నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

సంయుత్తనికాయే

నిదానవగ్గటీకా

౧. నిదానసంయుత్తం

౧. బుద్ధవగ్గో

౧. పటిచ్చసముప్పాదసుత్తవణ్ణనా

౧. దుతియసుత్తాదీనిపి పటిచ్చసముప్పాదవసేనేవ దేసితానీతి ఆహ ‘‘పఠమం పటిచ్చసముప్పాదసుత్త’’న్తి. తత్రాతి పదం యే దేసకాలా ఇధ విహరణకిరియాయ విసేసనభావేన వుత్తా, తేసం పరిదీపనన్తి దస్సేన్తో ‘‘యం సమయం…పే… దీపేతీ’’తి ఆహ. తం-సద్దో హి వుత్తస్స అత్థస్స పటినిద్దేసో, తస్మా ఇధ దేసస్స కాలస్స వా పటినిద్దేసో భవితుం అరహతి, న అఞ్ఞస్స. అయం తావ తత్రసద్దస్స పటినిద్దేసభావే అత్థవిభావనా. యస్మా పన ఈదిసేసు ఠానేసు తత్రసద్దో ధమ్మదేసనావిసిట్ఠం దేసం కాలఞ్చ విభావేతి, తస్మా వుత్తం ‘‘భాసితబ్బయుత్తే వా దేసకాలే’’తి. తేన తత్రాతి యత్థ భగవా ధమ్మదేసనత్థం భిక్ఖూ ఆలపి అభాసి, తాదిసే దేసే, కాలే వాతి అత్థో. న హీతిఆదినా తమేవత్థం సమత్థేతి.

నను చ యత్థ ఠితో భగవా ‘‘అకాలో ఖో తావా’’తిఆదినా బాహియస్స ధమ్మదేసనం పటిక్ఖిపి, తత్థేవ అన్తరవీథియం ఠితోవ తస్స ధమ్మం దేసేసీతి? సచ్చమేతం. అదేసేతబ్బకాలే అదేసనాయ హి ఇదం ఉదాహరణం. తేనాహ ‘‘అకాలో ఖో తావా’’తి. యం పన తత్థ వుత్తం ‘‘అన్తరఘరం పవిట్ఠమ్హా’’తి, తమ్పి తస్స అకాలభావస్సేవ పరియాయేన దస్సనత్థం వుత్తం. తస్స హి తదా అద్ధానపరిస్సమేన రూపకాయే అకమ్మఞ్ఞతా అహోసి, బలవపీతివేగేన నామకాయే. తదుభయస్స వూపసమం ఆగమేన్తో పపఞ్చపరిహారత్థం భగవా ‘‘అకాలో ఖో’’తి పరియాయేన పటిక్ఖిపి. అదేసేతబ్బదేసే అదేసనాయ పన ఉదాహరణం ‘‘అథ ఖో భగవా మగ్గా ఓక్కమ్మ అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది, విహారతో నిక్ఖమిత్వా విహారపచ్ఛాయాయం పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదీ’’తి ఏవమాదికం ఇధ ఆదిసద్దేన సఙ్గహితం. ‘‘స ఖో సో భిక్ఖవే బాలో ఇధ పాపాని కమ్మాని కరిత్వా’’తి ఏవమాదీసు (మ. ని. ౩.౨౪౮) పదపూరణమత్తే ఖో-సద్దో, ‘‘దుక్ఖం ఖో అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౨౧) అవధారణే, ‘‘కిత్తావతా ను ఖో, ఆవుసో, సత్థు పవివిత్తస్స విహరతో సావకా వివేకం నానుసిక్ఖన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౧) ఆదికాలత్థే, వాక్యారమ్భేతి అత్థో. తత్థ పదపూరణేన వచనాలఙ్కారమత్తం కతం హోతి, ఆదికాలత్థేన వాక్యస్స ఉపఞ్ఞాసమత్తం, అవధారణత్థేన పన నియమదస్సనం. ‘‘తస్మా ఆమన్తేసి ఏవా’’తి ఆమన్తనే నియమో దస్సితో హోతీతి.

‘‘భగవాతి లోకగరుదీపన’’న్తి కస్మా వుత్తం, నను పుబ్బే ‘‘భగవా’’తి పదం వుత్తన్తి? యదిపి పుబ్బే వుత్తం, తం పన యథావుత్తట్ఠానే విహరణకిరియాయ కత్తువిసేసదస్సనపరం, న ఆమన్తనకిరియాయ, ఇధ పన ఆమన్తనకిరియాయ, తస్మా తదత్థం పున భగవాతి పాళియం వుత్తన్తి. తస్సత్థం దస్సేతుం ‘‘భగవాతి లోకగరుదీపన’’న్తి ఆహ. కథాసవనయుత్తపుగ్గలవచనన్తి వక్ఖమానాయ పటిచ్చసముప్పాదదేసనాయ సవనయోగ్యపుగ్గలవచనం. చతూసుపి పరిసాసు భిక్ఖూ ఏవ ఏదిసానం దేసనానం విసేసేన భాజనభూతాతి సాతిసయేన సాసనసమ్పటిగ్గాహకభావదస్సనత్థం ఇధ భిక్ఖుగహణన్తి దస్సేత్వా ఇదాని సద్దత్థం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తి ఆహ. తత్థ భిక్ఖకోతి భిక్ఖూతి భిక్ఖనసీలత్తా భిక్ఖనధమ్మత్తా భిక్ఖూతి అత్థో. భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి బుద్ధాదీహిపి అజ్ఝుపగతం భిక్ఖాచరియం ఉఞ్ఛాచరియం అజ్ఝుపగతత్తా అనుట్ఠితత్తా భిక్ఖు. యో హి కోచి అప్పం వా మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో, సో కసిగోరక్ఖాదీహి జీవికకప్పనం హిత్వా లిఙ్గసమ్పటిచ్ఛనేనేవ భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతత్తా భిక్ఖు. పరపటిబద్ధజీవికత్తా వా విహారమజ్ఝే కాజభత్తం భుఞ్జమానోపి భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి భిక్ఖు పిణ్డియాలోపభోజనం నిస్సాయ పబ్బజ్జాయ ఉస్సాహజాతత్తా వా భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి భిక్ఖూతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

ఆదినా నయేనాతి ‘‘భిన్నపటధరోతి భిక్ఖు, భిన్దతి పాపకే అకుసలే ధమ్మేతి భిక్ఖు, భిన్నత్తా పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం భిక్ఖూ’’తిఆదినా విభఙ్గే (విభ. ౫౦౯) ఆగతనయేన. ఞాపనేతి అవబోధనే, పటివేదనేతి అత్థో. భిక్ఖనసీలతా, న కసివాణిజ్జాదీహి జీవనసీలతా. భిక్ఖనధమ్మతా ‘‘ఉద్దిస్స అరియా తిట్ఠన్తీ’’తి (జా. ౧.౭.౫౯) ఏవం వుత్తభిక్ఖనసభావతా, న యాచనాకోహఞ్ఞసభావతా. భిక్ఖనే సాధుకారితా ‘‘ఉత్తిట్ఠే నప్పమజ్జేయ్యా’’తి (ధ. ప. ౧౬౮) వచనం అనుస్సరిత్వా తత్థ అప్పమజ్జతా. అథ వా సీలం నామ పకతిసభావో. ఇధ పన తథాధిట్ఠానం. ధమ్మోతి వతం. అపరే పన ‘‘సీలం నామ వతవసేన సమాదానం. ధమ్మో నామ పవేణి-ఆగతం చారిత్తం. సాధుకారితా సక్కచ్చకారితా ఆదరకిరియా’’తి వణ్ణేన్తి.

