౬. అవస్సుతపరియాయసుత్తవణ్ణనా

౨౪౩. సన్థాగారన్తి సఞ్ఞాపనాగారం. తేనాహ ‘‘ఉయ్యోగకాలాదీసూ’’తిఆది. ఆది-సద్దేన మఙ్గలమహాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సన్థరన్తీతి విస్సమన్తి, పరిస్సమం వినోదేన్తీతి అత్థో. సహాతి సన్నిపాతవసేన ఏకజ్ఝం. సహ అత్థానుసాసనం అగారన్తి తస్మిం అత్థే త్థ-కారస్స న్థ-కారం కత్వా ‘‘సన్థాగార’’న్తి వుచ్చతీతి దట్ఠబ్బం, పఠమం తత్థ సమ్మన్తనవసేన సన్థరన్తి విచారేన్తీతి అత్థో.

తేపిటకం బుద్ధవచనం ఆగతమేవ భవిస్సతీతి బుద్ధవచనస్స ఆగమనసీసేన అరియఫలధమ్మానమ్పి ఆగమనం వుత్తమేవ. తియామరత్తిం తత్థ వసన్తానం ఫలసమాపత్తివళఞ్జనం హోతీతి. తస్మిఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘే కల్యాణధమ్మా కల్యాణపుథుజ్జనా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేన్తా హోన్తీతి అరియమగ్గధమ్మానమ్పి తత్థ ఆగమనం హోతియేవ.

అల్లగోమయేనాతి అచ్ఛేన అల్లగోమయరసేన. ఓపుఞ్జాపేత్వాతి విలిమ్పేత్వా. చతుజ్జాతియగన్ధేహీతి కుఙ్కుమతురుక్ఖయవనపుప్ఫతమాలపత్తగన్ధేహి. నానావణ్ణేతి నీలాదివసేన నానావణ్ణే, భిత్తివిసేసవసేన నానాసణ్ఠానరూపే. ‘‘మహాపిట్ఠికకోజవేతి హత్థిపిట్ఠిఆదీసు అత్థరితబ్బతాయ ‘మహాపిట్ఠికా’తి లద్ధసమఞ్ఞే కోజవే’’తి వదన్తి. కుత్తకే పన సన్ధాయేతం వుత్తం, ‘‘చతురఙ్గులాధికపుప్ఫా మహాపిట్ఠికకోజవా’’తిపి వదన్తి. హత్థత్థరఅస్సత్థరా హత్థిఅస్సపిట్ఠీసు అత్థరితబ్బా హత్థిఅస్సరూపవిచిత్తా చ అత్థరకా. సీహత్థరకాదయో పన సీహరూపాదివిచిత్తా ఏవ అత్థరకా. చిత్తత్థరకం నానావిధరూపేహి చేవ నానావిధమాలాకమ్మాదీహి చ విచిత్తం అత్థరకం.

ఉపధానన్తి అపస్సయనం. ఉపదహిత్వాతి అపస్సయయోగ్గభావేన ఠపేత్వా. గన్ధేహి కతమాలా గన్ధదామం. తమాలపత్తాదీహి కతమాలా పత్తదామం. ఆది-సద్దేన హిఙ్గులతక్కోలజాతిఫలజాతిపుప్ఫాదీహి కతదామం సఙ్గణ్హాతి. పల్లఙ్కాకారేన కతపీఠం పల్లఙ్కపీఠం. తీసు పస్సేసు ఏకపస్సే ఏవ వా సఉపస్సయం అపస్సయపీఠం. అనపస్సయం ముణ్డపీఠం. యోజనావట్టేతి యోజనపరిక్ఖేపోకాసే.

సంవిధాయాతి అన్తరవాసకస్స కోణపదేసం ఇతరపదేసఞ్చ సమం కత్వా విధాయ. తేనాహ – ‘‘కత్తరియా పదుమం కన్తేన్తో వియా’’తి, ‘‘తిమణ్డలం పటిచ్ఛాదేన్తో’’తి చ. యస్మా బుద్ధానం రూపసమ్పదా వియ ఆకప్పసమ్పదాపి పరముక్కంసతం గతా, తస్మా తదా భగవా ఏవం సోభేయ్యాతి దస్సేన్తో ‘‘సువణ్ణపామఙ్గేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘అసమేన బుద్ధవేసేనా’’తిఆదినా తదా భగవా బుద్ధానుభావస్స నిగుహనే కారణాభావతో తత్థ సన్నిపతితదేవమనుస్సనాగయక్ఖగన్ధబ్బాదీనం పసాదజననత్థం అత్తనో సభావపకతియావ కపిలవత్థుం పావిసీతి దస్సేతి. బుద్ధానం కాయపభా నామ పకతియా అసీతిహత్థమత్తపదేసం విసరతీతి ఆహ ‘‘అసీతిహత్థట్ఠానం అగ్గహేసీ’’తి. నీలపీతలోహితోదాతమఞ్జిట్ఠపభస్సరానం వసేన ఛబ్బణ్ణా బుద్ధరస్మియో.

