౪. అనమతగ్గసంయుత్తం

౧. పఠమవగ్గో

౧. తిణకట్ఠసుత్తవణ్ణనా

౧౨౪. ఉపసగ్గో సమాసవిసయే ససాధనం కిరియం దస్సేతీతి వుత్తం ‘‘ఞాణేన అనుగన్త్వాపీ’’తి. వస్ససతం వస్ససహస్సన్తి నిదస్సనమత్తమేతం, తతో భియ్యోపి అనుగన్త్వా అనమతగ్గో ఏవ సంసారో. అగ్గ-సద్దో ఇధ మరియాదవచనో, అనుద్దేసికఞ్చేతం వచనన్తి ఆహ ‘‘అపరిచ్ఛిన్నపుబ్బాపరకోటికో’’తి. అఞ్ఞథా అన్తిమభవికపరిచ్ఛిన్నకతవిముత్తిపరిపాచనీయధమ్మాదీనం వసేన అపరిచ్ఛిన్నపుబ్బాపరకోటి న సక్కా వత్తుం. సంసరణం సంసారో. పచ్ఛిమాపి న పఞ్ఞాయతి అన్ధబాలానం వసేనాతి అధిప్పాయో. తేనాహ భగవా ‘‘దీఘో బాలాన సంసారో’’తి (ధ. ప. ౬౦). వేమజ్ఝేయేవ పన సత్తా సంసరన్తి పుబ్బాపరకోటీనం అలబ్భనీయత్తా. అత్థో పరిత్తో హోతి యథాభూతావబోధాభావతో. బుద్ధసమయేతి సాసనేతి అత్థో. అత్థో మహా యథాభూతావబోధిసమ్భవతో, అత్థస్స విపులతాయ తంసదిసా ఉపమా నత్థీతి పరిత్తంయేవ ఉపమం ఆహరన్తీతి అధిప్పాయో. ఇదాని వుత్తమేవత్థం ‘‘పాళియం హీ’’తిఆదినా సమత్థేతి. మాతు మాతరోతి మాతు మాతామహియో. తస్సేవాతి దుక్ఖస్సేవ. తిబ్బన్తి దుక్ఖపరియాయోతి.

తిణకట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పథవీసుత్తవణ్ణనా

౧౨౫. మహాపథవిన్తి అవిసేసేన అనవసేసపరియాదాయినీతి ఆహ ‘‘చక్కవాళపరియన్త’’న్తి. పరికప్పవచనఞ్చేతం.

పథవీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. అస్సుసుత్తవణ్ణనా

౧౨౬. కన్దనం ససద్దం, రోదనం పన కేవలమేవాతి ఆహ ‘‘కన్దన్తానన్తి ససద్దం రుదమానాన’’న్తి. పవత్తన్తి సన్దనవసేన పవత్తం. ‘‘సినేరురస్మీహి పరిచ్ఛిన్నేసూ’’తి సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థం వివరన్తో ‘‘సినేరుస్సా’’తిఆదిమాహ. మణిమయన్తి ఇన్దనీలమణిమయం. సినేరుస్స పుబ్బదక్ఖిణకోణసమపదేసా ‘‘పుబ్బదక్ఖిణపస్సా’’తి అధిప్పేతా. తేహి నిక్ఖన్తరజతరస్మియో ఇన్దనీలరస్మియో చ ఏకతో హుత్వా. తాసం రస్మీనం అన్తరేసూతి తాసం చతూహి కోణేహి నిక్ఖన్తరస్మీనం చతూసు అన్తరేసు. చత్తారోతి దక్ఖిణాదిభేదా చత్తారో మహాసముద్దా హోన్తి. విఅసనన్తి విసేసేన ఖేపనం. కిం పన తన్తి ఆహ ‘‘వినాసోతి అత్థో’’తి.

అస్సుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. ఖీరసుత్తవణ్ణనా

౧౨౭. మాతుథఞ్ఞన్తి పీతం మాతుయా థనతో నిబ్బత్తఖీరం బహుతరన్తి వేదితబ్బం.

ఖీరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పబ్బతసుత్తవణ్ణనా

౧౨౮. ‘‘అనమతగ్గస్స సంసారస్స దీఘతమత్తా న సుకరం నసుకర’’న్తి అట్ఠకథాపాఠో. కథం నచ్ఛిన్దతీతి కథం న పరియోసాపేతి, కాయచిపి గహణతాయాతి అధిప్పాయో. తయో కప్పాసంసూతి తయో ఏకకప్పాసంసూ. యేహి నం ఫుట్ఠం, తతోపి సుఖుమతరం సాసపమత్తం ఖీయేయ్య పబ్బతం సబ్బభాగేహి అతిచిరవేలం పరిమజ్జన్తే.

పబ్బతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సాసపసుత్తవణ్ణనా

౧౨౯. నగరన్తి నగరసఙ్ఖేపేన పాకారేన పరిక్ఖిత్తతం సన్ధాయ వుత్తం. అన్తో పన సబ్బసో విచిత్తసాసపేహి ఏవ పుణ్ణం, ఏవం చుణ్ణికాబద్ధం. తేనాహ ‘‘న పన…పే… దట్ఠబ్బ’’న్తి.

సాసపసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సావకసుత్తవణ్ణనా

౧౩౦. తస్స ఠితట్ఠానతోతి భిక్ఖునో అనుస్సరిత్వా ఠితట్ఠానతో, తేన అనుస్సరితస్స సతసహస్సకప్పస్స అనన్తరకప్పతో పట్ఠాయాతి అత్థో. ఏవన్తి వుత్తప్పకారేన. చత్తారోపి భిక్ఖూ అభిఞ్ఞాలాభినో. చత్తారి కప్పసతసహస్సాని దివసే దివసే అనుస్సరేయ్యున్తి పరికప్పనవసేన వదన్తి.

సావకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. గఙ్గాసుత్తవణ్ణనా

౧౩౧. ఏతస్మిం అన్తరేతి ఏతస్మిం పభవసముద్దపదేసపరిచ్ఛిన్నే ఆయామతో పఞ్చయోజనసతికే అతిరేకయోజనసతికే వా ఠానే.

గఙ్గాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. దణ్డసుత్తవణ్ణనా

౧౩౨. నవమే ఖిత్తోతి పునప్పునం ఖిత్తో. ఏకవారఞ్హి ఖిత్తో మూలాదీసు ఏకేనేవ నిపతేయ్య. తథా సతి అధిప్పేతో పాతస్స అనియమో న నిదస్సితో సియా. తత్థ చ ధమ్మం సుణన్తా భిక్ఖూ మనుస్సలోకే, తే సన్ధాయ ‘‘అస్మా లోకా’’తి ఆహ, తదఞ్ఞం సన్ధాయ ‘‘పరలోక’’న్తి. తస్స తస్స వా పుగ్గలస్స యథాధిప్పేతో అయం లోకో, తదఞ్ఞో పరలోకో.

దణ్డసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. పుగ్గలసుత్తవణ్ణనా

౧౩౩. సమట్ఠికాలోతి సమేన ఆకారేన లద్ధబ్బఅట్ఠికాలో. గిరిపరిక్ఖేపేతి పఞ్చహి గిరీహి పరిక్ఖిత్తత్తా ‘‘గిరిపరిక్ఖేపో’’తి లద్ధనామే రాజగహే.

పుగ్గలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియవగ్గో

౧. దుగ్గతసుత్తవణ్ణనా

౧౩౪. దుగ్గతన్తి కిచ్ఛజీవికత్తా సబ్బథా దుక్ఖం గతం ఉపగతం. తథాభూతో పన దలిద్దో వరాకో నామ హోతీతి వుత్తం ‘‘దలిద్దం కపణ’’న్తి. హత్థపాదేహీతి నిదస్సనమత్తం, అఞ్ఞేహిపి సరీరావయవేహి దుస్సణ్ఠానేహి ఉపేతో దురుపేతో ఏవాతి.

దుగ్గతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సుఖితసుత్తవణ్ణనా

౧౩౫. సుఖితన్తి సఞ్జాతసుఖం. తేనాహ ‘‘సుఖసమప్పిత’’న్తిఆది. సుసజ్జితన్తి సుఖుముపకరణేహి సబ్బథా సజ్జితం.

సుఖితసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. తింసమత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౩౬. ధుతఙ్గసమాదానవసేన, న అరఞ్ఞవాసాదిమత్తేన. ససంయోజనా సబ్బసో సంయోజనానం అప్పహీనత్తా, న పుథుజ్జనభావతో. ఏకేకవణ్ణకాలోవ గహేతబ్బోతి ఏతేన మహింసాదీనం రస్సదీఘపిఙ్గలాదీసు ఏకేకానేవ గహేత్వా దస్సేతి.

తింసమత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪-౯. మాతుసుత్తాదివణ్ణనా

౧౩౭-౧౪౨. లిఙ్గనియమేన చేవ చక్కవాళనియమేన చాతి ‘‘పురిసానఞ్హి మాతుగామకాలో, మాతుగామానఞ్చ పురిసకాలో’’తి యథా సత్తసన్తానే లిఙ్గనియమో నత్థి, ఏవం కదాచి ఇమస్మిం చక్కవాళే నిబ్బత్తన్తి, కదాచి అఞ్ఞతరస్మిన్తి చక్కవాళనియమోపి నత్థి. ఏవమేవ ఠితే

చక్కవాళే మాతుగామకాలే నమాతాభూతపుబ్బో నత్థీతిఆదినా లిఙ్గనియమేన చక్కవాళనియమో చ వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘తేసూ’’తిఆది.

మాతుసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. వేపుల్లపబ్బతసుత్తవణ్ణనా

౧౪౩. ఏకం అపదానం ఆహరిత్వా దస్సేతి ‘‘ఏవం సంవేగం జనేత్వా భిక్ఖూ విసేసం పాపేస్సామీ’’తి. చతూహేన ఆరోహన్తి చతుయోజనుబ్బేధత్తా. ద్విన్నం బుద్ధానన్తి కకుసన్ధస్స కోణాగమనస్స చాతి ఇమేసం ద్విన్నం బుద్ధానం. ‘‘తివరా రోహితస్సా సుప్పియా’’తి మనుస్సానం తస్మిం తస్మిం కాలే సమఞ్ఞా తత్థ దేసనామవసేన జాతాతి వేదితబ్బా, యథా ఏతరహి మాగధాతి.

పున వస్ససతన్తి పఠమవస్ససతతో ఉపరివస్ససతం జీవనకో నామ మనుస్సో నత్థి. పరిహీనసదిసం కతం దేసనాయ. వడ్ఢిత్వాతి దసవస్సాయుకభావతో పట్ఠాయ యావ అసఙ్ఖ్యేయ్యాయుకభావా వడ్ఢిత్వా. ‘‘పరిహీన’’న్తి వత్వా తం పరిహీనభావం దస్సేన్తో ‘‘కథ’’న్తిఆదిమాహ. యం ఆయుప్పమాణేసూతి యత్తకం ఆయుప్పమాణేసూతి.

వేపుల్లపబ్బతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సారత్థప్పకాసినియా సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

అనమతగ్గసంయుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.