౧. ఆసీవిసోపమసుత్తవణ్ణనా

౨౩౮. యే భిక్ఖూ తదా భగవన్తం పరివారేత్వా నిసిన్నా, తేసు కేచి ఏకవిహారినో, కేచి అత్తదుతియా, కేచి అత్తతతియా, కేచి అత్తచతుత్థా, కేచి అత్తపఞ్చమా హుత్వా అరఞ్ఞాయతనేసు విహరన్తీతి వుత్తం – ‘‘ఏకచారిక…పే… పఞ్చచారికే’’తి. సమానజ్ఝాసయతా సభాగవుత్తినో. కమ్మట్ఠానానుయుఞ్జనస్స కారకే. తతో ఏవ తత్థ యుత్తపయుత్తే. పుగ్గలజ్ఝాసయేన కారణభూతేన. పచ్చయభూతన్తి అపస్సయభూతం. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే’’తి ఆరభిత్వా యావ ‘‘తిణ్ణో పారఙ్గతో థలే తిట్ఠతి బ్రాహ్మణో’’తి అయం మాతికానిక్ఖేపో. తేసం మాతికాయ విత్థారభాజనం. వాసనా భవిస్సతీతి వాసనావహం భవిస్సతి. సినేరుం ఉక్ఖిపన్తో వియాతిఆది ఇమిస్సా దేసనాయ అనఞ్ఞసాధారణతాయ సుదుక్కరభావదస్సనం.

మఞ్చట్ఠేసు మఞ్చసమఞ్ఞా వియ ముఖట్ఠం విసం ‘‘ముఖ’’న్తి అధిప్పేతం. సుక్ఖకట్ఠసదిసభావాపాదనతో ‘‘కట్ఠ’’న్తి వుచ్చతీతి కట్ఠం ముఖం ఏతస్సాతి కట్ఠముఖో, దంసనాదినా కట్ఠసదిసభావకరో సప్పో. అథ వా కట్ఠసదిసభావాపాదనతో కట్ఠం విసం వా ముఖే ఏతస్సాతి కట్ఠముఖో. ఇమినా నయేన సేసపదేసుపి అత్థో వేదితబ్బో. ఇమే చత్తారోతి ఇమే విసకిచ్చభేదేన చత్తారో. ఇదాని తం నేసం విసకిచ్చభేదం దస్సేతుం ‘‘తేసూ’’తిఆది వుత్తం. అయసూలసమప్పితం వియాతి అబ్భన్తరే అయసూలం అనుప్పవేసితం వియ. పక్కపూతిపనసం వియాతి పచ్చిత్వా కాలాతిక్కమే కుథితపనసఫలం వియ. చఙ్గవారేతి రజకానం ఖారపరిస్సావనే సురాపరిస్సావనే వా. అనవసేసం ఛిజ్జనేన అసనిపాతట్ఠానం వియ. మహానిఖాదనేనాతి మహన్తేన నిఖాదనేన.

విసవేగవికారేనాతి విసవేగగతేన వికారేన. వాతేనాతి తస్స సప్పస్స సరీరం ఫుసిత్వా ఉగ్గతవాతేన. నాసవాతే పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. పుగ్గలపణ్ణత్తివసేనాతి తేసంయేవ సోళసన్నం సప్పానం ఆగతవిసోతిఆదిపుగ్గలనామస్స వసేన చతుసట్ఠి హోన్తి పచ్చేకం చతుబ్బిధభావతో. ఆగతవిసోతి ఆగచ్ఛవిసో, సీఘతరం అభిరుహనవిసోతి అత్థో. ఘోరవిసోతి కక్ఖళవిసో, దుత్తికిచ్ఛవిసో. అయం సీతఉదకం వియ హోతి గాళ్హదుబ్బినిమ్మోచయభావేన. ఉదకసప్పో హి ఘోరవిసో హోతి యేవాతి వుత్తం – ‘‘ఉదకసప్పాదీనం విసం వియా’’తి. పఞ్ఞాయతీతి గణ్డపిళకాదివసేన పఞ్ఞాయతి. అనేళకసప్పో నామ మహాఆసీవిసో. నీలసప్పో నామ సాఖవణ్ణో రుక్ఖగ్గాదీసు విచరణకసప్పో. ఇమినా ఉపాయేనాతి యోయం కట్ఠముఖేసు దట్ఠవిసానంయేవ ‘‘ఆగతవిసో నో ఘోరవిసో’’తిఆదినా చతుబ్బిధభావో వుత్తో, ఇమినా ఉపాయేన. కట్ఠముఖే దట్ఠవిసాదయోతి కట్ఠముఖేసు దట్ఠవిసో, ఫుట్ఠవిసో, వాతవిభోతి తయో, పూతిముఖాదీసు చ దట్ఠవిసాదయో చత్తారో చత్తారో వేదితబ్బో.