సబ్బపాలిఫుల్లోతి మూలతో పట్ఠాయ యావ సాఖగ్గా సమన్తతో ఫుల్లో వికసితో. పటిపాటియా ఠపితానన్తిఆది పరికప్పూపమా, యథా తం…పే… అలఙ్కతం అఞ్ఞం విరోచతి, ఏవం విరోచిత్థ, సమతింసాయ పారమితాహి అభిసఙ్ఖతత్తా ఏవం విరోచిత్థాతి వుత్తం హోతి. ‘‘పఞ్చవీసతియా గఙ్గానన్తి సతముఖా హుత్వా సముద్దం పవిట్ఠాయ మహాగఙ్గాయ మహన్తమహన్తానం గఙ్గానం పఞ్చవీసతీ’’తి వదన్తి. పపఞ్చసూదనియం (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౨) ‘‘పఞ్చవీసతియా నదీన’’న్తి వుత్తం, గఙ్గాదీనం చన్దభాగాపరియోసానానం పఞ్చవీసతియా మహానదీనన్తి అత్థో. పరికప్పవచనఞ్హేతం. సమ్భిజ్జాతి సమ్భేదం మిస్సీభావం పత్వా ముఖద్వారేతి సముద్దం పవిట్ఠట్ఠానే.

నాగసుపణ్ణగన్ధబ్బయక్ఖాదీనన్తిఆది పరికప్పవసేన వుత్తం. సహస్సేనాతి పదసహస్సేన, భాణవారప్పమాణేన గన్థేనాతి అత్థో.

కమ్పయన్తో వసున్ధరన్తి అత్తనో గుణవిసేసేహి పథవీకమ్మం ఉన్నాదేన్తో, ఏవంభూతోపి అహేఠయన్తో పాణాని. సబ్బపదక్ఖిణత్తా బుద్ధానం దక్ఖిణం పఠమం పాదం ఉద్ధరన్తో. సమం సమ్ఫుసతే భూమిం సుప్పతిట్ఠితపాదతాయ. యదిపి భూమిం సమం ఫుసతి, రజసా నుపలిప్పతి సుఖుమత్తా ఛవియా. నిన్నట్ఠానం ఉన్నమతీతిఆది బుద్ధానం సుప్పతిట్ఠితపాదతాసఙ్ఖాతమహాపురిసలక్ఖణపటిలాభస్స నిస్సన్దఫలం. నాతిదూరే ఉద్ధరతీతి అతిదూరే ఠపేతుం న ఉద్ధరతి. నచ్చాసన్నే చ నిక్ఖిపన్తి అచ్చాసన్నే చ ఠానే అనిక్ఖిపన్తో నియ్యాతి. హాసయన్తో సదేవకే లోకే తోసేన్తో. చతూహి పాదేహి చరతీతి చతుచారీ.

బుద్ధానుభావస్స పకాసనవసేన గతత్తా వణ్ణకాలో నామ ఏస. సరీరవణ్ణే వా గుణవణ్ణే వా కథియమానే దుక్కథితన్తి న వత్తబ్బం. కస్మా? అప్పమాణవణ్ణా హి బుద్ధా భగవన్తో, బుద్ధగుణసంవణ్ణనా జానన్తస్స యథారద్ధసంవణ్ణనంయేవ అనుపవిసతి. దుకూలచుమ్బటకేనాతి గన్థిత్వా గహితదుకూలవత్థేన.

