౧. ఖన్ధసంయుత్తం

౧. నకులపితువగ్గో

౧. నకులపితుసుత్తవణ్ణనా

౧. భగ్గా నామ జానపదినో రాజకుమారా. తేసం నివాసో ఏకోపి జనపదో రుళ్హీవసేన ‘‘భగ్గా’’త్వేవ వుచ్చతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘ఏవంనామకే జనపదే’’తి, ఏవం బహువచనవసేన లద్ధనామే’’తి అత్థో. తస్మిం వనసణ్డేతి యో పన వనసణ్డో పుబ్బే మిగానం అభయత్థాయ దిన్నో, తస్మిం వనసణ్డే. యస్మా సో గహపతి తస్మిం నగరే ‘‘నకులపితా’’తి పుత్తస్స వసేన పఞ్ఞాయిత్థ, తస్మా వుత్తం ‘‘నకులపితా’’తి నకులస్స నామ దారకస్స పితాతి అత్థో. భరియాపిస్స ‘‘నకులమాతా’’తి పఞ్ఞాయిత్థ.

జరాజిణ్ణోతి జరావసేన జిణ్ణో, న బ్యాధిఆదీనం వసేన జిణ్ణో. వయోవుడ్ఢోతి జిణ్ణత్తా ఏవ వయోవుడ్ఢిప్పత్తియా వుడ్ఢో, న సీలాదివుడ్ఢియా. జాతియా మహన్తతాయ చిరరత్తతాయ జాతిమహల్లకో. తియద్ధగతోతి పఠమో మజ్ఝిమో పచ్ఛిమోతి తయో అద్ధే గతో. తత్థ పఠమం దుతియఞ్చ అతిక్కన్తత్తా పచ్ఛిమం ఉపగతత్తా వయోఅనుప్పత్తో. ఆతురకాయోతి దుక్ఖవేదనాపవిసతాయ అనస్సాదకాయో. గేలఞ్ఞం పన దుక్ఖగతికన్తి ‘‘గిలానకాయో’’తి వుత్తం. తథా హి సచ్చవిభఙ్గే (విభ. ౧౯౦ ఆదయో) దుక్ఖసచ్చనిద్దేసే దుక్ఖగ్గహణేనేవ గహితత్తా బ్యాధి న నిద్దిట్ఠో. నిచ్చపగ్ఘరణట్ఠేనాతి సబ్బదా అసుచిపగ్ఘరణభావేన. సో పనస్స ఆతురభావేనాతి ఆహ – ‘‘ఆతురంయేవ నామా’’తి. విసేసేనాతి అధికభావేన. ఆతురతీతి ఆతురో. సఙ్గామప్పత్తో సన్తత్తకాయో. జరాయ ఆతురతా జరాతురతా. కుసలపక్ఖవడ్ఢనేన మనో భావేన్తీతి మనోభావనీయా. మనసా వా భావనీయా సమ్భావనీయాతి మనోభావనీయా. అనుసాసతూతి అను అను సాసతూతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ – ‘‘పునప్పునం సాసతూ’’తి. అపరాపరం పవత్తితం హితవచనం. అనోతిణ్ణే వత్థుస్మిం యో ఏవం కరోతి, తస్స అయం గుణో దోసోతి వచనం. తన్తివసేనాతి తన్తిసన్నిస్సయేన అయం అనుసాసనీ నామ. పవేణీతి తన్తియా ఏవ వేవచనం.

అణ్డం వియ భూతోతి అధికోపమా కాయస్స అణ్డకోసతో అబలదుబ్బలభావతో. తేనాహ ‘‘అణ్డం హీ’’తిఆది. బాలోయేవ తాదిసత్తభావసమఙ్గీ ముహుత్తమ్పి ఆరోగ్యం పటిజానన్తో.

విప్పసన్నానీతి పకతిమాకారం అతిక్కమిత్వా విసేసేన పసన్నాని. తేనాహ – ‘‘సుఉ పసన్నానీ’’తి. పసన్నచిత్తసముట్ఠితరూపసమ్పదాహి తాహి తస్స ముఖవణ్ణస్స పారిసుద్ధీతి ఆహ – ‘‘పరిసుద్ధోతి నిద్దోసో’’తి. తేనేవాహ ‘‘నిరుపక్కిలేసతాయా’’తిఆది. ఏతేనేవస్సిన్ద్రియవిప్పసన్నతాకారణమ్పి సంవణ్ణితన్తి దట్ఠబ్బం. ఏస ముఖవణ్ణో. నయగ్గాహపఞ్ఞా కిరేసాతి ఇదం అనావజ్జనవసేనేవ వుత్తభావం సన్ధాయాహ.

యం నేవ పుత్తస్సాతిఆది ‘‘ఓవదతు నో, భన్తే, భగవా యథా మయం పరలోకేపి అఞ్ఞమఞ్ఞం సమాగచ్ఛేయ్యామా’’తి వుత్తవచనం సన్ధాయ వుత్తమేవ. మధురధమ్మదేసనాయేవ సత్థు సమ్ముఖా పటిలద్ధా, తస్స అత్తనో పేమగారవగహితత్తా ‘‘అమతాభిసేకో’’తి వేదితబ్బో.

ఇదం పదద్వయం. ఆరకత్తా కిలేసేహి మగ్గేన సముచ్ఛిన్నత్తా. అనయేతి అవడ్ఢియం, అనత్థేతి అత్థో. అనయే వా అనుపాయే. న ఇరియనతో అవత్తనతో. అయేతి వడ్ఢియం అత్థే ఉపాయే చ. అరణీయతోతి పయిరుపాసితబ్బతో. నిరుత్తినయేన పదసిద్ధి వేదితబ్బా పురిమేసు అత్థవికప్పేసు, పచ్ఛిమే పన సద్దసత్థవసేనపి. యదిపి అరియసద్దో ‘‘యే హి వో అరియా పరిసుద్ధకాయకమ్మన్తా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౫) విసుద్ధాసయపయోగేసు పుథుజ్జనేసుపి వట్టతి, ఇధ పన అరియమగ్గాధిగమేన సబ్బలోకుత్తరభావేన చ అరియభావో అధిప్పేతోతి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘బుద్ధా చా’’తిఆది. తత్థ పచ్చేకబుద్ధా తథాగతసావకా చ సప్పురిసాతి ఇదం ‘‘అరియా సప్పురిసా’’తి ఇధ వుత్తపదానం అత్థం అసఙ్కరతో దస్సేతుం వుత్తం. యస్మా పన నిప్పరియాయతో అరియసప్పురిసభావా అభిన్నసభావా, తస్మా ‘‘సబ్బేవ వా’’తిఆది వుత్తం.

ఏత్తావతా హి బుద్ధసావకో వుత్తో, తస్స హి ఏకన్తేన కల్యాణమిత్తో ఇచ్ఛితబ్బో పరతో ఘోసమన్తరేన పఠమమగ్గస్స అనుప్పజ్జనతో. విసేసతో చస్స భగవావ ‘‘కల్యాణమిత్తో’’తి అధిప్పేతో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘మమఞ్హి, ఆనన్ద, కల్యాణమిత్తం ఆగమ్మ జాతిధమ్మా సత్తా జాతియా పరిముచ్చన్తీ’’తిఆది (సం. ని. ౧.౧౨౯; ౫.౨). సో ఏవ చ అవేచ్చపసాదాధిగమేన దళ్హభత్తి నామ. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘యం మయా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, తం మమ సావకా జీవితహేతుపి నాతిక్కమన్తీ’’తి (ఉదా. ౪౫; చూళవ. ౩౮౫). కతఞ్ఞుతాదీహి పచ్చేకబుద్ధబుద్ధాతి ఏత్థ కతం జానాతీతి కతఞ్ఞూ. కతం విదితం పాకటం కరోతీతి కతవేదీ. పచ్చేకబుద్ధా హి అనేకేసుపి కప్పసతసహస్సేసు కతం ఉపకారం జానన్తి, కతఞ్చ పాకటం కరోన్తి సతిజననఆమిసపటిగ్గహణాదినా. తథా సంసారదుక్ఖదుక్ఖితస్స సక్కచ్చం కరోన్తి కిచ్చం, యం అత్తనా కాతుం సక్కా. సమ్మాసమ్బుద్ధో పన కప్పానం అసఙ్ఖ్యేయ్యసహస్సేసుపి కతం ఉపకారం మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయఞ్చ జానన్తి, పాకటఞ్చ కరోన్తి. సీహో వియ చ ఏవం సబ్బత్థ సక్కచ్చమేవ ధమ్మదేసనం కరోన్తేన బుద్ధకిచ్చం కరోన్తి. యాయ పటిపత్తియా అరియా దిట్ఠా నామ హోన్తి, తస్సా అప్పటిపజ్జనం, తత్థ చ ఆదరాభావో అరియానం అదస్సనసీలతా, న చ దస్సనే సాధుకారితాతి వేదితబ్బా. చక్ఖునా అదస్సావీతి ఏత్థ చక్ఖు నామ న మంసచక్ఖు ఏవ, అథ ఖో దిబ్బచక్ఖుపీతి ఆహ ‘‘దిబ్బచక్ఖునా వా’’తి. అరియభావోతి యేహి యోగతో ‘‘అరియా’’తి వుచ్చన్తి, తే మగ్గఫలధమ్మా దట్ఠబ్బా.

తత్రాతి ఞాణదస్సనస్సేవ దస్సనభావే. వత్థూతి అధిప్పేతత్థఞాపనకారణం. ఏవం వుత్తేపీతి ఏవం అఞ్ఞాపదేసేన అత్తుపనాయికం కత్వా వుత్తేపి. ధమ్మన్తి లోకుత్తరధమ్మం, చతుసచ్చధమ్మం వా. అరియకరధమ్మా అనిచ్చానుపస్సనాదయో, విపస్సియమానా వా అనిచ్చాదయో, చత్తారి వా అరియసచ్చాని.

