౪. చతుత్థవగ్గో

౧. చతుధాతుసుత్తవణ్ణనా

౧౧౪. పతిట్ఠాధాతూతి సహజాతానం ధమ్మానం పతిట్ఠాభూతా ధాతు. ఆబన్ధనధాతూతి నహానియచుణ్ణస్స ఉదకం వియ సహజాతధమ్మానం ఆబన్ధనభూతా ధాతు. పరిపాచనధాతూతి సూరియో ఫలాదీనం వియ సహజాతధమ్మానం పరిపాచనభూతా ధాతు. విత్థమ్భనధాతూతి దుతియో వియ సహజాతధమ్మానం విత్థమ్భనభూతా ధాతు. కేసాదయో వీసతి కోట్ఠాసా. ఆది-సద్దేన పిత్తాదయో సన్తప్పనాదయో ఉద్ధఙ్గమా వాతాదయో గహితా. ఏతాతి ధాతుయో.

చతుధాతుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పుబ్బేసమ్బోధసుత్తవణ్ణనా

౧౧౫. అయం పథవీధాతుం నిస్సాయ తం ఆరబ్భ పవత్తో అస్సాదో. ఏవం పవత్తానన్తి ఏవం కాయే పభావస్స పవేదనవసేనేవ పవత్తానం. హుత్వా అభావాకారేనాతి పుబ్బే అవిజ్జమానా పచ్చయసామగ్గియా హుత్వా ఉప్పజ్జిత్వా పున భఙ్గుపగమనతో ఉద్ధం అభావాకారేన. న నిచ్చాతి అనిచ్చా అద్ధువత్తా, ధువం నిచ్చం. పటిపీళనాకారేనాతి ఉదయబ్బయవసేన అభిణ్హం పీళనాకారేన దుక్ఖట్ఠేన. సభావవిగమాకారేనాతి అత్తనో సభావస్స విగచ్ఛనాకారేన. సభావధమ్మా హి అప్పమత్తం ఖణం పత్వా నిరుజ్ఝన్తి. తస్మా తే ‘‘జరాయ మరణేన చా’’తి ద్వేధా విపరిణమన్తి. తేనాహ ‘‘విపరిణామధమ్మా’’తి. ఆదీనం వాతి పవత్తేతీతి ఆదీనవో, పరమకాపఞ్ఞతా. వినీయతీతి వూపసమీయతి. అచ్చన్తప్పహానవసేన నిస్సరతి ఏతేనాతి నిస్సరణం.

సాయం నిపన్నా సబ్బరత్తిం ఖేపేత్వా పాతో ఉట్ఠహామ, మాసపుణ్ణఘటో వియ నో సరీరం నిస్సన్దాభావతో.

ఫుసితమత్తేసుపీతి ఉదకస్స ఫుసితమత్తేసుపి.

అతినామేన్తి కాలం. ఏవం వుత్తనయేన పవత్తా పుగ్గలా ఏతా పథవీధాతుఆదయో అస్సాదేన్తి నామ అభిరతివసేన తత్థ ఆకఙ్ఖుప్పాదనతో.

అభివిసిట్ఠేన ఞాణేనాతి అగ్గమగ్గఞాణేన. రుక్ఖో బోధి ‘‘బుజ్ఝతి ఏత్థా’’తి కత్వా. మగ్గో బోధి ‘‘బుజ్ఝతి ఏతేనా’’తి కత్వా. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం బోధి సమ్మా సామఞ్చ సబ్బధమ్మానం బుజ్ఝనతో. నిబ్బానం బోధి బుజ్ఝితబ్బతో. తేసన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. సావకపారమీఞాణన్తి సావకపారమీఞాణం యాథావతో దస్సనవత్థు.

అకుప్పాతి పటిపక్ఖేహి అకోపేతబ్బో. కారణతోతి అరియమగ్గతో. తతో హిస్స అకుప్పతా. తేనాహ ‘‘సా హీ’’తిఆదీ. ఆరమ్మణతోతి నిబ్బానారమ్మణతో నిబ్బానారమ్మణానం లోకియసమాపత్తీనం అభావతో.