హీనాధికజనసేవితవుత్తిన్తి యే భిక్ఖుభావే ఠితాపి జాతిమదాదివసేన ఉద్ధతా ఉన్నళా, యే చ గిహిభావే పరేసు అత్థికభావమ్పి అనుపగతతాయ భిక్ఖాచరియం పరమకాపఞ్ఞం మఞ్ఞన్తి, తేసం ఉభయేసమ్పి యథాక్కమం ‘‘భిక్ఖవో’’తి వచనేన హీనజనేహి దలిద్దేహి పరమకాపఞ్ఞతం పత్తేహి పరకులేసు భిక్ఖాచరియాయ జీవికం కప్పేన్తేహి సేవితం వుత్తిం పకాసేన్తో ఉద్ధతభావనిగ్గహం కరోతి, అధికజనేహి ఉళారభోగఖత్తియకులాదితో పబ్బజితేహి బుద్ధాదీహి ఆజీవసోధనత్థం సేవితం వుత్తిం పకాసేన్తో దీనభావనిగ్గహం కరోతీతి యోజేతబ్బం. యస్మా ‘‘భిక్ఖవో’’తి వచనం ఆమన్తనభావతో అభిముఖీకరణం, పకరణతో సామత్థియతో చ సుస్సూసాజననం, సక్కచ్చసవనమనసికారనియోజనఞ్చ హోతి, తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘భిక్ఖవోతి ఇమినా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ సాధుకం మనసికారేపీతి సాధుకం సవనే సాధుకం మనసికారే చ. కథం పవత్తితా సవనాదయో సాధుకం పవత్తితా హోన్తీతి? ‘‘అద్ధా ఇమాయ పటిపత్తియా సకలసాసనసమ్పత్తి హత్థగతా భవిస్సతీ’’తి ఆదరగారవయోగేన కథాదీసు అపరిభవాదినా చ. వుత్తఞ్హి ‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తో సద్ధమ్మం భబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం. కతమేహి పఞ్చహి? న కథం పరిభోతి, న కథికం పరిభోతి, న అత్తానం పరిభోతి, అవిక్ఖిత్తచిత్తో ధమ్మం సుణాతి ఏకగ్గచిత్తో, యోనిసో చ మనసి కరోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తో సద్ధమ్మం భబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్త’’న్తి (అ. ని. ౫.౧౫౧). తేనాహ ‘‘సాధుకం మనసికారాయత్తా హి సాసనసమ్పత్తీ’’తి. సాసనసమ్పత్తి నామ సీలాదినిప్ఫత్తి. పఠమం ఉప్పన్నత్తా అధిగమవసేన. సత్థుచరియానువిధాయకత్తా సీలాదిగుణానుట్ఠానేన. తిణ్ణం యానానం వసేన అనుధమ్మపటిపత్తిసమ్భవతో సకలసాసనపటిగ్గాహకత్తా.

సన్తికత్తాతి సమీపభావతో. సన్తికావచరత్తాతి సబ్బకాలం సంవుత్తిభావతో. యథానుసిట్ఠన్తి అనుసాసనియానురూపం, అనుసాసనిం అనవసేసతో పటిగ్గహేత్వాతి అత్థో. ఏకచ్చే భిక్ఖూతి యే పటిచ్చసముప్పాదధమ్మే దేసనాపసుతా, తే. పుబ్బే ‘‘సబ్బపరిససాధారణా హి భగవతో ధమ్మదేసనా’’తిఆదినా భిక్ఖూనం ఏవ ఆమన్తనకారణం దస్సేత్వా ఇదాని భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ధమ్మదేసనాయ పయోజనం దస్సేతుం కిమత్థం పన భగవాతి చోదనం సముట్ఠాపేతి. తత్థ అఞ్ఞం చిన్తేన్తాతి అఞ్ఞవిహితా. విక్ఖిత్తచిత్తాతి అసమాహితచిత్తా. ధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తాతి హియ్యో తతో పరదివసేసు వా సుతధమ్మం పతి మనసా అవేక్ఖన్తా. భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ధమ్మే దేసియమానే ఆదితో పట్ఠాయ దేసనం సల్లక్ఖేతుం సక్కోతీతి ఇమమేవత్థం బ్యతిరేకముఖేన దస్సేతుం ‘‘తే అనామన్తేత్వా’’తిఆది వుత్తం.

భిక్ఖవోతి చ సన్ధివసేన ఇ-కారలోపో దట్ఠబ్బో ‘‘భిక్ఖవో ఇతీ’’తి, అయఞ్హి ఇతిసద్దో హేతుపరిసమాపనాదిపదత్థవిపరియాయపకారావధారణనిదస్సనాదిఅనేకత్థపభేదో. తథా హేస ‘‘రుప్పతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా ‘రూప’న్తి వుచ్చతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౭౯) హేతుమ్హి దిస్సతి, ‘‘తస్మాతిహ మే, భిక్ఖవే, ధమ్మదాయాదా భవథ, మా ఆమిసదాయాదా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౯) పరిసమాపనే, ‘‘ఇతి వా ఏవరూపా విసూకదస్సనా పటివిరతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౩) ఆదిఅత్థే ‘‘మాగణ్డియోతి తస్స బ్రాహ్మణస్స సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో నామం నామకమ్మం నామధేయ్యం నిరుత్తి బ్యఞ్జనం అభిలాపో’’తిఆదీసు (మహాని. ౭౩, ౭౫) పదత్థవిపరియాయే, ‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, సప్పటిభయో బాలో, అప్పటిభయో పణ్డితో. సఉపద్దవో బాలో, అనుపద్దవో పణ్డితో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౨౪) పకారే, ‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా జరామరణన్తి ఇతి పుట్ఠేన సతా, ఆనన్ద, అత్థీతిస్స వచనీయం. కిం పచ్చయా జరామరణన్తి ఇతి చే వదేయ్య, జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి ఇచ్చస్స వచనీయ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౯౬) అవధారణే, ‘‘సబ్బమత్థీతి ఖో, కచ్చాన, అయమేకో అన్తో, సబ్బం నత్థీతి అయం దుతియో అన్తో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౧౫; ౩.౯౦) నిదస్సనే. ఇధాపి నిదస్సనే ఏవ దట్ఠబ్బో. భిక్ఖవోతి ఆమన్తనాకారో తమేస ఇతి-సద్దో నిదస్సేతి ‘‘భిక్ఖవోతి ఆమన్తేసీ’’తి. ఇమినా నయేన భద్దన్తేతిఆదీసుపి యథారహం ఇతిసద్దస్స అత్థో వేదితబ్బో.

