౩. ధాతుసంయుత్తం

౧. నానత్తవగ్గో

౧. ధాతునానత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౫. పఠమన్తి ఇమస్మిం నిదానవగ్గే సంయుత్తానం పఠమం సంగీతత్తా. నిస్సత్తట్ఠసుఞ్ఞతట్ఠసఙ్ఖాతేనాతి ధమ్మమత్తతాయ నిస్సత్తతాసఙ్ఖాతేన నిచ్చసుభసుఖఅత్తసుఞ్ఞతత్థసఙ్ఖాతేన. సభావట్ఠేనాతి యథాభూతసభావట్ఠేన. తతో ఏవ సభావస్స ధారణట్ఠేన ధాతూతి లద్ధనామానం. నానాసభావో అఞ్ఞమఞ్ఞవిసదిసతా ధాతునానత్తం. చక్ఖుసఙ్ఖాతో పసాదో చక్ఖుపసాదో. సో ఏవ చక్ఖనట్ఠేన చక్ఖు, నిస్సత్తసుఞ్ఞతట్ఠేన ధాతు చాతి చక్ఖుధాతు. చక్ఖుపసాదవత్థుం అధిట్ఠానం కత్వా పవత్తం చక్ఖుపసాదవత్థుకం. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ద్వే సమ్పటిచ్ఛనమనోధాతుయో, ఏకా కిరియా మనోధాతూతి తిస్సో మనోధాతుయో మనోధాతు ‘‘మననమత్తా ధాతూ’’తి కత్వా. వేదనాదయో…పే… నిబ్బానఞ్చ ధమ్మధాతు విసేససఞ్ఞాపరిహారేన సామఞ్ఞసఞ్ఞాయ పవత్తనతో. తథా హేతే ధమ్మా ఆయతనదేసనాయ ‘‘ధమ్మాయతన’’న్తేవ దేసితా. న హి నేసం రూపాయతనాదీనం వియ విఞ్ఞాణేహి అఞ్ఞవిఞ్ఞాణేన గహేతబ్బతాకారో అత్థి. సబ్బమ్పీతి ఛసత్తతివిధం మనోవిఞ్ఞాణం. కామావచరా కామధాతుపరియాపన్నత్తా. అవసానే ద్వేతి ధమ్మధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతుయో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే తంసంవణ్ణనాసు దట్ఠబ్బో.

ధాతునానత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఫస్సనానత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౬. జాతిపసుతిఆరమ్మణాదిభేదేన నానాభావో ఫస్సో. జాతిపచ్చయభేదేన హి పచ్చయుప్పన్నస్స భేదో హోతియేవ. ధమ్మపరిచ్ఛేదవసేన ధాతుదేసనాయం తిస్సో మననమత్తా ధాతుయోవ మనోధాతుయో. కిరియామయస్స చిత్తుప్పత్తివిభాగేన పచ్చయుప్పన్నస్స వసేన ధాతుదేసనాయం మననట్ఠేన ధాతుతాయ సామఞ్ఞతో మనోద్వారావజ్జనం ‘‘మనోధాతూ’’తి అధిప్పేతన్తి వుత్తం ‘‘మనోసమ్ఫస్సో మనోద్వారే పఠమజవనసమ్పయుత్తో’’తిఆది. తస్మాతి యస్మా కామం సమ్పటిచ్ఛనమనోధాతుఅనన్తరం ఉప్పజ్జమానో సన్తీరణవిఞ్ఞాణధాతుయా సమ్పయుత్తో ఫస్సోపి మనోసమ్ఫస్సో ఏవ నామ, దుబ్బలత్తా పన సో సబ్బభవేసు అసమ్భవతో చ గహితో అనవసేసతో గహణం న హోతీతి మనోద్వారే జవనసమ్ఫస్సో హోతి, తస్మా. అయమేత్థ అత్థోతి అయం ఇధ అధిప్పాయానుగతో అత్థో.

ఫస్సనానత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. నోఫస్సనానత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౭. మనోసమ్ఫస్సం పటిచ్చాతి మనోద్వారే పఠమజవనసమ్పయుత్తో ఫస్సో మనోసమ్ఫస్సో, తం మనోసమ్ఫస్సం పటిచ్చ. మనోధాతూతి ఆవజ్జనకిరియమనోధాతు. మనోవిఞ్ఞాణధాతు మనోధాతూతి వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన వుత్తం. తేనాహ ‘‘మనోద్వారే…పే… ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో’’తి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘సబ్బాని చేతానీ’’తిఆది.

నోఫస్సనానత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. వేదనానానత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౮. సబ్బాపి తస్మిం ద్వారే వేదనా వత్తేయ్యుం చక్ఖుసమ్ఫస్సవేదనా ఉపనిస్సయపచ్చయభావితా. నిబ్బత్తిఫాసుకత్థన్తి నిబ్బత్తియా ఉపనిస్సయభావేన పవత్తియా దస్సనసుఖత్థం. సమ్పటిచ్ఛనవేదనమేవ గహేతుం వట్టతి, తాయ గహితాయ ఇతరాసం గహణం ఞాయాగతమేవాతి. వుత్తం పోరాణట్ఠకథాయం. ఆవజ్జనసమ్ఫస్సన్తి ఆవజ్జనమనోసమ్ఫస్సం. అనన్తరూపనిస్సయభూతం పటిచ్చ పఠమజవనవసేన ఉప్పజ్జతీతి యోజనా. అయమధిప్పాయో ఉపనిస్సయస్స అధిప్పేతత్తా.

వేదనానానత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. దుతియవేదనానానత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౯. తతియచతుత్థేసు వుత్తనయావాతి ‘‘నో చక్ఖుసమ్ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖుధాతూ’’తి ఏవం వుత్తనయో, చతుత్థే ‘‘చక్ఖుధాతుం, భిక్ఖవే, పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖుసమ్ఫస్సో’’తిఆదినా వుత్తనయో చ. ఏకతో కత్వాతి ఏకజ్ఝం కత్వా దేసితా. కస్మా పన తేసు సుత్తేసు ఏవం దేసనా పవత్తాతి ఆహ ‘‘సబ్బాని చేతానీ’’తిఆది. పటిసేధో పన తేసం వేదనానానత్తాదీనం ఫస్సనానత్తాదికస్స పచ్చయభావతో తథాఉప్పత్తియా అసమ్భవతో. ఇతో పరేసూతి ‘‘నో పరియేసనానానత్తం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి పరిళాహనానత్త’’న్తిఆదీసు.

దుతియవేదనానానత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. బాహిరధాతునానత్తసుత్తవణ్ణనా

౯౦. పఞ్చ ధాతుయో కామావచరా రూపసభావత్తా.

బాహిరధాతునానత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సఞ్ఞానానత్తసుత్తవణ్ణనా