అవినీతోతి న వినీతో అధిసీలసిక్ఖాదీనం వసేన న సిక్ఖితో. యేసం సంవరవినయాదీనం అభావేన అయం ‘‘అవినీతో’’తి వుచ్చతి, తే తావ దస్సేతుం ‘‘దువిధో వినయో నామా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సీలసంవరోతి పాతిమోక్ఖసంవరో వేదితబ్బో, సో చ అత్థతో కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో. సతిసంవరోతి ఇన్ద్రియారక్ఖా, సా చ తథాపవత్తా సతియేవ. ఞాణసంవరోతి ‘‘సోతానం సంవరం బ్రూమీ’’తి (సు. ని. ౧౦౪౧) వత్వా ‘‘పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి (సు. ని. ౧౦౪౧) వచనతో సోతసఙ్ఖాతానం తణ్హాదిట్ఠిదుచ్చరితఅవిజ్జాఅవసిట్ఠకిలేసానం సంవరో పిదహనం సముచ్ఛేదఞాణన్తి వేదితబ్బం. ఖన్తిసంవరోతి అధివాసనా, సా చ తథాపవత్తా ఖన్ధా, అదోసో వా, ‘‘పఞ్ఞా’’తి కేచి వదన్తి. వీరియసంవరో కామవితక్కాదీనం వినోదనవసేన పవత్తం వీరియమేవ. తేన తేన అఙ్గేన తస్స తస్స అఙ్గస్స పహానం తదఙ్గప్పహానం. విక్ఖమ్భనవసేన పహానం విక్ఖమ్భనప్పహానం. సేసపదత్తయేపి ఏసేవ నయో.

ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేనాతిఆది సీలసంవరాదీనం వివరణం. తత్థ సముపేతోతి ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన ‘‘ఉపగతో’’తిఆదినా విభఙ్గే (విభ. ౫౧౧) ఆగతం సంవరవిభఙ్గం దస్సేతి. కాయదుచ్చరితాదీనన్తి దుస్సీల్యసఙ్ఖాతానం కాయవచీదుచ్చరితాదీనం ముట్ఠసచ్చసఙ్ఖాతస్స పమాదస్స, అభిజ్ఝాదీనం వా అక్ఖన్తిఅఞ్ఞాణకోసజ్జానఞ్చ. సంవరణతోతి పిదహనతో, వినయనతోతి కాయవాచాచిత్తానం విరూపపవత్తియా వినయనతో, కాయదుచ్చరితాదీనం వా అపనయనతో, కాయాదీనం వా జిమ్హపవత్తిం విచ్ఛిన్దిత్వా ఉజుకనయనతోతి అత్థో. పచ్చయసమవాయే ఉప్పజ్జనారహానం కాయదుచ్చరితాదీనం తథా తథా అనుప్పాదనమేవ సంవరణం వినయనఞ్చ వేదితబ్బం.

యం పహానన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘నామరూపపరిచ్ఛేదాదీసు విపస్సనాఞాణేసూ’’తి కస్మా వుత్తం? నను నామరూపపరిచ్ఛేదపచ్చయపరిగ్గహకఙ్ఖావితరణాని న విపస్సనాఞాణాని సమ్మసనాకారేన అప్పవత్తనతో? సచ్చమేతం, విపస్సనాఞాణస్స పన అధిట్ఠానభావతో ఏవం వుత్తం. నామరూపమత్తమిదం, ‘‘నత్థి ఏత్థ అత్తా వా అత్తనియం వా’’తి ఏవం పవత్తఞాణం నామరూపవవత్థానం. సతి విజ్జమానే ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతే కాయే, సయం వా సతీ తస్మిం కాయే దిట్ఠి సక్కాయదిట్ఠి, సా చ ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి ఏవం పవత్తా అత్తదిట్ఠి. తస్స నామరూపస్స కమ్మావిజ్జాదిపచ్చయపరిగ్గణ్హనఞాణం పచ్చయపరిగ్గహో. ‘‘నత్థి హేతు, నత్థి పచ్చయో సత్తానం సంకిలేసాయా’’తిఆదినయప్పవత్తా అహేతుదిట్ఠి. ‘‘ఇస్సరపురిసపజాపతిపకతిఅణుకాలాదీహి లోకో పవత్తతి నివత్తతి చా’’తి తథా తథా పవత్తా దిట్ఠి విసమహేతుదిట్ఠి. తస్సేవాతి పచ్చయపరిగ్గహస్సేవ. కఙ్ఖావితరణేనాతి యథా ఏతరహి నామరూపస్స కమ్మాదిపచ్చయతో ఉప్పత్తి, ఏవం అతీతే అనాగతేపీతి తీసు కాలేసు విచికిచ్ఛాపనయనఞాణేన. కథంకథీభావస్సాతి ‘‘అహోసిం ను ఖో అహం అతీతమద్ధాన’’న్తిఆదినయపవత్తాయ (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦) సంసయప్పవత్తియా. కలాపసమ్మసనేనాతి ‘‘యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్న’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౩.౪౮-౪౯) ఖన్ధపఞ్చకం ఏకాదససు ఓకాసేసు పక్ఖిపిత్వా సమ్మసనవసేన పవత్తేన విపస్సనాఞాణేన. అహం మమాతి గాహస్సాతి ‘‘అత్తా అత్తనియ’’న్తి గహణస్స. మగ్గామగ్గవవత్థానేనాతి మగ్గామగ్గఞాణవిసుద్ధియా. అమగ్గే మగ్గసఞ్ఞాయాతి అమగ్గే ఓభాసాదికే ‘‘మగ్గో’’తి ఉప్పన్నసఞ్ఞాయ. యస్మా సమ్మదేవ సఙ్ఖారానం ఉదయం పస్సన్తో ‘‘ఏవమేతే సఙ్ఖారా అనురూపకారణతో ఉప్పజ్జన్తి, న పన ఉచ్ఛిజ్జన్తీ’’తి గణ్హాతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఉదయదస్సనేన ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా’’తి. యస్మా పన సఙ్ఖారానం వయం ‘‘యదిపిమే సఙ్ఖారా అవిచ్ఛిన్నా వత్తన్తి, ఉప్పన్నుప్పన్నా పన అప్పటిసన్ధికా నిరుజ్ఝన్తేవా’’తి పస్సతో కుతో సస్సతగ్గాహో. తస్మా వుత్తం ‘‘వయదస్సనేన సస్సతదిట్ఠియా’’తి. భయదస్సనేనాతి భయతూపట్ఠానఞాణేన. సభయేతి సబ్బభయానం ఆకరభావతో సకలదుక్ఖవూపసమసఙ్ఖాతస్స పరమస్సాసస్స పటిపక్ఖభావతో చ సభయే ఖన్ధపఞ్చకే. అభయసఞ్ఞాయాతి ‘‘అభయం ఖేమ’’న్తి ఉప్పన్నసఞ్ఞాయ. అస్సాదసఞ్ఞా నామ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధేసు అస్సాదనవసేన పవత్తసఞ్ఞా, యో ‘‘ఆలయాభినివేసో’’తిపి వుచ్చతి. అభిరతిసఞ్ఞా తత్థేవ అభిరమణవసేన పవత్తసఞ్ఞా, యా ‘‘నన్దీ’’తిపి వుచ్చతి. అముచ్చితుకామతా ఆదానం. అనుపేక్ఖా సఙ్ఖారేహి అనిబ్బిన్దనం, సాలయతాతి అత్థో. ధమ్మట్ఠితియం పటిచ్చసముప్పాదే. పటిలోమభావో సస్సతుచ్ఛేదగ్గాహో, పచ్చయాకారపటిచ్ఛాదకమోహో వా. నిబ్బానే చ పటిలోమభావో సఙ్ఖారేసు నతి, నిబ్బానపటిచ్ఛాదకమోహో వా. సఙ్ఖారనిమిత్తగ్గాహోతి యాదిసస్స కిలేసస్స అప్పహీనతా విపస్సనా సఙ్ఖారనిమిత్తం న ముఞ్చతి, సో కిలేసో, యో ‘‘సంయోగాభినివేసో’’తిపి వుచ్చతి, సఙ్ఖారనిమిత్తగ్గాహస్స, అతిక్కమనమేవ వా పహానం.

పవత్తి ఏవ పవత్తిభావో, పరియుట్ఠానన్తి అత్థో. నీవరణాదిధమ్మానన్తి ఆది-సద్దేన నీవరణపక్ఖియా కిలేసా వితక్కవిచారాదయో చ గయ్హన్తి. చతున్నం అరియమగ్గానం భావితత్తా అచ్చన్తం అప్పవత్తిభావేన యం పహానన్తి సమ్బన్ధో. కేన పన పహానన్తి? ‘‘అరియమగ్గేహేవా’’తి విఞ్ఞాయమానోయమత్థో తేసం భావితత్తా అప్పవత్తివచనతో. ‘‘సముదయపక్ఖికస్సా’’తి ఏత్థ చత్తారోపి మగ్గా చతుసచ్చాభిసమయాతి కత్వా తేహి పహాతబ్బేన తేన తేన సముదయసఙ్ఖాతేన లోభేన సహ పహాతబ్బత్తా సముదయసభావత్తా చ. సచ్చవిభఙ్గే చ సబ్బకిలేసానం సముదయభావస్స వుత్తత్తా ‘‘సముదయపక్ఖికా’’తి దిట్ఠిఆదయో వుచ్చన్తి. పటిపస్సద్ధత్తం వూపసన్తతా.

సఙ్ఖతనిస్సటతా సఙ్ఖారసభావాభావో. పహీనసబ్బసఙ్ఖతన్తి విరహితసబ్బసఙ్ఖతం, విసఙ్ఖారన్తి అత్థో. పహానఞ్చ తం వినయో చాతి పహానవినయో పురిమేన అత్థేన. దుతియేన పన పహీయతీతి పహానం, తస్స వినయోతి యోజేతబ్బో.