పుబ్బే ‘‘భగవా ఆమన్తేసీ’’తి వుత్తత్తా భగవతో పచ్చస్సోసున్తి ఇధ భగవతోతి సామివచనం ఆమన్తనమేవ సమ్బన్ధీఅన్తరం అపేక్ఖతీతి ఇమినా అధిప్పాయేన ‘‘భగవతో ఆమన్తనం పటిఅస్సోసు’’న్తి వుత్తం. భగవతోతి ఇదం పన పటిస్సవసమ్బన్ధేన సమ్పదానవచనం. ఏత్తావతా యం కాలదేసదేసకపరిసాపదేసపటిమణ్డితం నిదానం భాసితన్తి సమ్బన్ధో. ఏత్థాహ – కిమత్థం పన ధమ్మవినయసఙ్గహే కరియమానే నిదానవచనం, నను భగవతా భాసితవచనస్సేవ సఙ్గహో కాతబ్బోతి? వుచ్చతే – దేసనాయ ఠితిఅసమ్మోససద్ధేయ్యభావసమ్పాదనత్థం. కాలదేసదేసకనిమిత్తపరిసాపదేసేహి ఉపనిబన్ధిత్వా ఠపితా హి దేసనా చిరట్ఠితికా హోతి అసమ్మోసధమ్మా సద్ధేయ్యా చ, దేసకాలకత్తుసోతునిమిత్తేహి ఉపనిబన్ధో వియ వోహారవినిచ్ఛయో. తేనేవ చాయస్మతా మహాకస్సపేన ‘‘పటిచ్చసముప్పాదసుత్తం, ఆవుసో ఆనన్ద, కత్థ భాసిత’’న్తిఆదినా దేసాదిపుచ్ఛాసు కతాసు తాసం విస్సజ్జనం కరోన్తేన ధమ్మభణ్డాగారికేన ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తి ఆయస్మతా ఆనన్దేన ఇమస్స సుత్తస్స నిదానం భాసితం.

అపిచ సత్థు సమ్పత్తిపకాసనత్థం నిదానవచనం. తథాగతస్స హి భగవతో పుబ్బరచనానుమానాగమతక్కాభావతో సమ్మాసమ్బుద్ధభావసిద్ధి. న హి సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పుబ్బరచనాదీహి అత్థో అత్థి, సబ్బత్థ అప్పటిహతఞాణచారతాయ ఏకప్పమాణత్తా చ ఞేయ్యధమ్మేసు. తథా ఆచరియముట్ఠిధమ్మమచ్ఛరియసత్థుసావకానురోధాభావతో ఖీణాసవత్తసిద్ధి. న హి సబ్బసో ఖీణాసవస్స తే సమ్భవన్తీతి సువిసుద్ధా చస్స పరానుగ్గహప్పవత్తి, ఏవం దేసకసంకిలేసభూతానం దిట్ఠిసీలసమ్పదాదూసకానం అవిజ్జాతణ్హానం అచ్చన్తాభావసంసూచకేహి ఞాణసమ్పదాపహానసమ్పదాభిబ్యఞ్జనకేహి చ సంబుద్ధవిసుద్ధభావేహి పురిమవేసారజ్జద్వయసిద్ధి, తతో ఏవ చ అన్తరాయికనియ్యానికధమ్మేసు సమ్మోహాభావసిద్ధితో పచ్ఛిమవేసారజ్జద్వయసిద్ధీతి భగవతో చతువేసారజ్జసమన్నాగమో అత్తహితపరహితపటిపత్తి చ నిదానవచనేన పకాసితా హోతి, తత్థ తత్థ సమ్పత్తపరిసాయ అజ్ఝాసయానురూపం ఠానుప్పత్తికపటిభానేన ధమ్మదేసనాదీపనతో, ఇధ పన మూలద్వయవసేన అన్తద్వయరహితస్స తిసన్ధికాలబన్ధస్స చతుబ్బిధనయసఙ్ఖేపగమ్భీరభావయుత్తస్స పటిచ్చసముప్పాదస్స బోధియా నిదస్సనతో చాతి యోజేతబ్బం. తేన వుత్తం ‘‘సత్థు సమ్పత్తిపకాసనత్థం నిదానవచన’’న్తి.

తథా సాసనసమ్పత్తిపకాసనత్థం నిదానవచనం. ఞాణకరుణాపరిగ్గహితసబ్బకిరియస్స హి భగవతో నత్థి నిరత్థికా పవత్తి, అత్తహితత్థా వా, తస్మా పరేసం ఏవ అత్థాయ పవత్తసబ్బకిరియస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సకలమ్పి కాయవచీమనోకమ్మం యథాపవత్తం వుచ్చమానం దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి యథారహం సత్తానం అనుసాసనట్ఠేన సాసనం, న కబ్బరచనా. తయిదం సత్థుచరితం కాలదేసదేసకపరిసాపదేసేహి సద్ధిం తత్థ తత్థ నిదానవచనేహి యథారహం పకాసీయతి, ఇధ పన ద్వాదసపదికపచ్చయాకారవిభావనేన తేన. తేన వుత్తం ‘‘సాసనసమ్పత్తిపకాసనత్థం నిదానవచన’’న్తి.

అపిచ సత్థు పమాణభావప్పకాసనేన సాసనస్స పమాణభావదస్సనత్థం నిదానవచనం, తఞ్చస్స పమాణభావదస్సనం హేట్ఠా వుత్తనయానుసారేన ‘‘భగవా’’తి చ ఇమినా పదేన విభావితన్తి వేదితబ్బం. ‘‘భగవా’’తి చ ఇమినా తథాగతస్స రాగదోసమోహాది-సబ్బసంకిలేసమలదుచ్చరితాదిదోసప్పహానదీపనేన వచనేన అనఞ్ఞసాధారణసుపరిసుద్ధఞాణకరుణాదిగుణవిసేసయోగపరిదీపనేన తతో ఏవ సబ్బసత్తుత్తమభావదీపనేన అయమత్థో సబ్బథా పకాసితో హోతీతి. ఇదమేత్థ నిదానవచనే పయోజననిదస్సనం.

