౭. ఖజ్జనీయసుత్తవణ్ణనా

౭౯. విపస్సనావసేనాతి ఏతరహి రూపవేదనాదయో అనుస్సరిత్వా ‘‘పుబ్బేపాహం ఏవంవేదనో అహోసి’’న్తి అతీతానం రూపవేదనాదీనం పచ్చుప్పన్నేహి విసేసాభావదస్సనా విపస్సనా, తస్సా విపస్సనాయ వసేన. య్వాయం ‘‘న ఇదం అభిఞ్ఞావసేనా’’తి పటిక్ఖేపో కతో, తస్స కారణం దస్సేన్తో ‘‘అభిఞ్ఞావసేన హీ’’తిఆదిమాహ. ఖన్ధపటిబద్ధా నామ గోత్తవణ్ణహారాదయో. ఏవం అనుస్సరన్తోతి యథావుత్తవిపస్సనావసేన అనుస్సరన్తో. సభావధమ్మానం ఏవ అనుస్సరణస్స వుత్తత్తా ‘‘సుఞ్ఞతాపబ్బ’’న్తి వుత్తం.

యస్మా తే ఏవ రూపాదయో నేవ అత్తా, న అత్తనియా అసారా అనిస్సరా, తస్మా తతో సుఞ్ఞా, తేసం భావో సుఞ్ఞతా, తస్సా లక్ఖణం రుప్పనాదికం దస్సేతుం.

కిఞ్చాతి హేతుఅత్థజోతకే కారణే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘కిఞ్చాతి కారణపుచ్ఛా, కేన కారణేన రూపం వదేథా’’తి. ఏతన్తి ఏతం భూతుపాదాయభేదం ధమ్మజాతం. కేన కారణేన రూపం నామాతి కిం కారణం నిస్సాయ రూపన్తి వుచ్చతీతి అత్థో. కారణుద్దేసోతి కారణస్స ఉద్దిసనం. రుప్పతీతి ఏత్థ రూపం నామ సీతాదివిరోధిపచ్చయసన్నిపాతేన విసదిసుప్పత్తి. తేనాహ ‘‘సీతేనపీ’’తిఆది. పబ్బతపాదేతి చక్కవాళపబ్బతపాదే, సో పన తత్థ అచ్చుగ్గతో పాకారో వియ ఠితో. తథా హి తత్థ సత్తా ఓలమ్బన్తా తిట్ఠన్తి. హత్థపాసాగతాతి హత్థపాసం ఆగతా ఉపాగతా. తత్థాతి తస్మిం హత్థపాసాగతే సత్తే. ఛిజ్జిత్వాతి ముచ్ఛాపత్తియా ముచ్చిత్వా, అఙ్గపచ్చఙ్గఉచ్ఛేదవసేన వా పరిచ్ఛిజ్జిత్వా. అచ్చన్తఖారే ఉదకేతి ఆతపసన్తాపాభావేన అతిసీతభావమేవ సన్ధాయ అచ్చన్తఖారతా వుత్తా సియా. న హి తం కప్పసణ్ఠానఉదకం సమ్పత్తికరమహామేఘవుట్ఠం పథవీసన్ధారకం కప్పవినాసఉదకం వియ ఖారం భవితుం అరహతి, తథా సతి పథవీపి విలీయేయ్యాతి. మహింసకరట్ఠం నామ హిమవన్తపదేసే ఏకం రట్ఠం.

అవీచిమహానిరయేతి సఉస్సదం అవీచినిరయం వుత్తం. గఙ్గాపిట్ఠేతి గఙ్గాతీరే.

సరన్తా గచ్ఛన్తీతి సరీసపపదస్స అత్థం వదతి. ఏతన్తి రుప్పనం. యథా కఠినతా పథవియా పచ్చత్తలక్ఖణం, ఏవం రుప్పనం రూపక్ఖన్ధస్స పచ్చత్తలక్ఖణం, సభావభూతలక్ఖణన్తి అత్థో.

పురిమసదిసన్తి పురిమే రూపక్ఖన్ధే వుత్తేన సదిసం. తం ‘‘కిన్తి కారణపుచ్ఛా’’తిఆదినా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. సుఖం ఇట్ఠారమ్మణం. సుఖాదీనం వేదనానం. పచ్చయతోతి ఆరమ్మణపచ్చయతో. అయమత్థోతి ‘‘సుఖారమ్మణం సుఖన్తి వుచ్చతీ’’తి అయమత్థో. ఉత్తరపదలోపేన హేస నిద్దేసో. వేదయతీతి అనుభవతి. వేదయితలక్ఖణాతి అనుభవనలక్ఖణా.

నీలపుప్ఫేతి నీలవణ్ణపుప్ఫే. వత్థే వాతి నీలవత్థే. వా-సద్దేన వణ్ణధాతుఆదిం సఙ్గణ్హాతి. అప్పనం వా ఝానం వాపేన్తో. ఉప్పజ్జనసఞ్ఞాపీతి యం కిఞ్చి నీలం రూపాయతనం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జనసఞ్ఞాపి, యా పకిణ్ణకసఞ్ఞాతి వుచ్చతి.

