౫. కస్సపసంయుత్తం

౧. సన్తుట్ఠసుత్తవణ్ణనా

౧౪౪. సన్తుట్ఠోతి సకేన ఉచ్చావచేన పచ్చయేన సమమేవ చ తుస్సనకో. తేనాహ ‘‘ఇతరీతరేనా’’తిఆది. తత్థ దువిధం ఇతరీతరం – పాకతికం, ఞాణసఞ్జనితఞ్చాతి. తత్థ పాకతికం పటిక్ఖిపిత్వా ఞాణసఞ్జనితమేవ దస్సేన్తో ‘‘థూలసుఖుమా’’తిఆదిమాహ. ఇతరం వుచ్చతి హీనం పణీతతో అఞ్ఞత్తా. తథా పణీతమ్పి ఇతరం హీనతో అఞ్ఞత్తా. అపేక్ఖాసద్దా హి ఇతరీతరాతి. ఇతి యేన కేనచి హీనేన వా పణీతేన వా చీవరాదిపచ్చయేన సన్తుస్సితో తథాపవత్తో అలోభో ఇతరీతరపచ్చయసన్తోసో, తంసమఙ్గితాయ సన్తుట్ఠో. యథాలాభం అత్తనో లాభానురూపం సన్తోసో యథాలాభసన్తోసో. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. లబ్భతీతి వా లాభో, యో యో లాభో యథాలాభో, తేన సన్తోసో యథాలాభసన్తోసో. బలన్తి కాయబలం. సారుప్పన్తి భిక్ఖునో అనుచ్ఛవికతా.

యథాలద్ధతో అఞ్ఞస్స అపత్థనా నామ సియా అప్పిచ్ఛతాయ పవత్తిఆకారోతి తతో వినివత్తితమేవ సన్తోసస్స సరూపం దస్సేన్తో ‘‘లభన్తోపి న గణ్హాతీ’’తి ఆహ. తం పరివత్తేత్వాతి పకతిదుబ్బలాదీనం గరుచీవరం న ఫాసుభావావహం సరీరబాధావహఞ్చ హోతీతి పయోజనవసేన, నాత్రిచ్ఛతాదివసేన పరివత్తేత్వా. లహుకచీవరపరిభోగే సన్తోసవిరోధి న హోతీతి ఆహ ‘‘లహుకేన యాపేన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతీ’’తి. మహగ్ఘచీవరం బహూని వా చీవరాని లభిత్వా తాని విస్సజ్జేత్వా అఞ్ఞస్స గహణం యథాసారుప్పనయే ఠితత్తా న సన్తోసవిరోధీతి ఆహ ‘‘తేసం…పే… ధారేన్తోపి సన్తుట్ఠోవ హోతీ’’తి. ఏవం సేసపచ్చయేసు యథాబలయథాసారుప్పనిద్దేసేసు అపి-సద్దగ్గహణే అధిప్పాయో వేదితబ్బో.

పకతీతి వాచాపకతిఆదికా. అవసేసనిద్దాయ అభిభూతత్తా పటిబుజ్ఝతో సహసా పాపకా వితక్కా పాతుభవన్తీతి.

ముత్తహరీతకన్తి గోముత్తపరిభావితం, పూతిభావేన వా ఛడ్డితత్తా ముత్తహరీతకం. బుద్ధాదీహి వణ్ణితన్తి ‘‘పూతిముత్తభేసజ్జం నిస్సాయ యా పబ్బజ్జా’’తిఆదినా సమ్మాసమ్బుద్ధాదీహి పసత్థం.

ఏకో ఏకచ్చో సన్తుట్ఠో హోతి, సన్తోసస్స వణ్ణం న కథేతి సేయ్యథాపి ఆయస్మా బాకులత్థేరో. న సన్తుట్టో హోతి, సన్తోసస్స వణ్ణం కథేతి సేయ్యథాపి థేరో ఉపనన్దో సక్యపుత్తో. నేవ సన్తుట్ఠో హోతి, న సన్తోసస్స వణ్ణం కథేతి సేయ్యథాపి థేరో లాళుదాయీ. అయన్తి ఆయస్మా మహాకస్సపో. అనేసనన్తి అయోనిసో మిచ్ఛాజీవవసేన పచ్చయపరియేసనం. ఉత్తసతీతి ‘‘కథం ను ఖో లభేయ్య’’న్తి జాతుత్తాసేన ఉత్తసతి. తథా పరితస్సతి. అయన్తి మహాకస్సపత్థేరో. ఏవం యథావుత్తఏకచ్చభిక్ఖు వియ న పరితస్సతి, అలాభపరిత్తాసేన విఘాతప్పత్తియా న పరిత్తాసం ఆపజ్జతి. లోభోయేవ ఆరమ్మణేన సద్ధిం గన్థనట్ఠేన బజ్ఝనట్ఠేన గేధో లోభగేధో. ముచ్ఛన్తి గేధం మోమూహత్తభావం. ఆదీనవన్తి దోసం. నిస్సరణమేవాతి చీవరే ఇదమత్థితాదస్సనపుబ్బకం అలగ్గభావసఙ్ఖాతనియ్యానమేవ పజానన్తో. యథాలద్ధాదీనన్తి యథాలద్ధపిణ్డపాతాదీనం. నిద్ధారణే చేతం సామివచనం.

యథా మహాకస్సపత్థేరోతి అత్తనా వత్తబ్బనియామేన వదతి, భగవతా పన వత్తబ్బనియామేన ‘‘యథా కస్సపో భిక్ఖూ’’తి భవితబ్బం. కస్సపేన నిదస్సనభూతేన. కథనం నామ భారో ‘‘ముత్తో మోచేయ్య’’న్తి పటిఞ్ఞానురూపత్తా. పటిపత్తిం పరిపూరం కత్వా పూరణం భారో సత్థు ఆణాయ సిరసా సమ్పటిచ్ఛితబ్బతో.

సన్తుట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అనోత్తప్పీసుత్తవణ్ణనా

౧౪౫. తేన రహితోతి తేన సమ్మావాయామేన రహితో. నిబ్భయోతి భయరహితో. కుసలానుప్పాదనమ్పి హి సావజ్జమేవ అఞ్ఞాణాలసియహేతుకత్తా. సమ్బుజ్ఝనత్థాయాతి అరియమగ్గేహి సమ్బుజ్ఝనాయ. యోగేహి ఖేమం తేహి అనుపద్దుతత్తా.

మనుఞ్ఞవత్థున్తి మనోరమం లోభుప్పత్తికారణం. యథా వా తథా వాతి సుభసుఖాదివసేన. తేతి లోభాదయో. అనుప్పన్నాతి వేదితబ్బా తథారూపే వత్థారమ్మణే తథా అనుప్పన్నపుబ్బత్తా. అఞ్ఞథాతి వుత్తనయేనేవ వత్థారమ్మణేహి అయోజేత్వా గయ్హమానే. వత్థుమ్హీతి ఉపట్ఠాకాదిచీవరాదివత్థుమ్హి. ఆరమ్మణేతి మనాపియాదిభేదే ఆరమ్మణే. తాదిసేన పచ్చయేనాతి అయోనిసోమనసికారసతివోస్సగ్గాదిపచ్చయేన. ఇమేతి వుత్తనయేన పచ్చయలాభేన పచ్ఛా ఉప్పజ్జమానా పాళియం తథా వుత్తాతి దట్ఠబ్బం. ఏవం ఉప్పజ్జమానతాయ నప్పహీయన్తి నామ. అనుప్పాదో హి పరమత్థతో పహానం కథితం, తస్మా తత్థ కథితనయేనేవ గహేతబ్బన్తి అధిప్పాయో.