నిక్ఖిత్తస్సాతి దేసితస్స. దేసనాపి హి దేసేతబ్బస్స సీలాదిఅత్థస్స వినేయ్యసన్తానేసు నిక్ఖిపనతో ‘‘నిక్ఖేపో’’తి వుచ్చతీతి ‘‘సుత్తనిక్ఖేపం తావ విచారేత్వా వుచ్చమానా పాకటా హోతీ’’తి సామఞ్ఞతో భగవతో దేసనాయ సముట్ఠానస్స విభాగం దస్సేత్వా ‘‘ఏత్థాయం దేసనా ఏవంసముట్ఠానా’’తి దేసనాయ సముట్ఠానే దస్సితే సుత్తస్స సమ్మదేవ నిదానపరిజాననేన వణ్ణనాయ సువిఞ్ఞేయ్యత్తా వుత్తం. తతో హేట్ఠా ‘‘కస్మా భగవతా పటిచ్చసముప్పాదవసేనేవ దేసనా ఆరద్ధా’’తి కేనచి చోదనాయ కతాయ ‘‘పరజ్ఝాసయోయం సుత్తనిక్ఖేపో’’తి పరిహారో సుకథితో హోతి. తత్థ యథా అనేకసతఅనేకసహస్సభేదానిపి సుత్తన్తాని సంకిలేసభాగియాదిపధాననయేన సోళసవిధతం నాతివత్తన్తి, ఏవం అత్తజ్ఝాసయాదిసుత్తనిక్ఖేపవసేన చతుబ్బిధభావన్తి ఆహ ‘‘చత్తారో హి సుత్తనిక్ఖేపా’’తి. ఏత్థ చ యథా అత్తజ్ఝాసయస్స అట్ఠుప్పత్తియా చ పరజ్ఝాసయపుచ్ఛాహి సద్ధిం సంసగ్గభేదో సమ్భవతి ‘‘అత్తజ్ఝాసయో చ పరజ్ఝాసయో చ, అత్తజ్ఝాసయో చ పుచ్ఛావసికో చ, అత్తజ్ఝాసయో చ పరజ్ఝాసయో చ పుచ్ఛావసికో చ, అట్ఠుప్పత్తికో చ పరజ్ఝాసయో చ, అట్ఠుప్పత్తికో చ పుచ్ఛావసికో చ, అట్ఠుప్పత్తికో చ పరజ్ఝాసయో చ పుచ్ఛావసికో చా’’తి అజ్ఝాసయపుచ్ఛానుసన్ధిసమ్భవతో, ఏవం యదిపి అట్ఠుప్పత్తియా అజ్ఝాసయేనపి సంసగ్గభేదో సమ్భవతి, అత్తజ్ఝాసయాదీహి పన పురతో ఠితేహి అట్ఠుప్పత్తియా సంసగ్గో నత్థీతి. నయిధ నిరవసేసో విత్థారనయో సమ్భవతీతి ‘‘చత్తారో హి సుత్తనిక్ఖేపా’’తి వుత్తం. తదన్తోగధత్తా వా సమ్భవన్తానం సేసనిక్ఖేపానం మూలనిక్ఖేపవసేన చత్తారోవ దస్సితా, తథాదస్సనఞ్చేత్థ అయం సంసగ్గభేదో గహేతబ్బోతి.

తత్రాయం వచనత్థో – నిక్ఖిపీయతీతి నిక్ఖేపో, సుత్తం ఏవ నిక్ఖేపో సుత్తనిక్ఖేపో. అథ వా నిక్ఖిపనం నిక్ఖేపో, సుత్తస్స నిక్ఖేపో సుత్తనిక్ఖేపో, సుత్తదేసనాతి అత్థో. అత్తనో అజ్ఝాసయో అత్తజ్ఝాసయో, సో అస్స అత్థి కారణభూతోతి అత్తజ్ఝాసయో. అత్తనో అజ్ఝాసయో ఏతస్సాతి వా అత్తజ్ఝాసయో. పరజ్ఝాసయేపి ఏసేవ నయో. పుచ్ఛాయ వసేన పవత్తధమ్మో ఏతస్స అత్థీతి, పుచ్ఛావసికో. సుత్తదేసనాయ వత్థుభూతస్స అత్థస్స ఉప్పత్తి అత్థుప్పత్తి, అత్థుప్పత్తియేవ అట్ఠుప్పత్తి, సా ఏతస్స అత్థీతి అట్ఠుప్పత్తికో. అథ వా నిక్ఖిపీయతి సుత్తం ఏతేనాతి సుత్తనిక్ఖేపో, అత్తజ్ఝాసయాది ఏవ. ఏతస్మిం పన అత్థవికప్పే అత్తనో అజ్ఝాసయో అత్తజ్ఝాసయో. పరేసం అజ్ఝాసయో పరజ్ఝాసయో. పుచ్ఛీయతీతి పుచ్ఛా, పుచ్ఛిత్వా ఞాతబ్బో అత్థో. తస్స పుచ్ఛావసేన పవత్తం ధమ్మపటిగ్గాహకానం వచనం పుచ్ఛావసికం, తదేవ నిక్ఖేపసద్దాపేక్ఖాయ పుల్లిఙ్గవసేన ‘‘పుచ్ఛావసికో’’తి వుత్తం. తథా అట్ఠుప్పత్తి ఏవ అట్ఠుప్పత్తికోతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

అపిచేత్థ పరేసం ఇన్ద్రియపరిపాకాదికారణనిరపేక్ఖత్తా అత్తజ్ఝాసయస్స విసుం సుత్తనిక్ఖేపభావో యుత్తో కేవలం అత్తనో అజ్ఝాసయేనేవ ధమ్మతన్తిఠపనత్థం పవత్తితదేసనత్తా. పరజ్ఝాసయపుచ్ఛావసికానం పన పరేసం అజ్ఝాసయపుచ్ఛానం దేసనాపవత్తిహేతుభూతానం ఉప్పత్తియం పవత్తితానం కథం అట్ఠుప్పత్తియం అనవరోధో, పుచ్ఛావసికఅట్ఠుప్పత్తికానం వా పరజ్ఝాసయానురోధేన పవత్తితానం కథం పరజ్ఝాసయే అనవరోధోతి? న చోదేతబ్బమేతం. పరేసఞ్హి అభినీహారపరిపుచ్ఛాదివినిముత్తస్సేవ సుత్తదేసనాకారణుప్పాదస్స అట్ఠుప్పత్తిభావేన గహితత్తా పరజ్ఝాసయపుచ్ఛావసికానం విసుం గహణం. తథా హి బ్రహ్మజాలధమ్మదాయాదసుత్తాదీనం వణ్ణావణ్ణఆమిసుప్పాదాదిదేసనానిమిత్తం ‘‘అట్ఠుప్పత్తీ’’తి వుచ్చతి. పరేసం పుచ్ఛం వినా అజ్ఝాసయం ఏవ నిమిత్తం కత్వా దేసితో పరజ్ఝాసయో, పుచ్ఛావసేన ఏవ దేసితో పుచ్ఛావసికోతి పాకటోవాయమత్థోతి. అత్తనో అజ్ఝాసయేనేవ కథేతి ధమ్మతన్తిఠపనత్థన్తి దట్ఠబ్బం. దసబలసుత్తన్తహారకోతి దసబలవగ్గే అనుపుబ్బేన నిక్ఖిత్తానం సుత్తానం ఆవలి, తథా చన్దోపమహారకాదయో.

విముత్తిపరిపాచనీయా ధమ్మా సద్ధిన్ద్రియాదయో. అజ్ఝాసయన్తి అధిముత్తిం. ఖన్తిన్తి దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తిం. మనన్తి చిత్తం. అభినీహారన్తి పణిధానం. బుజ్ఝనభావన్తి బుజ్ఝనసభావం, పటివిజ్ఝనాకారం వా.