నాగవిక్కన్తచారణోతి హత్థినాగసదిసపదనిక్ఖేపో. సతపుఞ్ఞలక్ఖణోతి అనేకసతపుఞ్ఞాభినిబ్బత్తమహాపురిసలక్ఖణో. మణివేరోచనో యథాతి చతురాసీతిసహస్సమణిపరివారితో అతివియ విరోచమానో విజ్జోతమానో మణి వియ. ‘‘వేరోచనో నామ ఏకో మణీ’’తి కేచి. మహాసాలోవాతి మహన్తో సాలరుక్ఖో వియ, సుద్ధట్ఠితో కోవిళారాది మహారుక్ఖో వియ వా. పదుమో కోకనదో యథాతి కోకనదసఙ్ఖాతం మహాపదుమం వియ, వికసమానపదుమం వియ వా.

ఆకాసగఙ్గం ఓతారేన్తో వియాతిఆది తస్సా పకిణ్ణకకథాయ అఞ్ఞేసం సుదుక్కరభావదస్సనఞ్చేవ సుణన్తానం అచ్చన్తసుఖావహభావదస్సనఞ్చ. పథవోజం ఆకడ్ఢన్తో వియాతి నాళియన్తం యోజేత్వా మహాపథవియా హేట్ఠిమతలే పప్పటకోజం ఉద్ధం ముఖం కత్వా ఆకడ్ఢన్తో వియ. యోజనికన్తి యోజనపమాణం. మధుభణ్డన్తి మధుపటలం.

మహన్తన్తి విపులం ఉళారపుఞ్ఞం. సబ్బదానం దిన్నమేవ హోతీతి సబ్బమేవ పచ్చయజాతం ఆవాసదాయకేన దిన్నమేవ హోతి. తథా హి ద్వే తయో గామే పిణ్డాయ చరిత్వా కిఞ్చి అలద్ధా ఆగతస్సపి ఛాయూదకసమ్పన్నం ఆరామం పవిసిత్వా న్హాయిత్వా పటిస్సయే ముహుత్తం నిపజ్జిత్వా ఉట్ఠాయ నిసిన్నస్స కాయే బలం ఆహరిత్వా పక్ఖిత్తం వియ హోతి. బహి విచరన్తస్స చ కాయే వణ్ణధాతు వాతాతపేహి కిలమతి, పటిస్సయం పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ ముహుత్తం నిసిన్నస్స విసభాగసన్తతి వూపసమ్మతి, సభాగసన్తతి పతిట్ఠాతి, వణ్ణధాతు ఆహరిత్వా పక్ఖిత్తా వియ హోతి, బహి విచరన్తస్స చ పాదే కణ్టకా విజ్ఝన్తి, ఖాణు పహరతి, సరీసపాదిపరిస్సయా చేవ చోరభయఞ్చ ఉప్పజ్జతి, పటిస్సయం పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ నిసిన్నస్స పన సబ్బేపేతే పరిస్సయా న హోన్తి. సజ్ఝాయన్తస్స ధమ్మపీతిసుఖం, కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తస్స ఉపసమసుఖం ఉప్పజ్జతి బహిద్ధా విక్ఖేపాభావతో. బహి విచరన్తస్స చ కాయే సేదా ముచ్చన్తి, అక్ఖీని ఫన్దన్తి, సేనాసనం పవిసనక్ఖణే మఞ్చపీఠాదీని న పఞ్ఞాయన్తి, ముహుత్తం నిసిన్నస్స పన అక్ఖిపసాదో ఆహరిత్వా పక్ఖిత్తో వియ హోతి, ద్వారవాతపానమఞ్చపీఠాదీని పఞ్ఞాయన్తి. ఏతస్మిఞ్చ ఆవాసే వసన్తం దిస్వా మనుస్సా చతూహి పచ్చయేహి సక్కచ్చం ఉపట్ఠహన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘ఆవాసదానస్మిఞ్హి దిన్నే సబ్బదానం దిన్నమేవ హోతీ’’తి. భూమట్ఠక…పే… న సక్కాతి అయమత్థో మహాసుదస్సనవత్థునా (దీ. ని. ౨.౨౪౧ ఆదయో) దీపేతబ్బో. మాతుకుచ్ఛి అసమ్బాధోవ హోతీతి అయమత్థో అన్తిమభవికానం మహాబోధిసత్తానం పటిసన్ధివసేన దీపేతబ్బో.