అప్పటిలద్ధాతి అనుప్పత్తియా. తేతి యథావుత్తసీలాదిఅనవజ్జధమ్మా. పటిలద్ధాతి అధిగతా. ‘‘సీలాదిధమ్మా’’తి ఏత్థ యది మగ్గఫలానిపి గహితాని, అథ కస్మా ‘‘పరిహానివసేనా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది. ఇమస్స పన సమ్మప్పధానస్సాతి చతుత్థస్స సమ్మప్పధానస్స వసేన. అయం దేసనాతి ‘‘ఉప్పన్నా మే కుసలా ధమ్మా నిరుజ్ఝమానా అనత్థాయ సంవత్తేయ్యు’’న్తి అయం దేసనా కతా. దుతియమగ్గో వా…పే… సంవత్తేయ్యాతి ఇదం ఆయతిం సత్తసు అత్తభావేసు ఉప్పజ్జమానదుక్ఖసఙ్ఖాతఅనత్థుప్పత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘ఆతాపీ ఓత్తప్పీ భబ్బో సమ్బోధాయా’’తిఆదివచనతో ‘‘ఇమే చత్తారో సమ్మప్పధానా పుబ్బభాగవిపస్సనావసేన కథితా’’తి వుత్తం.

అనోత్తప్పీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. చన్దూపమసుత్తవణ్ణనా

౧౪౬. పియమనాపనిచ్చనవకాదిగుణేహి చన్దో ఉపమా ఏతేసన్తి చన్దూపమా. సన్థవాదీని పదాని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనాని. పరియుట్ఠానం పున చిత్తే కిలేసాధిగమో. సబ్బేహిపి పదేహి కత్థచి సత్తే అనురోధరోధాభావమాహ. అత్తనో పన సోమ్మభావేన మహాజనస్స పియో మనాపో. యదత్థమేత్థ చన్దూపమా ఆహటా, తం దస్సేన్తో ‘‘ఏవ’’న్తిఆదిమాహ. న కేవలం చన్దూపమతాయ ఏత్తకో ఏవ గుణో, అథ ఖో అఞ్ఞేపి సన్తీతి తే దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. ఏవమాదీహీతి ఆది-సద్దేన యథా. చన్దో లోకానుగ్గహేన అజవీథిఆదికా నానావీథియో పటిపజ్జతి, ఏవం భిక్ఖు తం తం దిసం ఉపగచ్ఛతి కులానుద్దయాయ. యథా చన్దో కణ్హపక్ఖతో సుక్కపక్ఖం ఉపగచ్ఛన్తో కలాహి వడ్ఢమానో హుత్వా నిచ్చనవో హోతి, ఏవం భిక్ఖు కణ్హపక్ఖం పహాయ సుక్కపక్ఖం ఉపగన్త్వా గుణేహి వడ్ఢమానో లోకస్స వా పామోజ్జపాసంసత్థో నిచ్చనవతాయ చన్దసమచిత్తో అధునుపసమ్పన్నో వియ చ నిచ్చనవో హుత్వా చరతి.

అపకస్సిత్వాతి కిలేసకామవత్థుకామేహి వివేచేత్వా. తం నేక్ఖమ్మాభిముఖం కాయచిత్తానం ఆకడ్ఢనం కాయతో అపనయనఞ్చ హోతీతి ఆహ ‘‘ఆకడ్ఢిత్వా అపనేత్వాతి అత్థో’’తి. చతుక్కఞ్చేత్థ సమ్భవతీతి తం దస్సేతుం ‘‘యో హి భిక్ఖూ’’తిఆది వుత్తం.

నిచ్చనవయాతి ‘‘నిచ్చనవకా’’ఇచ్చేవ వుత్తం హోతి. క-సద్దేన హి పదం వడ్ఢితం, క-కారస్స చ య-కారాదేసో. ఏవం విచరింసూతి కిఞ్జక్ఖవసేన పరిగ్గహాభావేన యథా ఇమే, ఏవం విచరింసు అఞ్ఞేతి అనుకమ్పమానా.

ద్వేభాతికవత్థూతి ద్వేభాతికత్థేరపటిబద్ధం వత్థుం. అప్పతిరూపకరణన్తి భిక్ఖూనం అసారుప్పకరణం. ఆధాయిత్వాతి ఆరోపనం ఠపేత్వా. తథాతి యథా సఙ్ఘమజ్ఝే గణమజ్ఝే చ, తథా వుడ్ఢతరే పుగ్గలే అప్పతిరూపకరణం. ఏవమాదీతి ఆది-సద్దేన అన్తరఘరప్పవేసనే అఞ్ఞత్థ చ యథావుత్తతో అఞ్ఞం అసారుప్పకిరియం సఙ్గణ్హాతి. తత్థేవాతి సఙ్ఘమజ్ఝే గణమజ్ఝే పుగ్గలస్స చ వుడ్ఢస్స సన్తికే.

యథావుత్తేసు అఞ్ఞేసు చ తేసు ఠానేసు. పాపిచ్ఛతాపి మనోపాగబ్భియన్తి ఏతేనేవ కోధూపనాహాదీనం సముదాచారో మనోపాగబ్భియన్తి దస్సితం హోతి.

ఏకతో భారియన్తి పిట్ఠిపస్సతో ఓనతం. వాయుపత్థమ్భన్తి చిత్తసముట్ఠానవాయునా ఉపత్థమ్భనం. అనుబ్బేజేత్వా చిత్తన్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. చిత్తస్స హి తతో అనుబ్బేజనం తదనునయనం. తేనాహ ‘‘సమ్పియాయమానో ఓలోకేతీ’’తి. వాయుపత్థమ్భకం గాహాపేత్వాతి కాయం తథా ఉపత్థమ్భకం కత్వా.

ఓపమ్మసంసన్దనం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. కామగిద్ధతాయ హీనాధిముత్తికో, అవిసుద్ధసీలాచారతాయ మిచ్ఛాపటిపన్నో.

అఙ్గులీహి నిక్ఖన్తపభా ఆకాససఞ్చలనేన దిగుణా హుత్వా ఆకాసే విచరింసూతి ఆహ ‘‘యమకవిజ్జుతం చారయమానో వియా’’తి. ‘‘ఆకాసే పాణిం చాలేసీ’’తి పదస్స అఞ్ఞత్థ అనాగతత్తా ‘‘అసమ్భిన్నపద’’న్తి వుత్తం. అత్తమనోతి పీతిసోమనస్సేహి గహితమనో. యఞ్హి చిత్తం అనవజ్జం పీతిసోమనస్ససహితం, తం ససన్తకం హితసుఖావహత్తా. తేనాహ ‘‘సకమనో’’తిఆది. న దోమనస్సేన…పే… గహితమనో సకచిత్తస్స తబ్బిరుద్ధత్తా. పురిమనయేనేవాతి ‘‘ఇదాని యో హీనాధిముత్తికో’’తిఆదినా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ.