భిన్నసంవరత్తాతి నట్ఠసంవరత్తా, సంవరాభావతోతి అత్థో. తేన అసమాదిన్నసంవరోపి సఙ్గహితోవ హోతి. సమాదానేన హి సమ్పాదేతబ్బో సంవరో, తదభావే న హోతీతి. అరియేతి అరియో. పచ్చత్తవచనఞ్హేతం. ఏసేసేతి ఏసో ఏసో, అత్థతో అనఞ్ఞోతి అత్థో. తజ్జాతేతి అత్థతో తంసభావో, సప్పురిసో అరియసభావో, అరియో చ సప్పురిసభావోతి అత్థో.

సో అహన్తి అత్తనా పరికప్పితం అత్తానం దిట్ఠిగతికో వదతి. ‘‘అహంబుద్ధినిబన్ధనో అత్తా’’తి హి అత్తవాదినో లద్ధి. అద్వయన్తి ద్వయతారహితం. అభిన్నం వణ్ణమేవ ‘‘అచ్చీ’’తి గహేత్వా ‘‘అచ్చీతి వణ్ణో ఏవా’’తి తేసం ఏకత్తం పస్సన్తో వియ యథాపరికప్పితం అత్తానం ‘‘రూప’’న్తి, యథాదిట్ఠం వా రూపం, ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా తేసం ఏకత్తం పస్సన్తో దట్ఠబ్బో. ఏత్థ చ ‘‘రూపం అత్తా’’తి ఇమిస్సా పవత్తియా అభావేపి రూపే అత్తగ్గహణం పవత్తమానం అచ్చియం వణ్ణగ్గహణం వియ ‘‘అద్వయదస్సన’’న్తి వుత్తం. ఉపమాయో చ అనఞ్ఞత్తాదిగహణనిదస్సనవసేనేవ వుత్తా, న వణ్ణాదీనం వియ అత్తనో విజ్జమానదస్సనత్థం. న హి అత్తని సామిభావేన రూపఞ్చ సకిఞ్చనభావేన సమనుపస్సతి. అత్తని వా రూపన్తి అత్తానం రూపస్స సభావతో ఆధారణభావేన. రూపస్మిం వా అత్తానన్తి రూపస్స అత్తనో ఆధారణభావేన దిట్ఠిపస్సనాయ పస్సతి. పరియుట్ఠట్ఠాయీతి పరియుట్ఠానప్పత్తాహి దిట్ఠితణ్హాహి ‘‘రూపం అత్తా, రూపవా అత్తా’’తిఆదినా ఖన్ధపఞ్చకం మిచ్ఛా గహేత్వా తిట్ఠనతో. తేనాహ ‘‘పరియుట్ఠానాకారేనా’’తిఆది. ఏసేవ నయోతి యో ‘‘ఇధేకచ్చో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తిఆదినా రూపక్ఖన్ధే వుత్తో సంవణ్ణనానయో, వేదనాక్ఖన్ధాదీసుపి ఏసో ఏవ నయో వేదితబ్బో.

సుద్ధరూపమేవాతి అరూపేన అమిస్సితం కేవలం రూపమేవ. అరూపన్తి సుద్ధఅరూపం రూపస్స అగ్గహితత్తా. చతూసు ఖన్ధేసు తిణ్ణం తిణ్ణం వసేనాతి చతూసు ఖన్ధేసు తిణ్ణం తిణ్ణం గహణవసేన రూపారూపమిస్సకో అత్తా కథితో తస్మిం తస్మిం గహణే వేదనాదివినిముత్తఅరూపధమ్మే కసిణరూపేన సద్ధిం సబ్బరూపధమ్మే చ ఏకజ్ఝం గహణసిద్ధితో. పఞ్చసు ఠానేసు ఉచ్ఛేదదిట్ఠి కథితా, తే తే ఏవ ధమ్మే ‘‘అత్తా’’తి గహణతో తేసఞ్చ ఉచ్ఛేదభావతో. అవసేసేసు పన పన్నరససు ఠానేసు రూపం ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వాపి దిట్ఠిగతికో తత్థ నిచ్చసఞ్ఞం న విస్సజ్జేతి కసిణరూపేన తం మిస్సేత్వా తస్స చ ఉప్పాదాదీనం అదస్సనతో, తస్మాస్స తత్థపి హోతియేవ సస్సతదిట్ఠి ఏకచ్చసస్సతగాహవసేనపి. మగ్గావరణా విపరీతదస్సనతో. న సగ్గావరణా అకమ్మపథప్పత్తతాయ. అకిరియాహేతుకనత్థికదిట్ఠియో ఏవ హి కమ్మపథదిట్ఠియో.

కాయోతి రూపకాయో. సో ఆతురోయేవ అసవసభావతో. రాగదోసమోహానుగతన్తి అప్పహీనరాగదోసమోహసన్తానే పవత్తం. ఇధాతి ఇమస్మిం సుత్తే. దస్సితం ఆతురభావేన. నిక్కిలేసతాయాతి సయం పహీనకిలేససన్తానగతతాయ. సేఖా నేవ ఆతురచిత్తా పహీనకిలేసే ఉపాదాయ, అప్పహీనే పన ఉపాదాయ ఆతురచిత్తా. అనాతురచిత్తతంయేవ భజన్తి వట్టానుసారిమహాజనస్స వియ తేసం చిత్తస్స కిలేసవసేన ఆతురత్తాభావతో.

నకులపితుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దేవదహసుత్తవణ్ణనా

౨. దేవా వుచ్చన్తి రాజానో ‘‘దిబ్బన్తి కామగుణేహి కీళన్తి లళన్తి, అత్తనో వా పుఞ్ఞానుభావేన జోతన్తీ’’తి కత్వా. తేసం దహోతి దేవదహో. సయంజాతో వా సో హోతి, తస్మాపి ‘‘దేవదహో’’తి వుత్తో. తస్స అవిదూరే నిగమో ‘‘దేవదహ’’న్త్వేవ సఙ్ఖం గతో యథా ‘‘వరణానగరం, గోధాగామో’’తి. పచ్ఛాభూమియం అపరదిసాయం నివిట్ఠజనపదో పచ్ఛాభూమం, తం గన్తుకామా పచ్ఛాభూమగమికా. తే సభారేతి తే భిక్ఖూ థేరస్స వసేన సభారే కాతుకామతాయ. యది థేరో తేసం భారో, థేరస్సపి తే భారా ఏవాతి ‘‘తే సభారే కాతుకామతాయా’’తి వుత్తం. ఏవఞ్హి థేరో తే ఓవదితబ్బే అనుసాసితబ్బే మఞ్ఞతీతి. ఇదాని తమత్థం వివరన్తో ‘‘యో హీ’’తిఆదిమాహ. అయం నిబ్భారో నామ కఞ్చి పుగ్గలం అత్తనో భారం కత్వా అవత్తనతో.

చతుబ్బిధేనాతి ధాతుకోసల్లం ఆయతనకోసల్లం పటిచ్చసముప్పాదకోసల్లం ఠానాట్ఠానకోసల్లన్తి ఏవం చతుబ్బిధేన.

తే మహల్లకాబాధికాతిదహరపుగ్గలే గణ్హిత్వావ గచ్ఛతి. తే హి దివసద్వయేన వూపసన్తపరిస్సమా ఏవ. హత్థివానరతిత్తిరపటిబద్ధం వత్థుం కథేత్వా. ‘‘ఏళకాళగుమ్బేతి కాళతిణగచ్ఛమణ్డపే’’తిపి వదన్తి.

వివిధం నానాభూతం రజ్జం విరజ్జం, విరజ్జమేవ వేరజ్జం, తత్థ గతం, పరదేసగతన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఏకస్సా’’తిఆది. చిత్తసుదత్తాదయోతి చిత్తగహపతిఅనాథపిణ్డికాదయో. వీమంసకాతి ధమ్మవిచారకా. కిన్తి కీదిసం. దస్సనన్తి సిద్ధన్తం. ఆచిక్ఖతి కీదిసన్తి అధిప్పాయో. ధమ్మస్సాతి భగవతా వుత్తధమ్మస్స. అనుధమ్మన్తి అనుకూలం అవిరుజ్ఝనధమ్మం. సో పన వేనేయ్యజ్ఝాసయానురూపదేసనావిత్థారోతి ఆహ – ‘‘వుత్తబ్యాకరణస్స అనుబ్యాకరణ’’న్తి. ధారేతి అత్తనో ఫలన్తి ధమ్మో, కారణన్తి ఆహ – ‘‘సహధమ్మికోతి సకారణో’’తి. ఇమినాపి పాఠన్తరేన వాదో ఏవ దీపితో, న తేన పకాసితా కిరియా.

తణ్హావసేనేవ ఛన్నమ్పి పదానం అత్థో వేదితబ్బో. యస్మా రాగాదయో తణ్హాయ ఏవ అవత్థావిసేసాతి. తేనాహ ‘‘తణ్హా హీ’’తిఆది. విహనన్తి కాయం చిత్తఞ్చాతి విఘాతో, దుక్ఖన్తి ఆహ – ‘‘అవిఘాతోతి నిదుక్ఖో’’తి. ఉపాయాసేతి ఉపతాపేతీతి ఉపాయాసో, ఉపతాపో. తప్పటిపక్ఖో పన అనుపాయాసో నిరూపతాపో దట్ఠబ్బో. సబ్బత్థాతి సబ్బవారేసు.

దేవదహసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. హాలిద్దికానిసుత్తవణ్ణనా

౩. ‘‘అవన్తిదక్ఖిణాపథే’’తి అఞ్ఞేసు సుత్తపదేసు ఆగతత్తా ఆహ ‘‘అవన్తిదక్ఖిణాపథసఙ్ఖాతే’’తి. మజ్ఝిమదేసతో హి దక్ఖిణదిసాయ అవన్తిరట్ఠం. పవత్తయిత్థ ఏత్థ లద్ధీతి పవత్తం, పవత్తితబ్బట్ఠానన్తి ఆహ ‘‘లద్ధిపవత్తట్ఠానే’’తి. రుప్పనసభావో ధమ్మోతి కత్వా రూపధాతూతి రూపక్ఖన్ధో వుత్తో. రూపధాతుమ్హి ఆరమ్మణపచ్చయభూతేన రాగేన సహజాతేనపి అసహజాతేనపి ఉపనిస్సయభూతేన అప్పహీనభావేనేవ వినిబద్ధం పటిబద్ధం కమ్మవిఞ్ఞాణం. ఓకసారీతి వుచ్చతి – ‘‘తస్మిం రూపధాతుసఞ్ఞితే ఓకే సరతి పవత్తతీ’’తి కత్వా. అవతి ఏత్థ గచ్ఛతి పవత్తతీతి ఓకం, పవత్తిట్ఠానం. తేనాహ – ‘‘గేహసారీ ఆలయసారీ’’తి.