ఉగ్ఘటితఞ్ఞూతి ఉగ్ఘటనం నామ ఞాణుగ్ఘటనం, ఞాణేన ఉగ్ఘటితమత్తే ఏవ ధమ్మం జానాతీతి అత్థో. విపఞ్చితం విత్థారితమేవ అత్థం జానాతీతి విపఞ్చితఞ్ఞూ. ఉద్దేసాదీహి నేతబ్బోతి నేయ్యో. బ్యఞ్జనపదం పరమం అస్సాతి పదపరమో. సహ ఉదాహటవేలాయాతి ఉదాహారధమ్మస్స ఉద్దేసే ఉదాహటమత్తే ఏవ. ధమ్మాభిసమయోతి చతుసచ్చధమ్మస్స ఞాణేన సద్ధిం అభిసమాయోగో. అయం వుచ్చతీతి అయం ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆదినా నయేన సంఖిత్తేన మాతికాయ ఠపియమానాయ దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా అరహత్తం గణ్హితుం సమత్థో పుగ్గలో ‘‘ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ’’తి వుచ్చతి. అయం వుచ్చతీతి అయం సంఖిత్తేన మాతికం ఠపేత్వా విత్థారేన అత్థే విభజియమానే అరహత్తం పాపుణితుం సమత్థో పుగ్గలో ‘‘విపఞ్చితఞ్ఞూ’’తి వుచ్చతి. ఉద్దేసతోతి ఉద్దేసహేతు, ఉద్దిసన్తస్స ఉద్దిసాపేన్తస్స వాతి అత్థో, ‘‘ఉద్దిసతో’’తిపి పాఠో, అయమేవత్థో. పరిపుచ్ఛతోతి పరిపుచ్ఛన్తస్స. అనుపుబ్బేన ధమ్మాభిసమయో హోతీతి అనుక్కమేన అరహత్తప్పత్తి హోతి. న తాయ జాతియా ధమ్మాభిసమయో హోతీతి తేన అత్తభావేన మగ్గం వా ఫలం వా అన్తమసో ఝానం వా విపస్సనం వా నిబ్బత్తేతుం న సక్కోతి. అయం వుచ్చతీతి అయం పుగ్గలో బ్యఞ్జనపదమేవ పరమం కత్వా ఠితత్తా ‘‘పదపరమో’’తి వుచ్చతి.

ఏకచరాతి వివేకాభిరతియా ఏకవిహారినో. ద్విచరాతి ద్వే ఏకజ్ఝాసయా హుత్వా ఞాణచరియాదివసేన విచరన్తా. ఏస నయో సేసేసు. సత్తసుఞ్ఞతాపకాసనేన సుఞ్ఞతం. తతో ఏవ సణ్హం సుఖుమం. ‘‘పరేసం అజ్ఝాసయవసేన భగవా ఇదం సుత్తం ఆరభీ’’తి వత్వా తే పన ‘‘పరే’’తి వుత్తపుగ్గలా అపరికమ్మికా సుపరిసోధితపుబ్బభాగపటిపదా చాతి దువిధా, తదుభయేసు సత్థు పటిపత్తిం ఉపమాముఖేన పకాసేన్తో యథా హీతిఆదిమాహ. రూపం న సముట్ఠాపేతి లిఖనవసేన న ఉప్పాదేతి. అకతాభినివేసన్తి విపస్సనాభావనాయ అకతానుయోగం. సీల…పే… సమ్పదాయాతి అసమాదిన్నసీలం సీలసమ్పదాయ, సుపరిసుద్ధసీలం సమాధిసమ్పదాయ, అనుజుకతదిట్ఠిజుకమ్మం దిట్ఠిసమ్పదాయ యోజేన్తోతి యోజనా.

యన్తి యం పుబ్బభాగపటిపదం సన్ధాయ. సీలన్తి చతుపారిసుద్ధిసీలం. దిట్ఠి చాతి కమ్మస్సకతాదిట్ఠి చేవ కమ్మపథసమ్మాదిట్ఠి చ. తివిధేనాతి అజ్ఝత్తం బహిద్ధా అజ్ఝత్తబహిద్ధాతి ఏవం విసయభావతో తిప్పకారేన. యథావుత్తదిట్ఠివిసుద్ధియా విసేసపచ్చయం సీలంయేవ భావనాయ అధిట్ఠానన్తి వుత్తం ‘‘సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయా’’తి.

సుధన్తసువణ్ణం అపగతసబ్బకాళకం. చతురస్సాదిధోతో సుపరిమజ్జితమణిక్ఖన్ధో. పచ్చయధమ్మానం అవిజ్జాదీనం తస్స తస్స పచ్చయుప్పన్నస్స హేతుపచ్చయాదిభావో పచ్చయాకారో. సో పన అత్థతో అవిజ్జా ఏవాతి ఆహ ‘‘పటిచ్చసముప్పాదన్తి పచ్చయాకార’’న్తి. తేనాహ ‘‘పచ్చయాకారో హీ’’తిఆది.

కామం వో-సద్దో పదపరట్ఠితో పటియోగీఅత్థవిసేసవాచకో, నామపరభూతో పన తం తం కత్తుకమ్మకరణాదిసాధనవిసిట్ఠమేవ పబోధేతి, హి-నిపాతపరభూతో పన వచనాలఙ్కారమత్తమేవాతి ఆహ ‘‘వోతి…పే… దిస్సతీ’’తి. తందేసనన్తి తస్స పటిచ్చసముప్పాదస్స దేసనం. సా హి ఇధ త-సద్దేన పచ్చామసీయతి. ‘‘సుణాథా’’తి సోతవిఞ్ఞేయ్యతావచనతో న కేవలం పటిచ్చసముప్పాదో.

ఏకత్థమేతం పదం క-సద్దేన పదవడ్ఢనమత్తస్స కతత్తా, తస్మా సాధుసద్దస్స కతో అత్థుద్ధారో సాధుకసద్దస్సపి కతో ఏవ హోతీతి అధిప్పాయో. సాధు భన్తేతి యాచామహం భన్తేతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘ఆయాచనే’’తి. పున సాధు భన్తేతి ఏవం భన్తేతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘సమ్పటిచ్ఛనే’’తి. సాధు సాధూతి అహో అహోతి అయమేత్థ అత్థోతి వుత్తం ‘‘సమ్పహంసనే’’తి. సాధు ధమ్మరుచీతి పుఞ్ఞకామో సున్దరోతి అత్థో. పఞ్ఞాణవాతి పఞ్ఞవా. అద్దుబ్భోతి అదూసకో. దళ్హీకమ్మేతి థిరీకరణే సక్కచ్చకిరియాయం. ఆణత్తియన్తి ఆణాపనే. ‘‘సుణాథ సాధుకం మనసి కరోథా’’తి హి వుత్తే సాధుకసద్దేన సవనమనసికారానం సక్కచ్చకిరియా వియ తదాణాపనమ్పి వుత్తం హోతి. ఆయాచనత్థతా వియ చస్స ఆణాపనత్థతా వేదితబ్బా.