౯౧. ఆపాథే పతితన్తి చక్ఖుస్స ఆపాథగతం సాటకవేఠనాదిసఞ్ఞితం భూతసఙ్ఘాతం సమ్మా నిస్సితం. చక్ఖుద్వారే సమ్పటిచ్ఛనాదిసమ్పయుత్తసఞ్ఞానం సఙ్కప్పగతికత్తా, చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తసఞ్ఞాగహణేనేవ వా గహేతబ్బతో ‘‘రూపసఞ్ఞాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తా సఞ్ఞా’’తి వుత్తం తత్థ సఞ్ఞాయ ఏవ లబ్భనతో. ఏతేనేవ హి తంసమ్పయుత్తో సఙ్కప్పోతి ఇదమ్పి సంవణ్ణితన్తి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘సఞ్ఞాసఙ్కప్పఛన్దా ఏకజవనవారేపి నానాజవనవారేపి లబ్భన్తీ’’తి. జవనసమ్పయుత్తస్స వితక్కస్స ఛన్దగతికత్తా వుత్తం ‘‘తీహి చిత్తేహి సమ్పయుత్తో సఙ్కప్పో’’తి. ఛన్దికతట్ఠేనాతి ఛన్దకరణట్ఠేన, ఇచ్ఛితట్ఠేనాతి అత్థో. అనుడహనట్ఠేనాతి పరిడహనట్ఠేన. సన్నిస్సయడాహరసా హి రాగగ్గిఆదయో ‘‘రూపే’’తి పన తస్స ఆరమ్మణదస్సనమేతం. పరిళాహోతి పరిళాహసీసేన అపేక్ఖం వదతి. తేనాహ ‘‘పరిళాహే ఉప్పన్నే’’తిఆది. ‘‘పరిళాహో’’తి దళ్హజ్ఝోసానా బలవాకారప్పత్తా వుత్తాతి ఆహ ‘‘పరిళాహపరియేసనా పన నానాజవనవారేయేవ లబ్భన్తీ’’తి. తాసం లద్ధూపనిస్సయభావతోతి దస్సేతి. ఇమినా నయేనాతి ‘‘ఉప్పజ్జతి సఞ్ఞానానత్త’’న్తి ఏత్థ వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో. ‘‘రూపసఞ్ఞాదినానాసభావం సఞ్ఞం పటిచ్చ కామసఙ్కప్పాదినానాసభావో సఙ్కప్పో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా నయేన వేదితబ్బో.

సఞ్ఞానానత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. నోపరియేసనానానత్తసుత్తవణ్ణనా

౯౨. పటిసేధమత్తమేవ నానం, సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవాతి అధిప్పాయో.

నోపరియేసనానానత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. బాహిరఫస్సనానత్తసుత్తాదివణ్ణనా

౯౩. వుత్తప్పకారే ఆరమ్మణేతి ‘‘ఆపాథే పతిత’’న్తిఆదినా హేట్ఠా వుత్తప్పకారే రూపారమ్మణే. సఞ్ఞాతి రూపసఞ్ఞావ. అరూపధమ్మోపి సమానో యస్మిం ఆరమ్మణే పవత్తతి, తం ఫుసన్తో వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘ఆరమ్మణం ఫుసమానో’’తి. తణ్హాయ వత్థుభూతంయేవ రూపారమ్మణం లబ్భతీతి కత్వా ‘‘రూపలాభో’’తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘సహ తణ్హాయ ఆరమ్మణం రూపలాభో’’తి. సబ్బసఙ్గాహికనయోతి ఏకస్మింయేవ ఆరమ్మణే సబ్బేసం సఞ్ఞాదీనం ధమ్మానం ఉప్పత్తియా సబ్బసఙ్గణ్హనవసేన దస్సితనయో. తేనాహ ‘‘ఏకస్మింయేవా’’తిఆది. సబ్బసఙ్గాహికనయోతి వా ధువపరిభోగవసేన నిబద్ధారమ్మణన్తి వా ఆగన్తుకారమ్మణన్తి వా విభాగం అకత్వా సబ్బసఙ్గాహికనయో. అపరో నయో. మిస్సకోతి ఆగన్తుకారమ్మణే నిబద్ధారమ్మణే చ విసయతో నిబద్ధారమ్మణేన మిస్సకో. నిబద్ధారమ్మణే సత్తానం కిలేసో మన్దో హోతి. తథా హి సఞ్ఞాసఙ్కప్పఫస్సవేదనావ దస్సితా. యం కిఞ్చి వియాతి యం కిఞ్చి అఞ్ఞమఞ్ఞం వియ. ఖోభేత్వాతి కుతూహలుప్పాదనవసేన చిత్తం ఖోభేత్వా.

ఉపాసికాతి తస్స అమచ్చపుత్తస్స భరియం సన్ధాయాహ. తస్మిన్తి ఆగన్తుకారమ్మణే. లాభో నామ ‘‘లబ్భతీ’’తి కత్వా.

ఉరువల్లియవాసీతి ఉరువల్లియలేణవాసీ, ఉరువల్లియవిహారవాసీతి వదన్తి. పాళియాతి ‘‘ధాతునానత్తం, భిక్ఖవే, పటిచ్చ ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినయపవత్తాయ ఇమిస్సా సుత్తపాళియా. పరివట్టేత్వాతి మజ్ఝే గహితఫస్సవేదనాపరియోసానే ఠపనవసేన పాళిం పరివట్టేత్వా. వుత్తప్పకారేతిఆది పరివత్తేతబ్బాకారదస్సనం. తత్థ వుత్తప్పకారేతి ఆపాథగతరూపారమ్మణే. అవిభూతవారన్తి అవిభూతారమ్మణవారం. అయమేవ వా పాఠో. గణ్హన్తి కథేన్తి. ఏకజవనవారేపి లబ్భన్తి చిరతరనివేసాభావా. నానాజవనవారేయేవ దళ్హతరనివేసతాయ.

౯౪. దసమం ఉత్తానమేవ నవమే వుత్తనయత్తా. పటిసేధమత్తమేవ హేత్థ నానత్తన్తి.

బాహిరఫస్సనానత్తసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

నానత్తవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియవగ్గో

౧. సత్తధాతుసుత్తవణ్ణనా

౯౫. ఆభాతీతి ఆభా, ఆలోకభావేన నిప్ఫజ్జతి, ఉపట్ఠాతీతి వా అత్థో. సో ఏవ నిజ్జీవట్ఠేన ధాతూతి ఆభాధాతు. ఆలోకస్సాతి ఆలోకకసిణస్స. సుట్ఠు, సోభనం వా భాతీతి సుభం. కసిణసహచరణతో ఝానం సుభం. సేసం వుత్తనయమేవ. సుపరిసుద్ధవణ్ణం కసిణం. ఆకాసానఞ్చాదయోపి సుభారమ్మణం ఏవాతి కేచి. దేసనం నిట్ఠాపేసీతి దేసనం ఉద్దేసమత్తే ఏవ ఠపేసి. పాళియం ‘‘అన్ధకారం పటిచ్చ పఞ్ఞాయతీ’’తి ఏత్థాపి ఆరమ్మణమేవ గహితం, తథా ‘‘అయం ధాతు అసుభం పటిచ్చ పఞ్ఞాయతీ’’తి ఏత్థాపి. యథా హి ఇధ సువణ్ణం కసిణం సుభన్తి అధిప్పేతం, ఏవం దుబ్బణ్ణం అసుభన్తి.

అన్ధకారం పటిచ్చాతి అన్ధకారం పటిచ్ఛాదకపచ్చయం పటిచ్చ. పఞ్ఞాయతీతి పాకటో హోతి. తేనాహ ‘‘అన్ధకారో హీ’’తిఆది. ఆలోకోపి, అన్ధకారేన పరిచ్ఛిన్నో హోతీతి యోజనా. అన్ధకారో తావ ఆలోకేన పరిచ్ఛిన్నో హోతు ‘‘యత్థ ఆలోకో నత్థి, తత్థ అన్ధకారో’’తి ఆలోకో కథం అన్ధకారేన పరిచ్ఛిన్నో హోతీతి ఆహ ‘‘అన్ధకారేన హి సో పాకటో హోతీ’’తి. పరిచ్ఛేదలేఖాయ వియ చిత్తరూపం అన్ధకారేన హి పరితో పరిచ్ఛిన్నో హుత్వా పఞ్ఞాయతి, యథా తం ఛాయాయ ఆతపో. ఏసేవ నయోతి అసుభసుభానం అఞ్ఞమఞ్ఞపరిచ్ఛిన్నతం అతిదిసిత్వా తత్థ అధిప్పేతమేవ దస్సేన్తో ‘‘అసుభే సతి సుభం పఞ్ఞాయతీ’’తి ఆహ. ఏవమాహాతి ‘‘అసుభం పటిచ్చ సుభం పఞ్ఞాయతీ’’తి అవోచ. ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీసు వియ ఉత్తరపదలోపేనాయం నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘రూపం పటిచ్చాతి రూపావచరసమాపత్తిం పటిచ్చా’’తి. తాయ హి సతి అధిగతాయ. రూపసమతిక్కమా వా హోతీతి సభావారమ్మణానం రూపజ్ఝానానం సమతిక్కమా ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తి నామ హోతీతి అత్థో. ఏసేవ నయోతి ఇమినా ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనసమతిక్కమా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తి నామ హోతీ’’తిఆదినా ద్వేపి పకారే అతిదిసతి. పటిసఙ్ఖాతి పటిసఙ్ఖాఞాణేన. అప్పవత్తిన్తి యథాపరిచ్ఛిన్నకాలం అప్పవత్తనం. ఏతేన ఖణనిరోధాదిం పటిక్ఖిపతి.

