౮. ఖజ్జనీయవగ్గో

౧-౩. అస్సాదసుత్తాదివణ్ణనా

౭౩-౭౫. చతుసచ్చమేవ కథితం అస్సాదాదీనఞ్చేవ సముదయాదీనఞ్చ వసేన దేసనాయ పవత్తత్తా. యస్మా అస్సాదో సముదయసచ్చం, ఆదీనవో దుక్ఖసచ్చం, నిస్సరణం మగ్గసచ్చం నిరోధసచ్చఞ్చాతి వుత్తోవాయమత్థో; దుతియే సముదయస్సాదో సముదయసచ్చం, ఆదీనవో దుక్ఖసచ్చం, అత్థఙ్గమో నిరోధసచ్చం, నిస్సరణం మగ్గసచ్చన్తి వుత్తోవాయమత్థో; తతియం అరియసావకస్సేవ వసేన వుత్తం.

అస్సాదసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. అరహన్తసుత్తవణ్ణనా

౭౬. యత్తకా సత్తావాసాతి తస్మిం తస్మిం సత్తనికాయే ఆవసనట్ఠేన సత్తా ఏవ సత్తావాసా. తేన యత్తకా సత్తావాసా, తేహి సబ్బేహిపి ఏతే అగ్గా ఏతే సేట్ఠా, యే ఇమే అరహన్తాతి దస్సేతి. పురిమనయేనేవాతి పురిమస్మిం సత్తట్ఠానకోసల్లసుత్తే వుత్తనయేన.

తదత్థపరిదీపనాహీతి ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధే పరిఞ్ఞాయ. తణ్హా తేసం న విజ్జతి. అస్మిమానో సముచ్ఛిన్నో’’తిఆదినా తస్స యథానిద్దిట్ఠస్స సుత్తస్స అత్థదీపనాహి చేవ ‘‘అనేజం తే అనుప్పత్తా, చిత్తం తేసం అనావిల’’న్తిఆదినా విసేసత్థపరిదీపనాహి చ. ఝానమగ్గఫలపరియాపన్నం అతిసయితసుఖం ఏతేసమత్థీతి సుఖినోతి ఆహ ‘‘ఝాన…పే… సుఖితా’’తి. తణ్హా తేసం న విజ్జతీతి ఏత్థ తేసం అపాయదుక్ఖజనికా తణ్హా న విజ్జతీతి వుత్తం. వట్టమూలికాయ తణ్హాయ అభావా ‘‘నన్దీ తేసం న విజ్జతీ’’తి ఏత్థ వుచ్చతీతి. ఇమస్సపీతి పి-సద్దేన దుక్ఖస్సాభావేనపీతి దుక్ఖాభావో వియ వట్టమూలికతణ్హాభావో సమ్పిణ్డీయతీతి దట్ఠబ్బం. తేన హి తే అనుపాదిసేసనిబ్బానప్పత్తియా అచ్చన్తసుఖితా ఏవాతి వుచ్చన్తీతి. ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినయప్పవత్తియా నవవిధో. ఞాణేనాతి అగ్గమగ్గఞ్ఞాణేన.

అరహత్తం అనుప్పత్తా. అలిత్తాతి అమక్ఖితా. బ్రహ్మభూతాతి బ్రహ్మభావం పత్తా, బ్రహ్మతో వా అరియమగ్గఞాణతో భూతా అరియాయ జాతియా జాతా. సత్త సద్ధమ్మా గోచరో పవత్తిట్ఠానం ఏతేసన్తి సత్తసద్ధమ్మగోచరా.

నిరాసఙ్కచారో నామ గహితో కుతోచిపి తేసం ఆసఙ్కాయ అభావతో. సమ్మాదిట్ఠిఆదీహి దసహి అఙ్గేహి సమ్మావిముత్తి-సమ్మాఞాణపరియోసానేహి. ‘‘ఆగుం న కరోతీ’’తిఆదీహి చతూహి కారణేహి. తణ్హా తేసం న విజ్జతీతి ఇదమ్పి తణ్హాపహానస్స బహూపకారతాదస్సనం. తేనాహ ‘‘దాసకారికా తణ్హాపి తేసం నత్థీ’’తి.

న వికమ్పన్తి ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినా.

ఉద్ధం తిరియం అపాచీనన్తి ఏత్థ ‘‘ఉద్ధం వుచ్చతీ’’తిఆదినా రూపముఖేన అత్తభావం గహేత్వా పవత్తో పఠమనయో. కాలత్తయవసేన ధమ్మప్పవత్తిం గహేత్వా పవత్తో దుతియనయో. ఠానవసేన సకలలోకధాతుం గహేత్వా పవత్తో తతియనయో. బుద్ధాతి చత్తారి సచ్చాని బుద్ధవన్తో.

సీహనాదసమోధానన్తి సీహనాదానం సంకలనం. లోకే అత్తనో ఉత్తరితరస్సాభావా అనుత్తరా. ఉత్తరో తావ తిట్ఠతు పురిసో, సదిసోపి తావ నత్థీతి అసదిసా. సకలమ్పి భవం ఉత్తరిత్వా భవపిట్ఠే ఠత్వా విముత్తిసుఖేన సుఖితత్తాదివసేన ఏకవీసతియాకారేహి సీహనాదం నదన్తి.

అరహన్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. దుతియఅరహన్తసుత్తవణ్ణనా

౭౭. సుద్ధికమేవాతి సుద్ధసంఖిత్తబన్ధమేవ కత్వా.