ఉగచ్ఛతి వా ఏత్థ వేదనాదీహి సద్ధిం సమవేతీతి ఓకో, చక్ఖురూపాది. పచ్చయోతి ఆరమ్మణాదివసేన పచ్చయో. పచ్చయో హోతీతి అనన్తరసమనన్తరాదినా చేవ కమ్మూపనిస్సయఆరమ్మణాదినా చ. ‘‘విఞ్ఞాణధాతు ఖో, గహపతీ’’తి ఏవం వుత్తే ‘‘కమ్మవిఞ్ఞాణవిపాకవిఞ్ఞాణేసు కతరం ను ఖో’’తి సమ్మోహో భవేయ్య. తస్స సమ్మోహస్స విఘాతత్థం అపగమనత్థం. అసమ్భిన్నావాతి అసంకిణ్ణావ దేసనా కతా. ఆరమ్మణవసేన చతస్సో అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణట్ఠితియో వుత్తా – ‘‘రూపుపయం వా, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం తిట్ఠమానం తిట్ఠేయ్య, రూపారమ్మణ’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౩.౫౩). తా విఞ్ఞాణట్ఠితియో దస్సేతుమ్పి.

దళ్హం అభినివేసవసేన ఆరమ్మణం ఉపేన్తీతి ఉపయా, తణ్హాదిట్ఠియో. అధిట్ఠానభూతాతి పతిట్ఠానభూతా. అభినివేసభూతాతి తం తం ఆరమ్మణం అభినివిస్స అజ్ఝోసాయ పవత్తియా కారణభూతా. అనుసయభూతాతి రాగానుసయదిట్ఠానుసయభూతా. ఉపరిమకోటియాతి పహానస్స ఉపరిమకోటియా. బుద్ధానఞ్ఞేవ హి తే సవాసనా పహీనా. పుబ్బే అగ్గహితం విఞ్ఞాణం అగ్గహితమేవాతి కత్వా కస్మా ఇధ దేసనా కతాతి చోదేతి – ‘‘ఇధ విఞ్ఞాణం కస్మా గహిత’’న్తి. పుబ్బే ‘‘విఞ్ఞాణధాతురాగవినిబన్ధఞ్చ విఞ్ఞాణ’’న్తి వుచ్చమానే యథా యథా సమ్మోహో సియా పచ్చయపచ్చయుప్పన్నవిభాగస్స దుక్కరత్తా, ఇధ పన సమ్మోహస్స ఓకాసోవ నత్థి అవిసేసేన పఞ్చసు ఖన్ధేసు కిలేసప్పహానవసేనాతి. తేనాహ ‘‘కిలేసప్పహానదస్సనత్థ’’న్తిఆది. కమ్మవిఞ్ఞాణేన ఓకం అసరన్తేనా’’తి ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే కరణవచనం. అసరన్తేనాతి అనుపగచ్ఛన్తేన.

పచ్చయట్ఠేనాతి ఆరమ్మణాదిపచ్చయభావేన. నిమిత్తం ఉప్పత్తికం. ఆరమ్మణ…పే… నికేతన్తి ఆరమ్మణకరణసఙ్ఖాతేన నివాసట్ఠానభూతేన రూపమేవ నికేతన్తి రూపనిమిత్తనికేతం.

ఛన్దరాగస్స బలవదుబ్బలతాయాతి అజ్ఝత్తఖన్ధపఞ్చకే ఛన్దరాగస్స బలవభావేన తం ‘‘ఓకో’’తి, బహిద్ధా ఛసు ఆరమ్మణేసు తస్స దుబ్బలతాయ తాని ‘‘నికేత’’న్తి వుత్తాని. ఇదాని యథావుత్తమత్థం పాకటం కత్వా దస్సేతుం ‘‘సమానేపి హీ’’తిఆది వుత్తం. ఓకోతి వుచ్చతి గేహమేవ రత్తిట్ఠానభావతో. నికేతన్తి వుచ్చతి ఉయ్యానాది దివాట్ఠానభావతో. తతో దుబ్బలతరో హోతి ఛన్దరాగో.

గేహస్సితసుఖేనాతి గేహనిస్సితేన చిత్తస్స సుఖేన సుఖితో సుఖప్పత్తో హోతి. కిచ్చకరణీయేసూతి ఖుద్దకేసు చేవ మహన్తేసు చ కత్తబ్బత్థేసు. సయన్తి అత్తనా. అన్తోతి చిత్తజ్ఝాసయే.

ఏవంరూపోతి ఈదిసరూపో. వణ్ణసద్దో వియ రూపసద్దో రూపాయతనస్స వియ సణ్ఠానస్సపి వాచకోతి అధిప్పాయేన ‘‘దీఘరస్స కాళోదాతాదీసు రూపేసూ’’తి వుత్తం. సుఖాదీసూతి సోమనస్సాదీసు. తత్థ హి ‘‘అభిణ్హం సోమనస్సితో భవేయ్య’’న్తి పత్థనా సియా. ఏవంసఞ్ఞో నామాతి విసయవసేన సఞ్ఞావిసేసపత్థనమాహ. ఏవంవిఞ్ఞాణోతి పన ఇధ విసయముఖేన విఞ్ఞాణవిసేసపత్థనం వదతి – ‘‘ఏవంనిపుణరూపదస్సనసమత్థం, ఏవంపఞ్చపసాదపటిమణ్డితనిస్సయఞ్చ మే విఞ్ఞాణం భవేయ్యా’’తి.

వట్టం పురతో అకురూమానోతి లోకే చిత్తం అపత్థేన్తో. అసిలిట్ఠం పుబ్బేనాపరం అసమ్బద్ధం. వదన్తి ఏతేనాతి వాదో, దోసోతి ఆహ – ‘‘తుయ్హం దోసో’’తిఆది. ఇధేవ ఇమస్మింయేవ సమాగమే. నిబ్బేఠేహి దోసతో అత్తానం మోచేహి.

హాలిద్దికానిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. దుతియహాలిద్దికానిసుత్తవణ్ణనా

౪. చూళఛక్కపఞ్హేతి మూలపణ్ణాసే చూళతణ్హాసఙ్ఖయసుత్తే (మ. ని. ౧.౩౯౦ ఆదయో). మహాసక్కపఞ్హేపీతి మహాతణ్హాసఙ్ఖయసుత్తేపి (మ. ని. ౧.౩౯౬ ఆదయో). ఏతన్తి ‘‘యే తే సమణబ్రాహ్మణా’’తిఆదిసుత్తపదం. తణ్హా సమ్మదేవ ఖీయతి ఏత్థాతి తణ్హాసఙ్ఖయో, అసఙ్ఖతా ధాతూతి ఆహ ‘‘తణ్హాసఙ్ఖయే నిబ్బానే’’తి. అన్తం అతిక్కన్తనిట్ఠాతి అన్తరహితనిట్ఠా. తేనాహ ‘‘సతతనిట్ఠా’’తి. సేసపదేసూతి ‘‘అచ్చన్తయోగక్ఖేమినో’’తిఆదీసు.

దుతియహాలిద్దికానిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సమాధిసుత్తవణ్ణనా

౫. సమాధీతి అప్పనాసమాధి, ఉపచారసమాధి వా. కమ్మట్ఠానన్తి సమాధిపాదకం విపస్సనాకమ్మట్ఠానం. ‘‘ఫాతిం గమిస్సతీ’’తి పాఠో. పత్థేతీతి ‘‘అహో వత మే ఈదిసం రూపం భవేయ్యా’’తి. అభివదతీతి తణ్హాదిట్ఠివసేన అభినివేసం వదతి. తేనాహ ‘‘తాయ అభినన్దనాయా’’తిఆది. ‘‘అహో పియం ఇట్ఠ’’న్తి వచీభేదే అసతిపి తథా లోభుప్పాదే సతి అభివదతియేవ నామ. తేనాహ ‘‘వాచం అభిన్దన్తో’’తి. ‘‘మమ ఇద’’న్తి అత్తనో పరిణామేత్వా అనఞ్ఞగోచరం వియ కత్వా గణ్హన్తో అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘గిలిత్వాతి పరినిట్ఠపేత్వా గణ్హాతీ’’తి. ‘‘అభినన్దతీ’’తిఆదయో పుబ్బభాగవసేన వుత్తా, ‘‘ఉప్పజ్జతి నన్దీ’’తి ద్వారప్పత్తవసేన. పఠమేహి పదేహి అనుసయో, పచ్ఛిమేన పరియుట్ఠానన్తి కేచి ‘‘గహణట్ఠేన ఉపాదాన’’న్తి కత్వా. నాభినన్దతి నాభివదతీతి ఏత్థ హేట్ఠా వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. న ‘‘ఇట్ఠం కన్త’’న్తి వదతీతి ‘‘ఇట్ఠ’’న్తి న వదతి, ‘‘కన్త’’న్తి న వదతి. నాభివదతియేవ తణ్హాయ అనుపాదియత్తా.

సమాధిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. పటిసల్లాణసుత్తవణ్ణనా

౬. ఞత్వా ఆహాతి ‘‘సతి కాయవివేకే చిత్తవివేకో, తస్మిం సతి ఉపధివివేకో చ ఇమేసం లద్ధుం వట్టతీ’’తి ఞత్వా ఆహ.

