౯. థేరవగ్గో

౧. ఆనన్దసుత్తవణ్ణనా

౮౩. పటిచ్చాతి నిస్సయం కత్వా. ‘‘ఏసోహమస్మీ’’తి దిట్ఠిగ్గాహో, ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తి మానగ్గాహో చ తణ్హావసేనేవ హోన్తీతి తణ్హాపి తథాపవత్తియా పచ్చయభూతా తథాపవత్తి ఏవాతి వుత్తం ‘‘అస్మీతి ఏవం పవత్తం తణ్హామానదిట్ఠిపపఞ్చత్తయం హోతీ’’తి. దహరసద్దో బాలదారకేపి పవత్తతీతి తతో విసేసనత్థం ‘‘యువా’’తి వుత్తం. యువాపి ఏకో అమణ్డనసీలోతి తతో విసేసనత్థం ‘‘మణ్డనకజాతికో’’తి వుత్తం. తేన ముఖనిమిత్తపచ్చవేక్ఖణస్స సబ్భావం దస్సేతి. తన్తి ఆదాసమణ్డలం ఓలోకయతో. పరమ్ముఖం హుత్వా పఞ్ఞాయేయ్యాతి యది పురత్థిమదిసాభిముఖం హుత్వా ఠితం, ముఖనిమిత్తమ్పి పురత్థిమదిసాభిముఖమేవ హుత్వా పఞ్ఞాయేయ్యాతి అత్థో. యదిపి పరస్స సదిసస్స ముఖం భవేయ్య, తథాపి కాచి అసదిసతా భవేయ్యాతి వుత్తం ‘‘వణ్ణాదీహి అసదిసం హుత్వా పఞ్ఞాయేయ్యా’’తి. నిభాసరూపన్తి పటిభాసరూపం. నిభాసరూపం తావ కంసాదిమయే పభస్సరే మణ్డలే పఞ్ఞాయతు, ఉదకే పన కథన్తి ‘‘కేన కారణేనా’’తి పుచ్ఛతి. ఇతరో ‘‘మహాభూతానం విసుద్ధతాయా’’తి వదన్తో తత్థాపి యథాలద్ధపభస్సరభావేనేవాతి దస్సేతి. ఏత్థ చ మణ్డనజాతికో పురిసో వియ పుథుజ్జనో, ఆదాసతలాదయో వియ పఞ్చక్ఖన్ధా, ముఖనిమిత్తం వియ ‘‘అస్మీ’’తి గహణం, ముఖనిమిత్తం ఉపాదాయ దిస్సమానరూపాది వియ ‘‘అస్మీ’’తి సతి ‘‘అహమస్మీ’’తి ‘‘పరోస్మీ’’తిఆదయో గాహవిసేసా. అభిసమేతోతి అభిసమితో, అయమేవ వా పాఠో.

ఆనన్దసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. తిస్ససుత్తవణ్ణనా

౮౪. మధురకం వుచ్చతి కాయే విభారన్తి ఆహ – ‘‘మధురకజాతో వియాతి సఞ్జాతగరుభావో వియా’’తి. గరుభావే సతి లహుతా అనోకాసావ, తథా ముదుతా కమ్మఞ్ఞతా చాతి వుత్తం ‘‘అకమ్మఞ్ఞో’’తి. ‘‘కాయే’’తి ఆనేత్వా వత్తబ్బం. న పక్ఖాయన్తీతి పకాసా హుత్వా న ఖాయన్తి. తేనాహ ‘‘న పాకటా హోన్తీ’’తి. ఉపట్ఠహన్తీతి ఉపతిట్ఠన్తి. న దిస్సతీతి గహణం న గచ్ఛతి. మహావిచికిచ్ఛాతి అట్ఠవత్థుకా సోళసవత్థుకా చ విమతి. న హి ఉప్పజ్జతి పరిపక్కకుసలమూలత్తా.

కామానమేతం అధివచనన్తి పదం ఉద్ధరిత్వా యేన అధిప్పాయేన భగవతా నిన్నం పల్లలం కామానం నిదస్సనభావేన ఆభతం, తం అధిప్పాయం విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం.

