. తీసు పస్సేసు ఏకపస్సే ఏవ వా సఉపస్సయం అపస్సయపీఠం. అనపస్సయం ముణ్డపీఠం. యోజనావట్టేతి యోజనపరిక్ఖేపోకాసే.
సంవిధాయాతి అన్తరవాసకస్స కోణపదేసం ఇతరపదేసఞ్చ సమం కత్వా విధాయ. తేనాహ – ‘‘కత్తరియా పదుమం కన్తేన్తో వియా’’తి, ‘‘తిమణ్డలం పటిచ్ఛాదేన్తో’’తి చ. యస్మా బుద్ధానం రూపసమ్పదా వియ ఆకప్పసమ్పదాపి పరముక్కంసతం గతా, తస్మా తదా భగవా ఏవం సోభేయ్యాతి దస్సేన్తో ‘‘సువణ్ణపామఙ్గేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘అసమేన బుద్ధవేసేనా’’తిఆదినా తదా భగవా బుద్ధానుభావస్స నిగుహనే కారణాభావతో తత్థ సన్నిపతితదేవమనుస్సనాగయక్ఖగన్ధబ్బాదీనం పసాదజననత్థం అత్తనో సభావపకతియావ కపిలవత్థుం పావిసీతి దస్సేతి. బుద్ధానం కాయపభా నామ పకతియా అసీతిహత్థమత్తపదేసం విసరతీతి ఆహ ‘‘అసీతిహత్థట్ఠానం అగ్గహేసీ’’తి. నీలపీతలోహితోదాతమఞ్జిట్ఠపభస్సరానం వసేన ఛబ్బణ్ణా బుద్ధరస్మియో.
సబ్బపాలిఫుల్లోతి మూలతో పట్ఠాయ యావ సాఖగ్గా సమన్తతో ఫుల్లో వికసితో. పటిపాటియా ఠపితానన్తిఆది పరికప్పూపమా, యథా తం…పే… అలఙ్కతం అఞ్ఞం విరోచతి, ఏవం విరోచిత్థ, సమతింసాయ పారమితాహి అభిసఙ్ఖతత్తా ఏవం విరోచిత్థాతి వుత్తం హోతి. ‘‘పఞ్చవీసతియా గఙ్గానన్తి సతముఖా హుత్వా సముద్దం పవిట్ఠాయ మహాగఙ్గాయ మహన్తమహన్తానం గఙ్గానం పఞ్చవీసతీ’’తి వదన్తి. పపఞ్చసూదనియం (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౨) ‘‘పఞ్చవీసతియా నదీన’’న్తి వుత్తం, గఙ్గాదీనం చన్దభాగాపరియోసానానం పఞ్చవీసతియా మహానదీనన్తి అత్థో. పరికప్పవచనఞ్హేతం. సమ్భిజ్జాతి సమ్భేదం మిస్సీభావం పత్వా ముఖద్వారేతి సముద్దం పవిట్ఠట్ఠానే.
నాగసుపణ్ణగన్ధబ్బయక్ఖాదీనన్తిఆది పరికప్పవసేన వుత్తం. సహస్సేనాతి పదసహస్సేన, భాణవారప్పమాణేన గన్థేనాతి అత్థో.
కమ్పయన్తో వసున్ధరన్తి అత్తనో గుణవిసేసేహి పథవీకమ్మం ఉన్నాదేన్తో, ఏవంభూతోపి అహేఠయన్తో పాణాని. సబ్బపదక్ఖిణత్తా బుద్ధానం దక్ఖిణం పఠమం పాదం ఉద్ధరన్తో. సమం సమ్ఫుసతే భూమిం సుప్పతిట్ఠితపాదతాయ. యదిపి భూమిం సమం ఫుసతి, రజసా నుపలిప్పతి సుఖుమత్తా ఛవియా. నిన్నట్ఠానం ఉన్నమతీతిఆది బుద్ధానం సుప్పతిట్ఠితపాదతాసఙ్ఖాతమహాపురిసలక్ఖణపటిలాభస్స నిస్సన్దఫలం. నాతిదూరే ఉద్ధరతీతి అతిదూరే ఠపేతుం న ఉద్ధరతి. నచ్చాసన్నే చ నిక్ఖిపన్తి అచ్చాసన్నే చ ఠానే అనిక్ఖిపన్తో నియ్యాతి. హాసయన్తో సదేవకే లోకే తోసేన్తో. చతూహి పాదేహి చరతీతి చతుచారీ.
బుద్ధానుభావస్స పకాసనవసేన గతత్తా వణ్ణకాలో నామ ఏస. సరీరవణ్ణే వా గుణవణ్ణే వా కథియమానే దుక్కథితన్తి న వత్తబ్బం. కస్మా? అప్పమాణవణ్ణా హి బుద్ధా భగవన్తో, బుద్ధగుణసంవణ్ణనా జానన్తస్స యథారద్ధసంవణ్ణనంయేవ అనుపవిసతి. దుకూలచుమ్బటకేనాతి గన్థిత్వా గహితదుకూలవత్థేన.
నాగవిక్కన్తచారణోతి హత్థినాగసదిసపదనిక్ఖేపో. సతపుఞ్ఞలక్ఖణోతి అనేకసతపుఞ్ఞాభినిబ్బత్తమహాపురిసలక్ఖణో. మణివేరోచనో యథాతి చతురాసీతిసహస్సమణిపరివారితో అతివియ విరోచమానో విజ్జోతమానో మణి వియ. ‘‘వేరోచనో నామ ఏకో మణీ’’తి కేచి. మహాసాలోవాతి మహన్తో సాలరుక్ఖో వియ, సుద్ధట్ఠితో కోవిళారాది మహారుక్ఖో వియ వా. పదుమో కోకనదో యథాతి కోకనదసఙ్ఖాతం మహాపదుమం వియ, వికసమానపదుమం వియ వా.
ఆకాసగఙ్గం ఓతారేన్తో వియాతిఆది తస్సా పకిణ్ణకకథాయ అఞ్ఞేసం సుదుక్కరభావదస్సనఞ్చేవ సుణన్తానం అచ్చన్తసుఖావహభావదస్సనఞ్చ. పథవోజం ఆకడ్ఢన్తో వియాతి నాళియన్తం యోజేత్వా మహాపథవియా హేట్ఠిమతలే పప్పటకోజం ఉద్ధం ముఖం కత్వా ఆకడ్ఢన్తో వియ. యోజనికన్తి యోజనపమాణం. మధుభణ్డన్తి మధుపటలం.