దుతియఅరహన్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సీహసుత్తవణ్ణనా

౭౮. సీహోతి పరిస్సయసహనతో పటిపక్ఖహననతో చ ‘‘సీహో’తి లద్ధనామో మిగాధిపతి. చత్తారోతి చ సమానేపి సీహజాతికభావే వణ్ణవిసేసాదిసిద్ధేన విసేసేన చత్తారో సీహా. తే ఇదాని నామతో వణ్ణతో ఆహారతో దస్సేత్వా ఇధాధిప్పేతసీహం నానప్పకారతో విభావేతుం ‘‘తిణసీహో’’తిఆది ఆరద్ధం. తిణభక్ఖో సీహో తిణసీహో పురిమపదే ఉత్తరపదలోపేన యథా ‘‘సాకపత్థివో’’తి. కాళవణ్ణతాయ కాళసీహో. తథా పణ్డుసీహో. తేనాహ ‘‘కాళసీహో కాళగావిసదిసో, పణ్డుసీహో పణ్డుపలాసవణ్ణగావిసదిసో’’తి. రత్తకమ్బలస్స వియ కేసరో కేసరకలాపో ఏతస్స అత్థీతి కేసరీ. లాఖారసపరికమ్మకతేహి వియ పాదపరియన్తేహీతి యోజనా.

కమ్మానుభావసిద్ధఆధిపచ్చమహేసక్ఖతాహి సబ్బమిగగణస్స రాజా సువణ్ణగుహతో వాతిఆది ‘‘సీహస్స విహారో కిరియా ఏవం హోతీ’’తి కత్వా వుత్తం.

సమం పతిట్ఠాపేత్వాతి సబ్బభాగేహి సమమేవ భూమియం పతిట్ఠాపేత్వా. ఆకడ్ఢిత్వాతి పురతో ఆకడ్ఢిత్వా. అభిహరిత్వాతి అభిముఖం హరిత్వా. సఙ్ఘాతన్తి వినాసం. వీసతియట్ఠికం ఠానం ఉసభం.

సమసీహోతి సమజాతికో సమభాగో చ సీహో. సమానోస్మీతి దేసనామత్తం, సమప్పభావతాయపి న భాయతి. సక్కాయదిట్ఠిబలవతాయాతి ‘‘కే అఞ్ఞే అమ్హేహి ఉత్తరితరా, అథ ఖో మయమేవ మహాబలా’’తి ఏవం బలాతిమాననిమిత్తాయ అహఙ్కారహేతుభూతాయ సక్కాయదిట్ఠియా బలభావేన. సక్కాయదిట్ఠిపహీనత్తాతి సక్కాయదిట్ఠియా పహీనత్తా నిరహఙ్కారత్తా అత్తసినేహస్స సుట్ఠు సముగ్ఘాటితత్తా న భాయతి.

తథా తథాతి సీహసదిసతాదినా తేన తేన పకారేన అత్తానం కథేసీతి వత్వా తమత్థం వివరిత్వా దస్సేతుం ‘‘సీహోతి ఖో’’తిఆది వుత్తం.

కతాభినీహారస్స లోకనాథస్స బోధియా నియతభావప్పత్తియా ఏకన్తభావీబుద్ధభావోతి కత్వా ‘‘తీసు పాసాదేసు నివాసకాలో, మగధరఞ్ఞో పటిఞ్ఞాదానకాలో, పాయాసస్స పరిభుత్తకాలో’’తిఆదినా అభిసమ్బోధితో పురిమావత్థాపి సీహసదిసం కత్వా దస్సితా. భావిని, భూతోపచారోపి హి లోకవోహారో. విజ్జాభావసామఞ్ఞతో భూతవిజ్జా ఇతరవిజ్జాపి ఏకజ్ఝం గహేత్వా పటిచ్చసముప్పాదసమ్మసనతో తం పురేతరం సిద్ధం విపాకం వియ కత్వా ఆహ ‘‘తిస్సో విజ్జా విసోధేత్వా’’తి. అనులోమపటిలోమతో పవత్తఞాణవసేన ‘‘యమకఞాణమన్థనేనా’’తి వుత్తం.

తత్థ విహరన్తస్సాతి అజపాలనిగ్రోధమూలే విహరన్తస్స. ఏకాదసమే దివసేతి సత్తసత్తాహతో పరం ఏకాదసమే దివసే. అచలపల్లఙ్కేతి ఇసిపతనే ధమ్మచక్కపవత్తనత్థం నిసిన్నపల్లఙ్కే. తమ్పి హి కేనచి అప్పటివత్తియధమ్మచక్కపవత్తనత్థం నిసజ్జాతి కత్వా వజిరాసనం వియ అచలపల్లఙ్కం వుచ్చతి. ఇమస్మిఞ్చ పన పదేతి ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, అన్తా’’తిఆదినయప్పవత్తే ఇమస్మిం సద్ధమ్మకోట్ఠాసే. ధమ్మఘోసో…పే… దససహస్సిలోకధాతుం పటిచ్ఛాదేసి ‘‘సబ్బత్థ ఠితా సుణన్తూ’’తి అధిట్ఠానేన. సోళసహాకారేహీతి ‘‘దుక్ఖపరిఞ్ఞా, సముదయప్పహానం, నిరోధసచ్ఛికిరియా, మగ్గభావనా’’తి ఏవం ఏకేకస్మిం మగ్గే చత్తారి చత్తారి కత్వా సోళసహి ఆకారేహి.