ఇదానేత్థ ఏవం యోజనా వేదితబ్బాతి సమ్బన్ధో. సోతిన్ద్రియవిక్ఖేపనివారణం సవనే నియోజనవసేన కిరియన్తరపటిసేధనభావతో, సోతం ఓదహథాతి హి అత్థో. మనిన్ద్రియవిక్ఖేపనివారణం అఞ్ఞచిన్తాపటిసేధనతో. పురిమన్తి ‘‘సుణాథా’’తి పదం. ఏత్థాతి ‘‘సుణాథ, మనసి కరోథా’’తి పదద్వయే, ఏతస్మిం వా అధికారే. బ్యఞ్జనవిపల్లాసగ్గాహనివారణం సోతద్వారే విక్ఖేపపటిబాహకత్తా. న హి యాథావతో సుణన్తస్స సద్దతో విపల్లాసగ్గాహో హోతి. అత్థవిపల్లాసగ్గాహనివారణం మనిన్ద్రియవిక్ఖేపపటిబాహకత్తా. న హి సక్కచ్చం ధమ్మం ఉపధారేన్తస్స అత్థవిపల్లాసగ్గాహో హోతి. ధమ్మస్సవనే నియోజేతి ‘‘సుణాథా’’తి విదహనతో. ధారణూపపరిక్ఖాసూతి ఏత్థ ఉపపరిక్ఖగ్గహణేనేవ తులనతీరణాదికే దిట్ఠియా చ సుప్పటివేధం సఙ్గణ్హాతి. సబ్యఞ్జనోతి ఏత్థ యథాధిప్పేతమత్థం బ్యఞ్జయతీతి బ్యఞ్జనం, సభావనిరుత్తి. సహ బ్యఞ్జనేహీతి సబ్యఞ్జనో, బ్యఞ్జనసమ్పన్నోతి అత్థో. అరణీయతో ఉపగన్తబ్బతో అత్థో, చతుపారిసుద్ధిసీలాదికో. సహ అత్థేనాతి సాత్థో, అత్థసమ్పన్నోతి అత్థో. ధమ్మగమ్భీరోతిఆదీసు ధమ్మో నామ తన్తి. దేసనా నామ తస్సా మనసా వవత్థపితాయ తన్తియా దేసనా కథనం. అత్థో నామ తన్తియా అత్థో. పటివేధో నామ తన్తియా తన్తిఅత్థస్స చ యథాభూతావబోధో. యస్మా చేతే ధమ్మదేసనాఅత్థపటివేధా ససాదీహి వియ మహాసముద్దో మన్దబుద్ధీహి దుక్ఖోగాళ్హా అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠా చ, తస్మా గమ్భీరా. తేన వుత్తం ‘‘యస్మా అయం ధమ్మో…పే… సాధుకం మనసి కరోథా’’తి.

ఏత్థ చ పటివేధస్స దుక్కరభావతో ధమ్మత్థానం దేసనాఞాణస్స దుక్కరభావతో దేసనాయ దుక్ఖోగాహతా, పటివేధస్స పన ఉప్పాదేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా తబ్బిసయఞాణుప్పత్తియా చ దుక్కరభావతో దుక్ఖోగాహతా వేదితబ్బా. దేసనం నామ ఉద్దిసనం సఙ్ఖేపదస్సనసదిసం. తథా హి విభఙ్గసుత్తే ‘‘దేసేస్సామీ’’తి వత్వా పున ‘‘భాసిస్సామీ’’తి వుత్తం. తస్స నిద్దిసనం భాసనన్తి ఇధాధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘విత్థారతోపి నం భాసిస్సామీతి వుత్తం హోతీ’’తి. పరిబ్యత్తం కథనం వా భాసనం.

సాళికాయివ నిగ్ఘోసోతి సాళికాయ ఆలాపో వియ మధురో కణ్ణసుఖో పేమనీయో. పటిభానం సద్దో. ఉదీరయీతి ఉచ్చారీయతి, వుచ్చతీతి అత్థో. ఏవం వుత్తే ఉస్సాహజాతాతి ఏవం ‘‘సుణాథ సాధుకం మనసి కరోథ, భాసిస్సామీ’’తి వుత్తే ‘‘న కిర సత్థా సఙ్ఖేపేనేవ దేసేస్సతి, విత్థారేనపి భాసిస్సతీ’’తి సఞ్జాతుస్సాహా హట్ఠతుట్ఠా హుత్వా.

కతమోతి తస్స పదస్స సామఞ్ఞతో పుచ్ఛాభావో ఞాయతి, న విసేసతోతి తస్స పుచ్ఛావిసేసభావం కథేన్తో ‘‘కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా’’తి వత్వా తేనేవ పసఙ్గేన మహానిద్దేసే ఆగతా సబ్బాపి పుచ్ఛా అత్థుద్ధారనయేన దస్సేతి ‘‘పఞ్చవిధా హి పుచ్ఛా’’తిఆదినా. తత్థ అదిట్ఠం జోతేతి ఏతాయాతి అదిట్ఠజోతనా. దిట్ఠం సంసన్దీయతి ఏతాయాతి దిట్ఠసంసన్దనా. సంసన్దనఞ్చేత్థ సాకచ్ఛావసేన వినిచ్ఛయకరణం. విమతిం ఛిన్దతి ఏతాయాతి విమతిచ్ఛేదనా. అనుమతియా పుచ్ఛనం అనుమతిపుచ్ఛా. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ భిక్ఖవే’’తిఆదిపుచ్ఛాయ హి ‘‘కా తుమ్హాకం అనుమతీ’’తి అనుమతి పుచ్ఛితా హోతి. కథేతుకమ్యతా కథేతుకమ్యతాయ.

లక్ఖణన్తి ఞాతుం పుచ్ఛితో యో కోచి సభావో. అఞ్ఞాతన్తి యేన కేనచి ఞాణేన అఞ్ఞాతభావమాహ. అదిట్ఠన్తి దస్సనభూతేన ఞాణేన చక్ఖునా వియ న దిట్ఠతం. అతులితన్తి ‘‘ఏత్తకం ఇద’’న్తి తులనభూతేన ఞాణేన న తులితతం. అతీరితన్తి తీరణభూతేన ఞాణేన అకతఞాణకిరియాసమాపనతం. అవిభూతన్తి ఞాణస్స అపాకటభావం. అవిభావితన్తి ఞాణేన అపాకటీకతభావం.

పఞ్చసు పుచ్ఛాసు యా బుద్ధానం సబ్బతో న సన్తి, తా దస్సేత్వా ఇధాధిప్పేతపుచ్ఛం నిగమేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. యది పటిచ్చసముప్పాదో పచ్చయాకారో, అథ కస్మా భగవతా పటిచ్చసముప్పాదదేసనాయ సఙ్ఖారాదయో పచ్చయుప్పన్నా కథితాతి ఆహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది. పచ్చయుప్పన్నమ్పి కథేతి పచ్చయుప్పన్నదస్సనేన పచ్చయధమ్మానం పచ్చయభావస్స కథితభావతో. ఆహారవగ్గస్సాతిఆది ‘‘పచ్చయాకారో పటిచ్చసముప్పాదో’’తి దస్సనత్థం వుత్తం. ‘‘సమ్భవన్తీ’’తి పాళియం పరతో వుత్తం కిరియాపదం ఆనేత్వా యోజేతి, అఞ్ఞథా సఙ్ఖారా కిం కతాతి వా కరోన్తీతి వా న ఞాయేయ్య. పవత్తియా అనులోమతో ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా’’తిఆదికా అనులోమపటిచ్చసముప్పాదకథా.