ఏకేకన్తి చతుసట్ఠియో ఏకేకం. చతుధాతి అణ్డజాదివిభాగేన చతుధా విభజిత్వా. ఛపణ్ణాసానీతి ఛపణ్ణాసాధికాని. గతమగ్గస్సాతి యథావుత్తసఙ్ఖ్యాగతమగ్గస్స పటిలోమతో సంఖిప్పమానా అనుక్కమేన చత్తారోవ హోన్తి. కులవసేనాతి కట్ఠముఖాదిజాతివసేన.

సకలకాయే ఆసిఞ్చిత్వా వియ ఠపితవిసాతి హి తేసం ఫుట్ఠవిసతా, వాతవిసతా వుచ్చతి. ఏవన్తి ‘‘ఆసిత్తవిసా’’తిఆదినా. ఏత్థాతి ఆసీవిససద్దే వచనత్థో నిరుత్తినయేన వేదితబ్బో. ఉగ్గతతేజాతి ఉదగ్గతేజా, అత్తనో విసతేజేన నేసం కురూరదబ్బతా వా. దున్నిమ్మద్దనవిసాతి మన్తాగదేహి అనిమ్మద్దనీయవిసా. చత్తారో ఆసీవిసాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేనేత్థ అవసేసపాళిం సఙ్గణ్హాతి.

ఆసీవిసేసూతి ఇమే ఆసీవిసా దట్ఠవిసా ఏవాతి వేదితబ్బా. సరీరట్ఠకేసుయేవాతి తేన పురిసేన తేసం కస్సచి అనిట్ఠస్స అకతత్తా ఆయుసేసస్స చ విజ్జమానత్తా నం న దంసింసూతి దట్ఠబ్బం. పుచ్ఛి యథాభూతం పవేదేతుకామో. దురుపట్ఠాహాతి దురుపట్ఠానా. సోత్థిమగ్గోతి సోత్థిభావస్స ఉపాయో.

అన్తరచరోతి అన్తరం చరో సుఖసత్తు విస్సాసఘాతీ. తేనాహ ‘‘వధకో’’తి. ఇదాని తాసం పేసనే కారణం దస్సేతుం ‘‘పఠమ’’న్తిఆది వుత్తం. అభిముఖగతం వియ అభిముఖగతం. ఈదిసీపి హి వచోయుత్తి లోకే నిరూపీయతి సన్తియం పురిసం ఠపేతీతి వియ. తస్మా అభిముఖగతన్తి అభిముఖం తేన సమ్పత్తన్తి అత్థో. వఙ్కసణ్ఠానం ఫలకం రుక్ఖమూలే ఆగతాగతానం నిసీదనత్థాయ అత్థతం.