వుత్తోయేవ, న ఇధ వత్తబ్బో, తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బోతి అధిప్పాయో. యస్మా చ అపరేహిపి అట్ఠహి కారణేహి భగవా తథాగతోతి ఆరభిత్వా ఉదానట్ఠకథాదీసుపి (ఉదా. అట్ఠ. ౧౮; ఇతివు. ౩౮) తథాగతపదస్స అత్థో వుత్తో ఏవ, తస్మా తత్థ వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో. యదిపి భగవా న బోధిపల్లఙ్కే నిసిన్నమత్తోవ అభిసమ్బుద్ధో జాతో, తథాపి తాయ నిసజ్జాయ నిసిన్నోవ పనుజ్జ సబ్బపరిస్సయం అభిసమ్బుద్ధో జాతో. తథా హి తం ‘‘అపరాజితపల్లఙ్క’’న్తి వుచ్చతి. తస్మా ‘‘యావ బోధిపల్లఙ్కా వా’’తి వత్వా తేన అపరితుస్సన్తో ‘‘యావ అరహత్తమగ్గఞాణా వా’’తి ఆహ.

ఇతి రూపన్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దో నిదస్సనత్థో. తేన రూపం సరూపతో పరిమాణతో పరిచ్ఛేదతో దస్సితన్తి ఆహ ‘‘ఇదం రుప’’న్తిఆది. ‘‘ఇదం రూప’’న్తి హి ఇమినా భూతుపాదాయభేదరూపం సరూపతో దస్సితం. ఏత్తకం రూపన్తి ఇమినా తం పరిమాణతో దస్సితం. తస్స చ పరిమాణస్స ఏకన్తభావదస్సనేన ‘‘న ఇతో భియ్యో రూపం అత్థీ’’తి వుత్తం. సభావతోతి సలక్ఖణతో. సరసతోతి సకిచ్చతో. పరియన్తతోతి పరిమాణపరియన్తతో. పరిచ్ఛేదతోతి యత్తకే ఠానే తస్స పవత్తి, తస్స పరిచ్ఛేదనతో. పరిచ్ఛిన్దనతోతి పరియోసానప్పత్తితో. తం సబ్బం దస్సితం హోతి యథావుత్తేన విభాగేన. అయం రూపస్స సముదయో నామాతి అయం ఆహారాది రూపస్స సముదయో నామ. తేనాహ ‘‘ఏత్తావతా’’తిఆది. అత్థఙ్గమోతి నిరోధో. ‘‘ఆహారసముదయా ఆహారనిరోధా’’తి చ అసాధారణమేవ గహేత్వా సేసే ఆది-సద్దేన సఙ్గణ్హాతి.

పణ్ణాసలక్ఖణపటిమణ్డితన్తి పణ్ణాసఉదయబ్బయలక్ఖణవిభూసితం సముదయత్థఙ్గమగహణతో. ఖీణాసవత్తాతి అనవసేసం సావసేసఞ్చ ఆసవానం పరిక్ఖీణత్తా. అనాగామీనమ్పి హి భయం చిత్తుత్రాసో చ న హోతీతి. ఞాణసంవేగో భయతూపట్ఠానఞాణం. ఇతరేసం పన దేవానన్తి అఖీణాసవే దేవే సన్ధాయ వదతి. భోతి ధమ్మాలపనమత్తన్తి వాచసికం తథాలపనమత్తం.

చక్కన్తి సత్థు ఆణాచక్కం, తం పన ధమ్మతో ఆగతన్తి ధమ్మచక్కం. తత్థ అరియసావకానం పటివేధధమ్మతో ఆగతన్తి ధమ్మచక్కం. ఇతరేసం దేసనాధమ్మతో ఆగతన్తి ధమ్మచక్కం. దువిధేపి ఞాణం పధానన్తి ఞాణసీసేన వుత్తం ‘‘పటివేధఞాణమ్పి దేసనాఞాణమ్పీ’’తి. ఇదాని తం ఞాణద్వయం సరూపతో దస్సేతుం ‘‘పటివేధఞాణం నామా’’తిఆది వుత్తం. యస్మా చస్స ఞాణస్స సుప్పటివిద్ధత్తా భగవా తాని సట్ఠి నయసహస్సాని వేనేయ్యానం దస్సేతుం సమత్థో అహోసి, తస్మా తాని సట్ఠి నయసహస్సాని తేన ఞాణేన సద్ధింయేవ సిద్ధానీతి కత్వా దస్సేన్తో ‘‘సట్ఠియా చ నయసహస్సేహి పటివిజ్ఝీ’’తి ఆహ. తిపరివట్టన్తి ఇదం దుక్ఖన్తి చ, పరిఞ్ఞేయ్యన్తి చ, పరిఞ్ఞాతన్తి చ ఏవం తిపరివట్టం, తంయేవ ద్వాదసాకారం. తన్తి దేసనాఞాణం పవత్తేతి ఏస భగవా. అప్పటిపుగ్గలోతి పతినిధిభూతపుగ్గలరహితో. ఏకసదిసస్సాతి నిబ్బికారస్స.

సీహసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ఖజ్జనీయసుత్తవణ్ణనా

౭౯. విపస్సనావసేనాతి ఏతరహి రూపవేదనాదయో అనుస్సరిత్వా ‘‘పుబ్బేపాహం ఏవంవేదనో అహోసి’’న్తి అతీతానం రూపవేదనాదీనం పచ్చుప్పన్నేహి విసేసాభావదస్సనా విపస్సనా, తస్సా విపస్సనాయ వసేన. య్వాయం ‘‘న ఇదం అభిఞ్ఞావసేనా’’తి పటిక్ఖేపో కతో, తస్స కారణం దస్సేన్తో ‘‘అభిఞ్ఞావసేన హీ’’తిఆదిమాహ. ఖన్ధపటిబద్ధా నామ గోత్తవణ్ణహారాదయో. ఏవం అనుస్సరన్తోతి యథావుత్తవిపస్సనావసేన అనుస్సరన్తో. సభావధమ్మానం ఏవ అనుస్సరణస్స వుత్తత్తా ‘‘సుఞ్ఞతాపబ్బ’’న్తి వుత్తం.

యస్మా తే ఏవ రూపాదయో నేవ అత్తా, న అత్తనియా అసారా అనిస్సరా, తస్మా తతో సుఞ్ఞా, తేసం భావో సుఞ్ఞతా, తస్సా లక్ఖణం రుప్పనాదికం దస్సేతుం.

కిఞ్చాతి హేతుఅత్థజోతకే కారణే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘కిఞ్చాతి కారణపుచ్ఛా, కేన కారణేన రూపం వదేథా’’తి. ఏతన్తి ఏతం భూతుపాదాయభేదం ధమ్మజాతం. కేన కారణేన రూపం నామాతి కిం కారణం నిస్సాయ రూపన్తి వుచ్చతీతి అత్థో. కారణుద్దేసోతి కారణస్స ఉద్దిసనం. రుప్పతీతి ఏత్థ రూపం నామ సీతాదివిరోధిపచ్చయసన్నిపాతేన విసదిసుప్పత్తి. తేనాహ ‘‘సీతేనపీ’’తిఆది. పబ్బతపాదేతి చక్కవాళపబ్బతపాదే, సో పన తత్థ అచ్చుగ్గతో పాకారో వియ ఠితో. తథా హి తత్థ సత్తా ఓలమ్బన్తా తిట్ఠన్తి. హత్థపాసాగతాతి హత్థపాసం ఆగతా ఉపాగతా. తత్థాతి తస్మిం హత్థపాసాగతే సత్తే. ఛిజ్జిత్వాతి ముచ్ఛాపత్తియా ముచ్చిత్వా, అఙ్గపచ్చఙ్గఉచ్ఛేదవసేన వా పరిచ్ఛిజ్జిత్వా. అచ్చన్తఖారే ఉదకేతి ఆతపసన్తాపాభావేన అతిసీతభావమేవ సన్ధాయ అచ్చన్తఖారతా వుత్తా సియా. న హి తం కప్పసణ్ఠానఉదకం సమ్పత్తికరమహామేఘవుట్ఠం పథవీసన్ధారకం కప్పవినాసఉదకం వియ ఖారం భవితుం అరహతి, తథా సతి పథవీపి విలీయేయ్యాతి. మహింసకరట్ఠం నామ హిమవన్తపదేసే ఏకం రట్ఠం.

అవీచిమహానిరయేతి సఉస్సదం అవీచినిరయం వుత్తం. గఙ్గాపిట్ఠేతి గఙ్గాతీరే.

సరన్తా గచ్ఛన్తీతి సరీసపపదస్స అత్థం వదతి. ఏతన్తి రుప్పనం. యథా కఠినతా పథవియా పచ్చత్తలక్ఖణం, ఏవం రుప్పనం రూపక్ఖన్ధస్స పచ్చత్తలక్ఖణం, సభావభూతలక్ఖణన్తి అత్థో.

పురిమసదిసన్తి పురిమే రూపక్ఖన్ధే వుత్తేన సదిసం. తం ‘‘కిన్తి కారణపుచ్ఛా’’తిఆదినా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. సుఖం ఇట్ఠారమ్మణం. సుఖాదీనం వేదనానం. పచ్చయతోతి ఆరమ్మణపచ్చయతో. అయమత్థోతి ‘‘సుఖారమ్మణం సుఖన్తి వుచ్చతీ’’తి అయమత్థో. ఉత్తరపదలోపేన హేస నిద్దేసో. వేదయతీతి అనుభవతి. వేదయితలక్ఖణాతి అనుభవనలక్ఖణా.

నీలపుప్ఫేతి నీలవణ్ణపుప్ఫే. వత్థే వాతి నీలవత్థే. వా-సద్దేన వణ్ణధాతుఆదిం సఙ్గణ్హాతి. అప్పనం వా ఝానం వాపేన్తో. ఉప్పజ్జనసఞ్ఞాపీతి యం కిఞ్చి నీలం రూపాయతనం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జనసఞ్ఞాపి, యా పకిణ్ణకసఞ్ఞాతి వుచ్చతి.