పసన్నాకారన్తి పసన్నేహి కాతబ్బకిరియం. తం సరూపతో దస్సేతి ‘‘చీవరాదయో పచ్చయే దదేయ్యు’’న్తి. తథభావాయాతి యదత్థం భగవతా ధమ్మో దేసితో, యదత్థఞ్చ సాసనే పబ్బజ్జా, తదత్థాయ. రక్ఖణభావన్తి అపాయభయతో చ రక్ఖణజ్ఝాసయం. చన్దోపమాదివసేనాతి ఆది-సద్దేన ఆకాసే చలితపాణి వియ కత్థచి అలగ్గతాయ పరిసుద్ధజ్ఝాసయతా సత్తేసు కారుఞ్ఞన్తి ఏవమాదీనం సఙ్గహో.

చన్దూపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. కులూపకసుత్తవణ్ణనా

౧౪౭. కులాని ఉపగచ్ఛతీతి కులూపకో. సన్దీయతీతి సబ్బసో దీయతి, అవఖణ్డీయతీతి అత్థో. సా పన అవఖణ్డియనా దుక్ఖాపనా అట్టియనా హోతీతి వుత్తం ‘‘అట్టీయతీ’’తి. తేనాహ భగవా ‘‘సో తతోనిదానం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదయతీ’’తి. వుత్తనయానుసారేన హేట్ఠా వుత్తనయస్స అనుసరణేన.

కులూపకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. జిణ్ణసుత్తవణ్ణనా

౧౪౮. ఛిన్నభిన్నట్ఠానే ఛిద్దస్స అపుథులత్తా అగ్గళం అదత్వావ సుత్తేన సంసిబ్బనమత్తేన అగ్గళదానేన చ ఛిద్దే పుథులే. నిబ్బసనానీతి చిరనిసేవితవసనకిచ్చాని, పరిభోగజిణ్ణానీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పుబ్బే…పే… లద్ధనామానీ’’తి, సఞ్ఞాపుబ్బకో విధి అనిచ్చోతి ‘‘గహపతానీ’’తి వుత్తం యథా ‘‘వీరియ’’న్తి.

సేనాపతిన్తి సేనాపతిభావినం, సేనాపచ్చారహన్తి అత్థో. అత్తనో కమ్మేనాతి అత్తనా కాతబ్బకమ్మేన. సోతి సత్థా. తస్మిన్తి మహాకస్సపత్థేరే కరోతీతి సమ్బన్ధో. న కరోతీతి వుత్తమత్థం వివరన్తో ‘‘కస్మా’’తిఆదిమాహ. యది సత్థా ధుతఙ్గాని న విస్సజ్జాపేతుకామో, అథ కస్మా ‘‘జిణ్ణోసి దాని త్వ’’న్తిఆదిమవోచాతి ఆహ ‘‘యథా పనా’’తిఆది.

దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారన్తి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే ఫాసువిహారం. అమానుసికా సవనరతీతి అతిక్కన్తమానుసికాయ అరఞ్ఞసద్దుప్పత్తియా అరఞ్ఞేహం వసామీతి వివేకవాసూపనిస్సయాధీనసద్దసవనపచ్చయా ధమ్మరతి ఉప్పజ్జతి. అపరోతి అఞ్ఞో, దుతియోతి అత్థో. తత్థేవాతి తస్మింయేవ ఏకస్స విహరణట్ఠానే విహరణసమయే చ ఫాసు భవతి చిత్తవివేకసమ్భవతో. తేనాహ ‘‘ఏకస్స రమతో వనే’’తి.

తథాతి యథా ఆరఞ్ఞికస్స రతి, తథా పిణ్డపాతికస్స లబ్భతి దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారో. ఏస నయో సేసేసు. అపిణ్డపాతికాధీనో ఇతరస్స విసేసజోతకోతి తమేవస్స విసేసం దస్సేతుం ‘‘అకాలచారీ’’తిఆది వుత్తం.

అమ్హాకం సలాకం గహేత్వా భత్తత్థాయ గేహం అనాగచ్ఛన్తస్స సత్తాహం న పాతేతబ్బన్తి సామికేహి దిన్నత్తా సత్తాహం సలాకం న లభతి, న కతికవసేన. పిణ్డచారికవత్తే అవత్తనతో ‘‘యస్స చేసా’’తిఆది వుత్తం.

పఠమతరం కాతబ్బం యం, తం వత్తం, ఇతరం పటివత్తం. మహన్తం వా వత్తం, ఖుద్దకం పటివత్తం. కేచి ‘‘వత్తపటిపత్తి’’న్తి పఠన్తి, వత్తస్స కరణన్తి అత్థో. ఉద్ధరణ-అతిహరణ-వీతిహరణవోస్సజ్జన-సన్నిక్ఖేపన-సన్నిరుమ్భనానం వసేన ఛ కోట్ఠాసే. గరుభావేనాతి థిరభావేన.

‘‘అముకస్మిం సేనాసనే వసన్తా బహుం వస్సవాసికం లభన్తీ’’తి తథా న వస్సవాసికం పరియేసన్తో చరతి వస్సవాసికస్సేవ అగ్గహణతో. తస్మా సేనాసనఫాసుకంయేవ చిన్తేతి. తేన బహుపరిక్ఖారభావేన ఫాసువిహారో నత్థి పరిక్ఖారానం రక్ఖణపటిజగ్గనాదిదుక్ఖబహులతాయ. అప్పిచ్ఛాదీనన్తి అప్పిచ్ఛసన్తుట్ఠాదీనంయేవ లబ్భతి దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారో.

జిణ్ణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఓవాదసుత్తవణ్ణనా

౧౪౯. అత్తనో ఠానేతి సబ్రహ్మచారీనం ఓవాదకవిఞ్ఞాపకభావేన అత్తనో మహాసావకట్ఠానే ఠపనత్థం. అథ వా యస్మా ‘‘అహం దాని న చిరం ఠస్సామి, తథా సారిపుత్తమోగ్గల్లానా, అయం పన వీసంవస్సతాయుకో, ఓవదన్తో అనుసాసన్తో మమచ్చయేన భిక్ఖూనం మయా కాతబ్బకిచ్చం కరిస్సతీ’’తి అధిప్పాయేన భగవా ఇమం దేసనం ఆరభి. తస్మా అత్తనో ఠానేతి సత్థారా కాతబ్బఓవాదదాయకట్ఠానే. తేనాహ ‘‘ఏవం పనస్సా’’తిఆది. యథాహ భగవా ‘‘ఓవద, కస్సప…పే… త్వం వా’’తి. దుక్ఖేన వత్తబ్బా అప్పదక్ఖిణగ్గాహిభావతో. దుబ్బచభావకరణేహీతి కోధూపనాహాదీహి. అనుసాసనియా పదక్ఖిణగ్గహణం నామ అనుధమ్మచరణం, ఛిన్నపటిపత్తి కతా వామగ్గాహో నామాతి ఆహ ‘‘అనుసాసని’’న్తిఆది. అతిక్కమ్మ వదన్తేతి అఞ్ఞమఞ్ఞం అతిక్కమిత్వా అతిమఞ్ఞిత్వా వదన్తే. బహుం భాసిస్సతీతి ధమ్మం కథేన్తో కో విపులం కత్వా కథేస్సతి. అసహితన్తి పుబ్బేనాపరం నసహితం హేతుపమావిరహితం. అమధురన్తి న మధురం న కణ్ణసుఖం న పేమనీయం. లహుఞ్ఞేవ ఉట్ఠాతి అప్పవత్తనేన కూలట్ఠానం వియ తస్స కథనం.

ఓవాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. దుతియఓవాదసుత్తవణ్ణనా

౧౫౦. ఓకప్పనసద్ధాతి సద్ధేయ్యవత్థుం ఓగాహిత్వా ‘‘ఏవమేత’’న్తి కప్పనసద్ధా. కుసలధమ్మజాననపఞ్ఞాతి అనవజ్జధమ్మానం సబ్బసో జాననపఞ్ఞా. పరిహానన్తి సబ్బాహి సమ్పత్తీహి పరిహానం. న హి కల్యాణమిత్తరహితస్స కాచి సమ్పత్తి నామ అత్థీతి.

దుతియఓవాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. తతియఓవాదసుత్తవణ్ణనా

౧౫౧. పుబ్బేతి పఠమబోధియం. ఏతరహీతి తతో పచ్ఛిమే కాలే. కారణపట్ఠపనేతి కారణారమ్భే. తేసు వుత్తగుణయుత్తేసు థేరేసు. తస్మిన్తి తస్మిం యథావుత్తగుణయుత్తే పుగ్గలే. ఏవం సక్కారే కయిరమానేతి ‘‘భద్దకో వతాయం భిక్ఖూ’’తి ఆదరజాతేహి భిక్ఖూహి సక్కారే కయిరమానే. ఇమే సబ్రహ్మచారీ. ‘‘ఏహి భిక్ఖూ’’తి తం భిక్ఖుం అత్తనో ముఖాభిముఖం కరోన్తా వదన్తి. యఞ్హి తన్తి ఏత్థ తన్తి నిపాతమత్తం ఉపద్దవోతి వుచ్చతి అనత్థజననతో. పత్థయతి భజతి బజ్ఝతీతి పత్థనా, అభిసఙ్గోతి ఆహ ‘‘అభిపత్థనాతి అధిమత్తపత్థనా’’తి.

తతియఓవాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. ఝానాభిఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా

౧౫౨. యావదేవాతి ఇమినా సమానత్థం ‘‘యావదే’’తి ఇదం పదన్తి ఆహ ‘‘యావదే ఆకఙ్ఖామీతి యావదేవ ఇచ్ఛామీ’’తి. యదిచ్ఛకం ఝానసమాపత్తీసు వసీభావదస్సనత్థం తదేతం ఆరద్ధం. విత్థారితమేవ, తస్మా తత్థ విత్థారితమేవ గహేతబ్బన్తి అధిప్పాయో. ఆసవానం ఖయాతి ఆసవానం ఖయహేతు అరియమగ్గేన సబ్బసో ఆసవానం ఖేపితత్తా. అపచ్చయభూతన్తి ఆరమ్మణపచ్చయభావేన అపచ్చయభూతం.

ఝానాభిఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. ఉపస్సయసుత్తవణ్ణనా

౧౫౩. లాభసక్కారహేతుపి ఏకచ్చే భిక్ఖూ భిక్ఖునుపస్సయం గన్త్వా భిక్ఖునియో ఓవదన్తి, ఏవమేవం అయం పన థేరో న లాభసక్కారహేతు భిక్ఖునుపస్సయగమనం యాచతి, అథ కస్మాతి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానత్థికా’’తిఆది. ఏసో హి ఆనన్దత్థేరో ఉస్సుక్కాపేత్వా పటిపత్తిగుణం దస్సేన్తో యస్మా తా భిక్ఖునియో చతుసచ్చకమ్మట్ఠానికా, తస్మా పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం ఉదయబ్బయాదిపకాసనియా ధమ్మకథాయ విపస్సనాపటిపత్తిసమ్పదం దస్సేసి. అనిచ్చాదిలక్ఖణాని చేవ ఉదయబ్బయాదికే చ సమ్మా దస్సేసి. హత్థేన గహేత్వా వియ పచ్చక్ఖతో దస్సేసి. సమాదపేసీతి తత్థ లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనం సమాదపేసి. యథా వీథిపటిపన్నో హుత్వా పవత్తతి, ఏవం గణ్హాపేసి. సముత్తేజేసీతి విపస్సనాయ ఆరద్ధాయ సఙ్ఖారానం ఉదయబ్బయాదీసు ఉపట్ఠహన్తేసు యథాకాలం పగ్గహసముపేక్ఖణేహి బోజ్ఝఙ్గానం అనుపవత్తనేన భావనామజ్ఝిమవీథిం పాపేత్వా యథా విపస్సనాఞాణం సుప్పసన్నం హుత్వా వహతి, ఏవం ఇన్ద్రియానం విసదభావకరణేన విపస్సనాచిత్తం సమ్మా ఉత్తేజేసి, నిబ్బానవసేన వా సమాదపేసి. సమ్పహంసేసీతి తథా పవత్తియమానాయ విపస్సనాయ సమప్పవత్తభావనావసేన ఉపరి లద్ధబ్బభావనావసేన చిత్తం సమ్పహంసేసి, లద్ధస్సాదవసేన సుట్ఠు తోసేసి. ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

మనుతే పరిఞ్ఞాదివసేన సచ్చాని బుజ్ఝతీతి ముని. తేతి తం. ఉపయోగత్థే హి ఇదం సామివచనం. ఉత్తరీతి ఉపరి, తవ యథాభూతసభావతో పరతోతి అత్థో. పక్ఖపతితో అగతిగమనం అతిరేకఓకాసో. ఉపపరిక్ఖీతి అనువిచ్చ నివారకో న బహుమతో. బుద్ధపటిభాగో థేరో. ‘‘బాలా భిక్ఖునీ దుబ్భాసితం ఆహా’’తి అవత్వా ‘‘ఖమథ, భన్తే’’తి వదన్తేన పక్ఖపాతేన వియ వుత్తం హోతీతి ఆహ ‘‘ఏకా భిక్ఖునీ న వారితా’’తిఆది.

చుతా సలిఙ్గతో నట్ఠా, దేసన్తరపక్కమేన అదస్సనం న గతా. కణ్టకసాఖా వియాతి కురణ్టకఅపామగ్గకణ్టకలసికాహి సాఖా వియ.

ఉపస్సయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. చీవరసుత్తవణ్ణనా

౧౫౪. రాజగహస్స దక్ఖిణభాగే గిరి దక్ఖిణాగిరి ణ-కారే అ-కారస్స దీఘం కత్వా, తస్స దక్ఖిణభాగే జనపదోపి ‘‘దక్ఖిణాగిరీ’’తి వుచ్చతి, ‘‘గిరితో దక్ఖిణభాగో’’తి కత్వా. ఏకదివసేనాతి ఏకేన దివసేన ఉప్పబ్బాజేసుం తేసం సద్ధాపబ్బజితాభావతో.