‘‘అవిజ్జాయ త్వేవా’’తిఆదికా పన తస్స విలోమతో పటిలోమకథా. అచ్చన్తమేవ సఙ్ఖారే విరజ్జతి ఏతేనాతి విరాగో, మగ్గో. అసేసనిరోధాతి అసేసేత్వా నిరోధా సముచ్ఛిన్దనా. ఏవం నిరోధానన్తి ఏవం అనుప్పాదనిరోధేన నిరుద్ధానం సఙ్ఖారానం నిరోధా. ఇతి అవిజ్జాదీనం నిరోధవచనేన అరహత్తం వదతి. సకలస్సాతి అనవసేసస్స. సత్తవిరహితస్సాతి పరపరికప్పితజీవరహితస్స. వినివత్తేత్వాతి అనుప్పాదనిరోధదస్సనవసేన విపరివత్తేత్వా.

అత్తమనాతి పీతిసోమనస్సేన గహితచిత్తా. తథాభూతా చ హట్ఠచిత్తా నామ హోన్తీతి ఆహ ‘‘తుట్ఠచిత్తా’’తి. ‘‘తస్స వచనం అభినన్దితబ్బ’’న్తి ఏత్థ అభినన్దనసద్దో అనుమోదనత్థో. ‘‘అభినన్దిత్వా’’తి ఏత్థ సమ్పటిచ్ఛనత్థో. ఇధ పన ఉభయత్థోపి వట్టతీతి ఆహ ‘‘అనుమోదింసు చేవ సమ్పటిచ్ఛింసు చా’’తి.

పటిచ్చసముప్పాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. విభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౨. దుతియేపీతి దుతియసుత్తేపి. పి-సద్దేన తదఞ్ఞేసు సుత్తేసుపీతి అత్థో. ‘‘విసుద్ధిమగ్గే వుత్తా ఏవా’’తి వత్వాపి తదేకదేసం ఇధ వినియోగక్ఖమం దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తన్తి మూలం. విత్థారదేసనన్తి ‘‘విభజిస్సామీ’’తి పదస్స అత్థస్స దస్సనవసేన పవత్తం విభఙ్గదేసనం. ఉద్దేసదేసనా పఠమసుత్తే అనులోమదేసనాసదిసావ. పున వట్టవివట్టం దస్సేన్తోతి ‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే’’తిఆదినా పవత్తిం నివత్తిఞ్చ దస్సేన్తో. పఠమం ఉద్దేసవసేన విభజనవసేన వివట్టం దస్సితం, తతో ఏవ బ్యతిరేకనయేన వివట్టమ్పి దస్సితమేవ హోతీతి పునగ్గహణం.

తేసం తేసం సత్తానన్తి ఇదం కిఞ్చి పకారతో అనామసిత్వా సబ్బేపి సత్తే సామఞ్ఞతో బ్యాపేత్వా గహణన్తి ఆహ ‘‘సఙ్ఖేపతో…పే… నిద్దేసో’’తి. గతిజాతివసేనాతి పఞ్చగతివసేన, తత్థాపి ఏకేకాయ గతియా ఖత్తియాదిభుమ్మదేవాదిహత్థిఆదిజాతివసేన చ. ‘‘చిత్తం మనో’’తిఆదీసు వియ కిచ్చవిసేసం, ‘‘మానస’’న్తిఆదీసు వియ సమానే అత్థే సద్దవిసేసం, ‘‘పణ్డర’’న్తిఆదీసు వియ గుణవిసేసం, ‘‘చేతసికం హదయ’’న్తిఆదీసు వియ నిస్సయవిసేసం, ‘‘చిత్తస్స ఠితీ’’తిఆదీసు వియ అఞ్ఞస్స అవత్థాభావవిసేసం, ‘‘అలుబ్భనా’’తిఆదీసు వియ అఞ్ఞస్స కిరియాభావవిసేసం, ‘‘అలుబ్భితత్త’’న్తిఆదీసు వియ అఞ్ఞస్స అభావతావిసేసన్తి ఏవమాదికం అనపేక్ఖిత్వా ధమ్మమత్తం వా దీపనా సభావనిద్దేసో. జిణ్ణస్స జీరణవసేన పవత్తనాకారో జీరణతాతి ఆహ ‘‘ఆకారనిద్దేసో’’తి.

కాలాతిక్కమే కిచ్చనిద్దేసాతి కలలకాలతో పభుతి పురిమరూపానం జరాపత్తక్ఖణే ఉప్పజ్జమానాని పచ్ఛిమరూపాని పరిపక్కరూపానురూపాని పరిణతపరిణతాని ఉప్పజ్జన్తీతి అనుక్కమేన సుపరిణతరూపానం పరిపాకకాలే ఉప్పజ్జమానాని ఖణ్డిచ్చాదిసభావాని ఉప్పజ్జన్తీతి ‘‘ఖణ్డిచ్చ’’న్తిఆదయో కాలాతిక్కమే జరాయ కిచ్చనిద్దేసా. పకతినిద్దేసాతి ఫలవిపచ్చనపకతియా నిద్దేసా, జరాయ వా పాపుణితబ్బఫలమేవ పకతి, తస్సా నిద్దేసా, న చ ఖణ్డిచ్చాదీనేవ జరాతి ఉదకాదిగతమగ్గేసు తిణరుక్ఖసంభగ్గతాదయో వియ పరిపాకగతమగ్గసఙ్ఖాతేసు పరిపుణ్ణరూపేసు లబ్భమానా ఖణ్డిచ్చాదయో జరాయ గతమగ్గాఇచ్చేవ వేదితబ్బా, న జరాతి.

యస్మా జరం పత్తస్స ఆయు హాయతి, ఇన్ద్రియాని జజ్జరాని హోన్తీతి ఆయుహానాదయో పకతినిద్దేసా, తస్మా వుత్తం ‘‘పచ్ఛిమా ద్వే పకతినిద్దేసా’’తి. తేనాహ ‘‘ఇమేహి పనా’’తిఆది.

అవిఞ్ఞాయమానన్తరత్తా అవీచిజరా మణిఆదీసు మన్దదసకాదీసు ఏకేకదసకేసు చ ఖణే ఖణే జిణ్ణవికారాదీనం దువిఞ్ఞేయ్యత్తా. తతో అఞ్ఞేసూతి మణిఆదితో అఞ్ఞేసు అహిచ్ఛత్తకాదీసు, పాణీనం ఏకభవపరియాపన్నే సకలఆయుస్మిం గహితతరుణయువాజరాకాలేసు, ఏకద్విత్తిదివసాతిక్కమేసు పుప్ఫాదీసు వాతి అత్థో. తత్థ హి జరావిసేసస్స సువిఞ్ఞేయ్యత్తా సవీచిజరా నామ.