రూపత్తాయాతి రూపభావాయ. యాగుమేవాతి యాగుభావినమేవ వత్థుం. యాగుత్తాయ యాగుభావాయ. పచతి నామ పుగ్గలో. ఏవన్తి యథా యాగుఆదివత్థుం పురిసో యాగుఆదిఅత్థాయ పచతి నిప్ఫాదేతి, అయం ఏవం రుప్పనాదిసభావే ధమ్మసమూహే యథాసకం పచ్చయేహి అభిసఙ్ఖరియమానే చేతనాపధానో ధమ్మసమూహో పవత్తనత్థం విసేసపచ్చయో హుత్వా తే అభిసఙ్ఖరోతి నిరోపేతి నిబ్బత్తేతి. తేనాహ ‘‘పచ్చయేహీ’’తిఆది. రూపమేవాతి రూపసభావమేవ, న అఞ్ఞం సభావం. అభిసఙ్ఖరోతీతి ఇతరేహి పచ్చయధమ్మేహి అధికం సుట్ఠు పచ్చయతం కరోతి. ‘‘ఉపగచ్ఛతి యాపేతి ఆయూహతీ’’తి తస్సేవ వేవచనాని. అభిసఙ్ఖరణమేవ హి ఆయూహనాదీని. నిబ్బత్తేతీతి తేసం ధమ్మానం రుప్పనాదిభావేన నిబ్బత్తియా పచ్చయో హోతీతి అత్థో. చేతయితలక్ఖణస్స సఙ్ఖారస్సాతి ఇదం సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మానం చేతనాపధానత్తా వుత్తం. తథా హి భగవా సుత్తన్తభాజనీయే సఙ్ఖారక్ఖన్ధం విభజన్తేన చేతనావ విభత్తా.

వాతిఙ్గణం బ్రహతిఫలం. చతురస్సవల్లీతి తివుతాలతా. అఖారికన్తి ఖారరసరహితం, తం పన పణ్ణఫలాది. యత్థ లోణరసో అధికో, తం లోణికన్తి ఆహ ‘‘లోణయాగూ’’తిఆది. అమ్బిలాదిభేదం రసం.

ఆకారసణ్ఠానగహణవసేనాతి నీలపీతాదిఆకారగహణవసేన చేవ వట్టచతురస్సాదిసణ్ఠానగహణవసేన చ. వినాపి ఆకారసణ్ఠానాతి ఆకారసణ్ఠానేహి వినా, తే ఠపేత్వాపి. పచ్చత్తభేదగహణవసేనాతి తస్స తస్స ఆరమ్మణస్స పభేదగహణవసేన. అసమ్మోహతోతి యాథావతో. విసేసో విసేసత్థదీపనతో, అవిసేసో అయం ధమ్మో అవిసేసదీపనతో. తేనాహ ‘‘విసేసో వేదితబ్బో’’తి. జాననఞ్హి అవిసిట్ఠం, తం సమాసపదతో ఉపసగ్గా విసేసేన్తి. తథా హి సఞ్జాననపదం పచ్చభిఞ్ఞాణనిమిత్తం ఆకారగహణమత్తం బోధేతి, విజాననపదం తతో విసిట్ఠవిసయగహణం. పజాననపదం పన తతోపి విసిట్ఠతరం పకారతో అవబోధం బోధేతి. తేనాహ ‘‘తస్సాపీ’’తిఆది. ఆరమ్మణసఞ్జాననమత్తమేవాతి నీలాదిభేదస్స ఆరమ్మణస్స సల్లక్ఖణమత్తమేవ. అవధారణేన లక్ఖణపటివేధత్తం నివత్తేతి. తేనాహ ‘‘అనిచ్చ’’న్తిఆది. ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తేహి విపస్సన్తస్స విపస్సనాయ పగుణభావే సతి ఞాణవిప్పయుత్తేన చిత్తేనపి విపస్సనా హోతియేవాతి ఆహ ‘‘అనిచ్చాదివసేన లక్ఖణపటివేధఞ్చ పాపేతీ’’తి. పటివేధన్తి చ ఉపలద్ధిమేవ వదతి, న పటివిజ్ఝనం. తేనాహ ‘‘ఉస్సక్కిత్వా పనా’’తిఆది. ఉస్సక్కిత్వాతి ఉస్సక్కాపేత్వా మగ్గపాతుభావమ్పి పాపేతి అసమ్మోహసభావత్తా. యథా లక్ఖణపటివేధకాలే సఞ్జాననలక్ఖణవసేన సఞ్ఞాణఅనురూపవసేనేవ పవత్తం, ఏవం విఞ్ఞాణవిజాననవసేన వాయం అనురూపవసేనేవ పవత్తతీతి దట్ఠబ్బం.

ఇదాని తమత్థం హేరఞ్ఞికాదిఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆదిమాహ. హిరఞ్ఞం వుచ్చతి కహాపణం, హిరఞ్ఞజాననే నియుత్తో హేరఞ్ఞికో. లోకవోహారే అజాతా అసఞ్జాతా బుద్ధి ఏతస్సాతి అజాతబుద్ధి, బాలదారకో. వోహారకుసలో గామవాసీ పురిసో గామికపురిసో. ఉపభోగపరిభోగారహత్తా ఉపభోగపరిభోగం. తమ్బకంసమయత్తా కూటో. మహాసారత్తా ఛేకో. అడ్ఢసారత్తా కరటో. నిహీనసారత్తా సణ్హో. ఏత్థ చ యథా హేరఞ్ఞికో కహాపణం చిత్తాదిభావతో ఉద్ధం కూటాదిభావం రూపదస్సనాదివసేన ఉప్పత్తిట్ఠానతోపి జానన్తో అనేకాకారతో జానాతి, ఏవం పఞ్ఞా ఆరమ్మణం నానప్పకారతో జానాతి పటివిజ్ఝతి, తాయ సద్ధిం పవత్తమానవిఞ్ఞాణమ్పి యథావిసయం ఆరమ్మణం జానాతి.