అరిత్తహత్థో పురిసో సన్తారేతి ఏతాయాతి సన్తారణీ. ఓరిమతీరతో ఉత్తరణాయ సేతు ఉత్తరసేతు. ఏకేన ద్వీహి వా గన్తబ్బో రుక్ఖమయో సేతు రుక్ఖసేతు. జఙ్ఘసత్థేన గమనయోగ్గో సేతు జఙ్ఘసేతు. సకటేన గన్తుం సక్కుణేయ్యో సకటసేతు. న ఖో ఏస బ్రాహ్మణో పరమత్థతో. తదత్థో పన ఏకదేసేన సమ్భవతీతి తథా వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఏత్తకానం పచ్చత్థికానం బాహితత్తా’’తి ఆహ. దేసనన్తి ఉద్దేసదేసనం. వినివత్తేన్తోతి పటిసంహరన్తో. న లద్ధో వతాసీతి న లద్ధో వత ఆసి.

రాజా వియ కమ్మం సత్తేసు ఇస్సరియస్స వత్తాపనతో. రాజా…పే… పుథుజ్జనో వట్టదుక్ఖసఙ్ఖాతాపరాధతాయ. ఞాణపలాయనేనాతి మహాభూతేహి నిబ్బిన్దిత్వా విరజ్జిత్వా విముచ్చితుకామతావసేన ఉప్పన్నఞాణపలాయనే మగ్గాధిగమసిద్ధేనేవ ఞాణపలాయనేన. ఏవఞ్హేత్థ ఉపమాసంసన్దనం మత్థకం పాపితమేవ హోతి.

యథేవ హీతిఆదినా ఏకదేసనాసముదాయస్స నిదస్సనం ఆరద్ధం. యథావుత్తవచనం అట్ఠకథాచరియానం వచనేన సమత్థేతి ‘‘పత్థద్ధో భవతీ’’తిఆదినా. తత్థ కట్ఠముఖేన వాతి వా-సద్దో ఉపమత్థో. యథా కట్ఠముఖేన సప్పేన దట్ఠో పత్థద్ధో హోతి, ఏవం పథవీధాతుప్పకోపేన సో కాయో కట్ఠముఖేవ హోతి, కట్ఠముఖగతో వియ పత్థద్ధో హోతీతి అత్థో. అథ వా వా-సద్దో అవధారణత్థో. సో ‘‘పథవీధాతుపకోపేన వా’’తి ఏవం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బో. అయఞ్హేత్థ అత్థో – కట్ఠముఖేన దట్ఠోపి కాయో పథవీధాతుప్పకోపేనేవ పత్థద్ధో హోతి, తస్మా పథవీధాతుయా అవియుత్తో సో కాయో సబ్బదా కట్ఠముఖగతో వియ హోతీతి. వా-సద్దో వా అనియమత్థో. తత్రాయమత్థో – కట్ఠముఖేన దట్ఠో కాయో పత్థద్ధో హోతి వా, న వా మన్తాగదవసేన. పథవీధాతుప్పకోపేన పన మన్తాగదరహితో సో కాయో కట్ఠముఖగతో వియ హోతి ఏకన్తపత్థద్ధోతి. తత్థ కాయోతి పకతికాయో. పూతికోతి కుథితో. సన్తత్తోతి సబ్బసో తత్తో మహాదాహప్పత్తో. సఞ్ఛిన్నోతి సబ్బసో ఛిన్నో చుణ్ణవిచుణ్ణభూతో. యదా కాయో పత్థద్ధాదిభావప్పత్తో హోతి, తదా పురిసో కట్ఠముఖాదిసప్పస్స ముఖే వత్తమానో వియ హోతీతి అత్థో.

విసేసతోతి కట్ఠముఖాదివిసేసతో చ పథవీఆదివిసేసతో చ. అనత్థగ్గహణతోతిఆది అచేతనేసుపి భూతేసు సచేతనేసు వియ అనత్థాదీనం పచ్చక్ఖతాయ నిబ్బేదజననత్థం ఆరద్ధం. తత్థ ఆసయతోతి పవత్తిట్ఠానతో. ఏతేసన్తి మహాభూతానం. సదిసతాతి వమ్మికాసయసుసిరగహనసఙ్కారట్ఠానాసయతాయ చ సదిసతా.