యత్థ చత్తారో వా ఉత్తరి వా భిక్ఖూ అకప్పియనిమన్తనం సాదియిత్వా పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరం భోజనం ఏకతో పటిగ్గణ్హిత్వా భుఞ్జన్తి, ఏతం గణభోజనం నామ, తం తిణ్ణం భిక్ఖూనం భుఞ్జితుం వట్టతీతి ‘‘తికభోజనం పఞ్ఞత్త’’న్తి వచనేన గణభోజనం పటిక్ఖిత్తన్తి వుత్తం హోతి. తయో అత్థవసే పటిచ్చ అనుఞ్ఞాతత్తాపి ‘‘తికభోజన’’న్తి వదన్తి.

‘‘దుమ్మఙ్కూనం నిగ్గహో ఏవ పేసలానం ఫాసువిహారో’’తి ఇదం ఏకం అఙ్గం. తేనేవాహ ‘‘దుమ్మఙ్కూనం నిగ్గహేనేవా’’తిఆది. ‘‘యథా దేవదత్తో…పే… సఙ్ఘం భిన్దేయ్యు’’న్తి ఇమినా కారణేన తికభోజనం పఞ్ఞత్తం.

అథ కిఞ్చరహీతి అథ కస్మా త్వం అసమ్పన్నగణం బన్ధిత్వా చరసీతి అధిప్పాయో. అసమ్పన్నాయ పరిసాయ చారికాచరణం కులానుద్దయాయ న హోతి, కులానం ఘాతితత్తాతి అధిప్పాయేన థేరో ‘‘సస్సఘాతం మఞ్ఞే చరసీ’’తిఆదిమవోచ.

సోధేన్తో తస్సా అతివియ పరిసుద్ధభావదస్సనేన. ఉద్దిసితుం న జానామి తథా చిత్తస్సేవ అనుప్పన్నపుబ్బత్తా. కిఞ్చనం కిలేసవత్థు. సఙ్గహేతబ్బఖేత్తవత్థు పలిబోధో, ఆలయో అపేక్ఖా. ఓకాసాభావతోతి బహుకిచ్చకరణీయతాయ కుసలకిరియాయ ఓకాసాభావతో. సన్నిపాతట్ఠానతోతి సఙ్కేతం కత్వా వియ కిలేసరజానం తత్థ సన్నిజ్ఝపవత్తనతో.

సిక్ఖత్తయబ్రహ్మచరియన్తి అధిసీలసిక్ఖాదిసిక్ఖత్తయసఙ్గహం బ్రహ్మం సేట్ఠం చరియం. ఖణ్డాదిభావాపాదనేన అఖణ్డం కత్వా. లక్ఖణవచనఞ్హేతం. కిఞ్చి సిక్ఖేకదేసం అసేసేత్వా ఏకన్తేనేవ పరిపూరేతబ్బతాయ ఏకన్తపరిపుణ్ణం. చిత్తుప్పాదమత్తమ్పి సంకిలేసమలం అనుప్పాదేత్వా అచ్చన్తమేవ విసుద్ధం కత్వా పరిహరితబ్బతాయ ఏకన్తపరిసుద్ధం. తతో ఏవ సఙ్ఖం వియ లిఖితన్తి సఙ్ఖలిఖితం. తేనాహ ‘‘లిఖితసఙ్ఖసదిస’’న్తి. దాఠికాపి తగ్గహణేనేవ గహేత్వా ‘‘మస్సు’’త్వేవ వుత్తం, న ఏత్థ కేవలం మస్సుయేవాతి అత్థో. కసాయేన రత్తాని కాసాయాని.

వఙ్గసాటకోతి వఙ్గదేసే ఉప్పన్నసాటకో. ఏసాతి మహాకస్సపత్థేరో. అభినీహారతో పట్ఠాయ పణిధానతో పభుతి, అయం ఇదాని వుచ్చమానా. అగ్గసావకద్వయం ఉపాదాయ తతియత్తా ‘‘తతియసావక’’న్తి వుత్తం. అట్ఠసట్ఠిభిక్ఖుసతసహస్సన్తి భిక్ఖూనం సతసహస్సఞ్చేవ సట్ఠిసహస్సాని చ అట్ఠ చ సహస్సాని.

అయఞ్చ అయఞ్చ గుణోతి సీలతో పట్ఠాయ యావ అగ్గఫలా గుణోతి కిత్తేన్తో మహాసముద్దం పూరయమానో వియ కథేసి.

కోలాహలన్తి దేవతాహి నిబ్బత్తితో కోలాహలో.

ఖుద్దకాదివసేన పఞ్చవణ్ణా. తరణం వా హోతు మరణం వాతి మహోఘం ఓగాహన్తో పురిసో వియ మచ్ఛేరసముద్దం ఉత్తరన్తో పచ్ఛాపి…పే… పాదమూలే ఠపేసి భగవతో ధమ్మదేసనాయ మచ్ఛేరపహానస్స కథితత్తా.

సత్థు గుణా కథితా నామ హోన్తీతి వుత్తం ‘‘సత్థు గుణే కథేన్తస్సా’’తి. తతో పట్ఠాయాతి తదా సత్థు సమ్ముఖా ధమ్మస్సవనతో పట్ఠాయ.

తథాగతమఞ్చస్సాతి తథాగతస్స పరిభోగమఞ్చస్స. దానం దత్వా బ్రాహ్మణస్స పురోహితట్ఠానే ఠపేసి. తాదిసస్సేవ సేట్ఠినో ధీతా హుత్వా.

అదిన్నవిపాకస్సాతి పుబ్బే కతూపచితస్స సబ్బసో న దిన్నవిపాకస్స. తస్స కమ్మస్సాతి తస్స పచ్చేకబుద్ధస్స పత్తే పిణ్డపాతం ఛిన్దిత్వా కలలపూరణకమ్మస్స. తస్మింయేవ అత్తభావే సత్తసు ఠానేసు దుగ్గన్ధసరీరతాయ పటినివత్తితా. ఇట్ఠకపన్తీతి సువణ్ణిట్ఠకపన్తి. ఘటనిట్ఠకాయాతి తస్స పన్తియం పఠమం ఠపితఇట్ఠకాయ సద్ధిం ఘటేతబ్బఇట్ఠకాయ ఊనా హోతి. భద్దకే కాలేతి ఈదిసియా ఇట్ఠకాయ ఇచ్ఛితకాలేయేవ ఆగతాసి. తేన బన్ధనేనాతి తేన సిలేససమ్బన్ధేన.

ఓలమ్బకాతి ముత్తామణిమయా ఓలమ్బకా. పుఞ్ఞన్తి నత్థి నో పుఞ్ఞం తం, యం నిమిత్తం యం కారణా ఇతో సుఖుమతరస్స పటిలాభో సియాతి అత్థో. పుఞ్ఞనియామేనాతి పుఞ్ఞానుభావసిద్ధేన నియామేన. సో చ అస్స బారాణసిరజ్జం దాతుం కతోకాసో.