ఏవం స్వాయం నేసం జాననే విసేసో అఞ్ఞేసం అవిసయో, బుద్ధానం ఏవ విసయోతి ఇదం విసేసం మిలిన్దపఞ్హేన విభావేతుం ‘‘తేనాహా’’తిఆదిమాహ, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అత్తసుఞ్ఞానం సభావధమ్మానం ధమ్మమత్తతాయ కథితత్తా ‘‘అనత్తలక్ఖణం కథేత్వా’’తి వుత్తం. హేట్ఠిమమగ్గా చ యది అధిగతా, అరహత్తస్స అనధిగతత్తా ‘‘ఏకదేసమత్తేనా’’తి వుత్తం, తం అనిచ్చలక్ఖణం దస్సేతుం ఇదం పబ్బమారద్ధం, ఇతరాని ద్వే లక్ఖణాని తస్స పరిహారభావేనాతి అధిప్పాయో.

యస్మా పనేత్థ ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే’’తిఆదిదేసనాయ తీసు లక్ఖణేసు ఇదమేవ పధానభావేన దస్సితం, ఇదం అప్పధానభావేనాతి న సక్కా వత్తుం, తస్మా ‘‘తీణి లక్ఖణాని సమోధానేత్వా దస్సేతుమ్పీ’’తి వుత్తం. అపచినాతీతి అపచయగామిధమ్మే నివత్తేతి ఏకంసతో అపచయగామిపటిపదాయ పరిపూరణతో. తేనాహ ‘‘నో ఆచినాతీ’’తిఆది. వట్టం వినాసేతీతి విధమతి అదస్సనం గమేతి. నేవ చినాతీతి న వడ్ఢేతి. తదేవాతి తం వట్టం ఏవ. విస్సజ్జేతీతి ఛడ్డేతి. వికిరతీతి విద్ధంసేతి. విధూపేతీతి వట్టత్తయసఙ్ఖాతం అగ్గిక్ఖన్ధం విగతధూమం విగతసన్తాపం కరోతీతి అత్థోతి ఆహ ‘‘నిబ్బాపేతీ’’తి.

ఏవం పస్సన్తిఆది అనాగామిఫలే ఠితస్స అరియసావకస్స అగ్గమగ్గఫలాధిగమాయ దేసనాతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘వట్టం వినాసేత్వా ఠితం మహాఖీణాసవం దస్సేస్సామీ’’తి. ఖీణాసవస్స అనాగతభావదస్సనంయేవ, సబ్బా చాయం హేట్ఠిమా దేసనా సుద్ధవిపస్సనాకథా, సహపఠమమగ్గా వా సహవిజ్జూపమధమ్మా వా విపస్సనాకథాతి దస్సేన్తో ‘‘ఏత్తకేన ఠానేనా’’తిఆదిమాహ.

నమస్సన్తియేవ మహతా గారవబహుమానేన. తేనాహ ‘‘నమో తే పురిసాజఞ్ఞా’’తిఆది. తత్థ నిదస్సనం దస్సేన్తో ‘‘ఆయస్మన్తం నీతత్థేరం వియా’’తి వత్వా తమత్థం విభావేతుం ‘‘థేరో’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఖురగ్గేయేవాతి కేసోరోపనత్థం ఖురధారాయ అగ్గే సీసే ఠపితే తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానముఖేన భావనం అనుయుఞ్జన్తో అరహత్తం పత్వా. బ్రహ్మవిమానాతి బ్రహ్మానం నివాసభూతా విమానా.

ఖజ్జనీయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. పిణ్డోల్యసుత్తవణ్ణనా

౮౦. అపకరీయతి ఏతేనాతి అపకరణం, పదం. అపకరణం పకరణం కారణన్తి అత్థతో ఏకం. తేనాహ ‘‘కిస్మిఞ్చిదేవ కారణే’’తి. నీహరిత్వాతి అత్తనో సమీపచారభావతో అపనేత్వా. తథాకరణఞ్చ ఏవమేతే ఏత్తకమ్పి అప్పటిరూపం అకత్వా ఆయతిం సమ్మా పటిపజ్జిస్సన్తీతి. లద్ధబలాతి లద్ధఞాణబలా.

ఏకద్వీహికాయాతి ఏకేకస్స చేవ ద్విన్నం ద్విన్నఞ్చ ఈహికా గతి ఉపసఙ్కమనా ఏకద్వీహికా. తేనాహ ‘‘ఏకేకో చేవ ద్వే ద్వే చ హుత్వా’’తి. పుథుజ్జనానం సముదితానం నామ కిరియా తాదిసీపి సియాతి వుత్తం ‘‘కేళిమ్పి కరేయ్యు’’న్తి. పరికప్పనవసేన సమ్మాసమ్బుద్ధం ఉద్దిస్స పేసలా భిక్ఖూపి ఏవం కరోన్తీతి.

యుగన్ధరపబ్బతాదీనం అన్తరే సీదన్తరం సముద్దం నామ. తత్థ కిర వాతో న వాయతి, పతితం యం కిఞ్చిపి సీదన్తరనదియం విలీయన్తా సీదన్తేవ, తస్మా తం పరివారేత్వా ఠితా యుగన్ధరాదయోపి సీదపబ్బతా నామ. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సీదన్తరే సన్నిసిన్నం మహాసముద్దం వియా’’తి. ఆహారహేతూతి ఆమిసహేతు సప్పితేలాదినిమిత్తం, తేసం పణామనా.