మహన్తన్తి విపులం ఉళారపుఞ్ఞం. సబ్బదానం దిన్నమేవ హోతీతి సబ్బమేవ పచ్చయజాతం ఆవాసదాయకేన దిన్నమేవ హోతి. తథా హి ద్వే తయో గామే పిణ్డాయ చరిత్వా కిఞ్చి అలద్ధా ఆగతస్సపి ఛాయూదకసమ్పన్నం ఆరామం పవిసిత్వా న్హాయిత్వా పటిస్సయే ముహుత్తం నిపజ్జిత్వా ఉట్ఠాయ నిసిన్నస్స కాయే బలం ఆహరిత్వా పక్ఖిత్తం వియ హోతి. బహి విచరన్తస్స చ కాయే వణ్ణధాతు వాతాతపేహి కిలమతి, పటిస్సయం పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ ముహుత్తం నిసిన్నస్స విసభాగసన్తతి వూపసమ్మతి, సభాగసన్తతి పతిట్ఠాతి, వణ్ణధాతు ఆహరిత్వా పక్ఖిత్తా వియ హోతి, బహి విచరన్తస్స చ పాదే కణ్టకా విజ్ఝన్తి, ఖాణు పహరతి, సరీసపాదిపరిస్సయా చేవ చోరభయఞ్చ ఉప్పజ్జతి, పటిస్సయం పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ నిసిన్నస్స పన సబ్బేపేతే పరిస్సయా న హోన్తి. సజ్ఝాయన్తస్స ధమ్మపీతిసుఖం, కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తస్స ఉపసమసుఖం ఉప్పజ్జతి బహిద్ధా విక్ఖేపాభావతో. బహి విచరన్తస్స చ కాయే సేదా ముచ్చన్తి, అక్ఖీని ఫన్దన్తి, సేనాసనం పవిసనక్ఖణే మఞ్చపీఠాదీని న పఞ్ఞాయన్తి, ముహుత్తం నిసిన్నస్స పన అక్ఖిపసాదో ఆహరిత్వా పక్ఖిత్తో వియ హోతి, ద్వారవాతపానమఞ్చపీఠాదీని పఞ్ఞాయన్తి. ఏతస్మిఞ్చ ఆవాసే వసన్తం దిస్వా మనుస్సా చతూహి పచ్చయేహి సక్కచ్చం ఉపట్ఠహన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘ఆవాసదానస్మిఞ్హి దిన్నే సబ్బదానం దిన్నమేవ హోతీ’’తి. భూమట్ఠక…పే… న సక్కాతి అయమత్థో మహాసుదస్సనవత్థునా (దీ. ని. ౨.౨౪౧ ఆదయో) దీపేతబ్బో. మాతుకుచ్ఛి అసమ్బాధోవ హోతీతి అయమత్థో అన్తిమభవికానం మహాబోధిసత్తానం పటిసన్ధివసేన దీపేతబ్బో.
సీతన్తి అజ్ఝత్తం ధాతుక్ఖోభవసేన వా బహిద్ధా ఉతువిపరిణామవసేన వా ఉప్పజ్జనకసీతం. ఉణ్హన్తి అగ్గిసన్తాపం, తస్స చ దవదాహాదీసు సమ్భవో దట్ఠబ్బో. పటిహన్తీతి పటిహనతి. యథా తదుభయవసేన కాయచిత్తానం ఆబాధో న హనతి, ఏవం కరోతి. సీతుణ్హబ్భాహతే హి సరీరే విక్ఖిత్తచిత్తో భిక్ఖు యోనిసో పదహితుం న సక్కోతి. వాళమిగానీతి సీహబ్యగ్ఘాదివాళమిగే. గుత్తసేనాసనఞ్హి పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ నిసిన్నస్స తే పరిస్సయా న హోన్తి. సరీసపేతి యే కేచి సరన్తా గచ్ఛన్తే దీఘజాతికే సప్పాదికే అఞ్ఞే చ తథారూపే. మకసేతి నిదస్సనమత్తమేతం, డంసాదీనం ఏతేనేవ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సిసిరేతి సీతకాలవసేన సత్తాహవద్దలికాదివసేన చ ఉప్పన్నే సిసిరసమ్ఫస్సే. వుట్ఠియోతి యదా తదా ఉప్పన్నా వస్సవుట్ఠియో పటిహనతీతి యోజనా.
వాతాతపో ఘోరోతి రుక్ఖగచ్ఛాదీనం ఉబ్బహనభఞ్జనాదివసేన పవత్తియా ఘోరో సరజఅరజాదిభేదో వాతో చేవ గిమ్హపరిళాహసమయేసు ఉప్పత్తియా ఘోరో సూరియాతపో చ. పటిహఞ్ఞతీతి పటిబాహీయతి. లేణత్థన్తి నానారమ్మణతో చిత్తం నివత్తిత్వా పటిసల్లాణారామత్థం. సుఖత్థన్తి వుత్తపరిస్సయాభావేన ఫాసువిహారత్థం. ఝాయితున్తి అట్ఠతింసాయ ఆరమ్మణేసు యత్థ కత్థచి చిత్తం ఉపనిబన్ధిత్వా సమాదహనవసేన ఝాయితుం. విపస్సితున్తి అనిచ్చాదివసేన సఙ్ఖారే సమ్మసితుం.
విహారేతి పటిస్సయే. కారయేతి కారాపేయ్య. రమ్మేతి మనోరమే. వాసయేత్థ బహుస్సుతేతి కారేత్వా పన ఏత్థ విహారేసు బహుస్సుతే సీలవన్తే కల్యాణధమ్మే నివాసేయ్య. తే నివాసేన్తో పన తేసం బహుస్సుతానం యథా పచ్చయేహి కిలమథో న హోతి. ఏవం అన్నఞ్చ పానఞ్చ వత్థసేనాసనాని చ దదేయ్య ఉజుభూతేసు అజ్ఝాసయసమ్పన్నేసు కమ్మఫలానం రతనత్తయగుణానఞ్చ సద్దహనేన విప్పసన్నేన చేతసా. ఇదాని గహట్ఠపబ్బజితానం అఞ్ఞమఞ్ఞూపకారతం దస్సేతుం ‘‘తే తస్సా’’తి గాథమాహ. తత్థ తేతి బహుస్సుతా. తస్సాతి ఉపాసకస్స. ధమ్మం దేసేన్తీతి సకలవట్టదుక్ఖపనూదనం నియ్యానికం ధమ్మం కథేన్తి. యం సో ధమ్మం ఇధఞ్ఞాయాతి సో పుగ్గలో యం సద్ధమ్మం ఇమస్మిం సాసనే సమ్మాపటిపజ్జనేన జానిత్వా అగ్గమగ్గాధిగమేన అనాసవో హుత్వా పరినిబ్బాయతి.
ఆవాసేతి ఆవాసదానే. ఆనిసంసోతి ఉద్రయో. పూజాసక్కారవసేన పఠమయామో ఖేపితో, సత్థు ధమ్మదేసనాయ అప్పావసేసో మజ్ఝిమయామో గతోతి పాళియం ‘‘బహుదేవ రత్తి’’న్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అతిరేకతరం దియడ్ఢయామ’’న్తి. సఙ్గహం నారోహతి విపులవిత్థారభావతో. బుద్ధానఞ్హి భత్తానుమోదనాపి థోకం వడ్ఢేత్వా వుచ్చమానా దీఘమజ్ఝిమపమాణాపి హోతి. తథా హి సుఫుసితం దన్తావరణం, జివ్హా తనుకా, భవఙ్గపరివాసో పరిత్తో, నత్థి వేగాయితం, నత్థి విత్థాయితం, నత్థి అబ్యావటమనో, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం సముపబ్యూళ్హం, అపరిక్ఖయా పటిసమ్భిదా.