తిస్ససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. యమకసుత్తవణ్ణనా

౮౫. దిట్ఠి ఏవ దిట్ఠిగతం ‘‘గూథగతం ముత్తగత’’న్తి (మ. ని. ౨.౧౧౯; అ. ని. ౯.౧౧) యథా. దిట్ఠిగతం నామ జాతం ఖన్ధవినిముత్తస్స సత్తస్స గహితత్తా.

కుపితేతి దిట్ఠిసఙ్ఖాతరోగేన కుపితే. పగ్గయ్హాతి తేసం భిక్ఖూనం సన్తికే వియ థేరస్స సారిపుత్తస్స సమ్ముఖా అత్తనో లద్ధిం పగ్గయ్హ ‘‘ఏవం ఖ్వాహ’’న్తి ఏవం నిచ్ఛయేన వత్తుం అసక్కోన్తో.

అనుయోగవత్తం నామ యేన యుత్తో, తస్స అత్తనో గాహం నిజ్ఝానక్ఖన్తియావ యాథావతో పవేదనం. థేరస్స అనుయోగే భుమ్మన్తి ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, ఆవుసో యమకా’’తిఆదినా థేరేన కథితపుచ్ఛాయ భుమ్మనిద్దేసో. సచే తం ఆవుసోతి ఇదన్తి ‘‘సచే తం, ఆవుసో’’తి ఏవమాదికం ఇదం వచనం. ఏతన్తి యమకత్థేరం. అఞ్ఞన్తి అరహత్తం. వత్తబ్బాకారేన వదన్తో అత్థతో అరహత్తం బ్యాకరోన్తో నామ హోతీతి అధిప్పాయేన వదతి.

ఏతస్స పఠమమగ్గస్సాతి ఏతస్స ఇదానియేవ తిపరివట్టదేసనావసానే తయా అధిగతస్స పఠమమగ్గస్స. చతూహి యోగేహీతి అత్తతో పియతో ఉదాసినతో వేరితోతి చతూహిపి ఉప్పజ్జనఅనత్థయోగేహి.

ఉపేతీతి తణ్హుపయదిట్ఠుపయేహి ఉపాదియతి తణ్హాదిట్ఠివత్థుం పప్పోతి. ఉపాదియతీతి దళ్హగ్గాహం గణ్హాతి. అధితిట్ఠతీతి అభినివిస్స తిట్ఠతి. కిన్తి? ‘‘అత్తా మే’’తి. పచ్చత్థికా మే ఏతేతి ఏతే రూపవేదనాదయో పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా మయ్హం పచ్చత్థికా అనత్థావహత్తాతి విపస్సనాఞాణేన ఞత్వా. విపస్సనాయ యోజేత్వాతి విపస్సనాయ ఖన్ధే యోజేత్వా.

యమకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. అనురాధసుత్తవణ్ణనా

౮౬. తస్సేవ విహారస్సాతి మహావనే యస్మిం విహారే భగవా విహరతి, తస్సేవ విహారస్స. ఇమేతి అఞ్ఞతిత్థియా. యస్మా అయం థేరో ఠపనీయం పఞ్హం ఠపనీయభావేన న ఠపేసి, తస్మా. అఞ్ఞతిత్థియా…పే… ఏతదవోచుం. తేనాహ ‘‘ఏకదేసేన సాసనసమయం జానన్తా’’తి.

గహితమేవ హోతి తతో పగేవ సిద్ధత్తా. తేనాహ ‘‘తస్స మూలత్తా’’తి. ఏవన్తి ‘‘దుక్ఖఞ్చేవ పఞ్ఞపేమి, దుక్ఖస్స చ నిరోధ’’న్తి ఏవం. వట్టవివట్టమేవాతి పఞ్చన్నం పన ఖన్ధానం సమనుపస్సనాయ వసేన వట్టం, ‘‘ఏవం పస్స’’న్తిఆదినా వివట్టం కథితమేవ.

అనురాధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. వక్కలిసుత్తవణ్ణనా

౮౭. నగరమజ్ఝే మహాఆబాధో ఉప్పజ్జీతి నగరమజ్ఝేన ఆగచ్ఛన్తో కమ్మసముట్ఠానో మహన్తో ఆబాధో ఉప్పజ్జతి. సమన్తతో అధోసీతి సబ్బభాగేన పరిప్ఫన్ది. ఇరియాపథం యాపేతున్తి సయననిసజ్జాదిభేదం ఇరియాపథం పవత్తేతుం. నివత్తన్తీతి ఓసక్కన్తి, పరిహాయన్తీతి అత్థో. అధిగచ్ఛన్తీతి వడ్ఢన్తి. సత్థు గుణసరీరం నామ నవవిధలోకుత్తరధమ్మాధిగమమూలన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘నవవిధో హి…పే… కాయో నామా’’తి, యథా సత్తానం కాయో పటిసన్ధిమూలకో.

కాళసిలాయం కతవిహారో కాళసిలావిహారో. మగ్గవిమోక్ఖత్థాయాతి అగ్గమగ్గవిమోక్ఖాధిగమాయ. దేవతాతి సుద్ధావాసదేవతా. అలామకం నామ పుథుజ్జనకాలకిరియాయ అభావతో. తేనాహ ‘‘థేరో కిరా’’తిఆది. ఏకం ద్వే ఞాణానీతి ఏకం ద్వే పచ్చవేక్ఖణఞాణాని సభావతో అవస్సం ఉప్పజ్జన్తి, అయం ధమ్మతా. మగ్గఫలనిబ్బానపచ్చవేక్ఖణాని తంతంమగ్గవుట్ఠానే ఉప్పజ్జన్తి ఏవ. ఏకం ద్వేతి వచనం ఉప్పన్నభావదస్సనత్థం వుత్తం.

ధూమాయనభావో ధూమాకారతా, తథా తిమిరాయనభావో.

వక్కలిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అస్సజిసుత్తవణ్ణనా

౮౮. పస్సమ్భిత్వాతి నిరోధేత్వా. నో చ స్వాహన్తి నో చ సు అహం. పరిహాయి కుప్పధమ్మత్తా. ఏతన్తి సమాధిమత్తసారం, సీలమత్తే పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. కథం హోతీతి కథం అభినన్దనా హోతి. దుక్ఖం పత్వాతి దుక్ఖుప్పత్తిహేతు సుఖం పత్థేతి ‘‘ఏవం మే దుక్ఖపరిళాహో న భవిస్సతీ’’తి. యదగ్గేనాతి యేన భాగేన. ‘‘దుక్ఖం పత్థేతియేవా’’తి వత్వా తత్థ కారణమాహ ‘‘సుఖవిపరిణామేన హీ’’తిఆది. సుఖవిపరివత్తే సుఖవిపరిణామదుక్ఖం, తస్మా సుఖం అభినన్దన్తో అత్థతో దుక్ఖం అభినన్దతి నామ.

అస్సజిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ఖేమకసుత్తవణ్ణనా

౮౯. అత్తనియన్తి దిట్ఠిగతికపరికప్పితస్స అత్తనో సన్తకం. తేనాహ ‘‘అత్తనో పరిక్ఖారజాత’’న్తి. తణ్హామానో అధిగతో అరహత్తస్స అనధిగతత్తా, నో దిట్ఠిమానో అధిగతో, తథా కామరాగబ్యాపాదాపి. అనాగామీ కిర ఖేమకత్థేరో, ‘‘సకదాగామీ’’తి కేచి వదన్తి. సన్ధావనికాయాతి సఞ్చరణేన. తేనాహ ‘‘పునప్పునం గమనాగమనేనా’’తి. చతుక్ఖత్తుం గమనాగమనేనాతి చతుక్ఖత్తుం గమనేన చ ఆగమనేన చ. తేనాహ – ‘‘తం దివసం ద్వియోజనం అద్ధానం ఆహిణ్డీ’’తి. ఞత్వాతి అజ్ఝాసయం ఞత్వా. థేరోతి ఖేమకత్థేరో.