రూపత్తాయాతి రూపభావాయ. యాగుమేవాతి యాగుభావినమేవ వత్థుం. యాగుత్తాయ యాగుభావాయ. పచతి నామ పుగ్గలో. ఏవన్తి యథా యాగుఆదివత్థుం పురిసో యాగుఆదిఅత్థాయ పచతి నిప్ఫాదేతి, అయం ఏవం రుప్పనాదిసభావే ధమ్మసమూహే యథాసకం పచ్చయేహి అభిసఙ్ఖరియమానే చేతనాపధానో ధమ్మసమూహో పవత్తనత్థం విసేసపచ్చయో హుత్వా తే అభిసఙ్ఖరోతి నిరోపేతి నిబ్బత్తేతి. తేనాహ ‘‘పచ్చయేహీ’’తిఆది. రూపమేవాతి రూపసభావమేవ, న అఞ్ఞం సభావం. అభిసఙ్ఖరోతీతి ఇతరేహి పచ్చయధమ్మేహి అధికం సుట్ఠు పచ్చయతం కరోతి. ‘‘ఉపగచ్ఛతి యాపేతి ఆయూహతీ’’తి తస్సేవ వేవచనాని. అభిసఙ్ఖరణమేవ హి ఆయూహనాదీని. నిబ్బత్తేతీతి తేసం ధమ్మానం రుప్పనాదిభావేన నిబ్బత్తియా పచ్చయో హోతీతి అత్థో. చేతయితలక్ఖణస్స సఙ్ఖారస్సాతి ఇదం సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మానం చేతనాపధానత్తా వుత్తం. తథా హి భగవా సుత్తన్తభాజనీయే సఙ్ఖారక్ఖన్ధం విభజన్తేన చేతనావ విభత్తా.

వాతిఙ్గణం బ్రహతిఫలం. చతురస్సవల్లీతి తివుతాలతా. అఖారికన్తి ఖారరసరహితం, తం పన పణ్ణఫలాది. యత్థ లోణరసో అధికో, తం లోణికన్తి ఆహ ‘‘లోణయాగూ’’తిఆది. అమ్బిలాదిభేదం రసం.

ఆకారసణ్ఠానగహణవసేనాతి నీలపీతాదిఆకారగహణవసేన చేవ వట్టచతురస్సాదిసణ్ఠానగహణవసేన చ. వినాపి ఆకారసణ్ఠానాతి ఆకారసణ్ఠానేహి వినా, తే ఠపేత్వాపి. పచ్చత్తభేదగహణవసేనాతి తస్స తస్స ఆరమ్మణస్స పభేదగహణవసేన. అసమ్మోహతోతి యాథావతో. విసేసో విసేసత్థదీపనతో, అవిసేసో అయం ధమ్మో అవిసేసదీపనతో. తేనాహ ‘‘విసేసో వేదితబ్బో’’తి. జాననఞ్హి అవిసిట్ఠం, తం సమాసపదతో ఉపసగ్గా విసేసేన్తి. తథా హి సఞ్జాననపదం పచ్చభిఞ్ఞాణనిమిత్తం ఆకారగహణమత్తం బోధేతి, విజాననపదం తతో విసిట్ఠవిసయగహణం. పజాననపదం పన తతోపి విసిట్ఠతరం పకారతో అవబోధం బోధేతి. తేనాహ ‘‘తస్సాపీ’’తిఆది. ఆరమ్మణసఞ్జాననమత్తమేవాతి నీలాదిభేదస్స ఆరమ్మణస్స సల్లక్ఖణమత్తమేవ. అవధారణేన లక్ఖణపటివేధత్తం నివత్తేతి. తేనాహ ‘‘అనిచ్చ’’న్తిఆది. ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తేహి విపస్సన్తస్స విపస్సనాయ పగుణభావే సతి ఞాణవిప్పయుత్తేన చిత్తేనపి విపస్సనా హోతియేవాతి ఆహ ‘‘అనిచ్చాదివసేన లక్ఖణపటివేధఞ్చ పాపేతీ’’తి. పటివేధన్తి చ ఉపలద్ధిమేవ వదతి, న పటివిజ్ఝనం. తేనాహ ‘‘ఉస్సక్కిత్వా పనా’’తిఆది. ఉస్సక్కిత్వాతి ఉస్సక్కాపేత్వా మగ్గపాతుభావమ్పి పాపేతి అసమ్మోహసభావత్తా. యథా లక్ఖణపటివేధకాలే సఞ్జాననలక్ఖణవసేన సఞ్ఞాణఅనురూపవసేనేవ పవత్తం, ఏవం విఞ్ఞాణవిజాననవసేన వాయం అనురూపవసేనేవ పవత్తతీతి దట్ఠబ్బం.