సన్దస్సేత్వాతిఆదీసు సన్దస్సేత్వా ఆవాసదానపటిసంయుత్తం ధమ్మిం కథం కత్వా. తతో పరం, మహారాజ, ఇతిపి సీలం, ఇతిపి సమాధి, ఇతిపి పఞ్ఞాతి సీలాదిగుణే తేసం సమ్మా దస్సేత్వా హత్థేన గహేత్వా వియ పచ్చక్ఖతో పకాసేత్వా. సమాదపేత్వాతి ఏవం సీలం సమాదాతబ్బం, సీలే పతిట్ఠితేన ఏవం సమాధిపఞ్ఞా భావేతబ్బాతి యథా తే సీలాదిగుణే సమ్మా ఆదియన్తి, తథా గణ్హాపేత్వా. సముత్తేజేత్వాతి యథాసమాదిన్నం సీలం సువిసుద్ధం హోతి, సమథవిపస్సనా చ భావియమానా యథా సుట్ఠు విసోధితా ఉపరూపరి విసేసావహా హోన్తి, ఏవం సముత్తేజేత్వా నిసామనవసేన వోదాపేత్వా. సమ్పహంసేత్వాతి యథానుసిట్ఠం ఠితసీలాదిగుణేహి సమ్పతి పటిలద్ధగుణానిసంసేహి చేవ ఉపరిలద్ధబ్బఫలవిసేసేహి చ చిత్తం సమ్పహంసేత్వా లద్ధస్సాసవసేన సుట్ఠు తోసేత్వా. ఏవమేతేసం పదానం అత్థో వేదితబ్బో. సక్యరాజానో యేభుయ్యేన భగవతో ధమ్మదేసనాయ సాసనే లద్ధస్సాదా లద్ధప్పతిట్ఠా చ.
ఉపసగ్గసద్దానం అనేకత్థత్తా అభి-సద్దో అతి-సద్దేన సమానత్థోపి హోతీతి వుత్తం ‘‘అభిక్కన్తాతి అతిక్కన్తా’’తి.
తత్ర కిరాతిఆది కేచివాదోతి బద్ధోపి న హోతి. తేనాహ ‘‘అకారణమేత’’న్తిఆది. కాయచిత్తలహుతాదయో ఉప్పజ్జన్తీతి ఇదం కాయికచేతసికఅఞ్ఞథాభావస్స కారణవచనం, లహుతాదిఉప్పన్నే సవనానుత్తరియపటిలాభేన లద్ధబ్బధమ్మత్థవేదసమధిగమతో. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘యథా, యథావుసో, భిక్ఖునో సత్థా వా ధమ్మం దేసేతి అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానికో సబ్రహ్మచారీ, తథా తథా సో తస్మిం ధమ్మే లభతి అత్థవేదం, లభతి ధమ్మవేదం, లభతి ధమ్మూపసంహితం పామోజ్జ’’న్తిఆది (దీ. ని. ౩.౩౨౨, ౩౫౫; అ. ని. ౫.౨౬).
పిట్ఠివాతో ఉప్పజ్జి ఉపాదిన్నసరీరస్స తథారూపత్తా సఙ్ఖారానఞ్చ అనిచ్చతాయ దుక్ఖానుబన్ధత్తా. అకారణం వా ఏతన్తి యేనాధిప్పాయేన వుత్తం, తమేవ అధిప్పాయం వివరితుం ‘‘పహోతీ’’తిఆది వుత్తం. ఏకపల్లఙ్కేన నిసీదితుం పహోతి యథా తం వేలువగామకే. ఏత్తకే ఠానేతి ఏత్తకే ఠానే ఠానం నిప్ఫన్నన్తి యోజనా. తఞ్చ ఖోతి వుట్ఠానసఞ్ఞం చిత్తే ఠపనం. ధమ్మకథం సుణమానో ధమ్మగారవేన.
అవస్సుతస్సాతి అవస్సుతభావస్స రాగాదివసేన. అవస్సుతస్స కారణన్తి తిన్తభావకారణం. కిలేసాధిముచ్చనేనాతి కిలేసవసేన పరిప్ఫన్దితవసేన. నిబ్బాపనం వియాతి వూపసమో వియ. నిబ్బిసేవనానన్తి పరిప్ఫన్దనరహితానం.
అవస్సుతపరియాయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. దుక్ఖధమ్మసుత్తవణ్ణనా
౨౪౪. దుక్ఖధమ్మానన్తి దుక్ఖకారణానం. తేనాహ ‘‘దుక్ఖసమ్భవధమ్మాన’’న్తిఆది. తత్థ కిం దుక్ఖం, కా దుక్ఖధమ్మాతి తదుభయం దస్సేతుం ‘‘పఞ్చసు హీ’’తి వుత్తం. తేతి పఞ్చక్ఖన్ధా. దుక్ఖసమ్భవధమ్మత్తాతి దుక్ఖుప్పత్తికారణత్తా. అస్సాతి తేన. కరణే హేతం సామివచనం. కామేతి వత్థుకామే కిలేసకామే చ. పున అస్సాతి సామిఅత్థే ఏవ సామివచనం. చారన్తి చిత్తాచారం. విహారన్తి పఞ్చద్వారప్పవత్తిచారవిహారం. ‘‘ఏకట్ఠా’’తి చ వదన్తి. తేనేవ హి ‘‘అనుబన్ధిత్వా చరన్తం’’ఇచ్చేవ వుత్తం. అనుబన్ధిత్వాతి చ వీథిచిత్తప్పవత్తితో పట్ఠాయ యావ తతియజవనవారా అను అను బన్ధిత్వా. పక్ఖన్దనాదీతి ఆది-సద్దేన కసిగోరక్ఖాదివసేనపి కామానం పరియేసనదుక్ఖం సఙ్గణ్హాతి.
దాయతీతి దాయో, వనం. తేనాహ ‘‘అటవి’’న్తి. కణ్టకగబ్భన్తి ఓవరకసదిసం వనం. నామపదం నామ కిరియాపదాపేక్ఖన్తి ‘‘విజ్ఝీ’’తి వచనసేసేన కిరియాపదం గణ్హాతి.
దన్ధాయితత్తం ఉప్పన్నకిలేసానం అవట్ఠానం. తేనాహ ‘‘ఉప్పన్నమత్తాయా’’తిఆది. తాయాతి సతియా. కాచి కిలేసాతి చుద్దసవిధే చిత్తస్స కిచ్చే జవనకిచ్చే ఏవ చిత్తకిలేసానం ఉప్పత్తిం కత్వా తథా వుత్తం. నిగ్గహితావ హోన్తి పవత్తితుం అప్పదానవసేన. తేనాహ ‘‘న సణ్ఠాతుం సక్కోన్తీ’’తి. చక్ఖుద్వారస్మిన్తి పాళియం తస్స పఠమం గహితతాయ వుత్తం, తేన నయేన సేసద్వారానిపి గహితానేవ హోన్తి. రాగాదీసు ఉప్పన్నేసు పఠమజవనవారే. సతిసమ్మోసేన ‘‘కిలేసా మే ఉప్పన్నా’’తి ఞత్వా తథా పచ్చామాససతియా లబ్భనతో. తేనాహ – ‘‘అనచ్ఛరియం చేత’’న్తి. ఆవట్టేత్వాతి అయోనిసో ఆవట్టేత్వా. ఆవజ్జనాదీసూతి తతో ఏవ అయోనిసో ఆవజ్జనాదీసు ఉప్పన్నేసు ఇట్ఠారమ్మణస్స లద్ధత్తా పచ్చయసిద్ధియా సమ్పత్తం పవత్తనారహం. నివత్తేత్వాతి దుతియజవనవారేపి కిలేసుప్పత్తిం నివత్తేత్వా. కథం పనస్స ఏవం లద్ధుం సక్కాతి ఆహ ‘‘ఆరద్ధవిపస్సకానం హీ’’తిఆది. భావనాపటిసఙ్ఖానేతి భావనాయం పటిసఙ్ఖానే చ యోగినో పతిట్ఠితభావో. తస్స అయమానిసంసో – యం పచ్చయలాభేన ఉప్పజ్జితుం లద్ధోకాసాపి కిలేసా పుబ్బే పవత్తభావనానుభావేన విక్ఖమ్భితా తథా తథా నిగ్గహితా ఏవ హుత్వా నివత్తన్తి, కుసలా ధమ్మావ లద్ధోకాసా ఉపరూపరి వడ్ఢన్తి.