సీతన్తి అజ్ఝత్తం ధాతుక్ఖోభవసేన వా బహిద్ధా ఉతువిపరిణామవసేన వా ఉప్పజ్జనకసీతం. ఉణ్హన్తి అగ్గిసన్తాపం, తస్స చ దవదాహాదీసు సమ్భవో దట్ఠబ్బో. పటిహన్తీతి పటిహనతి. యథా తదుభయవసేన కాయచిత్తానం ఆబాధో న హనతి, ఏవం కరోతి. సీతుణ్హబ్భాహతే హి సరీరే విక్ఖిత్తచిత్తో భిక్ఖు యోనిసో పదహితుం న సక్కోతి. వాళమిగానీతి సీహబ్యగ్ఘాదివాళమిగే. గుత్తసేనాసనఞ్హి పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ నిసిన్నస్స తే పరిస్సయా న హోన్తి. సరీసపేతి యే కేచి సరన్తా గచ్ఛన్తే దీఘజాతికే సప్పాదికే అఞ్ఞే చ తథారూపే. మకసేతి నిదస్సనమత్తమేతం, డంసాదీనం ఏతేనేవ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సిసిరేతి సీతకాలవసేన సత్తాహవద్దలికాదివసేన చ ఉప్పన్నే సిసిరసమ్ఫస్సే. వుట్ఠియోతి యదా తదా ఉప్పన్నా వస్సవుట్ఠియో పటిహనతీతి యోజనా.

వాతాతపో ఘోరోతి రుక్ఖగచ్ఛాదీనం ఉబ్బహనభఞ్జనాదివసేన పవత్తియా ఘోరో సరజఅరజాదిభేదో వాతో చేవ గిమ్హపరిళాహసమయేసు ఉప్పత్తియా ఘోరో సూరియాతపో చ. పటిహఞ్ఞతీతి పటిబాహీయతి. లేణత్థన్తి నానారమ్మణతో చిత్తం నివత్తిత్వా పటిసల్లాణారామత్థం. సుఖత్థన్తి వుత్తపరిస్సయాభావేన ఫాసువిహారత్థం. ఝాయితున్తి అట్ఠతింసాయ ఆరమ్మణేసు యత్థ కత్థచి చిత్తం ఉపనిబన్ధిత్వా సమాదహనవసేన ఝాయితుం. విపస్సితున్తి అనిచ్చాదివసేన సఙ్ఖారే సమ్మసితుం.

విహారేతి పటిస్సయే. కారయేతి కారాపేయ్య. రమ్మేతి మనోరమే. వాసయేత్థ బహుస్సుతేతి కారేత్వా పన ఏత్థ విహారేసు బహుస్సుతే సీలవన్తే కల్యాణధమ్మే నివాసేయ్య. తే నివాసేన్తో పన తేసం బహుస్సుతానం యథా పచ్చయేహి కిలమథో న హోతి. ఏవం అన్నఞ్చ పానఞ్చ వత్థసేనాసనాని చ దదేయ్య ఉజుభూతేసు అజ్ఝాసయసమ్పన్నేసు కమ్మఫలానం రతనత్తయగుణానఞ్చ సద్దహనేన విప్పసన్నేన చేతసా. ఇదాని గహట్ఠపబ్బజితానం అఞ్ఞమఞ్ఞూపకారతం దస్సేతుం ‘‘తే తస్సా’’తి గాథమాహ. తత్థ తేతి బహుస్సుతా. తస్సాతి ఉపాసకస్స. ధమ్మం దేసేన్తీతి సకలవట్టదుక్ఖపనూదనం నియ్యానికం ధమ్మం కథేన్తి. యం సో ధమ్మం ఇధఞ్ఞాయాతి సో పుగ్గలో యం సద్ధమ్మం ఇమస్మిం సాసనే సమ్మాపటిపజ్జనేన జానిత్వా అగ్గమగ్గాధిగమేన అనాసవో హుత్వా పరినిబ్బాయతి.

ఆవాసేతి ఆవాసదానే. ఆనిసంసోతి ఉద్రయో. పూజాసక్కారవసేన పఠమయామో ఖేపితో, సత్థు ధమ్మదేసనాయ అప్పావసేసో మజ్ఝిమయామో గతోతి పాళియం ‘‘బహుదేవ రత్తి’’న్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అతిరేకతరం దియడ్ఢయామ’’న్తి. సఙ్గహం నారోహతి విపులవిత్థారభావతో. బుద్ధానఞ్హి భత్తానుమోదనాపి థోకం వడ్ఢేత్వా వుచ్చమానా దీఘమజ్ఝిమపమాణాపి హోతి. తథా హి సుఫుసితం దన్తావరణం, జివ్హా తనుకా, భవఙ్గపరివాసో పరిత్తో, నత్థి వేగాయితం, నత్థి విత్థాయితం, నత్థి అబ్యావటమనో, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం సముపబ్యూళ్హం, అపరిక్ఖయా పటిసమ్భిదా.