కథం సమాపత్తి పత్తబ్బాతి ఇమాసు సత్తసు ధాతూసు కా పకారా సఞ్ఞాసమాపత్తి నానా హుత్వా సమాపజ్జితబ్బా. తేనాహ ‘‘కీదిసా సమాపత్తియో’’తిఆది. సఞ్ఞాయ అత్థిభావేనాతి పటుకిచ్చాయ సఞ్ఞాయ అత్థిభావేన. సుఖుమసఙ్ఖారానం తత్థ సమాపత్తియం అవసిస్సతాయ. నిరోధోవాతి సఙ్ఖారానం నిరోధో ఏవ.

సత్తధాతుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సనిదానసుత్తవణ్ణనా

౯౬. భావనపుంసకమేతం ‘‘విసమం చన్దిమసూరియా పరివత్తన్తీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౭౦) వియ. సనిదానన్తి అత్తనో ఫలం నిదదాతీతి నిదానం, కారణన్తి ఆహ ‘‘సనిదానో సప్పచ్చయో’’తి. కామపటిసంయుత్తోతి కామరాగసఙ్ఖాతేన కామేన పటిసంయుత్తో వా కామపటిబద్ధో వా. తక్కేతీతి తక్కో. అభూతకారం సమారోపేత్వా కప్పేతీతి సఙ్కప్పో. ఆరమ్మణే చిత్తం అప్పేతీతి అప్పనా. విసేసేన అప్పేతీతి బ్యప్పనా. ఆరమ్మణే చిత్తం అభినిరోపేన్తం వియ పవత్తతీతి చేతసో అభినిరోపనా. మిచ్ఛా విపరీతో పాపకో సఙ్కప్పోతి మిచ్ఛాసఙ్కప్పో. అఞ్ఞేసు చ కామపటిసంయుత్తేసు విజ్జమానేసు వితక్కో ఏవ కామధాతుసద్దేన నిరుళ్హో దట్ఠబ్బో వితక్కస్స కామపసఙ్గప్పత్తిసాతిసయత్తా. ఏస నయో బ్యాపాదధాతుఆదీసుపి. సబ్బేపి అకుసలా ధమ్మా కామధాతు హీనజ్ఝాసయేహి కామేతబ్బధాతుభావతో.

కిలేసకామస్స ఆరమ్మణభావత్తా సబ్బాకుసలసంగాహికాయ కామధాతుయా ఇతరా ద్వే సఙ్గహేత్వా కథనం సబ్బసఙ్గాహికా. తిస్సన్నం ధాతూనం అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరతో కథా అసమ్భిన్నా. ఇమం కామావచరసఞ్ఞితం కామవితక్కసఞ్ఞితఞ్చ కామధాతుం. పటిచ్చాతి పచ్చయభూతం లభిత్వా. తీహి కారణేహీతి తీహి సారభూతేహి కారణేహి.

బ్యాపాదవితక్కో బ్యాపాదో ఉత్తరపదలోపేన, సో ఏవ నిజ్జీవట్ఠేన సభావధారణట్ఠేన ధాతూతి బ్యాపాదధాతు. బ్యాపజ్జతి చిత్తం ఏతేనాతి బ్యాపాదో, దోసో. బ్యాపాదోపి ధాతూతి యోజనా. సహజాతపచ్చయాదివసేనాతి సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయవసేన. విసేసేన హి పరస్స అత్తనో చ దుక్ఖాపనం విహింసా, సా ఏవ ధాతు, అత్థతో రోసనా పరూపఘాతో, తథా పవత్తో వా దోససహగతచిత్తుప్పాదో.

తిణగహనే అరఞ్ఞేతి తిణేహి గహనభూతే అరఞ్ఞే. అనయబ్యసనన్తి అపాయబ్యసనం, పరిహరణూపాయరహితం విపత్తిన్తి వా అత్థో. అవడ్ఢిం వినాసన్తి అవడ్ఢిఞ్చేవ వినాసఞ్చాతి వదన్తి సబ్బసో వడ్ఢిరహితం. సుక్ఖతిణదాయో వియ ఆరమ్మణం కిలేసగ్గిసంవద్ధనట్ఠేన. తిణుక్కా వియ అకుసలసఞ్ఞా అనుదహనట్ఠేన. తిణకట్ఠ…పే… సత్తా అనయబ్యసనాపత్తితో. ‘‘ఇమే సత్తా’’తి హి అయోనిసో పటిపజ్జమానా అధిప్పేతా. తేనాహ ‘‘యథా సుక్ఖతిణదాయే’’తిఆది.

సమతాభావతో సమతావిరోధతో విసమతాహేతుతో చ విసమా రాగాదయోతి ఆహ ‘‘రాగవిసమాదీని అనుగత’’న్తి. ఇచ్ఛితబ్బా అవస్సంభావినిభావేన.

సంకిలేసతో నిక్ఖమనట్ఠేన నేక్ఖమ్మో, సో ఏవ నిజ్జీవట్ఠేన ధాతూతి నేక్ఖమ్మధాతు. స్వాయం నేక్ఖమ్మసద్దో పబ్బజ్జాదీసు కుసలవితక్కే చ నిరుళ్హోతి ఆహ ‘‘నేక్ఖమ్మవితక్కోపి నేక్ఖమ్మధాతూ’’తి. ఇతరాపి ద్వే ధాతుయోతి అబ్యాపాదఅవిహింసాధాతుయో వదతి. విసుం దీపేతబ్బా సరూపేన ఆగతత్తా. వితక్కాదయోతి నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పచ్ఛన్దపరిళాహపరియేసనా. యథానురూపం అత్తనో అత్తనో పచ్చయానురూపం. కథం పనేత్థ కుసలధమ్మేసు పరిళాహో వుత్తోతి? సఙ్ఖారపరిళాహమత్తం సన్ధాయేతం వుత్తం, సోళససు ఆకారేసు దుక్ఖసచ్చే సన్తాపట్ఠో వియ వుత్తో, యస్స విగమేన అరహతో సీతిభావప్పత్తి వుచ్చతి.

సయం న బ్యాపజ్జతి, తేన వా తంసమఙ్గీపుగ్గలో న కిఞ్చి బ్యాపాదేతీతి అబ్యాపాదో, విహింసాయ వుత్తవిపరియాయేహి సా వేదితబ్బా. హితేసిభావేన మిజ్జతి సినియ్హతీతి మిత్తో, మిత్తస్స ఏసాతి మేత్తి, అబ్యాపాదో. మేత్తాయనాతి మేత్తాకారణం, మేత్తాయ వా అయనా పవత్తనా. మేత్తాయితత్తన్తి మేత్తాయితస్స మేత్తాయ పవత్తస్స భావో. మేత్తాచేతోవిముత్తీతి మేత్తాయనవసేన పవత్తో చిత్తసమాధి. సేసం వుత్తనయమేవ.

సనిదానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. గిఞ్జకావసథసుత్తవణ్ణనా

౯౭. ఇతో పట్ఠాయాతి ‘‘ధాతుం, భిక్ఖవే’’తి ఇమస్మా తతియసుత్తతో పట్ఠాయ. యావ కమ్మవగ్గో, తావ నేత్వా ఉపగన్త్వా సేతి ఏత్థాతి ఆసయో, హీనాదిభావేన అధీనో ఆసయో అజ్ఝాసయో, తం అజ్ఝాసయం, అధిముత్తన్తి అత్థో. సఞ్ఞా ఉప్పజ్జతీతిఆదీసు హీనాదిభేదం అజ్ఝాసయం పటిచ్చ హీనాదిభేదా సఞ్ఞా, తన్నిస్సయదిట్ఠివికప్పనా, వితక్కో చ ఉప్పజ్జతి సహజాతకోటియా ఉపనిస్సయకోటియా చ. సత్థారేసూతి తేసం సత్థుపటిఞ్ఞతాయ వుత్తం, న సత్థులక్ఖణసబ్భావతో. అసమ్మాసమ్బుద్ధేసూతి ఆధారే విసయే చ భుమ్మం ఏకతో కత్వా వుత్తన్తి పఠమం తావ దస్సేన్తో ‘‘మయం సమ్మాసమ్బుద్ధా’’తిఆదిం వత్వా ఇతరం దస్సేన్తో ‘‘తేసు సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏతే’’తిఆదిమాహ. తేసం ‘‘మయం సమ్మాసమ్బుద్ధా’’తి ఉప్పన్నదిట్ఠి ఇధ మూలభావేన పుచ్ఛితా, ఇతరా అనుసఙ్కితాతి పుచ్ఛతియేవాతి సాసఙ్కం వదతి.

‘‘మహతీ’’తి ఏత్థ మహాసద్దో ‘‘మహాజనో’’తిఆదీసు వియ బహుఅత్థవాచకోతి దట్ఠబ్బో. అవిజ్జాపి హీనహీనతరహీనతమాదిభేదేన బహుపకారా. తస్సాతి దిట్ఠియా. కస్మా పనేత్థ ‘‘యదిదం అవిజ్జా ధాతూ’’తి అవిజ్జం ఉద్ధరిత్వా ‘‘హీనం ధాతుం పటిచ్చా’’తి అజ్ఝాసయధాతు నిద్దిట్ఠాతి? న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం, ‘‘అఞ్ఞం ఉద్ధరిత్వా అఞ్ఞం నిద్దిట్ఠా’’తి, యతో అవిజ్జాసీసేన అజ్ఝాసయధాతు ఏవ గహితా. అవిజ్జాగహితో హి పురిసపుగ్గలో దిట్ఠజ్ఝాసయో హీనాదిభేదం అవిజ్జాధాతుం నిస్సాయ తతో సఞ్ఞాదిట్ఠిఆదికే సఙ్కప్పేతి. పణిధి పత్థనా, సా పన తథా తథా చిత్తస్స ఠపనవసేన హోతీతి ఆహ ‘‘చిత్తట్ఠపన’’న్తి. తేనాహ ‘‘సా పనేసా’’తిఆది. ఏతేతి హీనపచ్చయా సఞ్ఞాదిట్ఠివితక్కచేతనా పత్థనా పణిధిసఙ్ఖాతా హీనా ధమ్మా. హీనో నామ హీనధమ్మసమాయోగతో. సబ్బపదానీతి ‘‘పఞ్ఞపేతీ’’తిఆదీని పదాని యోజేతబ్బాని హీనసద్దేన మజ్ఝిముత్తమట్ఠానన్తరస్స అసమ్భవతో. ఉపపజ్జనం ‘‘ఉపపత్తీ’’తి ఆహ ‘‘ద్వే ఉపపత్తియో పటిలాభో చ నిబ్బత్తి చా’’తి. తత్థ హీనకులాదీతి ఆది-సద్దేన హీనరూపభోగపరిసాదీనం సఙ్గహో. హీనత్తికవసేనాతి హీనత్తికే వుత్తత్తికపదవసేనాతి అధిప్పాయో. చిత్తుప్పాదక్ఖణేతి ఇదం హీనత్తికపరియాపన్నానం చిత్తుప్పాదానం వసేన తత్థ తత్థ లద్ధత్తా వుత్తం. పఞ్చసు నీచకులేసూతి చణ్డాలవేననేసాదరథకారపుక్కుసకులేసు. ద్వాదసఅకుసలచిత్తుప్పాదానం పన యో కోచి పటిలాభో హీనోతి యోజనా. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఇమస్మిం ఠానేతి ‘‘యాయం, భన్తే, దిట్ఠీ’’తిఆదినా ఆగతే ఇమస్మిం ఠానే. ‘‘ధాతుం, భిక్ఖవే, పటిచ్చ ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా ఆగతత్తా నిబ్బత్తియేవ అధిప్పేతా, న పటిలాభో.

గిఞ్జకావసథసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. హీనాధిముత్తికసుత్తవణ్ణనా

౯౮. ఏకతో హోన్తీతి సమానచ్ఛన్దతాయ అజ్ఝాసయతో ఏకతో హోన్తి. నిరన్తరా హోన్తీతి తాయ ఏవ సమానచ్ఛన్దతాయ చిత్తేన నిబ్బిసేసా హోన్తి. ఇధ అధిముత్తి నామ అజ్ఝాసయధాతూతి ఆహ ‘‘హీనాధిముత్తికాతి హీనజ్ఝాసయా’’తి.

హీనాధిముత్తికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. చఙ్కమసుత్తవణ్ణనా

౯౯. మహాపఞ్ఞేసూతి విపులపఞ్ఞేసు. నన్తి సారిపుత్తత్థేరం. ఖన్ధన్తరన్తి ఖన్ధవిభాగం, ఖన్ధానం వా అన్తరం విసేసో అత్థీతి ఖన్ధన్తరో. ఏస నయో సేసేసుపి. పరికమ్మన్తి ఇద్ధివిధాధిగమస్స పుబ్బభాగపరికమ్మఞ్చేవ ఉత్తరపరికమ్మఞ్చ. ఆనిసంసన్తి ఇద్ధానిసంసఞ్చేవ ఆనిసంసఞ్చ. అధిట్ఠానం వికుబ్బనన్తి అధిట్ఠానవిధానఞ్చేవ వికుబ్బనవిధానఞ్చ. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘పథవిం పత్థరన్తో వియా’’తిఆదినా.

ధుతఙ్గపరిహారన్తి ధుతఙ్గానం పరిహరణవిధిం. పరిహరణగ్గహణేనేవ సమాదానం సిద్ధం హోతీతి తం న గహితం. ఆనిసంసన్తి తంతంధుతఙ్గపరిహరణే దట్ఠబ్బం ఆనిసంసమేవ. సమోధానన్తి ‘‘ఏత్తకా పిణ్డపాతపటిసంయుత్తా, ఏత్తకా సేనాసనపటిసంయుత్తా’’తి పచ్చయవసేన అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ అన్తోగధత్తా. అధిట్ఠానన్తి అధిట్ఠానవిధిం. భేదన్తి ఉక్కట్ఠాదిభేదఞ్చేవ భిన్నాకారఞ్చ.

పరికమ్మన్తి ‘‘దిబ్బచక్ఖు ఏవం ఉప్పాదేతబ్బం, ఏవం విసోధేతబ్బ’’న్తిఆదినా పరికమ్మవిధానం. ఆనిసంసన్తి పరేసం అజ్ఝాసయానురూపాయతనాదిఆనిసంసపభేదం. ఉపక్కిలేసన్తి సాధారణం అసాధారణం దువిధం ఉపక్కిలేసం. విపస్సనాభావనుపక్కిలేసా హి దిబ్బచక్ఖుస్స ఉపక్కిలేసాతి వేదితబ్బా.

సఙ్ఖేపవిత్థారగమ్భీరుత్తానవిచిత్రకథాదీసూతి సఙ్ఖేపో విత్థారో గమ్భీరతా ఉత్తానతా విచిత్రభావో నేయ్యత్థతా నీతత్థతాతి ఏవమాదీసు ధమ్మస్స కథేతబ్బప్పకారేసు తం తం కథేతబ్బాకారం.

ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, పకారత్థో వా. తేన –

‘‘ఆదిమ్హి సీలం దేసేయ్య, (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౯౦; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౯౧)

మజ్ఝే చిత్తం వినిద్దిసే;

అన్తే పఞ్ఞా కథేతబ్బా,

ఏసో ధమ్మకథావిధో’’తి. –

ఏవం కథేతబ్బాకారం సఙ్గణ్హాతి.

‘‘సిథిలం ధనితఞ్చ దీఘరస్సం, గరుకం లహుకఞ్చ నిగ్గహీతం;

సమ్బన్ధం వవత్థితం విముత్తం, దసధా బ్యఞ్జనబుద్ధియా పభేదో’’తి. (దీ. ని. ౧.౧౯౦; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౯౧; పరి. ౪౮౫) –

ఏవం వుత్తం దసవిధం బ్యఞ్జనబుద్ధిం. అట్ఠుప్పత్తిన్తి తస్స తస్స సుత్తస్స జాతకస్స చ అట్ఠుప్పత్తిం. అనుసన్ధిన్తి పచ్ఛానుసన్ధిఆదిఅనుసన్ధిం. పుబ్బాపరన్తి సమ్బన్ధం. ఇదం పదం ఏవం వత్తబ్బం, ఇదం పుబ్బాపరం ఏవం గహేతబ్బన్తి.

కులసఙ్గణ్హనపరిహారన్తి లాభుప్పాదనత్థం కులానం సఙ్గణ్హనవిధినో పరిహరణం తన్నియమితం ఏకన్తికం కులసఙ్గహణవిధిం.

చఙ్కమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సగాథాసుత్తవణ్ణనా

౧౦౦. ‘‘ధాతుసో సంసన్దన్తీ’’తి ఇదం అజ్ఝాసయతో సరిక్ఖతాదస్సనం, న కాయేన మిస్సీభావదస్సనన్తి ఆహ ‘‘సముద్దన్తరే’’తిఆది. నిరన్తరోతి నిబ్బిసేసో. సంసగ్గాతి పఞ్చవిధసంసగ్గహేతు. సంసగ్గగహణేన చేత్థ సంసగ్గవత్థుకా తణ్హా గహితా. తేనాహ ‘‘దస్సన…పే… స్నేహేనా’’తి.

వనతి భజతి సజ్జతి తేనాతి వనం, వనథోతి చ కిలేసో వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘వనథో జాతోతి కిలేసవనం జాత’’న్తి. ఇతరే సంసగ్గమూలకాతి తమేవ పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘అదస్సనేనా’’తి. సాధుజీవీతి సాధు సుట్ఠు జీవీ, తంజీవనసీలో. తేనాహ ‘‘పరిసుద్ధజీవితం జీవమానో’’తి.

సగాథాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. అస్సద్ధసంసన్దనసుత్తవణ్ణనా

౧౦౧. నిరోజాతి సద్ధాస్నేహాభావేన నిస్నేహా. తతో ఏవ అరసభావేన నిరసా. ఏకసదిసాతి సమసమా నిబ్బిసేసా. తేనాహ ‘‘నిరన్తరా’’తి. అలజ్జితాయ ఏకసీమకతా భిన్నమరియాదా. సద్ధా తేసం అత్థీతి సద్ధా. తన్తిపాలకాతి సద్ధమ్మతన్తియా పాలకా. వంసానురక్ఖకాతి అరియవంసస్స అనురక్ఖకా. ఆరద్ధవీరియాతి పగ్గహితవీరియా. యస్మా తాదిసానం వీరియం పరిపుణ్ణం నామ హోతి కిచ్చసిద్ధియా, తస్మా వుత్తం ‘‘పరిపుణ్ణపరక్కమా’’తి. సబ్బకిచ్చపరిగ్గాహికాయాతి చతున్నం సతిపట్ఠానానం భావనాకిచ్చపరిగ్గాహికాయ.

అస్సద్ధసంసన్దనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮-౧౨. అస్సద్ధమూలకసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦౨-౧౦౬. అట్ఠమాదీనీతి అట్ఠమం నవమం దసమం ఏకాదసమం ద్వాదసమన్తి ఇమాని పఞ్చ సుత్తానీతి ఏకే. అపరే పన నవ సుత్తానీతి ఇచ్ఛన్తి. స్వాయమత్థో అట్ఠకథాయం వుత్తోయేవ. పాళియఞ్చ కేసుచి పోత్థకేసు లిఖీయతి.

అస్సద్ధమూలకసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. కమ్మపథవగ్గో

౧-౨. అసమాహితసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦౭-౧౦౮. ఇతో పరేసూతి ఇతో దుతియవగ్గతో పరేసు సుత్తేసు. పఠమన్తి పఠమవగ్గే పఠమం. కస్మా పనేత్థ ఏవం దేసనా పవత్తాతి ఆహ ‘‘ఏవం వుచ్చమానే’’తిఆది.

అసమాహితసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩-౫. పఞ్చసిక్ఖాపదసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦౯-౧౧౧. సురామేరయసఙ్ఖాతన్తి పిట్ఠసురాదిసురాసఙ్ఖాతం పుప్ఫాసవాదిమేరయసఙ్ఖాతఞ్చ. మజ్జనట్ఠేన మజ్జం. సురామేరయమజ్జప్పమాదోతి వుచ్చతి ‘‘మజ్జతి తేనా’’తి కత్వా. తస్మిం తిట్ఠన్తీతి తస్మిం పమాదే పమజ్జనవసేన తిట్ఠన్తీతి అత్థో. సేసం తతియచతుత్థేసు సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

పఞ్చమే తాని పదాని సంవణ్ణేతుం ‘‘పఞ్చమే’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ పాణో నామ వోహారతో సత్తో, పరమత్థతో జీవితిన్ద్రియం, తం పాణం అతిపాతేన్తి అతిచ్చ అన్తరేయేవ, అతిక్కమ్మ వా సత్థాదీహి అభిభవిత్వా పాతేన్తి సణికం పతితుం అదత్వా సీఘం పాతేన్తీతి అత్థో. కాయేన వాచాయ వా అదిన్నం పరసన్తకం. ఆదియన్తీతి గణ్హన్తి. మిచ్ఛాతి న సమ్మా, గారయ్హవసేన. ముసాతి అతథం వత్థు. వదన్తీతి విసంవాదనవసేన వదన్తి. పియసుఞ్ఞకరణతో పిసుణా, పిసతి వా పరే సత్తే, హింసతీతి అత్థో. మమ్మచ్ఛేదికాతి ఏతేన పరస్స మమ్మచ్ఛేదవసేన ఏకన్తఫరుససఞ్చేతనా ఫరుసవాచా నామాతి దస్సేతి. అభిజ్ఝాసద్దో లుబ్భనే నిరుళ్హోతి ఆహ ‘‘పరభణ్డే లుబ్భనసీలాతి అత్థో’’తి. బ్యాపన్నన్తి దోసవసేన విపన్నం. పకతివిజహనేన పూతిభూతం. సాధూహి గరహితబ్బతం పత్తా ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినయప్పవత్తా నత్థికాహేతుకఅకిరియదిట్ఠి కమ్మపథపరియాపన్నా నామ. మిచ్ఛత్తపరియాపన్నా సబ్బాపి లోకుత్తరమగ్గపటిపక్ఖా విపరీతదిట్ఠి.

తేసన్తి కమ్మపథానం. వోహారతోతి ఇన్ద్రియబద్ధం ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తిమత్తతో. తిరచ్ఛానగతాదీసూతి ఆది-సద్దేన పేతానం సఙ్గహో. పయోగవత్థుమహన్తతాదీహి మహాసావజ్జతా తేహి పచ్చయేహి ఉప్పజ్జమానాయ చేతనాయ బలవభావతో. యథావుత్తపచ్చయవిపరియాయేపి తంతంపచ్చయేహి చేతనాయ బలవభావవసేన అప్పసావజ్జమహాసావజ్జతా వా వేదితబ్బా. ఇద్ధిమయోతి కమ్మవిపాకిద్ధిమయో దాఠాకోటనాదీనం వియ.