అభిహట్ఠున్తి అభిహరిత్వా. అనుదహన్తీతి అనుదహన్తా వియ హోన్తి. అనుసేన్తీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అనావట్టన్తేతి అనివత్తన్తే సామఞ్ఞతోతి అధిప్పాయో. విపస్సనాబలమేవ దీపితం మగ్గఫలాధిగమస్స అజోతితత్తా.
దుక్ఖధమ్మసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. కింసుకోపమసుత్తవణ్ణనా
౨౪౫. చతున్నం అరియసచ్చానం పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన వివిధదస్సనన్తి కిచ్చవసేన నానాదస్సనం హోతీతి వుత్తం, ‘‘దస్సనన్తి పఠమమగ్గస్సేతం అధివచన’’న్తి. తయిదం ఉపరిమగ్గేసు భావనాపరియాయస్స నిరుళ్హత్తా పఠమమగ్గస్స పఠమం నిబ్బానదస్సనతో. తేనాహ ‘‘పఠమమగ్గో హీ’’తిఆది. కోచి యథావుత్తం అవిపరీతం అత్థం అజానన్తో ఞాణదస్సనం నామ ఆరమ్మణకరణస్స వసేన అతిప్పసఙ్గం ఆసఙ్కేయ్యాతి తం నివత్తేతుం ‘‘గోత్రభూ పనా’’తిఆది వుత్తం. న దస్సనన్తి వుచ్చతీతి ఏత్థ రాజదస్సనం ఉదాహరన్తి. చత్తారోపి మగ్గా దస్సనమేవ యథావుత్తేనత్థేన, భావనాపరియాయో పన ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం పఠమమగ్గఉపాయస్స భావనాకారేన పవత్తనతో. దస్సనం విసుద్ధి ఏత్థాతి దస్సనవిసుద్ధికం, నిబ్బానం. ఫస్సాయతనం కమ్మట్ఠానం అస్స అత్థీతి ఫస్సాయతనకమ్మట్ఠానికో. ఏస నయో సేసేసుపి పదేసు.
పదేససఙ్ఖారేసూతి సఙ్ఖారేకదేసేసు. హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన పథవిఆదికే ధమ్మమత్తే దిట్ఠే రూపపరిగ్గహో, చక్ఖువిఞ్ఞాణాదికే తంసహగతధమ్మమత్తే దిట్ఠే అరూపపరిగ్గహో చ సిజ్ఝతీతి వదన్తి.
అధిగతమగ్గమేవ కథేసీతి యేన ముఖేన విపస్సనాభినివేసం అకాసి, తమేవస్స ముఖం కథేసి. అయం పనాతి కమ్మట్ఠానం పుచ్ఛన్తో భిక్ఖు. ఇమేసన్తి ఫస్సాయతనకమ్మట్ఠానికపఞ్చక్ఖన్ధకమ్మట్ఠానికానం వచనం. ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం న సమేతీ’’తి వత్వా తమేవత్థం పాకటం కరోతి ‘‘పఠమేనా’’తిఆదినా. పఞ్చక్ఖన్ధవిముత్తస్స సఙ్ఖారస్స అభావా ‘‘నిప్పదేసేసూ’’తి వుత్తం. తథేవాతి యథేవ ఫస్సాయతనకమ్మట్ఠానికం, తథేవ తం పఞ్చక్ఖన్ధకమ్మట్ఠానికం పుచ్ఛిత్వా.
సమప్పవత్తా ధాతుయోతి రసాదయో సరీరధాతుయో సమప్పవత్తా, న విసమాకారసణ్ఠితా అహేసుం. తేనాహ ‘‘కల్లసరీరం బలప్పత్త’’న్తి. ‘‘అతీతా సఙ్ఖారా’’తిఆది విపస్సనాభినివేసవసేన వుత్తం. సమ్మసనం సబ్బత్థకమేవ ఇచ్ఛితబ్బం. చారిభూమిన్తి గోచరట్ఠానం.
కారకభావన్తి భావనానుయుఞ్జనభావం. పణ్డురోగపురిసోతి పణ్డురోగీ పురిసో. అరిట్ఠన్తి సుత్తం. భేసజ్జం కత్వాతి భేసజ్జపయోగం కత్వా. కరిస్సామీతి భేసజ్జం కరిస్సామి. ఝామథుణో వియాతి దడ్ఢథుణో వియ ఖారకజాలనద్ధత్తా తరుణమకులసన్తానసఞ్ఛన్నత్తా.
దక్ఖిణద్వారగామేతి దక్ఖిణద్వారసమీపే గామే. లోహితకోతి లోహితవణ్ణో. ఓచిరకజాతోతి జాతఓలమ్బమానచిరకో వియ. ఆదిన్నసిపాటికోతి గహితఫలపోతకో. సన్దచ్ఛాయోతి బహలచ్ఛాయో. యస్మా తస్స రుక్ఖస్స సాఖా అవిరళా ఘనప్పత్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసన్దిత్వా ఠితా, తస్మా ఛాయాపిస్స తాదిసీతి వుత్తం ‘‘సన్దచ్ఛాయో నామ సంసన్దిత్వా ఠితచ్ఛాయో’’తి, ఘనచ్ఛాయోతి అత్థో. తత్థాతిఆది ఉపమాసంసన్దనం.
యేన యేనాకారేన అధిముత్తానన్తి ఛఫస్సాయతనాదిముఖేన యేన యేన విపస్సనాభినివేసేన విపస్సన్తానం నిబ్బానఞ్చ అధిముత్తానం. సుట్ఠు విసుద్ధం పరిఞ్ఞాతిసమయాదిసిద్ధియా. తేన తేనేవాకారేనాతి అత్తనాధిముత్తాకారేన. ఇదాని తం తం ఆకారం ఉపమాయ సద్ధిం యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
ఇదన్తి నగరోపమం. తం సల్లక్ఖితన్తి కింసుకోపమదీపితం అత్థజాతం సచే సల్లక్ఖితం. అస్స భిక్ఖునో. ధమ్మదేసనత్థన్తి యథాసల్లక్ఖితస్స అత్థస్స వసేన లద్ధవిసేసస్స ఉపబ్రూహనాయ. తస్సేవత్థస్సాతి తస్స దస్సనవిసుద్ధిసఙ్ఖాతస్స అత్థస్స. చోరాసఙ్కా న హోన్తి మజ్ఝిమదేసరజ్జస్స పసన్నభావతో. తిపురిసుబ్బేధానీతి ఉబ్బేధేన తిపురిసప్పమాణాని నానాభిత్తివిచిత్తాని థమ్భానం ఉపరి వివిధమాలాకమ్మాదివిచిత్తధనురాకారలక్ఖితాని మనోరమాని. తేనాహ ‘‘నగరస్స అలఙ్కారత్థ’’న్తి. నగరద్వారస్స థిరభావాపాదనవసేన ఠపేతబ్బత్తా వుత్తం ‘‘చోరనివారణత్థానిపి హోన్తియేవా’’తి. పిట్ఠసఙ్ఘాతస్సాతి ద్వారబాహస్స. ‘‘ఇమే ఆవాసికా, ఇమే ఆగన్తుకా, తత్థాపి చ ఇమేహి నగరస్స నగరసామికస్స చ అత్థో. ఇమేసం వసేన అనత్థో సియా’’తి జాననఞాణసఙ్ఖాతేన పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో. అఞ్ఞాతనివారణే పటుభావసఙ్ఖాతేన వేయ్యత్తియేన సమన్నాగతో. ఠానుప్పత్తికపఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయాతి తస్మిం తస్మిం అత్థకిచ్చే తఙ్ఖణుప్పజ్జనకపటిభానసఙ్ఖాతాయ.