ఫుస్సరథన్తి మఙ్గలరథం. ఉణ్హీసం వాలబీజనీ ఖగ్గో మణిపాదుకా సేతచ్ఛత్తన్తి పఞ్చవిధం రాజకకుధభణ్డం. సేతచ్ఛత్తం విసుం గహితం. దిబ్బవత్థం సాదియితుం పుఞ్ఞానుభావచోదితో ‘‘నను తాతా థూల’’న్తిఆదిమాహ.

పఞ్చ చఙ్కమనసతానీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దేన ఆదిఅత్థేన అగ్గిసాలాదీని పబ్బజితసారుప్పట్ఠానాని సఙ్గణ్హాతి.

సాధుకీళితన్తి అరియానం పరినిబ్బుతట్ఠానే కాతబ్బసక్కారం వదతి.

నప్పమజ్జి నిరోగా అయ్యాతి పుచ్ఛితాకారదస్సనం. పరినిబ్బుతా దేవాతి దేవీ పటివచనం అదాసి. పటియాదేత్వాతి నియ్యాతేత్వా. సమణకపబ్బజ్జన్తి సమితపాపేహి అరియేహి అనుట్ఠాతబ్బపబ్బజ్జం. సో హి రాజా పచ్చేకబుద్ధానం వేసస్స దిట్ఠత్తా ‘‘ఇదమేవ భద్దక’’న్తి తాదిసంయేవ లిఙ్గం గణ్హి.

తత్థేవాతి బ్రహ్మలోకేయేవ. వీసతిమే వస్సే సమ్పత్తేతి ఆహరిత్వా సమ్బన్ధో. బ్రహ్మలోకతో ఆగన్త్వా నిబ్బత్తత్తా బ్రహ్మచరియాధికారస్స చిరకాలం సఙ్గహితత్తా ‘‘ఏవరూపం కథం మా కథేథా’’తిఆదిమాహ.

వీసతి ధరణాని ‘‘నిక్ఖ’’న్తి వదన్తి. అలభన్తో న వసామీతి సఞ్ఞాపేస్సామీతి సమ్బన్ధో.

ఇత్థాకరోతి ఇత్థిరతనస్స ఉప్పత్తిట్ఠానం. అయ్యధీతాతి అమ్హాకం అయ్యస్స ధీతా, భద్దకాపిలానీతి అత్థో. పసాదరూపేన నిబ్బిసిట్ఠతాయ ‘‘మహాగీవ’’న్తి పటిమాయ సదిసభావమాహ. తేనాహ ‘‘అయ్యధీతాయా’’తిఆది.

సమానపణ్ణన్తి సదిసపణ్ణం, కుమారస్స కుమారియా చ వుత్తన్తపణ్ణం. ఇతో చ ఏత్తో చాతి తే పురిసా సమాగమట్ఠానతో మగధరట్ఠే మహాతిత్థగామం మద్దరట్ఠే సాగలనగరఞ్చ ఉద్దిస్స పక్కమన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం విస్సజ్జేన్తా నామ హోన్తీతి ‘‘ఇతో చ ఏత్తో చ పేసేసు’’న్తి వుత్తా.

పుప్ఫదామన్తి హత్థిహత్థప్పమాణం పుప్ఫదామం. తాని పుప్ఫదామాని. తేతి ఉభో భద్దా చేవ పిప్పలికుమారో చ. లోకామిసేనాతి గేహస్సితపేమేన, కామస్సాదేనాతి అత్థో. అసంసట్ఠాతి న సంసట్ఠా. విచారయింసు ఘటే జలన్తేన వియ పదీపేన అజ్ఝాసయేన సముజ్జలన్తేన విమోక్ఖబీజేన సముస్సాహితచిత్తా. యన్తబద్ధానీతి సస్ససమ్పాదనత్థం తత్థ తత్థ ఇట్ఠకద్వారకవాటయోజనవసేన యన్తబద్ధఉదకనిక్ఖమనతుమ్బాని. కమ్మన్తోతి కసికమ్మకరణట్ఠానం. దాసగామాతి దాసానం వసనగామా.

ఓసాపేత్వాతి పక్ఖిపిత్వా. ఆకప్పకుత్తవసేనాతి ఆకారవసేన కిరియావసేన చ. అననుచ్ఛవికన్తి పబ్బజితవేసస్స అననురూపం. తస్స మత్థకేతి ద్వేధాపథస్స ద్విధాభూతట్ఠానే.

ఏతేసం సఙ్గహం కాతుం వట్టతీతి నిసీదీతి సమ్బన్ధో. సా పన సత్థు తత్థ నిసజ్జా ఏదిసీతి దస్సేతుం ‘‘నిసీదన్తో పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యా బుద్ధానం అపరిమితకాలసఙ్గహితా అచిన్తేయ్యాపరిమేయ్యపుఞ్ఞసమ్భారూపచయనిబ్బత్తా నిరూపితసభావబుద్ధగుణవిజ్జోతితా లక్ఖణానుబ్యఞ్జనసముజ్జలా బ్యామప్పభాకేతుమాలాలఙ్కతా సభావసిద్ధతాయ అకిత్తిమా రూపకాయసిరీ, తంయేవ మహాకస్సపస్స అదిట్ఠపుబ్బం పసాదసంవడ్ఢనత్థం అనిగ్గహేత్వా నిసిన్నో భగవా ‘‘బుద్ధవేసం గహేత్వా…పే… నిసీదీ’’తి వుత్తో. అసీతిహత్థం పదేసం బ్యాపేత్వా పవత్తియా ‘‘అసీతిహత్థా’’తి వుత్తా. సతసాఖోతి బహుసాఖో అనేకసాఖో. సువణ్ణవణ్ణో అహోసి నిరన్తరం బుద్ధరస్మీహి సమన్తతో సమోకిణ్ణత్తా. ఏవం వుత్తప్పకారేన వేదితబ్బా.

రాజగహం నాళన్దన్తి చ సామిఅత్థే ఉపయోగవచనం అన్తరాసద్దయోగతోతి ఆహ ‘‘రాజగహస్స నాళన్దాయ చా’’తి. న హి మే ఇతో అఞ్ఞేన సత్థారా భవితుం సక్కా దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి సత్తానం యథారహం అనుసాసనసమత్థస్స అఞ్ఞస్స సదేవకే అభావతో. న హి మే ఇతో అఞ్ఞేన సుగతేన భవితుం సక్కా సోభనగమనగుణగణయుత్తస్స అఞ్ఞస్స అభావతో. న హి మే ఇతో అఞ్ఞేన సమ్మాసమ్బుద్ధేన భవితుం సక్కా సమ్మా సబ్బధమ్మానం సయమ్భుఞాణేన అభిసమ్బుద్ధస్స అభావతో. ఇమినాతి ‘‘సత్థా మే, భన్తే’’తి ఇమినా వచనేన.

అజానమానోవ సబ్బఞ్ఞేయ్యన్తి అధిప్పాయో. సబ్బచేతసాతి సబ్బఅజ్ఝత్తికఙ్గపరిపుణ్ణచేతసా. సమన్నాగతన్తి సమ్పన్నం సమ్మదేవ అను అను ఆగతం ఉపగతం. ఫలేయ్యాతి విదాలేయ్య. విలయన్తి వినాసం.