పచ్చత్తలక్ఖణవసేనాతి విసుం విసుం లక్ఖణవసేన. పథవీఆదీనం కక్ఖళభావాది, తంసమఙ్గినో పుగ్గలస్స కక్ఖళభావాపాదనాదినా వికారుప్పాదనతో విసవేగవికారతో సదిసతా వేదితబ్బా.

అనత్థాతి బ్యసనా. బ్యాధిన్తి కుట్ఠాదిబ్యాధిం. భవే జాతాభినన్దినోతి భవేసు జాతియా అభినన్దనసీలా. పఞ్చవోకారే హి జాతియా అభినన్దనా నామ మహాభూతాభినన్దనా ఏవ.

దురుపట్ఠానతరానీతి దుప్పటికారతరాని. దురాసదాతి దురుపసఙ్కమనా. ‘‘ఉపట్ఠామీ’’తి ఉపసఙ్కమితుం న సక్కోన్తి. పరిజానామ కమ్మనామాని, ఉపకారా నామ నత్థి. అనన్తదోసూపద్దవతోతి అపరిమాణదోసూపద్దవహేతుతో. ఏకపక్ఖలన్తి ఏకదుక్ఖం.

రూపక్ఖన్ధో భిజ్జమానో చత్తారో అరూపక్ఖన్ధే గహేత్వావ భిజ్జతి అరూపక్ఖన్ధానం ఏకనిరోధత్తా. వత్థురూపమ్పి గహేత్వావ భిజ్జన్తి పఞ్చవోకారే అరూపక్ఖన్ధేసు భిన్నేసు రూపక్ఖన్ధస్స అవట్ఠానాభావతో. ఏత్తావతాతి లోభుప్పాదనమత్తేన. పఞ్ఞా నామ అత్తభావే ఉత్తమఙ్గం పఞ్ఞుత్తరత్తా కుసలధమ్మానం, సతి చ కిలేసుప్పత్తియం పఞ్ఞాయ అనుప్పజ్జనతో వుత్తం – ‘‘ఏత్తావతా పఞ్ఞాసీసం పతితం నామ హోతీ’’తి. యోనియో ఉపనేతి తదుపగస్స కమ్మపచ్చయస్స భావే. ‘‘జాతిభయం, జరాభయం, మరణభయం, చోరభయ’’న్తిఆదినా ఆగతాని పఞ్చవీసతి మహాభయాని, ‘‘హత్థమ్పి ఛిన్దతీ’’తిఆదినా ఆగతాని ద్వత్తింస కమ్మకారణాని ఆగతానేవ హోన్తి కారణస్స సమవట్ఠితత్తా. నన్దీరాగో సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నత్తా వుత్తం.

పాళియంయేవ ఆగతా ‘‘చక్ఖుతో చేపి నం, భిక్ఖవే’’తిఆదినా. కిఞ్చి అలభిత్వాతి తస్మిం సుఞ్ఞగామే చోరానం గయ్హూపగస్స అలాభవచనేనేవ తస్స పురిసస్స అత్తనో పటిసరణస్స అలాభో వుత్తో ఏవ హోతీతి న ఉద్ధటో, పురిసట్ఠానియో భిక్ఖు, చోరా పన బాహిరాయతనట్ఠానియా. అభినివిసిత్వాతి విపస్సనాభినివేసం కత్వా. అజ్ఝత్తికాయతనవసేన దేసనాయ ఆగతత్తా వుత్తం ‘‘ఉపాదారూపకమ్మట్ఠానవసేనా’’తి.