విత్థారవసేనాతి ఏకేకధాతువసేనాతి వదన్తి, ఏకేకిస్సా పన ధాతుయా లక్ఖణవిభత్తిదస్సనవసేన. యన్తి హేతుఅత్థే నిపాతో, యం నిమిత్తన్తి అత్థో. అస్సాదేతి ఏతేనాతి అస్సాదో, తణ్హా. అయం పథవీధాతుయా అస్సాదోతి ఏత్థ అయం-సద్దో ‘‘పహానపటివేధో’’తి ఏత్థాపి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బో ‘‘అయం పహానపటివేధో పటివిజ్ఝితబ్బట్ఠేన సముదయసచ్చ’’న్తి. ఏస నయో సేససచ్చేసుపి. యాతి యథావుత్తేసు అస్సాదో ఆదీనవో నిస్సరణన్తి ఇమేసు తీసు ఠానేసు పవత్తా యా దిట్ఠి…పే… యో సమాధి, అయం భావనాపటివేధో మగ్గసచ్చన్తి వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం.

పుబ్బేసమ్బోధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. అచరింసుత్తవణ్ణనా

౧౧౬. యథా యావతా నిస్సరణపరియేసనట్ఠానే ఆదీనవపరియేసనా, ఏవం యావతా ఆదీనవపరియేసనట్ఠానే అస్సాదపరియేసనా సమ్మాపటిపన్నస్సాతి వుత్తం ‘‘అచరిన్తి ఞాణచారేన అచరిం, అనుభవనచారేనా’’తి.

అచరింసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. నోచేదంసుత్తవణ్ణనా

౧౧౭. నిస్సటాతిఆదీని పదాని, ఆదితో వుత్తపటిసేధేనాతి ‘‘నేవా’’తి ఏత్థ వుత్తేన నకారేన. తేనాహ ‘‘న నిస్సటా’’తిఆది. విమరియాదికతేనాతిఆది చ ఏత్థ విహరణపేక్ఖణే కరణవచనం. దుతియనయేతి ‘‘యతో చ ఖో, భిక్ఖవే’’తిఆదినా వుత్తనయే. కిలేసవట్టమరియాదాయ సబ్బసో అభావతో నిమ్మరియాదికతేన చిత్తేన. తేనాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. తీసూతి దుతియాదీసు తీసు.

నోచేదంసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. ఏకన్తదుక్ఖసుత్తవణ్ణనా

౧౧౮. ఏకన్తేనేవ దుక్ఖాతి అవీచిమహానిరయో వియ ఏకన్తతో దుక్ఖా ఏవ సుఖేన అవోమిస్సా. దుక్ఖేన అనుపతితాతి దుక్ఖేనేవ సబ్బసో ఉపగతా. దుక్ఖేన ఓక్కన్తాతి బహిద్ధా వియ అన్తోపి దుక్ఖేన అవక్కన్తా అనుపవిట్ఠా. సుఖవేదనాపచ్చయతాయ ఇమాసం ధాతూనం సుఖతా వియ దుక్ఖవేదనాపచ్చయతాపి వేదితబ్బా, సఙ్ఖారదుక్ఖతా పన సబ్బత్థ చరితా ఏవ. సబ్బత్థాతి సబ్బాసు ధాతూసు, సబ్బట్ఠానేసు వా. పఠమం సుఖం దస్సేత్వాపి పచ్ఛా దుక్ఖస్స కథితత్తా ‘‘దుక్ఖలక్ఖణం కథిత’’న్తి వుత్తం.

ఏకన్తదుక్ఖసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬-౧౦. అభినన్దసుత్తాదివణ్ణనా

౧౧౯-౧౨౩. ఛట్ఠసత్తమేసు వట్టవివట్టం కథితం. అట్ఠకథాయం పన ‘‘వివట్టం కథిత’’న్తి వుత్తం. తీసు సుత్తేసు. చతుసచ్చమేవాతి చత్తారి సచ్చాని సమాహటాని చతుసచ్చన్తి తేసం ఏకజ్ఝం గహణం, నియమో పన తబ్బినిముత్తస్స పరమత్థస్స అభావతో.

అభినన్దసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

చతుత్థవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సారత్థప్పకాసినియా సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

ధాతుసంయుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.