ఏవం సిక్ఖితబ్బన్తి ఇదాని వుచ్చమానాకారేన. హిరోత్తప్పస్స బహలతా నామ విపులతాతి ఆహ ‘‘మహన్త’’న్తి. పఠమతరమేవాతి పగేవ ఉపసఙ్కమనతో. తథా అతిమానపహీనో అస్స, హిరిఓత్తప్పం యథా సణ్ఠాతి. కుసలసన్నిస్సితన్తి అనవజ్జధమ్మనిస్సితం. అట్ఠికన్తి తేన ధమ్మేన అట్ఠికం. ఆదితో పట్ఠాయ యావ పరియోసానా సవనచిత్తం ‘‘సబ్బచేతో’’తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘చిత్తస్స థోకమ్పి బహి గన్తుం అదేన్తో’’తి. తేన సమోధానం దస్సేతి. సబ్బేన…పే… సమన్నాహరిత్వా ఆరమ్భతో పభుతి యావ దేసనా నిప్ఫన్నా, తావ అన్తరన్తరా పవత్తేన సబ్బేన సమన్నాహారచిత్తేన ధమ్మంయేవ సమన్నాహరిత్వా. ఠపితసోతోతి ధమ్మే నిహితసోతో. ఓదహిత్వాతి అపిహితం కత్వా. పఠమజ్ఝానవసేనాతి ఇదం అసుభేసు తస్సేవ ఇజ్ఝతో, ఇతరత్థఞ్చ సుఖసమ్పయుత్తతా వుత్తా.

సంసారసాగరే పరిబ్భమన్తస్స ఇణట్ఠానే తిట్ఠన్తి కిలేసా ఆసవసభావాపాదనతోతి ఆహ ‘‘సరణోతి సకిలేసో’’తి. చత్తారో హి పరిభోగాతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం విసుద్ధిమగ్గత్తం సంవణ్ణనాసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఏత్థ చ భగవా పఠమం ఓవాదం థేరస్స బ్రాహ్మణజాతికత్తా జాతిమానపహానత్థమభాసి, దుతియం బాహుసచ్చం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకఅహంకారపహానత్థం, తతియం ఉపధిసమ్పత్తిం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకఅత్తసినేహపహానత్థం. అట్ఠమే దివసేతి భగవతా సమాగతదివసతో అట్ఠమే దివసే.

మగ్గతో ఓక్కమనం పఠమతరం భగవతా సమాగతదివసేయేవ అహోసి. యది అరహత్తాధిగమో పచ్ఛా, అథ కస్మా పాళియం పగేవ సిద్ధం వియ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘దేసనావారస్సా’’తిఆది. ‘‘సత్తాహమేవ ఖ్వాహం, ఆవుసో సరణో, రట్ఠపిణ్డం భుఞ్జి’’న్తి వత్వా అవసరప్పత్తం అరహత్తం పవేదేన్తో ‘‘అట్ఠమియా అఞ్ఞా ఉదపాదీ’’తి ఆహ. అయమేత్థ దేసనావారస్స ఆగమో. తతో పరం భగవతా అత్తనో కతం అనుగ్గహం చీవరపరివత్తనం దస్సేన్తో ‘‘అథ ఖో, ఆవుసో’’తిఆదిమాహ.

అన్తన్తేనాతి చతుగ్గుణం కత్వా పఞ్ఞత్తాయ సఙ్ఘాటియా అన్తన్తేన. జాతిపంసుకూలికేన…పే… భవితుం వట్టతీతి ఏతేన పుబ్బే జాతిఆరఞ్ఞకగ్గహణేన చ తేరస ధుతఙ్గా గహితా ఏవాతి దట్ఠబ్బం. అనుచ్ఛవికం కాతున్తి అనురూపం పటిపత్తిం పటిపజ్జితుం. థేరో పారుపీతి సమ్బన్ధో.

భగవతో ఓవాదం భగవతో వా ధమ్మకాయం నిస్సాయ ఉరస్స వసేన జాతోతి ఓరసో. భగవతో వా ధమ్మసరీరస్స ముఖతో సత్తతింసబోధిపక్ఖియతో జాతో. తేనేవ ధమ్మజాతధమ్మనిమ్మితభావోపి సంవణ్ణితోతి దట్ఠబ్బో. ఓవాదధమ్మో ఏవ సత్థారా దాతబ్బతో థేరేన ఆదాతబ్బతో ఓవాదధమ్మదాయాదో, ఓవాదధమ్మదాయజ్జోతి అత్థో, తం అరహతీతి. ఏస నయో సేసపదేసుపి.

‘‘పబ్బజ్జా చ పరిసోధితా’’తి వత్వా తస్సా సమ్మదేవ సోధితభావం బ్యతిరేకముఖేన దస్సేతుం, ‘‘ఆవుసో, యస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఏవన్తి యథా అహం లభిం, ఏవం సో సత్థు సన్తికా లభతీతి యోజనా. సీహనాదం నదితున్తి ఏత్థాపి సీహనాదనదనా నామ దేసనావ, థేరో సత్థారా అత్తనో కతానుగ్గహమేవ అనన్తరసుత్తే వుత్తనయేన ఉల్లిఙ్గేతి, న అఞ్ఞథా. న హి మహాథేరో కేవలం అత్తనో గుణానుభావం విభావేతి. సేసన్తి యం ఇధ అసంవణ్ణితం. పురిమనయేనేవాతి అనన్తరసుత్తే వుత్తనయేనేవ.

చీవరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౨. పరంమరణసుత్తవణ్ణనా

౧౫౫. యథా అతీతకప్పే అతీతాసు జాతీసు కమ్మకిలేసవసేన ఆగతో, తథా ఏతరహిపి ఆగతోతి తథాగతో, యథా యథా వా పన కమ్మం కతూపచితం, తథా తం తం అత్తభావం ఆగతో ఉపగతో ఉపపన్నోతి తథాగతో, సత్తోతి ఆహ ‘‘తథాగతోతి సత్తో’’తి. ఏతన్తి ‘‘ఏవం హోతి భవతి తిట్ఠతి సస్సతిసమ’’న్తి ఏవం పవత్తం దిట్ఠిగతం. అత్థసన్నిస్సితం న హోతీతి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థతో సుఖన్తి పసత్థసన్నిస్సితం న హోతి. ఆదిబ్రహ్మచరియకన్తి ఏత్థ మగ్గబ్రహ్మచరియం అధిప్పేతం తస్స పధానభావతో. తస్స పన ఏతం దిట్ఠిగతం ఆదిపటిపదామత్తం న హోతి అనుపకారకత్తా విలోమనతో చ. తతో ఏవ ఇతరబ్రహ్మచరియస్సపి అనిస్సయోవ. సేసం వుత్తనయేన వేదితబ్బం.

పరంమరణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౩. సద్ధమ్మప్పతిరూపకసుత్తవణ్ణనా

౧౫౬. ఆజానాతి హేట్ఠిమమగ్గేహి ఞాతమరియాదం అనతిక్కమిత్వావ జానాతి పటివిజ్ఝతీతి అఞ్ఞా, అగ్గమగ్గపఞ్ఞా. అఞ్ఞస్స అయన్తి అఞ్ఞా, అరహత్తఫలం. తేనాహ ‘‘అరహత్తే’’తి.