రూపమేవ అస్మీతి వదతీతి రూపక్ఖన్ధమేవ ‘‘అస్మీ’’తి గాహస్స వత్థుం కత్వా వదతి. అధిగతో తణ్హామానో.

అణుసహగతోతి అణుభావం గతో. తేనాహ ‘‘సుఖుమో’’తి. తయో ఖారా వియ తిస్సో అనుపస్సనా చిత్తసంకిలేసస్స విసోధనతో. సీలగన్ధాదీహి గుణగన్ధేహి.

కథేతున్తి ఉద్దేసవసేన కథేతుం. పకాసేతున్తి నిద్దేసవసేన తమత్థం పకాసేతుం. జానాపేతున్తి కారణవసేన జానాపేతుం. పతిట్ఠాపేతున్తి కథాపేతుం. వివటం కాతున్తి ఉదాహరణం వణ్ణేత్వా పాకటం కాతుం. సువిభత్తం కాతున్తి అన్వయతో బ్యతిరేకతో సుట్ఠు, విభత్తం కాతుం. ఉత్తానకం కాతున్తి ఉపనయనిగమేహి తమత్థం విభూతం కాతుం. అఞ్ఞేన నీహారేనాతి విపస్సనావిముత్తేన చిత్తాభినీహారేన.

ఖేమకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. ఛన్నసుత్తవణ్ణనా

౯౦. మక్ఖీతి గుణమక్ఖనలక్ఖణేన మక్ఖేన సమన్నాగతో. పళాసీతి యుగగ్గాహలక్ఖణేన పళాసేన సమన్నాగతో. ఏతం అవోచాతి ‘‘ఓవదన్తు మం…పే… పస్సేయ్య’’న్తి ఏతం అవోచ.

థేరన్తి ఛన్నత్థేరం. అత్తనో దుగ్గహణేన కఞ్చి ఉపారమ్భమ్పి కరేయ్య. తేన వుత్తం ‘‘ఏవం కిర నేసం అహోసీ’’తిఆది. నిద్దోసమేవస్స కత్వాతి ఆదితో అనురూపత్తమేవ కత్వా సద్ధమ్మం కథేస్సామాతి.

పరితస్సనా ఉపాదానన్తి భయపరితస్సనా దిట్ఠుపాదానం. అనత్తని సతి అనత్తకతాని కమ్మాని కమత్తానం ఫుసిస్సన్తీతి భయపరితస్సనా చేవ దిట్ఠుపాదానఞ్చ ఉప్పజ్జతి. పటినివత్తతీతి యథారద్ధవిపస్సనాతో పటినివత్తతి, నాసక్ఖీతి అత్థో. కస్మా పనేతస్స విపస్సనమనుయుఞ్జన్తస్స ఏవం అహోసీతి తత్థ కారణం వదతి ‘‘అయం కిరా’’తిఆదినా. ఏవన్తి ‘‘కో ను ఖో మే అత్తా’’తి ఏవం న హోతి. తావతికా విస్సత్థీతి ‘‘మయ్హం ధమ్మం దేసేతూ’’తి వుత్తవిస్సాసో అత్థీతి అత్థో. ఇదం కచ్చానసత్థం అద్దసాతి యోజనా. ‘‘ద్వయనిస్సితో, కచ్చాన, లోకో’’తిఆది దిట్ఠివినివేఠనా. ‘‘ఏతే తే, కచ్చాన, ఉభో అన్తే అనుపగమ్మా’’తిఆది బుద్ధబలదీపనా.

ఛన్నసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯-౧౦. రాహులసుత్తాదివణ్ణనా

౯౧-౯౨. ఏతాని సుత్తాని. ఇధాగతానీతి ఇమస్మిం వగ్గే ఆనీతాని సఙ్గీతికారేహీతి.

రాహులసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

థేరవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.