మేథునసమాచారేసూతి సదారపరదారగమనవసేన దువిధేసు మేథునసమాచారేసు. తేపి హీనాధిముత్తికేహి కత్తబ్బతో కామా నామ. మిచ్ఛాచారోతి గారయ్హాచారో. గారయ్హతా చస్స ఏకన్తనిహీనతాయాతి ఆహ ‘‘ఏకన్తనిన్దితో లామకాచారో’’తి అసద్ధమ్మాధిప్పాయేనాతి అసద్ధమ్మసేవనాధిప్పాయేన. గోత్తరక్ఖితాతి సగోత్తేహి రక్ఖితా. ధమ్మరక్ఖితాతి సహధమ్మేహి రక్ఖితా. సస్సామికా నామ సారక్ఖా. యస్సా గమనే దణ్డో ఠపితో, సా సపరిదణ్డా. భరియభావాయ ధనేన కీతా ధనక్కీతా. ఛన్దేన వసతీతి ఛన్దవాసినీ. భోగత్థం వసతీతి భోగవాసినీ. పటత్థం వసతీతి పటవాసినీ. ఉదకపత్తం ఆమసిత్వా గహితా ఓదపత్తకినీ. చుమ్బటం అపనేత్వా గహితా ఓభటచుమ్బటా. కరమరానీతా ధజాహటా. తఙ్ఖణికం గహితా ముహుత్తికా. అభిభవిత్వా వీతిక్కమో మిచ్ఛాచారో మహాసావజ్జో, న తథా ద్విన్నం సమానచ్ఛన్దతాయ. అభిభవిత్వా వీతిక్కమనే సతిపి మగ్గేనమగ్గపటిపత్తిఅధివాసనే పురిముప్పన్నసేవనాభిసన్ధిపయోగాభావతో మిచ్ఛాచారో న హోతి అభిభుయ్యమానస్సాతి వదన్తి. సేవనాచిత్తే సతి పయోగాభావో అప్పమాణం యేభుయ్యేన ఇత్థియా సేవనాపయోగస్స అభావతో. తథా సతి పురేతరం సేవనాచిత్తస్స ఉపట్ఠానేపి తస్సా మిచ్ఛాచారో న సియా, తథా పురిసస్సపి సేవనాపయోగాభావే. తస్మా అత్తనో రుచియా పవత్తితస్స వసేన తయో, బలక్కారేన పవత్తితస్స వసేన తయోతి సబ్బేపి అగ్గహితగ్గహణేన ‘‘చత్తారో సమ్భారా’’తి వుత్తం.

ఆసేవనమన్దతాయాతి యాయ అకుసలచేతనాయ సమ్ఫం పలపతి, తస్సా ఇత్తరకాలతాయ పవత్తియా అనాసేవనాతి పరిదుబ్బలా హోతి చేతనా.

ఉపసగ్గవసేన అత్థవిసేసవాచినో ధాతుసద్దాతి అభిజ్ఝాయతీతి పదస్స పరభణ్డాభిముఖీతిఆదిఅత్థో వుత్తో. తన్నిన్నతాయాతి తస్మిం పరభణ్డే లుబ్భనవసేన నిన్నతాయ. అభిపుబ్బో ఝే-సద్దో లుబ్భనే నిరుళ్హోతి దట్ఠబ్బో. యస్స భణ్డం అభిజ్ఝాయతి, తస్స అప్పగుణతాయ అప్పసావజ్జా, మహాగుణతాయ మహాసావజ్జాతిఆదినా నయేన తత్థ అప్పసావజ్జమహాసావజ్జవిభాగో వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘అదిన్నాదానం వియా’’తిఆది. అత్తనో పరిణామనం చిత్తేనేవాతి దట్ఠబ్బం.

హితసుఖం బ్యాపాదయతీతి యో నం ఉప్పాదేతి, యస్స ఉప్పాదేతి, తస్స సతి సమవాయే హితసుఖం వినాసేతి. అహో వతాతి ఇమినా యథా అభిజ్ఝానే వత్థునో ఏకన్తతో అత్తనో పరిణామనం దస్సితం, ఏవమిధాపి వత్థునో ‘‘అహో వతా’’తి ఇమినా పరస్స వినాసచిన్తాయ ఏకన్తతో నియమితభావం దస్సేతి. ఏవఞ్హి నేసం దారుణప్పవత్తియా కమ్మపథప్పవత్తి.

యథాభుచ్చగహణాభావేనాతి యథాతచ్ఛగహణస్స అభావేన అనిచ్చాదిసభావస్స నిచ్చాదితో గహణేన. మిచ్ఛా పస్సతీతి వితథం పస్సతి. సమ్ఫప్పలాపో వియాతి ఇమినా ఆసేవనస్స అప్పమహన్తతాహి మిచ్ఛాదిట్ఠియా అప్పసావజ్జమహాసావజ్జతా. వత్థునోతి గహితవత్థునో. గహితాకారవిపరీతతాతి మిచ్ఛాదిట్ఠియా గహితాకారస్స విపరీతతా. తథాభావేనాతి అత్తనో గహితాకారేనేవ తస్సా దిట్ఠియా, గహితస్స వా వత్థునో ఉపట్ఠానం ‘‘ఏవమేతం, న ఇతో అఞ్ఞథా’’తి.

ధమ్మతోతి సభావతో. కోట్ఠాసతోతి చిత్తఙ్గకోట్ఠాసతో, యంకోట్ఠాసా హోన్తి, తతోతి అత్థో. చేతనాధమ్మావాతి చేతనాసభావా ఏవ. పటిపాటియా సత్తాతి ఏత్థ నను చేతనా అభిధమ్మే కమ్మపథేసు న వుత్తాతి పటిపాటియా సత్తన్నం కమ్మపథభావో న యుత్తోతి? న, అవచనస్స అఞ్ఞహేతుకత్తా. న హి తత్థ చేతనాయ అకమ్మపథత్తా కమ్మపథరాసిమ్హి అవచనం, కదాచి పన కమ్మపథో హోతి, న సబ్బదాతి కమ్మపథభావస్స అనియతత్తా అవచనం. యదా, పనస్స కమ్మపథభావో హోతి, తదా కమ్మపథరాసిసఙ్గహో న నివారితో. ఏత్థాహ – యది చేతనాయ సబ్బదా కమ్మపథభావాభావతో అనియతో కమ్మపథభావోతి కమ్మపథరాసిమ్హి అవచనం, నను అభిజ్ఝాదీనమ్పి కమ్మపథభావం అప్పత్తానం అత్థితాయ అనియతో కమ్మపథభావోతి తేసమ్పి కమ్మపథరాసిమ్హి అవచనం ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, కమ్మపథతాతంసభాగతాహి తేసం తత్థ వుత్తత్తా. యది ఏవం చేతనాపి తత్థ వత్తబ్బా సియా? సచ్చమేతం. సా పన పాణాతిపాతాదికాతి పాకటో తస్సా కమ్మపథభావోతి న వుత్తా సియా. చేతనాయ హి ‘‘చేతనాహం, భిక్ఖవే, కమ్మం వదామి (అ. ని. ౬.౬౩; కథా. ౫౩౯) తివిధా, భిక్ఖవే, కాయసఞ్చేతనా అకుసలం కాయకమ్మ’’న్తిఆదివచనతో (కథా. ౫౩౯) కమ్మభావో పాకటో. కమ్మంయేవ చ సుగతిదుగ్గతీనం తత్థుప్పజ్జనకసుఖదుక్ఖానఞ్చ పథభావేన పవత్తం కమ్మపథోతి వుచ్చతీతి పాకటో, తస్సా కమ్మపథభావో. అభిజ్ఝాదీనం పన చేతనాసమీహనభావేన సుచరితదుచ్చరితభావో, చేతనాజనితపిట్ఠివట్టకభావేన సుగతిదుగ్గతితదుప్పజ్జనకసుఖదుక్ఖానం పథభావో చాతి, న తథా పాకటో కమ్మపథభావోతి, తే ఏవ తేన సభావేన దస్సేతుం అభిధమ్మే కమ్మపథరాసిభావేన వుత్తా. అతథాజాతియకత్తా వా చేతనా తేహి సద్ధిం న వుత్తాతి దట్ఠబ్బం. మూలం పత్వాతి మూలదేసనం పత్వా, మూలసభావేసు ధమ్మేసు దేసియమానేసూతి అత్థో.