రఞ్ఞా ఆయుత్తో నియోజితో రాజాయుత్తో, తత్థ తత్థ రఞ్ఞో కాతబ్బకిచ్చే ఠపితపురిసో. కతిపాహేయేవాతి కతిపయదివసేయేవ అకిచ్చకరణేన తస్స ఠానం విబ్భమో జాతోతి కత్వా వుత్తం – ‘‘సబ్బాని వినిచ్ఛయట్ఠానాదీని హారేత్వా’’తి.
సీసమస్స ఛిన్దాహీతి సీసభూతం ఉత్తమఙ్గట్ఠానియం తత్థ తస్స రాజకిచ్చం ఛిన్దాతి అత్థో. అఞ్ఞథా తస్స పాకతికే అత్థే గయ్హమానే పాణాతిపాతో ఆణత్తో నామ సియా. న హి చక్కవత్తిరాజా తాదిసం ఆణాపేతి, అఞ్ఞేసమ్పి తతో నివారకత్తా. అథ వా ఛిన్దాహీతి మమ ఆణాయ అస్స సీసం ఛిన్దన్తో వియ అత్తానం దస్సేహి, ఏవం సో తత్థోవాదపటికరత్తపత్తో ఓదమేయ్యాతి, తథా చేవ ఉపరి పటిపత్తి ఆగతా. తత్థాతి ఏతస్మిం పచ్చన్తిమనగరే.
ఉప్పన్నేనాతి సమథకమ్మట్ఠానే ఉప్పన్నేన.
తస్సేవాతి సక్కాయసఙ్ఖాతస్స నగరస్స ‘‘ద్వారానీ’’తి వుత్తానీతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. ‘‘సీఘం దూతయుగ’’న్తి వుత్తాతి యోజనా. హదయవత్థురూపస్స మజ్ఝే సిఙ్ఘాటకభావేన గహితత్తా ‘‘హదయవత్థుస్స నిస్సయభూతానం మహాభూతాన’’న్తి వుత్తం. యది ఏవం వత్థురూపమేవ గహేతబ్బం, తదేవేత్థ అగ్గహేత్వా కస్మా మహాభూతగ్గహణన్తి ఆహ ‘‘వత్థురూపస్స హీ’’తిఆది. యాదిసోతి సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం వసేన యాదిసో ఏవ పుబ్బే ఆగతవిపస్సనామగ్గో. ‘‘అయమ్పి అట్ఠఙ్గసమన్నాగతత్తా తాదిసో ఏవా’’తి వత్వా అరియమగ్గో ‘‘యథాగతమగ్గో’’తి వుత్తో. ఇదం తావేత్థాతి ఏత్థ ఏతస్మిం సుత్తే ధమ్మదేసనత్థం ఆభతాయ యథావుత్తఉపమాయ ఇదం సంసన్దనం.
ఇదం సంసన్దనన్తి ఇదాని వక్ఖమానం ఉపమాయ సంసన్దనం. నగరసామిఉపమా పఞ్చక్ఖన్ధవసేన దస్సనవిసుద్ధిపత్తం ఖీణాసవం దస్సేతుం ఆభతా. సిఙ్ఘాటకూపమా చతుమహాభూతవసేన దస్సనవిసుద్ధిపత్తం ఖీణాసవం దస్సేతుం ఆభతాతి యోజనా. ‘‘చతుసచ్చమేవ కథిత’’న్తి వత్వా తాని సచ్చాని నిద్ధారేత్వా దస్సేతుం ‘‘సకలేనపి హీ’’తిఆది వుత్తం. ఇధ నగరసమ్భారో ఛద్వారాదయో. తేన హి ఛఫస్సాయతనాదయో ఉపమితా. తే పన దుక్ఖసచ్చపరియాపన్నాతి వుత్తం ‘‘నగరసమ్భారేన దుక్ఖసచ్చమేవ కథిత’’న్తి.
కింసుకోపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. వీణోపమసుత్తవణ్ణనా
౨౪౬. భిక్ఖుస్స వా భిక్ఖునియా వాతి కామం పాళియం పరిసాద్వయమేవ గహితం, సేసపరిసానం పన తదఞ్ఞేసమ్పి దేవమనుస్సానన్తి సబ్బసాధారణోవాయం ధమ్మసఙ్గహోతి ఇమమత్థం ఉపమాపుబ్బకం కత్వా దస్సేతుం ‘‘యథా నామా’’తిఆది ఆరద్ధం. యజన్తోతి దదన్తో. విన్దితబ్బోతి లద్ధబ్బో, అధిగన్తబ్బోతి అత్థో.
ఛన్దోతి తణ్హాఛన్దో. తేనాహ – ‘‘దుబ్బలతణ్హా సో రఞ్జేతుం న సక్కోతీ’’తి. పుబ్బుప్పత్తికా ఏకస్మిం ఆరమ్మణే పఠమం ఉప్పన్నా. సా హి అనాసేవనత్తా మన్దా. సోతి ఛన్దో. రఞ్జేతుం న సక్కోతి లద్ధాసేవనత్తా. దోసో నామ చిత్తదూసనత్తా. తానీతి దణ్డాదానాదీని. తమ్మూలకాతి లోభమూలకా తావ మాయాసాఠేయ్యమానాతిమానదిట్ఠిచాపలాదయో, దోసమూలకా ఉపనాహమక్ఖపలాసఇస్సామచ్ఛరియథమ్భసారమ్భాదయో, మోహమూలకా అహిరిక-అనోత్తప్ప-థినమిద్ధవిచికిచ్ఛుద్ధచ్చ-విపరీతమనసికారాదయో, సంకిలేసధమ్మా గహితావ హోన్తి తంమూలకత్తా. యస్మా పన సబ్బేపి సంకిలేసధమ్మా ద్వాదసాకుసలచిత్తుప్పాదపరియాపన్నా ఏవ, తస్మా తేసమ్పేత్థ గహితభావం దస్సేతుం ‘‘ఛన్దో రాగోతి వా’’తి వుత్తం.
భాయితబ్బట్ఠేన సభయో. భేరవట్ఠేన సప్పటిభయో. కుసలపక్ఖస్స విక్ఖమ్భనట్ఠేన సకణ్టకో. కుసలఅనవజ్జధమ్మేహి దురవగాహట్ఠేన సగహనో. భవసమ్పత్తిభవనిబ్బానానం అప్పదానభావతో ఉమ్మగ్గో. దుగ్గతిగామిమగ్గత్తా కుమ్మగ్గో. ఇరియనాతి వత్తనా పటిపజ్జనా. దుగ్గతిగామితాయ కిలేసో ఏవ కిలేసమగ్గో. న సక్కా సమ్పత్తిభవం గన్తుం కుతో నిబ్బానగమనన్తి అధిప్పాయో.
అసుభావజ్జనాదీహీతి ఆది-సద్దేన అనిచ్చమనసికారాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. చిత్తం నివత్తతి సరాగచిత్తం న ఉప్పజ్జతి పటిపక్ఖమనసికారేన వినోదితత్తా. మజ్ఝత్తారమ్మణేతి అఞ్ఞాణుపేక్ఖట్ఠానియే ఆరమ్మణే. ఉద్దేస…పే… ఆవజ్జన్తస్సాతి ఉద్దిసాపనవసేన ఉద్దేసం, పరిపుచ్ఛాపనవసేన పరిపుచ్ఛం, గరూనం సన్తికే వసనవసేన గరువాసం ఆవజ్జన్తస్స. చిత్తన్తి గమ్భీరఞాణచరియ-పచ్చవేక్ఖణ-పఞ్ఞవన్త-పుగ్గలసేవనవసేన తదధిముత్తిసిద్ధియా అఞ్ఞాణచిత్తం నివత్తతి.