పటిసల్లాణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ఉపాదాపరితస్సనాసుత్తవణ్ణనా

౭. గహణేన ఉప్పన్నం పరితస్సనన్తి ఖన్ధపఞ్చకే ‘‘అహం మమా’’తి గహణేన ఉప్పన్నం తణ్హాపరితస్సనం దిట్ఠిపరితస్సనఞ్చ. అపరితస్సనన్తి పరితస్సనాభావం, పరితస్సనపటిపక్ఖం వా. అహు వత మేతం బలయోబ్బనాది. కమ్మవిఞ్ఞాణన్తి విపరిణామారమ్మణం తణ్హాదిట్ఠిసహగతం విఞ్ఞాణం తదనువత్తి చ. అనుపరివత్తి నామ తం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తి. తేనాహ ‘‘విపరిణామారమ్మణచిత్తతో’’తి. అకుసలధమ్మసముప్పాదాతి తణ్హాయ అఞ్ఞాకుసలధమ్మసముప్పాదా. పరియాదియిత్వాతి ఖేపేత్వా, తస్స పవత్తితుం ఓకాసం అదత్వా. సఉత్తాసోతి తణ్హాదిట్ఠివసేన సఉత్తాసో. గణ్హిత్వాతి తణ్హాదిట్ఠిగ్గాహేహి గహేత్వా తేసఞ్చేవ వసేన పరితస్సకో. రూపభేదానుపరివత్తి చిత్తం న హోతి. వట్టతీతి సబ్బాకారేన వత్తుం యుత్తన్తి అత్థో.

ఉపాదాపరితస్సనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. దుతియఉపాదాపరితస్సనాసుత్తవణ్ణనా

౮. తణ్హామానదిట్ఠివసేన దేసనా కతా ‘‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’తి దేసనాయ ఆగతత్తా. చతూసు సుత్తేసూతి పఞ్చమాదీసు చతూసు సుత్తేసు. చతుత్థే పన వివట్టమేవ కథితం.

దుతియఉపాదాపరితస్సనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. కాలత్తయఅనిచ్చసుత్తవణ్ణనా

౯. యది అతీతానాగతం ఏతరహి నత్థిభావతో అనిచ్చం, పచ్చుప్పన్నమ్పి తదా నత్థీతి కో పన వాదో తస్స అనిచ్చతాయ, పచ్చుప్పన్నమ్హి కథావ కా ఉదయబ్బయపరిచ్ఛిన్నత్తా తస్స. వుత్తఞ్హేతం ‘‘నిబ్బత్తా యే చ తిట్ఠన్తి, ఆరగ్గే సాసపూపమా’’తి (మహాని. ౧౦).

కాలత్తయఅనిచ్చసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦-౧౧. కాలత్తయదుక్ఖసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦-౧౧. తథారూపేనేవాతి యథారూపేనేవ పుగ్గలజ్ఝాసయేన నవమం సుత్తం కథితం, తథారూపేనేవాతి. తే కిర భిక్ఖూ అతీతానాగతం ‘‘దుక్ఖ’’న్తి సల్లక్ఖేత్వా, తథా ‘‘అనత్తా’’తి సల్లక్ఖేత్వా పచ్చుప్పన్నే కిలమింసు. ‘‘అథ నేస’’న్తిఆది సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయేన వత్తబ్బం.

కాలత్తయదుక్ఖసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

నకులపితువగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అనిచ్చవగ్గో

౧-౧౦. అనిచ్చాదిసుత్తవణ్ణనా

౧౨-౨౧. పుచ్ఛావసికం ఆనన్దత్థేరస్స పుచ్ఛావసేన దేసితత్తా.

అనిచ్చాదిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అనిచ్చవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. భారవగ్గో

౧. భారసుత్తవణ్ణనా

౨౨. ఉపాదానానం ఆరమ్మణభూతా ఖన్ధా ఉపాదానక్ఖన్ధా. పరిహారభారియట్ఠేనాతి పరిహారస్స భారియభావేన గరుతరభావేన. వుత్తమేవ అత్థం పాకటం కాతుం ‘‘ఏతేసఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా ఏతాని ఠానగమనాదీని రూపారూపధమ్మానం పఙ్గులజచ్చన్ధానం వియ అఞ్ఞమఞ్ఞూపస్సయవసేన ఇజ్ఝన్తి, న పచ్చేకం, తస్మా ‘‘ఏతేస’’న్తి అవిసేసవచనం కతం. పుగ్గలన్తి ఖన్ధసన్తానం వదతి. ఖన్ధసన్తానో హి అవిచ్ఛేదేన పవత్తమానో యావ పరినిబ్బానా ఖన్ధభారం వహన్తో వియ లోకే ఖాయతి తబ్బినిముత్తస్స సత్తస్స అభావతో. తేనాహ ‘‘పుగ్గలో’’తిఆది. భారహారోతి జాతోతి భారహారో నామ జాతో.

పునబ్భవకరణం పునబ్భవో, తం ఫలం అరహతి, తత్థ నియుత్తాతి వా పోనోభవికా. తబ్భావసహగతం యథా ‘‘సనిదస్సనా ధమ్మా’’తి, న సంసట్ఠసహగతం, నాపి ఆరమ్మణసహగతం. ‘‘తత్ర తత్రా’’తి యం యం ఉప్పత్తిట్ఠానం, రూపాదిఆరమ్మణం వా పత్వా తత్రతత్రాభినన్దినీ. తేనాహ ‘‘ఉపపత్తిట్ఠానే వా’’తిఆది. పఞ్చకామగుణికోతి పఞ్చకామగుణారమ్మణో. రూపారూపూపపత్తిభవే రాగో రూపారూపభవరాగో. ఝాననికన్తి ఝానసఙ్ఖాతే కమ్మభవే రాగో. సస్సతాదిట్ఠీతి భవదిట్ఠి, తంసహగతో రాగో. అయన్తి రాగో భవతణ్హా నామ. ఉచ్ఛేదదిట్ఠి విభవదిట్ఠి నామ, తంసహగతో ఛన్దరాగో విభవతణ్హా నామ. ఏస పుగ్గలో ఖన్ధభారం ఆదియతి తణ్హావసేన పటిసన్ధిగ్గహణతో. ‘‘అసేసమేత్థ తణ్హా విరజ్జతి పలుజ్జతి నిరుజ్ఝతి పహీయతీ’’తిఆదినా సబ్బపదాని నిబ్బానవసేనేవ వేదితబ్బానీతి ఆహ ‘‘సబ్బం నిబ్బానస్సేవ వేవచన’’న్తి.

భారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పరిఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా

౨౩. పరిజానితబ్బేతి పహానపరిఞ్ఞాయ పరిజానితబ్బే. తథా పరిజాననఞ్చ తత్థ ఛన్దరాగప్పహానం, తేసం అతిక్కమోతి ఆహ ‘‘సమతిక్కమితబ్బేతి అత్థో’’తి. అచ్చన్తపరిఞ్ఞన్తి నిబ్బానం వదతి. తేనాహ ‘‘సమతిక్కమన్తి అత్థో’’తి.

పరిఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. అభిజానసుత్తవణ్ణనా

౨౪. ఞాతపరిఞ్ఞా కథితా ‘‘అభివిసిట్ఠాయ పఞ్ఞాయ జానన’’న్తి కత్వా. దుతియపదేనాతి ‘‘పరిజాన’’న్తి పదేన. తతియచతుత్థేహీతి ‘‘విరాజయం పజహ’’న్తి పదేహి.

అభిజానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪-౯. ఛన్దరాగసుత్తాదివణ్ణనా

౨౫-౩౦. ధాతుసంయుత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని, కేవలఞ్హి ఏత్థ ఖన్ధవసేన దేసనా ఆగతా, తత్థ ధాతువసేనాతి అయమేవ విసేసో. చత్తారి సచ్చాని కథితాని అస్సాదాదీనవనిస్సరణవసేన దేసనాయ పవత్తత్తా.

ఛన్దరాగసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. అఘమూలసుత్తవణ్ణనా

౩౧. అఘం వుచ్చతి పాపం, అఘనిమిత్తతాయ అఘం దుక్ఖం. ఇదఞ్హి దుక్ఖం నామ విసేసతో పాపహేతుకం కమ్మఫలసఞ్ఞితం. తథా వట్టదుక్ఖం అవిజ్జాతణ్హామూలకత్తా. అఘస్స నిమిత్తతాయ అఘం దుక్ఖం. వట్టానుసారీ మహాజనో హి దుక్ఖాభిభూతో తస్స పతికారం మఞ్ఞమానో తం తం కరోతీతి.

అఘమూలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. పభఙ్గుసుత్తవణ్ణనా

౩౨. పభిజ్జనసభావన్తి ఖణే ఖణే పభఙ్గుసభావం.

పభఙ్గుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

భారవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. నతుమ్హాకంవగ్గో

౧. నతుమ్హాకంసుత్తవణ్ణనా

౩౩. ఛన్దరాగప్పహానేనాతి తప్పటిబద్ధస్స ఛన్దరాగస్స పజహనేన. దబ్బాది పాకతికతిణం పాకటమేవాతి అపాకటం దస్సేతుం తాలనాళికేరాది దస్సితం, తిణకట్ఠానం వా భేదదస్సనత్థం. పియాలో ఫారుసకం.

నతుమ్హాకంసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. అఞ్ఞతరభిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా

౩౫. యది రూపం అనుసేతీతి రూపధమ్మే ఆరబ్భ యది రాగాదయో అనుసయనవసేన పవత్తన్తి. తేన సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి తేన రాగాదినా తంసమఙ్గీపుగ్గలో సఙ్ఖాతబ్బతం ‘‘రత్తో దుట్ఠో’’తిఆదినా వోహరితబ్బతం ఉపగచ్ఛతీతి. తేనాహ ‘‘కామరాగాదీసూ’’తిఆది. అభూతేనాతి అజాతేన అనుసయవసేన అప్పవత్తేన. అనుసయసీసేన హేత్థ అభిభవం వదతి. యతో ‘‘రత్తో దుట్ఠో మూళ్హోతి సఙ్ఖం న గచ్ఛతీ’’తి వుత్తం. నిప్పరియాయతో హి మగ్గవజ్ఝకిలేసా అనుసయో.