అదిన్నాదానం సత్తారమ్మణన్తి ఇదం ‘‘పఞ్చ సిక్ఖాపదా పరిత్తారమ్మణా ఏవా’’తి ఇమాయ పాళియా విరుజ్ఝతి. యఞ్హి పాణాతిపాతాదిదుస్సీల్యస్స ఆరమ్మణం, తదేవ తం వేరమణియా ఆరమ్మణం. వీతిక్కమితబ్బవత్థుతో ఏవ హి విరతీతి. ‘‘సత్తారమ్మణ’’న్తి వా సత్తసఙ్ఖాతం సఙ్ఖారారమ్మణమేవ ఉపాదాయ వుత్తత్తా న కోచి విరోధో. తథా హి వుత్తం సమ్మోహవినోదనియం (విభ. అట్ఠ. ౭౧౪) ‘‘యాని సిక్ఖాపదాని ఏత్థ ‘సత్తారమ్మణానీ’తి వుత్తాని, తాని యస్మా ‘సత్తోతి’తి సఙ్ఖం గతే సఙ్ఖారేయేవ ఆరమ్మణం కరోన్తీ’’తి. ఇతో పరేసుపి ఏసేవ నయో. విసభాగవత్థునో ‘‘ఇత్థిపురిసా’’తి గహేతబ్బతో సత్తారమ్మణోతిపి ఏకే. ‘‘ఏకో దిట్ఠో, ద్వే సుతా’’తిఆదినా సమ్ఫప్పలపనే దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతవసేన. తథా అభిజ్ఝాతి ఏత్థ తథా-సద్దో ‘‘దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతవసేనా’’తి ఇదమ్పి ఉపసంహరతి, న సత్తసఙ్ఖారారమ్మణతం ఏవ దస్సనాదివసేన అభిజ్ఝాయనతో. ‘‘నత్థి సత్తా ఓపపాతికా’’తి పవత్తమానాపి మిచ్ఛాదిట్ఠి తేభూమకధమ్మారమ్మణా ఏవాతి అధిప్పాయేన తస్సా సఙ్ఖారారమ్మణతా వుత్తా. కథం పన మిచ్ఛాదిట్ఠియా మహగ్గతప్పత్తా ధమ్మా ఆరమ్మణం హోన్తీతి? సాధారణతో. నత్థి సుకటదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకోతి హి పవత్తమానాయ అత్థతో రూపారూపావచరధమ్మాపి గహితావ హోన్తీతి.

సుఖబహులతాయ రాజానో హసమానాపి ‘‘చోరం ఘాతేథా’’తి వదన్తి, హాసో పన తేసం అఞ్ఞవిసయోతి ఆహ ‘‘సన్నిట్ఠాపకచేతనా పన నేసం దుక్ఖసమ్పయుత్తావ హోతీ’’తి. మజ్ఝత్తవేదనో న హోతి, సుఖవేదనోవ. తత్థ ‘‘కామానం సముదయా’’తిఆదినా వేదనాభేదో వేదితబ్బో. లోభసముట్ఠానో ముసావాదో సుఖవేదనో వా సియా మజ్ఝత్తవేదనో వా, దోససముట్ఠానో దుక్ఖవేదనో వాతి ముసావాదో తివేదనో సియా. ఇమినా నయేన సేసేసుపి యథారహం వేదనానం ‘‘లోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయా’’తిఆదినా భేదో వేదితబ్బో.

పాణాతిపాతో దోసమోహవసేన ద్విమూలకోతి సమ్పయుత్తమూలమేవ సన్ధాయ వుత్తం. తస్స హి మూలట్ఠేన ఉపకారభావో దోసవిసేసో, నిదానమూలే పన గయ్హమానే లోభమోహవసేనపి వట్టతి. సమ్మూళ్హో ఆమిసకిఞ్జక్ఖకామోపి హి పాణం హనతి. తేనేవాహ ‘‘లోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయా’’తిఆది (అ. ని. ౩.౩౪). సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

అసమాదిన్నసీలస్స సమ్పత్తతో యథాఉపట్ఠితవీతిక్కమితబ్బవత్థుతో విరతి సమ్పత్తవిరతి. సమాదానేన ఉప్పన్నా విరతి సమాదానవిరతి. కిలేసానం సముచ్ఛిన్దనవసేన పవత్తా మగ్గసమ్పయుత్తా విరతి సముచ్ఛేదవిరతి. కామఞ్చేత్థ పాళియం విరతియోవ ఆగతా, సిక్ఖాపదవిభఙ్గే పన చేతనాపి ఆహరిత్వా దస్సితాతి తదుభయమ్పి గణ్హన్తో ‘‘చేతనాపి వట్టన్తి విరతియోపీ’’తి ఆహ.

అదుస్సీల్యారమ్మణా జీవితిన్ద్రియాదిఆరమ్మణా కథం దుస్సీల్యాని పజహన్తీతి దస్సేతుం ‘‘యథా పనా’’తిఆది వుత్తం. పాణాతిపాతాదీహి విరమణవసేన పవత్తనతో తదారమ్మణభావేనేవ తాని పజహన్తి. న హి తదేవ ఆరబ్భ తం పజహితుం సక్కా తతో అనిస్సటభావతో.

అనభిజ్ఝా…పే… విరమన్తస్సాతి అభిజ్ఝం పజహన్తస్సాతి అత్థో. న హి మనోదుచ్చరితతో విరతి అత్థి అనభిజ్ఝాదీహేవ తప్పహానసిద్ధితో.

పఞ్చసిక్ఖాపదసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. దసఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౧౧౩. మిచ్ఛత్తసమ్మత్తవసేనాతి ఏత్థ మిచ్ఛాభావో మిచ్ఛత్తం, తథా సమ్మాభావో సమ్మత్తం. తథా తథా పవత్తా అకుసలక్ఖన్ధావ మిచ్ఛాసతి, ఏవం మిచ్ఛాఞాణమ్పి దట్ఠబ్బం. న హి ఞాణస్స మిచ్ఛాభావో నామ అత్థి. తస్మా మిచ్ఛాఞాణినోతి మిచ్ఛాసఞ్ఞాణాతి అత్థో, అయోనిసో పవత్తచిత్తుప్పాదాతి అధిప్పాయో. మిచ్ఛాపచ్చవేక్ఖణేనాతి మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదీనం మిచ్ఛా అయోనిసో పచ్చవేక్ఖణేన. కుసలవిముత్తీతి పకతిపురిససన్తరజాననం, గుణవియుత్తస్స అత్తనో సకత్తని అవట్ఠానన్తి ఏవమాదిం అకుసలపవత్తిం ‘‘కుసలవిముత్తీ’’తి గహేత్వా ఠితా మిచ్ఛావిముత్తికా. సమ్మాపచ్చవేక్ఖణాతి ఝానవిమోక్ఖాదీసు సమ్మా అవిపరీతం పవత్తా పచ్చవేక్ఖణా.