సన్దస్సేత్వాతిఆదీసు సన్దస్సేత్వా ఆవాసదానపటిసంయుత్తం ధమ్మిం కథం కత్వా. తతో పరం, మహారాజ, ఇతిపి సీలం, ఇతిపి సమాధి, ఇతిపి పఞ్ఞాతి సీలాదిగుణే తేసం సమ్మా దస్సేత్వా హత్థేన గహేత్వా వియ పచ్చక్ఖతో పకాసేత్వా. సమాదపేత్వాతి ఏవం సీలం సమాదాతబ్బం, సీలే పతిట్ఠితేన ఏవం సమాధిపఞ్ఞా భావేతబ్బాతి యథా తే సీలాదిగుణే సమ్మా ఆదియన్తి, తథా గణ్హాపేత్వా. సముత్తేజేత్వాతి యథాసమాదిన్నం సీలం సువిసుద్ధం హోతి, సమథవిపస్సనా చ భావియమానా యథా సుట్ఠు విసోధితా ఉపరూపరి విసేసావహా హోన్తి, ఏవం సముత్తేజేత్వా నిసామనవసేన వోదాపేత్వా. సమ్పహంసేత్వాతి యథానుసిట్ఠం ఠితసీలాదిగుణేహి సమ్పతి పటిలద్ధగుణానిసంసేహి చేవ ఉపరిలద్ధబ్బఫలవిసేసేహి చ చిత్తం సమ్పహంసేత్వా లద్ధస్సాసవసేన సుట్ఠు తోసేత్వా. ఏవమేతేసం పదానం అత్థో వేదితబ్బో. సక్యరాజానో యేభుయ్యేన భగవతో ధమ్మదేసనాయ సాసనే లద్ధస్సాదా లద్ధప్పతిట్ఠా చ.

ఉపసగ్గసద్దానం అనేకత్థత్తా అభి-సద్దో అతి-సద్దేన సమానత్థోపి హోతీతి వుత్తం ‘‘అభిక్కన్తాతి అతిక్కన్తా’’తి.

తత్ర కిరాతిఆది కేచివాదోతి బద్ధోపి న హోతి. తేనాహ ‘‘అకారణమేత’’న్తిఆది. కాయచిత్తలహుతాదయో ఉప్పజ్జన్తీతి ఇదం కాయికచేతసికఅఞ్ఞథాభావస్స కారణవచనం, లహుతాదిఉప్పన్నే సవనానుత్తరియపటిలాభేన లద్ధబ్బధమ్మత్థవేదసమధిగమతో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యథా, యథావుసో, భిక్ఖునో సత్థా వా ధమ్మం దేసేతి అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానికో సబ్రహ్మచారీ, తథా తథా సో తస్మిం ధమ్మే లభతి అత్థవేదం, లభతి ధమ్మవేదం, లభతి ధమ్మూపసంహితం పామోజ్జ’’న్తిఆది (దీ. ని. ౩.౩౨౨, ౩౫౫; అ. ని. ౫.౨౬).

పిట్ఠివాతో ఉప్పజ్జి ఉపాదిన్నసరీరస్స తథారూపత్తా సఙ్ఖారానఞ్చ అనిచ్చతాయ దుక్ఖానుబన్ధత్తా. అకారణం వా ఏతన్తి యేనాధిప్పాయేన వుత్తం, తమేవ అధిప్పాయం వివరితుం ‘‘పహోతీ’’తిఆది వుత్తం. ఏకపల్లఙ్కేన నిసీదితుం పహోతి యథా తం వేలువగామకే. ఏత్తకే ఠానేతి ఏత్తకే ఠానే ఠానం నిప్ఫన్నన్తి యోజనా. తఞ్చ ఖోతి వుట్ఠానసఞ్ఞం చిత్తే ఠపనం. ధమ్మకథం సుణమానో ధమ్మగారవేన.

అవస్సుతస్సాతి అవస్సుతభావస్స రాగాదివసేన. అవస్సుతస్స కారణన్తి తిన్తభావకారణం. కిలేసాధిముచ్చనేనాతి కిలేసవసేన పరిప్ఫన్దితవసేన. నిబ్బాపనం వియాతి వూపసమో వియ. నిబ్బిసేవనానన్తి పరిప్ఫన్దనరహితానం.

అవస్సుతపరియాయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.