యథా ‘‘పుజ్జభవఫలం పుఞ్ఞ’’న్తి వుత్తం ‘‘ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౮౦), ఏవం కిట్ఠసమ్భవత్తా ‘‘కిట్ఠ’’న్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘కిట్ఠన్తి కిట్ఠట్ఠానే ఉప్పన్నసస్స’’న్తి.
ఘటాతి సిఙ్గయుగం ఇధాధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘ద్విన్నం సిఙ్గానం అన్తరే’’తి. ఘటాతి గోణాదీనం సిఙ్గన్తరట్ఠస్స సమఞ్ఞాతి వదన్తి. నాసారజ్జుకేతి నాసారజ్జుపాతట్ఠానే.
దమేతి పుథుత్తారమ్మణతో నివారేతి. నన్తి చిత్తం. యం సుత్తం సుభాసితం మయా. తదస్సాతి తదా అస్స భిక్ఖునో. ఆరమ్మణేతి కమ్మట్ఠానారమ్మణే.
సుదుజితన్తి నిబ్బిసేవనభావకరణేన జితం. సుతజ్జితన్తి సుట్ఠు దూరకరణేన జితం, తథాభూతఞ్చ తజ్జితం నామ హోతీతి తథా వుత్తం. గోచరజ్ఝత్తన్తి అజ్ఝత్తభూతో గోచరో. కమ్మట్ఠానారమ్మణఞ్హి బహిద్ధారూపాదిఆరమ్మణవిధురతాయ అజ్ఝత్తన్తి వుచ్చతి. సమథో అనురక్ఖణం ఏతస్సాతి సమథానురక్ఖణం. యథా ఇన్ద్రియసంవరసీలం సమథానురక్ఖణం హోతి, తథా కథితన్తి అత్థో. యథా హి ఇన్ద్రియసంవరసీలం సమథస్స పచ్చయో, ఏవం సమథోపి తస్స పచ్చయోతి.
వాదియమానాయ వీణాయ. చిత్తం రఞ్జేతీతి రజ్జనేన. అవిస్సజ్జనీయతాయ చిత్తం బన్ధతీతి బన్ధనీయో. వేట్ఠకేతి తన్తీనం ఆసజ్జనవేట్ఠకే. కోణన్తి కవణతో వీణాయ సద్దకరణతో కోణన్తి లద్ధనామం దారుదణ్డం సిఙ్గాదీసు యేన కేనచి కతం ఘటికం. తేనాహ ‘‘చతురస్సం సారదణ్డక’’న్తి.
యస్మా సో రాజా రాజమహామత్తో వా సద్దం యథాసభావతో న అఞ్ఞాసి, తస్మిం తస్స అజాననాకారమేవ దస్సేతుం ‘‘సద్దం పస్సిస్సామీ’’తిఆది వుత్తం.
అసతీ కిరాయన్తి పాళియం లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తన్తి యథాలిఙ్గమేవ వదన్తో ‘‘అసా’’తి ఆహ. ‘‘అసతీతి లామకాధివచన’’న్తి వత్వా తత్థ పయోగం దస్సేతుం ‘‘అసా లోకిత్థియో నామా’’తి వుత్తం, లోకే ఇత్థియో నామ అసతియోతి అత్థో, తత్థ కారణమాహ ‘‘వేలా తాసం న విజ్జతీ’’తి. పకతియా లోకే జేట్ఠభాతా కనిట్ఠభాతా మాతులోతిఆదికా వేలా మరియాదా తాసం న విజ్జతి. కస్మా? సారత్తా చ పగబ్బా చ సబ్బేసమ్పి సమ్భోగవసేన వినియోగం గచ్ఛన్తి. కథం? సిఖీ సబ్బఘసో యథా. తేనేవాహ –
‘‘సబ్బా నదీ వఙ్కగతీ, సబ్బే కట్ఠమయా వనా;
సబ్బిత్థియో కరే పాపం, లభమానే నివాతకే’’తి. (జా. ౨.౨౧.౩౦౮);
అఞ్ఞమ్పి తన్తిబద్ధం చతురస్సఅమ్బణవాదితాదీని. వీణా వియ పఞ్చక్ఖన్ధా అనేకధమ్మసమూహభావతో. రాజా వియ యోగావచరో తప్పటిబద్ధధమ్మగవేసకత్తా. అస్సాతి యోగావచరస్స.
నిరయాదితో అఞ్ఞస్మిమ్పి గతి-సద్దో వత్తతి. తతో విసేసనత్థం ‘‘గతిగతీ’’తి వుత్తం ‘‘దుక్ఖదుక్ఖం, రూపరూప’’న్తి చ యథా, గతిసఞ్ఞితం పవత్తిట్ఠానన్తి అత్థో. తేనాహ – ‘‘ఏత్థన్తరే సంసరతి వత్తతీ’’తి. సఞ్జాయనపదేసో ఏవ గతీతి సఞ్జాతిగతి.
తం పన గతిం సత్తానం సంవేగవత్థుభూతస్స పచ్చక్ఖస్స గబ్భాసయస్స వసేన దస్సేతుం ‘‘అయమస్స కాయో’’తిఆది వుత్తం. రూపధమ్మస్స సలక్ఖణం గతి నిట్ఠా, తతో పరం అఞ్ఞం కిఞ్చి నత్థీతి సలక్ఖణగతి. అభావో అచ్చన్తాభావో. సన్తానవిచ్ఛేదో విభవగతి తంనిట్ఠానభావా. భేదోతి ఖణనిరోధో, ఇధాపి తంనిట్ఠానతాయేవ పరియాయో. యావ భవగ్గాతి యావ సబ్బభవగ్గా. సలక్ఖణవిభవగతిభేదగతియో ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినావ పకాసితాతి న గహితా. తస్స ఖీణాసవస్స న హోతి అగ్గమగ్గేన సముచ్ఛిన్నత్తా.
సీలం కథితం రూపాదీసు ఛన్దాదినివారణస్స కథితత్తా. మజ్ఝే సమాధిభావనా కథితా ‘‘అజ్ఝత్తమేవ సన్తిట్ఠతి…పే… సమాధియతీ’’తి జోతితత్తా. పరియోసానే చ నిబ్బానం కథితం ‘‘యమ్పిస్స…పే… న హోతీ’’తి వచనతో.
వీణోపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. ఛప్పాణకోపమసుత్తవణ్ణనా
౨౪౭. వణసరీరోతి వణితసరీరో. పక్కత్తాతి కుథితత్తా. సరదణ్డేసు సరసమఞ్ఞాతి కణ్డ-సద్దో సరపరియాయోతి ఆహ – ‘‘సరవనన్తి కణ్డవన’’న్తి. అరుగత్తో…పే… వేదితబ్బో గుణసరీరస్స ఖణ్డఛిద్దసీలాదీహి హేట్ఠా మజ్ఝే ఉపరిభాగే చ భేదవిసమచ్ఛిన్నవికారదోసత్తా. ఏత్థ కుసా ‘‘కణ్టకా’’తి అధిప్పేతా కణ్టకసదిసత్తా, కుసతిణానం ఏవ వా వుత్తాకారపదేసో ‘‘కుసకణ్టకో’’తి వుత్తో.