ఇదాని తమత్థం హేరఞ్ఞికాదిఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆదిమాహ. హిరఞ్ఞం వుచ్చతి కహాపణం, హిరఞ్ఞజాననే నియుత్తో హేరఞ్ఞికో. లోకవోహారే అజాతా అసఞ్జాతా బుద్ధి ఏతస్సాతి అజాతబుద్ధి, బాలదారకో. వోహారకుసలో గామవాసీ పురిసో గామికపురిసో. ఉపభోగపరిభోగారహత్తా ఉపభోగపరిభోగం. తమ్బకంసమయత్తా కూటో. మహాసారత్తా ఛేకో. అడ్ఢసారత్తా కరటో. నిహీనసారత్తా సణ్హో. ఏత్థ చ యథా హేరఞ్ఞికో కహాపణం చిత్తాదిభావతో ఉద్ధం కూటాదిభావం రూపదస్సనాదివసేన ఉప్పత్తిట్ఠానతోపి జానన్తో అనేకాకారతో జానాతి, ఏవం పఞ్ఞా ఆరమ్మణం నానప్పకారతో జానాతి పటివిజ్ఝతి, తాయ సద్ధిం పవత్తమానవిఞ్ఞాణమ్పి యథావిసయం ఆరమ్మణం జానాతి.

ఏవం స్వాయం నేసం జాననే విసేసో అఞ్ఞేసం అవిసయో, బుద్ధానం ఏవ విసయోతి ఇదం విసేసం మిలిన్దపఞ్హేన విభావేతుం ‘‘తేనాహా’’తిఆదిమాహ, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అత్తసుఞ్ఞానం సభావధమ్మానం ధమ్మమత్తతాయ కథితత్తా ‘‘అనత్తలక్ఖణం కథేత్వా’’తి వుత్తం. హేట్ఠిమమగ్గా చ యది అధిగతా, అరహత్తస్స అనధిగతత్తా ‘‘ఏకదేసమత్తేనా’’తి వుత్తం, తం అనిచ్చలక్ఖణం దస్సేతుం ఇదం పబ్బమారద్ధం, ఇతరాని ద్వే లక్ఖణాని తస్స పరిహారభావేనాతి అధిప్పాయో.

యస్మా పనేత్థ ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే’’తిఆదిదేసనాయ తీసు లక్ఖణేసు ఇదమేవ పధానభావేన దస్సితం, ఇదం అప్పధానభావేనాతి న సక్కా వత్తుం, తస్మా ‘‘తీణి లక్ఖణాని సమోధానేత్వా దస్సేతుమ్పీ’’తి వుత్తం. అపచినాతీతి అపచయగామిధమ్మే నివత్తేతి ఏకంసతో అపచయగామిపటిపదాయ పరిపూరణతో. తేనాహ ‘‘నో ఆచినాతీ’’తిఆది. వట్టం వినాసేతీతి విధమతి అదస్సనం గమేతి. నేవ చినాతీతి న వడ్ఢేతి. తదేవాతి తం వట్టం ఏవ. విస్సజ్జేతీతి ఛడ్డేతి. వికిరతీతి విద్ధంసేతి. విధూపేతీతి వట్టత్తయసఙ్ఖాతం అగ్గిక్ఖన్ధం విగతధూమం విగతసన్తాపం కరోతీతి అత్థోతి ఆహ ‘‘నిబ్బాపేతీ’’తి.

ఏవం పస్సన్తిఆది అనాగామిఫలే ఠితస్స అరియసావకస్స అగ్గమగ్గఫలాధిగమాయ దేసనాతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘వట్టం వినాసేత్వా ఠితం మహాఖీణాసవం దస్సేస్సామీ’’తి. ఖీణాసవస్స అనాగతభావదస్సనంయేవ, సబ్బా చాయం హేట్ఠిమా దేసనా సుద్ధవిపస్సనాకథా, సహపఠమమగ్గా వా సహవిజ్జూపమధమ్మా వా విపస్సనాకథాతి దస్సేన్తో ‘‘ఏత్తకేన ఠానేనా’’తిఆదిమాహ.

నమస్సన్తియేవ మహతా గారవబహుమానేన. తేనాహ ‘‘నమో తే పురిసాజఞ్ఞా’’తిఆది. తత్థ నిదస్సనం దస్సేన్తో ‘‘ఆయస్మన్తం నీతత్థేరం వియా’’తి వత్వా తమత్థం విభావేతుం ‘‘థేరో’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఖురగ్గేయేవాతి కేసోరోపనత్థం ఖురధారాయ అగ్గే సీసే ఠపితే తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానముఖేన భావనం అనుయుఞ్జన్తో అరహత్తం పత్వా. బ్రహ్మవిమానాతి బ్రహ్మానం నివాసభూతా విమానా.

ఖజ్జనీయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.