దసఙ్గసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. చతుత్థవగ్గో

౧. చతుధాతుసుత్తవణ్ణనా

౧౧౪. పతిట్ఠాధాతూతి సహజాతానం ధమ్మానం పతిట్ఠాభూతా ధాతు. ఆబన్ధనధాతూతి నహానియచుణ్ణస్స ఉదకం వియ సహజాతధమ్మానం ఆబన్ధనభూతా ధాతు. పరిపాచనధాతూతి సూరియో ఫలాదీనం వియ సహజాతధమ్మానం పరిపాచనభూతా ధాతు. విత్థమ్భనధాతూతి దుతియో వియ సహజాతధమ్మానం విత్థమ్భనభూతా ధాతు. కేసాదయో వీసతి కోట్ఠాసా. ఆది-సద్దేన పిత్తాదయో సన్తప్పనాదయో ఉద్ధఙ్గమా వాతాదయో గహితా. ఏతాతి ధాతుయో.

చతుధాతుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పుబ్బేసమ్బోధసుత్తవణ్ణనా

౧౧౫. అయం పథవీధాతుం నిస్సాయ తం ఆరబ్భ పవత్తో అస్సాదో. ఏవం పవత్తానన్తి ఏవం కాయే పభావస్స పవేదనవసేనేవ పవత్తానం. హుత్వా అభావాకారేనాతి పుబ్బే అవిజ్జమానా పచ్చయసామగ్గియా హుత్వా ఉప్పజ్జిత్వా పున భఙ్గుపగమనతో ఉద్ధం అభావాకారేన. న నిచ్చాతి అనిచ్చా అద్ధువత్తా, ధువం నిచ్చం. పటిపీళనాకారేనాతి ఉదయబ్బయవసేన అభిణ్హం పీళనాకారేన దుక్ఖట్ఠేన. సభావవిగమాకారేనాతి అత్తనో సభావస్స విగచ్ఛనాకారేన. సభావధమ్మా హి అప్పమత్తం ఖణం పత్వా నిరుజ్ఝన్తి. తస్మా తే ‘‘జరాయ మరణేన చా’’తి ద్వేధా విపరిణమన్తి. తేనాహ ‘‘విపరిణామధమ్మా’’తి. ఆదీనం వాతి పవత్తేతీతి ఆదీనవో, పరమకాపఞ్ఞతా. వినీయతీతి వూపసమీయతి. అచ్చన్తప్పహానవసేన నిస్సరతి ఏతేనాతి నిస్సరణం.

సాయం నిపన్నా సబ్బరత్తిం ఖేపేత్వా పాతో ఉట్ఠహామ, మాసపుణ్ణఘటో వియ నో సరీరం నిస్సన్దాభావతో.

ఫుసితమత్తేసుపీతి ఉదకస్స ఫుసితమత్తేసుపి.

అతినామేన్తి కాలం. ఏవం వుత్తనయేన పవత్తా పుగ్గలా ఏతా పథవీధాతుఆదయో అస్సాదేన్తి నామ అభిరతివసేన తత్థ ఆకఙ్ఖుప్పాదనతో.

అభివిసిట్ఠేన ఞాణేనాతి అగ్గమగ్గఞాణేన. రుక్ఖో బోధి ‘‘బుజ్ఝతి ఏత్థా’’తి కత్వా. మగ్గో బోధి ‘‘బుజ్ఝతి ఏతేనా’’తి కత్వా. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం బోధి సమ్మా సామఞ్చ సబ్బధమ్మానం బుజ్ఝనతో. నిబ్బానం బోధి బుజ్ఝితబ్బతో. తేసన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. సావకపారమీఞాణన్తి సావకపారమీఞాణం యాథావతో దస్సనవత్థు.

అకుప్పాతి పటిపక్ఖేహి అకోపేతబ్బో. కారణతోతి అరియమగ్గతో. తతో హిస్స అకుప్పతా. తేనాహ ‘‘సా హీ’’తిఆదీ. ఆరమ్మణతోతి నిబ్బానారమ్మణతో నిబ్బానారమ్మణానం లోకియసమాపత్తీనం అభావతో.

విత్థారవసేనాతి ఏకేకధాతువసేనాతి వదన్తి, ఏకేకిస్సా పన ధాతుయా లక్ఖణవిభత్తిదస్సనవసేన. యన్తి హేతుఅత్థే నిపాతో, యం నిమిత్తన్తి అత్థో. అస్సాదేతి ఏతేనాతి అస్సాదో, తణ్హా. అయం పథవీధాతుయా అస్సాదోతి ఏత్థ అయం-సద్దో ‘‘పహానపటివేధో’’తి ఏత్థాపి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బో ‘‘అయం పహానపటివేధో పటివిజ్ఝితబ్బట్ఠేన సముదయసచ్చ’’న్తి. ఏస నయో సేససచ్చేసుపి. యాతి యథావుత్తేసు అస్సాదో ఆదీనవో నిస్సరణన్తి ఇమేసు తీసు ఠానేసు పవత్తా యా దిట్ఠి…పే… యో సమాధి, అయం భావనాపటివేధో మగ్గసచ్చన్తి వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం.

పుబ్బేసమ్బోధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. అచరింసుత్తవణ్ణనా

౧౧౬. యథా యావతా నిస్సరణపరియేసనట్ఠానే ఆదీనవపరియేసనా, ఏవం యావతా ఆదీనవపరియేసనట్ఠానే అస్సాదపరియేసనా సమ్మాపటిపన్నస్సాతి వుత్తం ‘‘అచరిన్తి ఞాణచారేన అచరిం, అనుభవనచారేనా’’తి.

అచరింసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. నోచేదంసుత్తవణ్ణనా

౧౧౭. నిస్సటాతిఆదీని పదాని, ఆదితో వుత్తపటిసేధేనాతి ‘‘నేవా’’తి ఏత్థ వుత్తేన నకారేన. తేనాహ ‘‘న నిస్సటా’’తిఆది. విమరియాదికతేనాతిఆది చ ఏత్థ విహరణపేక్ఖణే కరణవచనం. దుతియనయేతి ‘‘యతో చ ఖో, భిక్ఖవే’’తిఆదినా వుత్తనయే. కిలేసవట్టమరియాదాయ సబ్బసో అభావతో నిమ్మరియాదికతేన చిత్తేన. తేనాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. తీసూతి దుతియాదీసు తీసు.

నోచేదంసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. ఏకన్తదుక్ఖసుత్తవణ్ణనా

౧౧౮. ఏకన్తేనేవ దుక్ఖాతి అవీచిమహానిరయో వియ ఏకన్తతో దుక్ఖా ఏవ సుఖేన అవోమిస్సా. దుక్ఖేన అనుపతితాతి దుక్ఖేనేవ సబ్బసో ఉపగతా. దుక్ఖేన ఓక్కన్తాతి బహిద్ధా వియ అన్తోపి దుక్ఖేన అవక్కన్తా అనుపవిట్ఠా. సుఖవేదనాపచ్చయతాయ ఇమాసం ధాతూనం సుఖతా వియ దుక్ఖవేదనాపచ్చయతాపి వేదితబ్బా, సఙ్ఖారదుక్ఖతా పన సబ్బత్థ చరితా ఏవ. సబ్బత్థాతి సబ్బాసు ధాతూసు, సబ్బట్ఠానేసు వా. పఠమం సుఖం దస్సేత్వాపి పచ్ఛా దుక్ఖస్స కథితత్తా ‘‘దుక్ఖలక్ఖణం కథిత’’న్తి వుత్తం.

ఏకన్తదుక్ఖసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬-౧౦. అభినన్దసుత్తాదివణ్ణనా

౧౧౯-౧౨౩. ఛట్ఠసత్తమేసు వట్టవివట్టం కథితం. అట్ఠకథాయం పన ‘‘వివట్టం కథిత’’న్తి వుత్తం. తీసు సుత్తేసు. చతుసచ్చమేవాతి చత్తారి సచ్చాని సమాహటాని చతుసచ్చన్తి తేసం ఏకజ్ఝం గహణం, నియమో పన తబ్బినిముత్తస్స పరమత్థస్స అభావతో.

అభినన్దసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

చతుత్థవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సారత్థప్పకాసినియా సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

ధాతుసంయుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.