పచ్ఛిమన్తి నిహీనం. తేనాహ ‘‘లామక’’న్తి, లామకన్తో ఇధాధిప్పేతో –

‘‘మిగానం కోట్ఠుకో అన్తో, పక్ఖీనం పన వాయసో;

ఏరణ్డో అన్తో రుక్ఖానం, తయో అన్తా సమాగతా’’తి. –

ఆదీసు (జా. ౧.౩.౧౩౫) వియ. ఉలతీతి అభిచరతి. అభిసపన్తి ఏతేనాతి అభిసాపో. అభిసాపవత్థు పిణ్డోల్యం. అత్థో ఫలం వసో ఏతస్సాతి అత్థవసం, కారణం, తమ్పి తేసు అత్థి, తత్థ నియుత్తాతి అత్థవసికా.

అన్తో హదయస్స అబ్భన్తరే అనుపవిట్ఠా సోకవత్థూహి.

అభిజ్ఝాయితాతి అభిజ్ఝాయనసీలో. అభిణ్హప్పవత్తియా చేవ బహులభావేన చ బహులరాగో. పూతిభావేనాతి కుథితభావేన. బ్యాపాదో హి ఉప్పజ్జమానో చిత్తం అపగన్ధం కరోతి, న సుచిమనుఞ్ఞభావం. భత్తనిక్ఖిత్తకాకో వియాతి ఇదం భత్తట్ఠానస్స అసరణేన కాకస్స నట్ఠసతితా పఞ్ఞాయతీతి కత్వా వుత్తం, న భత్తనిక్ఖిత్తతాయ. అసణ్ఠితోతి అసణ్ఠితచిత్తో. కట్ఠత్థన్తి కట్ఠేన కత్తబ్బకిచ్చం.

పాపవితక్కేహి కతో, తస్మా తే అనవసేసతో పహాతబ్బాతి దస్సనత్థం. ద్విన్నం వుత్తత్తా ఏకో పుబ్బభాగో, ఇతరో మిస్సకోతి వత్తుం యుత్తన్తి అధిప్పాయేన ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది వుత్తం. ఏవం తం భావేన్తస్స నిరుజ్ఝన్తి ఏవాతి ఏకేకమిస్సకతావసేన గహేతబ్బన్తి పోరాణా. ఉపరి తిపరివట్టదేసనాయ అనిమిత్తసమాధియేవ దీపితో. తేనాహ ‘‘యావఞ్చిద’’న్తి. నిద్దోసోతి వీతరాగాదినా నిద్దోసో.

పిణ్డోల్యసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. పాలిలేయ్యసుత్తవణ్ణనా

౮౧. పరియాదిణ్ణరూపచిత్తాతి రాగాదీహి పరియాదియిత్వా ఖేపేత్వా గహితచిత్తా.

భగవతో చారో విదితో పరిచయవసేన. సత్థా పరిభోగం కరోతి అనుగ్గణ్హన్తో ‘‘ఏవం హిస్స దుగ్గతిమోక్ఖో భవిస్సతీ’’తి. అఞ్ఞత్రాతి వినా.

నాగేనాతి బుద్ధనాగేన అఙ్కుసరహితేన. తతో ఏవ ఉజుభూతేన చిత్తేన. ఈసాదన్తస్స నఙ్గలసదిసదన్తస్స హత్థినో ఏవం చిత్తం సమేతి. తత్థ కారణమాహ ‘‘యదేకో రమతీ వనే’’తి. ఏతేన కాయవివేకేన రతిసామఞ్ఞం వదతి.

అత్తనో ధమ్మతాయాతి పకతియా సయమేవ.

ఆసవానం ఖయోతి ఇధ అరహత్తం అధిప్పేతం, తం పన అగ్గమగ్గానన్తరమేవాతి ఆహ ‘‘మగ్గానన్తరం అరహత్తఫల’’న్తి. విచయో దేసనాపఞ్ఞా అధిప్పేతా, సా చ అనేకధా పవత్తా ఏవాతి వుత్తం ‘‘విచయసో’’తి, అనేకక్ఖత్తుం పవత్తమానాపి విచయో ఏవాతి కత్వా ‘‘విచయేనా’’తి అత్థో వుత్తో. సాసనధమ్మోతి సీలక్ఖన్ధాదిపరిదీపనో పరియత్తిధమ్మో. పరివితక్కో ఉదపాది ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆదినా, ఏవం కోట్ఠాసతో పరిచ్ఛిజ్జ దేసితే మయా ధమ్మే కతమస్స జాననస్స అన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతీతి ఏకచ్చస్స కఙ్ఖా హోతియేవాతి అధిప్పాయో. దిట్ఠి ఏవ సమనుపస్సనా దిట్ఠిసమనుపస్సనా. దిట్ఠిసఙ్ఖారోతి దిట్ఠిపచ్చయో సఙ్ఖారో. తతో ఏవ తణ్హాపచ్చయో హోతీతి వుత్తం ‘‘తతోజో సో సఙ్ఖారో’’తి. తతో తణ్హాతో సో సఙ్ఖారో జాతోతి చతూసు ఏస దిట్ఠిసఙ్ఖారో దిట్ఠూపనిస్సయో సఙ్ఖారో జాయతి. అవిజ్జాసమ్ఫస్సోతి అవిజ్జాసమ్పయుత్తసమ్ఫస్సో. ఏవమేత్థ భగవా సళాయతననామరూపవిఞ్ఞాణాని సఙ్ఖారపక్ఖికానేవ కత్వా దస్సేతి.