గామవాసీనం విజ్ఝనట్ఠేనాతి నారహోవ హుత్వా తేసం కారానం పటిగ్గహణవసేన పీళనట్ఠేన.
పక్ఖిన్తి హత్థిలిఙ్గసకుణం. తస్స కిర హత్థిసోణ్డసదిసం ముఖం, తస్మా ‘‘హత్థిసోణ్డసకుణ’’న్తి వుత్తం. విస్సజ్జేయ్యాతి రజ్జుయా యథాబద్ధం ఏవ విస్సజ్జేయ్య.
భోగేహీతి అత్తనో సరీరభోగేహి. మణ్డలం బన్ధిత్వాతి యథా సరీరం మణ్డలాకారేన తిట్ఠతి, ఏవం కత్వా. సుపిస్సామీతి నిద్దం ఓక్కమిస్సామి. డేతుకామోతి ఉప్పతితుకామో. దిసా దిసన్తి దిసతో దిసం.
ఛ పాణకా వియ ఛ ఆయతనాని నానజ్ఝాసయత్తా, నానజ్ఝాసయతా చ నేసం నానావిసయనిన్నతాయ దట్ఠబ్బా. దళ్హరజ్జు వియ తణ్హా తేసం బన్ధనతో. మజ్ఝే గణ్ఠి వియ అవిజ్జా బన్ధనస్స దుబ్బినిమ్మోచనహేతుతో. ఆరమ్మణం బలవం హోతి మనుఞ్ఞభావేన చేవ తత్థ తణ్హాభినివేసస్స దళ్హభావేన చ.
సరిక్ఖకేన వా ఉపమాయ ఆహరణపక్ఖే. అప్పనాతి సంసన్దనా. పాళియంయేవ అప్పితా ఉపమా ‘‘ఏవమేవ ఖో’’తిఆదినా. రూపచిత్తాదివిసమనిన్నత్తా చక్ఖుస్స విసమజ్ఝాసయతా. ఏస నయో సేసేసుపి.
కణ్ణచ్ఛిద్దకూపకేతి కణ్ణచ్ఛిద్దసఞ్ఞితే ఆవాటే. తస్సాతి సోతస్స. పచ్చయో హోతీతి ఉపనిస్సయో హోతి తేన వినా సద్దగ్గహణస్స అభావతో. ‘‘అజటాకాసోపి వట్టతి ఏవా’’తి వత్వా తస్స పచ్చయభావం దస్సేతుం ‘‘అన్తోలేణస్మి’’న్తిఆది వుత్తం. ధాతుపరమ్పరా ఘట్టేన్తోతి భూతపరమ్పరాసఙ్ఘట్టేన్తో.
ఏవం సన్తేతి ఏవం భూతపరమ్పరావసేన సద్దే సోతపథమాగచ్ఛన్తే. సమ్పత్తగోచరతా హోతి సోతస్స. ఘానాదీనం వియ ‘‘దూరే సద్దో’’తి జాననం న సమ్భవేయ్య సమ్పత్తగాహిభావతో. తథా తథా జాననాకారో హోతి మనోవిఞ్ఞాణస్స గహణాకారవిసేసతో. సోతవిఞ్ఞాణప్పవత్తి పన ఉభయత్థ సమానావ. దూరే ఠితోపి సద్దో తాదిసే ఠానే పటిఘోసాదీనం పచ్చయో హోతి అయోకన్తో వియ అయోచలనస్సాతి దట్ఠబ్బం. ధమ్మతాతి ధమ్మసభావో, సద్దస్స సో సభావోతి అత్థో. తతో తతో సవనం హోతి ఆకాససఞ్ఞితస్స ఉపనిస్సయస్స లబ్భనతో. యది పన సోతం సమ్పత్తగాహీ సియా, చిత్తసముట్ఠానసద్దో సోతవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయో న సియా. పట్ఠానే చ అవిసేసేన ‘‘సద్దాయతనం సోతవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తో, బహిద్ధా చ చిత్తజస్స సద్దస్స సమ్భవో నత్థి. అథ వా చిత్తజో సద్దో ధాతుపరమ్పరాయ సోతపసాదం ఘట్టేతి, న సో చిత్తజో సద్దో, యో పరమ్పరాయ పవత్తో. ఉతుజో హి సో, తస్మా యథుప్పన్నో సద్దో, తత్థ ఠితోవ సోతపసాదస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛతీతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం. తేన వుత్తం ‘‘అసమ్పత్తగోచరమేవేత’’న్తి.
తదా ఏకగ్గచిత్తతం ఆపజ్జతి పరిస్సయానం అభావతో. నాసచ్ఛిద్దసఙ్ఖాతఆకాససన్నిస్సయే వత్తనతో ఘానం ఆకాసజ్ఝాసయం వుత్తం. వాతేన వినా గన్ధగహణస్స అసమ్భవతో వాతూపనిస్సయగన్ధగోచరం. తేనాహ ‘‘తథా హీ’’తిఆది.
గామతో లద్ధబ్బం ఆహారం గామం, తన్నిన్నతాయ గామజ్ఝాసయతా వుత్తా. తథా హి జీవితనిమిత్తం రసో జీవితం, తస్మిం నిన్నతాయ తం అవ్హాయతీతి జివ్హా. న సక్కా ఖేళేన అతేమితస్స రసం జానితుం, తస్మా ఆపోసన్నిస్సితరసారమ్మణా జివ్హాతి.
ఆమకసుసానతో బహి. ఉపాదిణ్ణకజ్ఝాసయోతి ఉపాదిణ్ణకనిన్నో. కాయపసాదసన్నిస్సయభూతాయ పథవియా ఫోట్ఠబ్బారమ్మణే ఘటితే ఏవ తత్థ విఞ్ఞాణుప్పత్తి, న అఞ్ఞథాతి వుత్తం ‘‘పథవీసన్నిస్సితఫోట్ఠబ్బారమ్మణో’’తి. తథా హీతిఆది కాయస్స ఉపాదిణ్ణకజ్ఝాసయతాయ సాధకం. అజ్ఝత్తికబాహిరాతి అజ్ఝత్తికా బాహిరా వా. అస్సాతి కాయస్స. సుసన్థతస్సాతిఆది తస్స పథవియా పచ్చయభావదస్సనం.
నానజ్ఝాసయోతి నానారమ్మణనిన్నో. తేన మనస్స మక్కటస్స వియ అనవట్ఠితతం దస్సేతి. తేనాహ ‘‘దిట్ఠపుబ్బేపీ’’తిఆది. మూలభవఙ్గగ్గహణేన పిట్ఠిభవఙ్గం నివత్తేతి. అస్సాతి మనస్స. ఏవం కిరియమయం విఞ్ఞాణం దట్ఠబ్బం. నానత్తన్తి భేదో.
యథారుచిప్పవత్తియా నివారణవసేన బద్ధానం. నిబ్బిసేవనభావన్తి లోలతాసఙ్ఖాతపరిప్ఫన్దస్స అభావం. నాకడ్ఢతీతి సవిసయే రూపారమ్మణే చిత్తసన్తానం, తంసమఙ్గినం వా పుగ్గలం నాకడ్ఢతి. పుబ్బభాగవిపస్సనావ కథితా ఆయతనముఖేన ‘‘ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి వుత్తత్తా.
ఛప్పాణకోపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౧. యవకలాపిసుత్తవణ్ణనా
౨౪౮. యవపుఞ్జో సుపరిపక్కయవసముదాయో. కాజహత్థాతి దణ్డహత్థా. పోథేయ్యున్తి యథా యవసఙ్ఖాతం ధఞ్ఞం వణ్టతో ముచ్చతి, ఏవం పోథేయ్యుం. యవే సావేత్వాతి యవసీసతో యవే పోథనేన మోచేత్వా వివేచేత్వా.