అఞ్ఞతరభిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. దుతియఅఞ్ఞతరభిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా

౩౬. తం అనుసయితం రూపన్తి తం రాగాదినా అనుసయితం రూపం మరన్తేన అనుసయేన అనుమరతి. తేన వుత్తం ‘‘న హీ’’తిఆది. యేన అనుసయేన మరన్తేన తం అనుమరతి. తేన సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి తథాభూతతో తేన ‘‘రత్తో’’తిఆదివోహారం లభతి. యేన అనుసయేన కారణభూతేన అనుమీయతి, తేన.

దుతియఅఞ్ఞతరభిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫-౬. ఆనన్దసుత్తాదివణ్ణనా

౩౭-౩౮. ఠితియా ఠితిక్ఖణేన సహితం ఠితం. ఠితస్స అఞ్ఞథత్తన్తి ఉప్పాదక్ఖణతో అఞ్ఞథాభావో. పఞ్ఞాయతీతి ఉపలబ్భతి. పచ్చయవసేన ధరమానత్తా ఏవ జీవమానస్స జీవితిన్ద్రియవసేన జరా పఞ్ఞాయతి ఉప్పాదక్ఖణతో అఞ్ఞథత్తప్పత్తియా. వుత్తమేవ అత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘ఠితీ’’తిఆది వుత్తం. జీవి…పే… నామం. తథా హి అభిధమ్మే (ధ. స. ౧౯) ‘‘ఆయు ఠితీ’’తి నిద్దిట్ఠం. అఞ్ఞథత్తన్తి జరాయ నామన్తి సమ్బన్ధో.

తీణి లక్ఖణాని హోన్తి సఙ్ఖతసభావలక్ఖణతో. యో కోచి రూపధమ్మో వా అరూపధమ్మో వా లోకియో వా లోకుత్తరో వా సఙ్ఖారో. సఙ్ఖారో, న లక్ఖణం ఉప్పాదాదిసభావత్తా. లక్ఖణం, న సఙ్ఖారో ఉప్పాదాదిరహితత్తా. న చ…పే… సక్కా సఙ్ఖారధమ్మత్తా లక్ఖణస్స. నాపి లక్ఖణం వినా సఙ్ఖారో పఞ్ఞాపేతుం సక్కా సఙ్ఖారభావేన. తేనాహ ‘‘లక్ఖణేనా’’తిఆది. ఇదాని యథావుత్తమత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా’’తిఆదిమాహ. తత్థ లక్ఖణన్తి కాళరత్తసబలాదిభావలక్ఖణం పాకటం హోతి ‘‘అయం అసుకస్స గావీ’’తి.

ఏవం సఙ్ఖారోపి పఞ్ఞాయతి సభావతో ఉపధారేన్తస్స ఉప్పాదలక్ఖణమ్పి ఉప్పాదావత్థాతి కత్వా. కాలసఙ్ఖాతోతి ఉప్పజ్జమానకాలసఙ్ఖాతో. తస్స సఙ్ఖారస్స. ఖణోపీతి ఉప్పాదక్ఖణోపి పఞ్ఞాయతి. ఉప్పాదోపీతి ఉప్పాదలక్ఖణోపి. జరాలక్ఖణన్తి ఉప్పన్నజీరణలక్ఖణం, తం ‘‘ఠితస్స అఞ్ఞథత్త’’న్తి వుత్తం. ‘‘భఙ్గక్ఖణే సఙ్ఖారోపి తంలక్ఖణమ్పి కాలసఙ్ఖాతో తస్స ఖణోపి పఞ్ఞాయతీ’’తి పాఠో. కేచి పన ‘‘జరాపీ’’తి పదమ్పేత్థ పక్ఖిపన్తి. ఏవఞ్చ వదన్తి ‘‘న హి తస్మిం ఖణే తరుణో హుత్వా సఙ్ఖారో భిజ్జతి, అథ ఖో జియ్యమానో మహల్లకో వియ జిణ్ణో ఏవ హుత్వా భిజ్జతీ’’తి, భఙ్గేనేవ పన జరా అభిభుయ్యతి ఖణస్స అతిఇత్తరభావతో న సక్కా పఞ్ఞాపేతుం ఠితియాతి తేసం అధిప్పాయో. తానీతి అరూపధమ్మానం తీణి లక్ఖణాని. అత్థిక్ఖణన్తి అరూపధమ్మవిజ్జమానక్ఖణం, ఉప్పాదక్ఖణన్తి అధిప్పాయో. సబ్బధమ్మానన్తి సబ్బేసం రూపారూపధమ్మానం ఠితియా న భవితబ్బం. తస్సేవాతి తస్సా ఏవ ఠితియా. తమత్థన్తి జరాలక్ఖణస్స పఞ్ఞాపేతుం అసక్కుణేయ్యభావం. అఞ్ఞే పన ‘‘సన్తతివసేన ఠానం ఠితీ’’తి వదన్తి, తయిదం అకారణం అట్ఠానం. యస్మా సుత్తే ‘‘ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతీ’’తి ఉప్పాదవయేహి నిబ్బిసేసేన ఠితియా జోతితత్తా. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. అపిచ యథా ధమ్మస్స ఉప్పాదావత్థాయ భిన్నా భఙ్గావత్థా ఇచ్ఛితా, అఞ్ఞథా ఉప్పజ్జమానమేవ భిజ్జతీతి ఆపజ్జతి, ఏవం భఙ్గావత్థాయపి భిన్నా భఙ్గాభిముఖావత్థా ఇచ్ఛితబ్బా. న హి అభఙ్గాభిముఖో భిజ్జతి. న చేత్థ సక్కా ఉప్పాదాభిముఖావత్థం పరికప్పేతుం తదా తస్స అలద్ధత్తలాభత్తా. అయం విసేసోతి ఠితిక్ఖణో నామ రూపధమ్మానంయేవ, న అరూపధమ్మానన్తి అయం ఈదిసో విసేసో. ఆచరియమతి నామ తస్సేవ ఆచరియస్స మతి, సా సబ్బదుబ్బలాతి ఆహ ‘‘తస్మా’’తిఆది.

ఆనన్దసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭-౧౦. అనుధమ్మసుత్తాదివణ్ణనా

౩౯-౪౨. అపాయదుక్ఖే సకలసంసారదుక్ఖే చ పతితుం అదత్వా ధారణట్ఠేన ధమ్మో, మగ్గఫలనిబ్బానాని. తదనులోమికా చస్స పుబ్బభాగపటిపదాతి ఆహ ‘‘ధమ్మానుధమ్మపటిపన్నస్సా’’తిఆది. ‘‘నిబ్బిదాబహులో’’తి అట్ఠకథాయం పదుద్ధారో కతో, పాళియం పన ‘‘నిబ్బిదాబహులం విహరేయ్యా’’తి ఆగతం. ఉక్కణ్ఠనబహులోతి సబ్బభవేసు ఉక్కణ్ఠనబహులో. తీహి పరిఞ్ఞాహీతి ఞాతతీరణప్పహానపరిఞ్ఞాహి. పరిజానాతీతి తేభూమకధమ్మే పరిచ్ఛిజ్జ జానాతి, విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేతి. పరిముచ్చతి సబ్బసంకిలేసతో ‘‘మగ్గో పవత్తితో పరిముచ్చతీ’’తి వుత్తత్తా. తథాతి ఇమినా ఇతో పరేసు తీసు మగ్గో హోతీతి దస్సేతి. ఇధాతి ఇమస్మిం సుత్తే. అనియమితాతి అగ్గహితా. తేసు నియమితా ‘‘అనిచ్చానుపస్సీ’’తిఆదివచనతో. సాతి అనుపస్సనా. తత్థ నియమితవసేనేవాతి ఇదం లక్ఖణవచనం యథా ‘‘యది మే బ్యాధయో భవేయ్యుం, దాతబ్బమిదమోసధ’’న్తి. న హి సక్కా ఏతిస్సా ఏవ అనుపస్సనాయ వసేన సమ్మసనాచారం మత్థకం పాపేతున్తి.

అనుధమ్మసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

నతుమ్హాకంవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. అత్తదీపవగ్గో

౧. అత్తదీపసుత్తవణ్ణనా

౪౩. ద్వీహి భాగేహి ఆపో ఏత్థ గతాతి దీపో, దీపో వియాతి దీపో ఓఘేహి అనజ్ఝోత్థరనీయతాయ. యో పరో న హోతి, సో అత్తా, ఇధ పన ధమ్మో అధిప్పేతో. అత్తా దీపో ఏతేసన్తి అత్తదీపా. పటిసరణత్థో దీపట్ఠోతి ఆహ – ‘‘అత్తసరణాతి ఇదం తస్సేవ వేవచన’’న్తి. లోకియలోకుత్తరో ధమ్మో అత్తా నామ ఏకన్తనాథభావతో. పఠమేన పదేన వుత్తో ఏవ అత్థో దుతియపదేన వుచ్చతీతి వుత్తం ‘‘తేనేవాహా’’తిఆది. యవతి ఏతస్మా ఫలం పసవతీతి యోని, కారణం. కిం పభుతి ఉప్పత్తిట్ఠానం ఏతేసన్తి కిం పభుతికా. పహానదస్సనత్థం ఆరద్ధం. తేనేవాహ ‘‘పుబ్బే చేవ…పే… తే పహీయన్తీ’’తి. న పరితస్సతి తణ్హాపరిత్తాసస్స అభావతో. విపస్సనఙ్గేనాతి విపస్సనాసఙ్ఖాతేన కారణేన.

అత్తదీపసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పటిపదాసుత్తవణ్ణనా

౪౪. సభావతోసన్తో విజ్జమానో కాయో రూపాదిధమ్మసమూహోతి సక్కాయోతి ఆహ – ‘‘సక్కాయో దుక్ఖ’’న్తి. దిట్ఠి ఏవ సమనుపస్సనా, దిట్ఠిసహితా వా సమనుపస్సనా దిట్ఠిసమనుపస్సనా, దిట్ఠిమఞ్ఞనాయ సద్ధిం ఇతరమఞ్ఞనా. సహ విపస్సనాయ చతుమగ్గఞాణం సమనుపస్సనా ‘‘చతున్నం అరియసచ్చానం సమ్మదేవ అనురూపతో పస్సనా’’తి కత్వా.

పటిపదాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. అనిచ్చసుత్తవణ్ణనా

౪౫. విరాగో నామ మగ్గో, విముత్తిఫలన్తి ఆహ – ‘‘మగ్గక్ఖణే విరజ్జతి, ఫలక్ఖణే విముచ్చతీ’’తి. అగ్గహేత్వాతి ఏవం నిరుజ్ఝమానేహి ఆసవేహి ‘‘అహం మమా’’తి కఞ్చి ధమ్మం అనాదియిత్వా. ‘‘చిత్తం విరత్తం, విముత్తం హోతీ’’తి వుత్తత్తా ఫలం గయ్హతి, ‘‘ఖీణా జాతీ’’తిఆదినా పచ్చవేక్ఖణాతి ఆహ ‘‘సహ ఫలేన పచ్చవేక్ఖణదస్సనత్థ’’న్తి. ఉపరి కత్తబ్బకిచ్చాభావేన ఠితం. తేనాహ ‘‘విముత్తత్తా ఠిత’’న్తి. యం పత్తబ్బం, తం అగ్గఫలస్స పత్తభావేన అధిగతత్తా సన్తుట్ఠం పరితుట్ఠం.

అనిచ్చసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. దుతియఅనిచ్చసుత్తవణ్ణనా

౪౬. పుబ్బన్తం అతీతఖన్ధకోట్ఠాసం. అనుగతాతి సస్సతాదీని కప్పేత్వా గహణవసేన అనుగతా. అట్ఠారస దిట్ఠియోతి చతస్సో సస్సతదిట్ఠియో, చతస్సో ఏకచ్చసస్సతదిట్ఠియో, చతస్సో అన్తానన్తికదిట్ఠియో, చతస్సో అమరావిక్ఖేపదిట్ఠియో, ద్వే అధిచ్చసముప్పన్నదిట్ఠియోతి ఏవం అట్ఠారస దిట్ఠియో న హోన్తి పచ్చయఘాతేన. అపరన్తన్తి అనాగతం ఖన్ధకోట్ఠాసం సస్సతాదిభావం కప్పేత్వా గహణవసేన అనుగతా. సోళస సఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ అసఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా, సత్త ఉచ్ఛేదవాదా, పఞ్చ పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదాతి ఏవం చతుచత్తాలీస దిట్ఠియో న హోన్తి పచ్చయఘాతేన. సస్సతదిట్ఠిథామసో చేవ సీలబ్బతదిట్ఠిపరామాసో చ న హోతి పచ్చయఘాతేన. తేనాహ ‘‘ఏత్తావతా పఠమమగ్గో దస్సితో’’తి అనవసేసదిట్ఠిపహానకిత్తనతో. పహీనా విక్ఖమ్భితా. ఇదం పనాతి ‘‘రూపస్మి’’న్తిఆది.

దుతియఅనిచ్చసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సమనుపస్సనాసుత్తవణ్ణనా

౪౭. పరిపుణ్ణగాహవసేనాతి పఞ్చక్ఖన్ధే అసేసేత్వా ఏకజ్ఝం ‘‘అత్తా’’తి గహణవసేన. ఏతేసం పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం అఞ్ఞతరం ‘‘అత్తా’’తి సమనుపస్సన్తి. ఇతీతి ఏవం. యస్స పుగ్గలస్స అయం అత్తదిట్ఠిసఙ్ఖాతా సమనుపస్సనా అత్థి పటిపక్ఖేన అవిహతత్తా సంవిజ్జతి. పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానన్తి చక్ఖాదీనం ఇన్ద్రియానం.

ఆరమ్మణన్తి కమ్మవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణం. మానవసేన చ దిట్ఠివసేన చ ‘‘అస్మీ’’తి గాహే సిజ్ఝన్తే తంసహగతా తణ్హాపి తగ్గహితావ హోతీతి వుత్తం ‘‘తణ్హామానదిట్ఠివసేన అస్మీతి ఏవమ్పిస్స హోతీ’’తి. గహేత్వాతి అహంకారవత్థువసేన గహేత్వా. అయం అహమస్మీతి అయం చక్ఖాదికో, సుఖాదికో వా అహమస్మి. ‘‘రూపీ అత్తా అరోగో పరం మరణా’’తి ఏవమాదిగహణవసేన పవత్తనతో వుత్తం ‘‘రూపీ భవిస్సన్తిఆదీని సబ్బాని సస్సతమేవ భజన్తీ’’తి. విపస్సనాభినివేసతో పుబ్బే యథేవాకారాని పఞ్చిన్ద్రియాని, అథ విపస్సనాభినివేసతో పరం తేనేవాకారేన ఠితేసు చక్ఖాదీసు ఇన్ద్రియేసు అవిజ్జా పహీయతి విపస్సనం వడ్ఢఏత్వా మగ్గస్స ఉప్పాదనేన, అథ మగ్గపరమ్పరాయ అరహత్తమగ్గవిజ్జా ఉప్పజ్జతి. తణ్హామానదిట్ఠియో కమ్మసమ్భారభావతో. కమ్మస్స…పే… ఏకో సన్ధీతి హేతుఫలసన్ధి. పున ఏకో సన్ధీతి ఫలహేతుసన్ధిమాహ. తయో పపఞ్చా అతీతో అద్ధా అతీతభవఅద్ధానం తేసం అధిప్పేతత్తా. అనాగతస్స పచ్చయో దస్సితో అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స వసేన. సుతవతో పన అరియసావకస్స వసేన వట్టస్స వూపసమో దస్సితోతి.

సమనుపస్సనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఖన్ధసుత్తవణ్ణనా

౪౮. తథేవాతి ఆరమ్మణభావేనేవ. ఆరమ్మణకరణవసేన ఉపాదానేహి ఉపాదాతబ్బన్తి ఉపాదానియం. ఇధాపీతి ఉపాదానక్ఖన్ధేసుపి. విభాగత్థే గయ్హమానే అనిట్ఠప్పసఙ్గోపి సియా, అభిధమ్మే చ రాసట్ఠో ఏవ ఆగతో, ‘‘తదేకజ్ఝం అభిసంయుహిత్వా’’తి వచనతో ‘‘రాసట్ఠేన’’ఇచ్చేవ వుత్తం.

ఖన్ధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭-౮. సోణసుత్తాదివణ్ణనా

౪౯-౫౦. విసిట్ఠోతి పధానో. ఉత్తమోతి ఉక్కట్ఠో. అఞ్ఞం కిం భవేయ్యాతి అఞ్ఞం కిం కారణం భవేయ్య తథా సమనుపస్సనాయ అఞ్ఞేసం అవిజ్జమానతాయ వచనపరిట్ఠితిపభిన్నతో. వజిరభేదదేసనం నామ అత్థతో తేపరివట్టదేసనా.

సోణసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯-౧౦. నన్దిక్ఖయసుత్తాదివణ్ణనా

౫౧-౫౨. నవమదసమేసూతి సుత్తద్వయం సహేవ ఉద్ధటం, ద్వీసుపి అత్థవణ్ణనాయ సరిక్ఖభావతో. నన్దనట్ఠేన నన్దీ, రఞ్జనట్ఠేన రాగో. సతిపి సద్దత్థతో భేదే ‘‘ఇమేసం అత్థతో నిన్నానాకరణతాయా’’తి వత్వాపి పహాయకధమ్మభేదేన పన లబ్భతేవ భేదమత్తాతి దస్సేతుం ‘‘నిబ్బిదానుపస్సనాయ వా’’తిఆది వుత్తం. విరజ్జన్తో రాగం పజహతీతి సమ్బన్ధో. ఏత్తావతాతి ‘‘నన్దిక్ఖయా రాగక్ఖయో’’తి ఏత్తావతా. విపస్సనం నిట్ఠపేత్వా విపస్సనాకిచ్చస్స పరియోసానేన. రాగక్ఖయాతి వుట్ఠానగామినిపరియోసానాయ విపస్సనాయ రాగస్స ఖేపితత్తా. అనన్తరం ఉప్పన్నేన అరియమగ్గేన సముచ్ఛేదవసేన నన్దిక్ఖయోతి. తేనాహ ‘‘ఇధ మగ్గం దస్సేత్వా’’తి. అనన్తరం పన ఉప్పన్నేన అరియఫలేన పటిపస్సద్ధివసేన నన్దిరాగక్ఖయా సబ్బం సంకిలేసతో చిత్తం విముచ్చతీతి. తేనాహ ‘‘ఫలం దస్సిత’’న్తి.

నన్దిక్ఖయసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

అత్తదీపవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

మూలపణ్ణాసకో సమత్తో.

౬. ఉపయవగ్గో

౧. ఉపయసుత్తవణ్ణనా

౫౩. ఉపేతీతి ఉపయో. కథముపేతి? తణ్హామానాదివసేనాతి ఆహ ‘‘తణ్హామానదిట్ఠివసేనా’’తి. కథమిదం లబ్భతీతి? ‘‘అవిముత్తో’’తి వచనతో. తణ్హాదిట్ఠివసేన హి బద్ధో, కిం ఉపేతీతి ఆహ ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధే’’తి తబ్బినిముత్తస్స తథా ఉపేతస్స అభావతో. కో పనుపేతీతి? తంసమఙ్గీపుగ్గలో. తణ్హాదిట్ఠివసేన ఉపగమస్స వుత్తత్తా విఞ్ఞాణన్తి అకుసలకమ్మవిఞ్ఞాణమేవాతి వదన్తి. జవాపేత్వాతి గహితజవం కత్వా. యథా పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢితుం సమత్థం, ఏవం కత్వా. తేనాహ ‘‘పటిసన్ధీ’’తిఆది. అగ్గహణే కారణం వుత్తమేవ ‘‘ఓకం పహాయ అనికేతసారీ’’తి గాథాయ విస్సజ్జనే. కమ్మనిమిత్తాదివసేన పటిసన్ధియా పచ్చయభూతం ఆరమ్మణం పటిసన్ధిజనకస్స కమ్మస్స వసేన వోచ్ఛిజ్జతి. పతిట్ఠా న హోతి సరాగకాలే వియ అనుపట్ఠానతో. అప్పతిట్ఠితం విఞ్ఞాణం వుత్తప్పకారేన. అనభిసఙ్ఖరిత్వాతి అనుప్పాదేత్వా పచ్చయఘాతేన.

ఉపయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. బీజసుత్తవణ్ణనా

౫౪. బీజజాతానీతి జాత-సద్దో పదపూరణమత్తన్తి ఆహ ‘‘బీజానీ’’తి. వచన్తి సేతవచం. అజ్జుకన్తి తచ్ఛకం. ఫణిజ్జకం తులసి. అభిన్నానీతి ఏకదేసేనపి అఖణ్డితాని. బీజత్థాయాతి బీజకిచ్చాయ. న ఉపకప్పతీతి పచ్చయో న హోతీతి దస్సేతి. న పాపితానీతి పూతితం న ఉపగతాని. తణ్డులసారస్స ఆదానతో సారాదాని. ఆరమ్మణగ్గహణవసేన విఞ్ఞాణం తిట్ఠతి ఏత్థాతి విఞ్ఞాణట్ఠితియో. ఆరమ్మణవసేనాతి ఆరమ్మణభావవసేన. సినేహనట్ఠేనాతి తణ్హాయనవసేన సినిద్ధతాపాదనేన, యతో ‘‘నన్దూపసేచన’’న్తి వుత్తం. తథా హి విరోపితం తం కమ్మవిఞ్ఞాణం పటిసన్ధిఅఙ్కురుప్పాదనసమత్థం హోతి. సప్పచ్చయన్తి అవిజ్జాఅయోనిసోనమనసికారాదిపచ్చయేహి సప్పచ్చయం. విరుహతి విపాకసన్తానుప్పాదనసమత్థో హుత్వా.

బీజసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఉదానసుత్తవణ్ణనా

౫౫. ఉదానం ఉదాహరీతి అత్తమనవాచం నిచ్ఛారేసి. ఏస వుత్తప్పకారో ఉదాహారో. భుసో నిస్సయో ఉపనిస్సయో, దానమేవ ఉపనిస్సయో దానూపనిస్సయో. ఏస నయో సేసేసుపి. తత్థ దానూపనిస్సయో అన్నాదివత్థూసు బలవాతి బలవభావేన హోతి, తస్మా ఉపనిస్సయబహులో కామరాగప్పహానేనేవ కతపరిచయత్తా విపస్సనమనుయుఞ్జన్తో న చిరస్సేవ అనాగామిఫలం పాపుణాతి, తథా సువిసుద్ధసీలూపనిస్సయో కామదోసజిగుచ్ఛనేన. యది ఏవం కస్మా ఇమే ద్వే ఉపనిస్సయా దుబ్బలాతి వుత్తా? విజ్జూపమఞ్ఞాణస్సేవ పచ్చయభావతో. సోపి భావనూపనిస్సయసహాయలాభేనేవ, న కేవలం. భావనా పన పటివేధస్స విసేసహేతుభావతో బలవా ఉపనిస్సయో. తథా హి సా వజిరూపమఞాణస్స విసేసపచ్చయో. తేనాహ ‘‘భావనూపనిస్సయో అరహత్తం పాపేతీ’’తి.

సోతి మిలకత్థేరో. విహారన్తి వసనట్ఠానం. విహారపచ్చన్తే హి పణ్ణసాలాయ థేరో విహరతి. ఉపట్ఠాతి ఏకలక్ఖణేన. కూటగోణో వియ గమనవీథిం. తత్థాతి అల్లకట్ఠరాసిమ్హి. ఉదకమణికానన్తి ఉదకథేవానం.

అత్తనియేవ ఉపనేసి ఉదానకథాయ వుత్తధమ్మానం పరిపుణ్ణానం అత్తని సంవిజ్జమానత్తా. తేనాహ ‘‘ఉట్ఠానవతా’’తిఆది. అయఞ్హి మిలకత్థేరో సిక్ఖాయ గారవో సప్పతిస్సో వత్తపటివత్తం పూరేన్తో విసుద్ధసీలో హుత్వా ఠితో, తస్మా ‘‘దుబ్బలూపనిస్సయే’’తి వుత్తం. తేనాహ భగవా ఉదానేన్తో ‘‘నో చస్సం…పే… సఞ్ఞోజనానీ’’తి.

సచే అహం న భవేయ్యన్తి యది అహం నామ కోచి న భవేయ్యం తాదిసస్స అహంసద్దవచనీయస్స కస్సచి అత్థస్స అభావతో. తతో ఏవ మమ పరిక్ఖారోపి న భవేయ్యతస్స చ పభఙ్గుభావేన అనవట్ఠితభావతో. ఏవం అత్తుద్దేసికభావేన పదద్వయస్స అత్థం వత్వా ఇదాని కమ్మఫలవసేన వత్తుం ‘‘సచే వా పనా’’తిఆది వుత్తం. అతీతపచ్చుప్పన్నవసేన సుఞ్ఞతం దస్సేత్వా ఇదాని పచ్చుప్పన్నానాగతవసేన తం దస్సేన్తో ‘‘ఇదాని పనా’’తిఆది వుత్తం. ఏవం అధిముచ్చన్తోతి ఏదిసం అధిముత్తిం పవత్తేన్తో. విభవిస్సతీతి వినస్సిస్సతి. విభవో హి వినాసో. తేనాహ ‘‘భిజ్జిస్సతీ’’తి. విభవదస్సనం విభవోతి ఉత్తరపదలోపేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘విభవదస్సనేనా’’తి. విభవదస్సనం నామ అచ్చన్తాయ వినాసస్స దస్సనం. తన్తి అరియమగ్గం. సామఞ్ఞజోతనా హేసా విసేసనిట్ఠా హోతీతి తతియమగ్గవసేన అత్థో వేదితబ్బో.

ఉపరి మగ్గఫలన్తి అగ్గమగ్గఫలం. నత్థి ఏతిస్సా జాతియా అన్తరన్తి అనన్తరా, అనన్తరా విపస్సనా మగ్గస్స. గోత్రభూ పన అనులోమవీథిపరియాపన్నత్తా విపస్సనాగతికం వా సియా, నిబ్బానారమ్మణత్తా మగ్గగతికం వాతి న తేన మగ్గో అన్తరికో నామ హోతి. తేనాహ ‘‘విపస్సనా మగ్గస్స ఆసన్నానన్తరం నామా’’తి. ఫలం పన నిబ్బానారమ్మణత్తా కిలేసానం పజహనవసేన పవత్తనతో లోకుత్తరభావతో చ కమ్మమగ్గగతికమేవ, కుసలవిపాకభావేన పన నేసం అత్థో పభేదోతి విపస్సనాయ ఫలస్స సియా అనన్తరతాతి వుత్తం ‘‘ఫలస్స దూరానన్తరం నామా’’తి. ‘‘ఆసవానం ఖయో’’తి పన అగ్గమగ్గే వుచ్చమానే విపస్సనానం ఆసన్నతాయ వత్తబ్బమేవ నత్థి. అతసితాయేతి న తసితబ్బే తాసం అనాపజ్జితబ్బే. తాసోతి తాసహేతు ‘‘తసతి ఏతస్మా’’తి కత్వా. సోతి అస్సుతవా పుథుజ్జనో. తిలక్ఖణాహతన్తి అనిచ్చతాదిలక్ఖణత్తయలక్ఖితం. మనమ్హి నట్ఠోతి ఈసకం నట్ఠోమ్హి, తతో పరమ్పి తత్థేవ ఠత్వా కిఞ్చి అపూరితత్తా ఏవ ముత్తోతి అధిప్పాయో. ‘‘న తాసో నామ హోతీ’’తి వత్వా తస్స అతాసభావం దస్సేతుం ‘‘న హీ’’తిఆది వుత్తం. కల్యాణపుథుజ్జనో హి భయతుపట్ఠానఞాణేన ‘‘సభయా సఙ్ఖారా’’తి విపస్సన్తో న ఉత్తసతి.

ఉదానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. ఉపాదానపరిపవత్తసుత్తవణ్ణనా

౫౬. చతున్నం పరివట్టనవసేనాతి పచ్చేకక్ఖన్ధేసు చతున్నం అరియసచ్చానం పరివట్టనవసేన. రూపం అబ్భఞ్ఞాసిన్తి సకలభూతుపాదారూపం కుచ్ఛితభావతో తత్థ చ తుచ్ఛవిపల్లాసతాయ ‘‘దుక్ఖసచ్చ’’న్తి అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన అఞ్ఞాసిం పటివిజ్ఝిం. ఆహారవసేన రూపకాయస్స హానివుద్ధాదీనం పాకటభావతో విసేసపచ్చయతో చ తస్స ‘‘ఆహారసముదయా’’తి వుత్తం. దుక్ఖసముదయకథా నామ వట్టకథాతి ‘‘సచ్ఛన్దరాగో’’తి విసేసేత్వా వుత్తం. ఛన్దరాగగ్గహణేన చ ఉపాదానకమ్మావిజ్జాపి గహితా ఏవ. పటిపన్నా హోన్తీతి అత్థో. వత్తమానకాలప్పయోగో హేస యథా ‘‘కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీ’’తి. పతిట్ఠహన్తీతి పతిట్ఠం లభన్తి. కేవలినోతి ఇధ విముత్తిగుణేన పారిపూరీతి ఆహ ‘‘సకలినో కతసబ్బకిచ్చా’’తి. యేన తేతి యేన అవసిట్ఠేన తే అసేక్ఖే పఞ్ఞాపేన్తా పఞ్ఞాపేయ్యుం, తం నేసం వట్టం సేక్ఖానం వియ నత్థి పఞ్ఞాపనాయ. వట్టన్తి కారణం వట్టనట్ఠేన ఫలస్స పవత్తనట్ఠేన. అసేక్ఖభూమివారోతి అసేక్ఖభూమిప్పవత్తి.

ఉపాదానపరిపవత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.