ఏత్తకే ఠానేతి ‘‘ఇధ భిక్ఖవే అస్సుతవా పుథుజ్జనో’’తిఆదిం కత్వా యావ ‘‘న మే భవిస్సతీ’’తి ఏత్తకే ఠానే. గహితగహితదిట్ఠిన్తి సక్కాయదిట్ఠియా ‘‘సో అత్తా, సో లోకో’’తిఆదినా పవత్తం సస్సతదిట్ఠిం, నో చస్సం, నో చ మే సియా’’తిఆదినా పవత్తం ఉచ్ఛేదదిట్ఠిన్తి తథా తథా గహితదిట్ఠిం. ‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, సోపి సఙ్ఖారో అనిచ్చో’’తిఆదిదేసనాయ విస్సజ్జాపేన్తో ఆగతో. తత్థ తత్థేవాస్స ఉప్పన్నదిట్ఠివివేచనతో ఇమిస్సా దేసనాయ పుగ్గలజ్ఝాసయేన పవత్తితతా వేదితబ్బా, తేవీసతియా ఠానేసు అరహత్తపాపనేన దేసనావిలాసో. తతోజో సో సఙ్ఖారోతి తతో విచికిచ్ఛాయ పచ్చయభూతతణ్హాతో జాతో విచికిచ్ఛాయ సమ్పయుత్తో సఙ్ఖారో. యది సహజాతాదిపచ్చయవసేన తతో తణ్హాతో జాతోతి తతోజో సఙ్ఖారోతి వుచ్చేయ్య, ఇదమయుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘తణ్హాసమ్పయుత్త…పే… జాయతీ’’తి చోదేతి. ఇతరో ఉపనిస్సయకోటి ఇధాధిప్పేతాతి దస్సేన్తో ‘‘అప్పహీనత్తా’’తి వత్వా ‘‘యస్స హీ’’తిఆదినా తమత్థం వివరతి. న హి తణ్హాయ విచికిచ్ఛా సమ్భవతి. యది అసతి సహజాతకోటియా ఉపనిస్సయకోటియా తణ్హాపచ్చయా విచికిచ్ఛాయ సమ్భవో ఏవ. దిట్ఠియాపీతి ద్వాసట్ఠిదిట్ఠియాపి. తేనాహ ‘‘చతూసు హీ’’తిఆది. వీసతి సక్కాయదిట్ఠియో సస్సతదిట్ఠిం ఉచ్ఛేదదిట్ఠిం విచికిచ్ఛఞ్చ పక్ఖిపిత్వా పచ్చేకం అనిచ్చతాముఖేన విపస్సనం దస్సేత్వా అరహత్తం పాపేత్వా దేసనా నిట్ఠాపితాతి ఆహ ‘‘తేవీసతియా ఠానేసూ’’తిఆది.

పాలిలేయ్యసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. పుణ్ణమసుత్తవణ్ణనా

౮౨. దిస్సతి అపదిస్సతీతి దేసో, కారణం, తఞ్చ ఖో ఞాపకం దట్ఠబ్బం. యఞ్హి సో జానితుకామో రుప్పనాదిసభావం, పఠమం పన సరూపం పుచ్ఛిత్వా పున తస్స విసేసో పుచ్ఛితబ్బోతి పఠమం ‘‘ఇమే ను ఖో’’తిఆదినా పుచ్ఛం కరోతి, ఇధాపి చ సో విసేసో ఏవ తస్స భిక్ఖునో అన్తన్తి దస్సేతి. అజానన్తో వియ పుచ్ఛతి తేసం హేతున్తి అధిప్పాయో.

తణ్హాఛన్దమూలకా పభవత్తా. పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధాతి ఏత్థ విసేసతో తణ్హుపాదానస్స గహణం ఇతరస్స తగ్గహణేనేవ గహితం తదవినాభావతోతి ఛన్దరాగో ఏవ ఉద్ధటో. ఇదన్తి తప్పఞ్హపటిక్ఖిపనం. యదిపి ఖన్ధా ఉపాదానేహి అసహజాతాపి హోన్తి ఉపాదానస్స అనారమ్మణభూతాపి, ఉపాదానం పన తేహి సహజాతమేవ, తదారమ్మణఞ్చ హోతియేవాతి దస్సేతి. న హి అసహజాతం అనారమ్మణఞ్చ ఉపాదానం అత్థీతి. ఇదాని తమత్థం వివరిత్వా దస్సేతుం ‘‘తణ్హాసమ్పయుత్తస్మి’’న్తిఆది వుత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఆరమ్మణతోతి ఆరమ్మణకరణతో. ‘‘ఏవంరూపో సియ’’న్తి ఏవంపవత్తస్స ఛన్దరాగస్స ‘‘ఏవంవేదనో సియ’’న్తి ఏవంపవత్తియా అభావతో తత్థ తత్థేవ నతసఙ్ఖారా భిజ్జన్తి, తస్మా రూపవేదనారమ్మణానం ఛన్దరాగాదీనం అభావతో అత్థేవ ఛన్దరాగవేమత్తతా. ఛన్దరాగస్స పహానాదివసేన ఛన్దరాగపటిసంయుత్తస్స అపుచ్ఛితత్తా, ‘‘అనుసన్ధి న ఘటియతీ’’తి వుత్తం. కిఞ్చాపి న ఘటియతీతి అఞ్ఞస్సేవ పుచ్ఛితత్తా, తథాపి సానుసన్ధికావ పుచ్ఛా, తతో ఏవ సానుసన్ధికం విస్సజ్జనం. తత్థ కారణమాహ ‘‘తేసం తేస’’న్తిఆదినా. తేన అజ్ఝాసయానుసన్ధివసేన సానుసన్ధికానేవ పుచ్ఛావిస్సజ్జనానీతి దస్సేతి.

పుణ్ణమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఖజ్జనీయవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.