చతుమహాపథో వియ ఛ ఆయతనాని ఆరమ్మణదణ్డకేహి హననట్ఠానత్తా. యవకలాపీ వియ సత్తో తేహి హఞ్ఞమానత్తా. ఛ బ్యాభఙ్గియో వియ సభావతో ఛధాపి పచ్చేకం ఇట్ఠానిట్ఠమజ్ఝత్తవసేన అట్ఠారస ఆరమ్మణాని యవకలాపట్ఠానియస్స సత్తస్స హననతో. భవపత్థనాయ అపరాపరుప్పత్తిం సన్ధాయ ‘‘భవపత్థనా కిలేసా’’తి బహువచననిద్దేసో. భవపత్థనా చ తస్స పచ్చయభూతా కిలేసా చాతి భవపత్థనాకిలేసాతి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. యస్మా సత్తానం వట్టదుక్ఖం నామ సబ్బమ్పి తం భవపత్థనామూలకం, తస్మా వుత్తం ‘‘ఏవం సత్తా’’తిఆది. భవపత్థనకిలేసాతి చ భవపత్థనామూలకం కిలేసం.
భుమ్మన్తి సమీపత్థే భుమ్మం. తేనాహ ‘‘సుధమ్మాయ ద్వారే’’తి. న కతన్తి దుక్ఖుప్పాదనం న కతం. నవగూథసూకరం వియాతి నవగూథభక్ఖసూకరం వియ. చిత్తేనేవాతి యో బజ్ఝతి, తస్స చిత్తేనేవ. తస్మాతి యస్మా వేపచిత్తిబన్ధనస్స బన్ధనముచ్చనం వియ, తస్మా ‘‘వేపచిత్తిబన్ధన’’న్తి వుత్తం. ఞాణమోక్ఖం బన్ధనన్తి ఞాణేన ముచ్చనం బన్ధనం.
మఞ్ఞమానోతి పరికప్పితతణ్హావసేన ‘‘ఏతం మమా’’తి, దిట్ఠివసేన ‘‘ఏసో మే అత్తా’’తి, మానవసేన ‘‘ఏసోహమస్మీ’’తి మఞ్ఞన్తో. ఖన్ధవినిముత్తస్స మఞ్ఞమానవత్థునో అభావా ‘‘ఖన్ధే మఞ్ఞన్తో’’తి వుత్తం. ఏతన్తి ‘‘మారస్సా’’తి ఏతం సామివచనం. కిలేసమారేన బద్ధోతి కిలేసమారేన తేనేవ కిలేసబన్ధనేన బద్ధో. ముత్తోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.
తణ్హామఞ్ఞనాయ సతి దిట్ఠిమానమఞ్ఞనానం పసఙ్గో ఏవ నత్థీతి యథా ‘‘అస్మీ’’తి పదేన దిట్ఠిమానమఞ్ఞనా వుత్తా హోన్తి, ఏవం తణ్హామఞ్ఞితాపీతి వుత్తం ‘‘అస్మీతి పదేన తణ్హామఞ్ఞితం వుత్త’’న్తి. అయమహమస్మీతి పదేన దిట్ఠిమఞ్ఞితన్తి ఏతరహి లబ్భమానదిట్ఠివత్థువసేనేవ. భవిస్సన్తి అనాగతదిట్ఠివత్థుపరికప్పనవసేనేవ దిట్ఠిమఞ్ఞితం. యేభుయ్యేన హి అనాగతాలిఙ్గనా సస్సతదిట్ఠి. ఉచ్ఛేదవసేన దిట్ఠిమఞ్ఞితమేవాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. రూపీతిఆదీని పదాని. సస్సతస్సేవాతి సస్సతగాహస్సేవ పభేదదీపనాని. యస్మా మఞ్ఞితం ఆబాధవసేన రోగో, అన్తోదోసవసేన గణ్డో, అఙ్గనికన్తవసేన సల్లం, తస్మా ఇమేహి తణ్హాదీహి కిలేసేహి పాకటచలనవసేన ఇఞ్జన్తి చేవ, అపాకటసఞ్చలనవసేన ఫన్దన్తి చ. పపఞ్చితం సంసారే చిరాయనం దట్ఠబ్బం, ఖన్ధసన్తానస్స వా విత్థారణం. పమత్తాకారప్పత్తా ముచ్ఛనాకారప్పత్తా. తేసన్తి తణ్హాదిట్ఠికిలేసానం. ఆకారదస్సనత్థన్తి పవత్తిఆకారదస్సనత్థం.
మానో నామ ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినా మజ్జనాకారప్పవత్తి. తణ్హాయ సమ్పయుత్తమానవసేనాతి కస్మా వుత్తం? నను సబ్బో మానో తణ్హాసమ్పయుత్తో? సతి హి బ్యభిచారే విసేసనం ఇచ్ఛితబ్బన్తి. సచ్చమేతం, తణ్హా పన అత్థి మానస్స పచ్చయభూతా, అత్థి మానస్స అప్పచ్చయభూతా, యతో మానో అనియతో వుచ్చతి. తథా హి పట్ఠానే ‘‘సంయోజనం ధమ్మం పటిచ్చ సంయోజనో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తి ఏత్థ సంయోజనాని సంయోజనేహి యథాలాభం యోజేత్వా దస్సితయోజనాయ ‘‘కామరాగసంయోజనం పటిచ్చ మానసంయోజనం అవిజ్జాసంయోజన’’న్తి వత్వా ‘‘కామరాగసంయోజనం పటిచ్చ అవిజ్జాసంయోజన’’న్తి, ‘‘మానసంయోజనం పటిచ్చ భవరాగసంయోజనం అవిజ్జాసంయోజన’’న్తి చ వత్వా ‘‘భవరాగసంయోజనం పటిచ్చ అవిజ్జాసంయోజన’’న్తి వుత్తం. ఏత్థ చ కామరాగభవరాగసంయోజనేహి మానస్స అనియతభావో పకాసితో. తత్థ యా తణ్హా బలవతీ, తం సన్ధాయ ఇదం వుత్తం ‘‘తణ్హాయ సమ్పయుత్తమానవసేనా’’తి. బలవతణ్హాసమ్పయుత్తో హి మానో సయమ్పి బలవా హుత్వా అస్మీతి సవిసేసం మజ్జనవసేన పవత్తతీతి.
దిట్ఠివసేనాతి మానమూలకదిట్ఠివసేన. ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినా హి బహులమానుపేతస్స పుగ్గలస్స రూపాదీసు ఏకం ఉద్దిస్స అయమహమస్మీతి దిట్ఠియా ఉప్పన్నాయ మానస్స అప్పహీనత్తా మానోపి తత్థ తత్థేవ ఉప్పజ్జతి. ఇతి మానమూలకం దిట్ఠిం సన్ధాయాహ ‘‘అయమహమస్మీతి దిట్ఠివసేన వుత్త’’న్తి. చోదకో పన ఇమమత్థం అజానన్తో అనుపలబ్భమానమేవ సమ్పయోగత్థం గహేత్వా ‘‘నను చా’’తిఆదినా చోదేతి. ఇతరో ‘‘ఆమ నత్థీ’’తి తమత్థం సమ్పటిచ్ఛిత్వా ‘‘మానస్స పనా’’తిఆదినా పరిహారమాహ. తస్సత్థో వుత్తో ఏవ.
యవకలాపిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఆసీవిసవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
చతుత్థో పణ్ణాసకో.
సళాయతనసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.