ఓభాసేతి ఓభాసనిమిత్తం. ‘‘చిత్తం వికమ్పతీ’’తి పదద్వయం ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. ఓభాసేతి విసయభూతే. ఉపక్కిలేసేహి చిత్తం వికమ్పతీతి యోజనా. తేనాహ ‘‘యేహి చిత్తం పవేధతీ’’తి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

ఉపట్ఠానేతి సతియం. ఉపేక్ఖాయ చాతి విపస్సనుపేక్ఖాయ చ. ఏత్థ చ విపస్సనాచిత్తసముట్ఠానసన్తానవినిముత్తం పభాసనం రూపాయతనం ఓభాసో. ఞాణాదయో విపస్సనాచిత్తసమ్పయుత్తావ. సకసకకిచ్చే సవిసేసో హుత్వా పవత్తో అధిమోక్ఖో సద్ధాధిమోక్ఖో. ఉపట్ఠానం సతి. ఉపేక్ఖాతి ఆవజ్జనుపేక్ఖా. సా హి ఆవజ్జనచిత్తసమ్పయుత్తా చేతనా. ఆవజ్జనఅజ్ఝుపేక్ఖనవసేన పవత్తియా ఇధ ‘‘ఆవజ్జనుపేక్ఖా’’తి వుచ్చతి. పున ఉపేక్ఖాయాతి విపస్సనుపేక్ఖావ అనేన సమజ్ఝత్తతాయ ఏవం వుత్తా. నికన్తి నామ విపస్సనాయ నికామనా అపేక్ఖా. సుఖుమతరకిలేసో వా సియా దువిఞ్ఞేయ్యో.

ఇమాని దస ఠానానీతి ఇమాని ఓభాసాదీని ఉపక్కిలేసుప్పత్తియా ఠానాని ఉపక్కిలేసవత్థూని. పఞ్ఞా యస్స పరిచితాతి యస్స పఞ్ఞా పరిచితవతీ యాథావతో జానాతి. ‘‘ఇమాని నిస్సాయ అద్ధా మగ్గప్పత్తో ఫలప్పత్తో అహ’’న్తి పవత్తఅధిమానో ధమ్ముద్ధచ్చం ధమ్మూపనిస్సయో విక్ఖేపో. తత్థ కుసలో హి తం యాథావతో జానన్తో న చ తత్థ సమ్మోహం గచ్ఛతి.

అధిగమసద్ధమ్మప్పతిరూపకం నామ అనధిగతే అధిగతమానిభావావహత్తా. యదగ్గేన విపస్సనాఞాణస్స ఉపక్కిలేసో, తదగ్గేన పటిపత్తిసద్ధమ్మప్పతిరూపకోతిపి సక్కా విఞ్ఞాతుం. ధాతుకథాతి మహాధాతుకథం వదతి. వేదల్లపిటకన్తి వేతుల్లపిటకం. తం నాగభవనతో ఆనీతన్తి వదన్తి. వాదభాసితన్తి అపరే. అబుద్ధవచనం బుద్ధవచనేన విరుజ్ఝనతో. న హి సమ్బుద్ధో పుబ్బాపరవిరుద్ధం వదతి. తత్థ సల్లం ఉపట్ఠపేన్తి కిలేసవినయం న సన్దిస్సతి, అఞ్ఞదత్థు కిలేసుప్పత్తియా పచ్చయో హోతీతి.

అవిక్కయమానన్తి విక్కయం అగచ్ఛన్తం. తన్తి సువణ్ణభణ్డం.

న సక్ఖింసు ఞాణస్స అవిసదభావతో. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి.

ఇదాని ‘‘భిక్ఖూ పటిసమ్భిదాప్పత్తా అహేసు’’న్తిఆదినా వుత్తమేవ అత్థం కారణతో విభావేతుం పున ‘‘పఠమబోధియం హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పటిపత్తిం పూరయింసూతి అతీతే కదా తే పటిసమ్భిదావహం పటిపత్తిం పూరయింసు? పఠమబోధికాలికా భిక్ఖూ. న హి అత్తసమ్మాపణిధియా పుబ్బేకతపుఞ్ఞతాయ చ వినా తాదిసం భవతి. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి. తదా పటిపత్తిసద్ధమ్మో అన్తరహితో నామ భవిస్సతీతి ఏతేన అరియమగ్గేన ఆసన్నా ఏవ పుబ్బభాగపటిపదా పటిపత్తిసద్ధమ్మోతి దస్సేతి.

ద్వీసూతి సుత్తాభిధమ్మపిటకేసు అన్తరహితేసుపి. అనన్తరహితమేవ అధిసీలసిక్ఖాయం ఠితస్స ఇతరసిక్ఖాద్వయసముట్ఠాపితతో. కిం కారణాతి కేన కారణేన, అఞ్ఞస్మిం ధమ్మే అన్తరహితే అఞ్ఞతరస్స ధమ్మస్స అనన్తరధానం వుచ్చతీతి అధిప్పాయో. పటిపత్తియా పచ్చయో హోతి అనవసేసతో పటిపత్తిక్కమస్స పరిదీపనతో. పటిపత్తి అధిగమస్స పచ్చయో విసేసలక్ఖణపటివేధభావతో. పరియత్తియేవ పమాణం సాసనస్స ఠితియాతి అధిప్పాయో.

నను చ సాసనం ఓసక్కితం పరియత్తియా వత్తమానాయాతి అధిప్పాయో. అనారాధకభిక్ఖూతి సీలమత్తస్సపి న ఆరాధకో దుస్సీలో. ఇమస్మిన్తి ఇమస్మిం పాతిమోక్ఖే. వత్తన్తాతి ‘‘సీలం అకోపేత్వా ఠితా అత్థీ’’తి పుచ్ఛి.

ఏతేసూతి ఏవం మహన్తేసు సకలం లోకం అజ్ఝోత్థరితుం సమత్థేసు చతూసు మహాభూతేసు. తస్మాతి యస్మా అఞ్ఞేన కేనచి అతిమహన్తేనపి సద్ధమ్మో న అన్తరధాయతి, సమయన్తరేన పన వత్తబ్బమేవ నత్థి, తస్మా. ఏవమాహాతి ఇదాని వుచ్చమానాకారం వదతి.

ఆదానం ఆది, ఆది ఏవ ఆదికన్తి ఆహ ‘‘ఆదికేనాతి ఆదానేనా’’తి. హేట్ఠాగమనీయాతి అధోభాగగమనీయా, అపాయదుక్ఖస్స సంసారదుక్ఖస్స చ నిబ్బత్తకాతి అత్థో. గారవరహితాతి గరుకారరహితా. పతిస్సయనం నీచభావేన పతిబద్ధవుత్తితా, పతిస్సో పతిస్సయోతి అత్థతో ఏకం, సో ఏతేసం నత్థీతి ఆహ ‘‘అప్పతిస్సాతి అప్పతిస్సయా అనీచవుత్తికా’’తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

సద్ధమ్మప్పతిరూపకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సారత్థప్పకాసినియా సంయుత్తనికాయ-అట్ఠకథాయ

కస్సపసంయుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.