బాహిరానన్తి బాహిరాయతనానం. పఞ్చ కిచ్చానీతి చోరేహి తదా కాతబ్బాని పఞ్చ కిచ్చాని. హత్థసారన్తి అత్తనో సన్తకే హత్థేహి గహేతబ్బసారభణ్డం. పాతనాదివసేన హత్థపరామాసం కరోన్తి. పహారఠానేతి పహటట్ఠానే. ఠానసో తస్మిం ఏవ ఖణేతి వదన్తి. అత్తనో సుఖావహం కుసలధమ్మం పహాయ దుక్ఖావహేన అకుసలేన సమఙ్గితా సుఖావహం భణ్డం పహాయ బహి నిక్ఖమనం వియాతి వుత్తం సుఖనిస్సయత్తా తస్స. హత్థపరా…పే… ఆపజ్జనకాలో గుణసరీరస్స తదా పమాదేన బాధితత్తా. పహార…పే… కాలో తతో దళ్హతరం గుణసరీరస్స బాధితత్తా. పహారం…పే… అస్సమణకాలో గుణసరీరస్స మరణప్పత్తిసదిసత్తా. అవసేసజనస్స దాసపరిభోగేన పరిభుఞ్జితబ్బతా అఞ్ఞథత్తప్పత్తిగిహిభావాపత్తియా నిదస్సనభావేన వుత్తా. యం ‘‘ఛసు ద్వారేసు ఆరమ్మణే ఆపాథగతే’’తి వుత్తం, తమేవ ఆరమ్మణం నిస్సాయ సమ్పరాయికో దుక్ఖక్ఖన్ధో వేదితబ్బోతి యోజనా.

రూపాదీనీతి రూపసద్దగన్ధరసాని. తేసన్తి యథావుత్తభూతుపాదారూపానం. లహుతాదివసేనాతి తేసం లహుతాదివసేన. దురుత్తరణట్ఠోతి ఉత్తరితుం అసక్కుణేయ్యభావో ఓఘట్ఠో. వుత్తనయేనాతి ‘‘సమ్పయుత్తా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో’’తిఆదినా వుత్తనయేన. చతుమహాభూతాదీహీతి ఆదిసద్దేన ఉపాదానక్ఖన్ధాదీనం గహణం. చిత్తకిరియదస్సనత్థన్తి చిత్తపయోగదస్సనత్థం. వుత్తవాయామమేవాతి ‘‘సమ్మావాయామో’’తి యో అరియమగ్గే వుత్తో. భద్దేకరత్తాదీనీతి ‘‘అజ్జేవ కిచ్చం ఆతప్ప’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౩.౨౭౨, ౨౭౫, ౨౭౬) వుత్తాని భద్దేకరత్తసుత్తాదీని.

కుణ్ఠపాదోతి ఛిన్నపాదోవ హుత్వా గతివికలో. మానసం బన్ధతీతి తస్మిం చిత్తే కిచ్చం నిబన్ధతి. ‘‘అయం అరియమగ్గో మయ్హం ఓఘుత్తరనుపాయో’’తి తత్థ చిత్తస్స సన్నిట్ఠానం పున తత్థ పవత్తనం వీరియారమ్భో చిత్తబన్ధనం.

తస్స నామరూపస్స ఇమే నన్దీరాగాదయో తణ్హావిజ్జాదయోతి కత్వా పచ్చయో ధమ్మాయతనేకదేసో. అరియమగ్గనిబ్బానతణ్హావజ్జో ఇధ ధమ్మాయతనేకదేసోతి చ. సోళసహాకారేహీతి పీళనాదీహి సోళసహి ఆకారేహి. సతిపట్ఠానవిభఙ్గే ఆగతనయేన సట్ఠినయసహస్సేహి. దేసనాపరియోసానే…పే… పతిట్ఠహింసూతి విపఞ్చితఞ్ఞూ ఏవేత్థ గహణవసేన అధిగతవిసేసా పరిచ్ఛిన్దితా. తే హి తదా ధమ్మపటిగ్గాహకభావేన సత్థు సన్తికే సన్నిసిన్నా. ఉగ్ఘటితఞ్ఞూనం పన నేయ్యానఞ్చ విసేసాధిగమో అట్ఠకథాయం న రుళ్హోతి ఇధ న గహితోతి.

ఆసీవిసోపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.