చవనకవసేనాతి చవనకానం ఖన్ధానం వసేన. ఏకచతుపఞ్చక్ఖన్ధాయ చుతియా చవనమేవ చవనతాతి ఆహ ‘‘భావవచనేన లక్ఖణనిదస్సన’’న్తి, పాళియం ‘‘చుతీ’’తి వుత్తస్స మరణస్స సభావదస్సనన్తి అత్థో. భఙ్గుప్పత్తి భిజ్జమానతా. తేన ‘‘భేదో’’తి ఇమినా ఖన్ధానం భిజ్జమానతా భేదసమఙ్గితా వుత్తాతి దస్సేతి. ఠానాభావపరిదీపనన్తి కేనచిపి ఆకారేన అవట్ఠానాభావదీపనం. ఘటస్సేవాతి హి విసదిసూదాహరణం. యథా ఘటే భిన్నే కపాలాదిఅవయవసేసో లబ్భతి, న ఏవం చుతిక్ఖన్ధేసు భఙ్గేసు, న కోచి విసేసో తిట్ఠతీతి దస్సేతుం ‘‘అన్తరధాన’’న్తి వుత్తం. మచ్చుసఙ్ఖాతం మరణన్తి మచ్చుసఞ్ఞితం మరణం. ‘‘కాలమరణ’’న్తి వదన్తి. సన్తానస్స అచ్చన్తసముచ్ఛేదభూతం ఖీణాసవానం మరణం సముచ్ఛేదమరణం. ఆది-సద్దేన ఖణికమరణం సఙ్గణ్హాతి. తస్స కిరియాతి అన్తకస్స కిరియా, యా లోకే వుచ్చతి ‘‘మచ్చూ’’తి, మరణన్తి అత్థో. చవనకాలో ఏవ వా అనతిక్కమనీయత్తా విసేసేన కాలోతి వుత్తోతి తస్స కిరియా అత్థతో చుతిక్ఖన్ధానం భేదపవత్తియేవ. ‘‘మచ్చు మరణ’’న్తి వా ఏత్థ సమాసం అకత్వా యో ‘‘మచ్చూ’’తి వుచ్చతి భేదో, తమేవ మరణం ‘‘పాణచాగో’’తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

చతువోకారవసేనాతి చతువోకారభవవసేన. తత్థ హి రూపకాయసఞ్ఞితో కళేవరో నత్థి, యం నిక్ఖిపేయ్య. కిఞ్చాపి ఏకవోకారభవేపి కళేవరనిక్ఖేపో నత్థి, రూపకాయస్స పన తత్థ అత్థితామత్తం గహేత్వా ‘‘ఏకవోకారవసేన కళేవరస్స నిక్ఖేపో’’తి వుత్తో. చతువోకారవసేన చాతి చ-సద్దేన ‘‘సేసద్వయవసేన ఖన్ధానం భేదో’’తి ఇమమత్థం దస్సేతి సబ్బత్థేవ ఖన్ధభేదసబ్భావతో. సేసద్వయవసేనాతి సేసభవద్వయవసేనేవ కళేవరస్స నిక్ఖేపో. యదిపి ఏకవోకారభవే రూపకాయో విజ్జతి, కళేవరనిక్ఖేపో పన నత్థీతి ‘‘కళేవరస్స సబ్భావతో’’ఇచ్చేవ వుత్తం. యస్మా మనుస్సాదీసు కళేవరనిక్ఖేపో అత్థి, తస్మా మనుస్సాదీసు కళేవరస్స నిక్ఖేపోతి యోజనా. కళేవరం నిక్ఖిపీయతి ఏతేనాతి మరణం కళేవరస్స నిక్ఖేపో. ఏకతో కత్వాతి ఏకజ్ఝం కత్వా, ఏకజ్ఝం గహణమత్తేన.

జాయనట్ఠేనాతిఆది ఆయతనవసేన యోనివసేన చ ద్వీహి పదేహి సబ్బసత్తే పరియాదియిత్వా పరియాదియిత్వా జాతిం దస్సేతుం వుత్తం. కేచి పన ‘‘కత్తుభావవసేన పదద్వయం వుత్త’’న్తి వదన్తి. ‘‘తేసం తేసం సత్తానం జాతి సఞ్జాతీ’’తి పన కత్తరి సామినిద్దేసస్స కతత్తా ఉభయత్థాపి భావనిద్దేసో. సమ్పుణ్ణా జాతి సఞ్జాతి. పాకటా నిబ్బత్తి అభినిబ్బత్తి. తేసం తేసం సత్తానం…పే… అభినిబ్బత్తీతి సత్తవసేన పవత్తత్తా వోహారదేసనా.

తత్ర తత్రాతి ఏకచతువోకారభవేసు ద్విన్నం సేసరూపధాతుయం పటిసన్ధిక్ఖణే ఉప్పజ్జమానానం పఞ్చన్నం, కామధాతుయం వికలావికలిన్ద్రియానం వసేన సత్తన్నం నవన్నం దసన్నం పున దసన్నం ఏకాదసన్నఞ్చ ఆయతనానం వసేన సఙ్గహో వేదితబ్బో. సన్తతియన్తి యేన కమ్మునా ఖన్ధానం పాతుభావో, తేన అభిసఙ్ఖతసన్తతియం. తఞ్చ ఖో పటిసన్ధిక్ఖణవసేన వేదితబ్బం.

కమ్మంయేవ కమ్మభవో ‘‘భవతి ఏతస్మా ఉపపత్తిభవో’’తి కత్వా. కమ్మేన నియ్యాదితఅత్తభావుపపత్తివసేన భవతీతి భవో, తథా తథా నిబ్బత్తవిపాకో కటత్తారూపఞ్చ. అట్ఠకథాయం పన ‘‘భవతీతి కత్వా భవో’’తి ఉపపత్తిభవస్స వక్ఖమానత్తా ‘‘కమ్మం ఫలవోహారేన భవోతి వుత్త’’న్తి కథితం.

ఉపాదియన్తి సత్తా దళ్హగ్గాహం గణ్హన్తి ఏతేన కిలేసకామేన. న కేవలం ఇధ కరణసాధనమేవ, అథ ఖో కత్తుసాధనమ్పి లబ్భతీతి వుత్తం ‘‘సయం వా’’తి. తన్తి వత్థుకామం. కామో చ సో కామనట్ఠేన, ఉపాదానఞ్చ భుసమాదానట్ఠేనాతి కాముపాదానం. ఏతన్తి కాముపాదానపదం. పున ఏతన్తి కాముపాదానసఙ్ఖాతం.

సస్సతో అత్తాతి ఇదం పురిమదిట్ఠిం ఉపాదియమానం ఉత్తరదిట్ఠిం దస్సేతుం వుత్తం. యథా ఏసా దిట్ఠి దళ్హీకరణవసేన పురిమం ఉత్తరా ఉపాదియతి, ఏవం ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదికాపీతి. అత్తగ్గహణం పన ‘‘అత్తవాదుపాదాన’’న్తి ఇదం న దిట్ఠుపాదానదస్సనన్తి దట్ఠబ్బం. లోకో చాతి అత్తగ్గహణవినిముత్తగ్గహణం దిట్ఠుపాదానభూతం ఇధ పురిమదిట్ఠిఉత్తరదిట్ఠివచనేహి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

యేన మిచ్ఛాభినివేసేన గోసీలగోవతాదిం సమాదియతి చేవ అనుతిట్ఠతి చ, సో గోసీలగోవతాదీనీతి అధిప్పేతాని. తేనాహ ‘‘గోసీల…పే… సయమేవ ఉపాదానానీ’’తి. అభినివేసతోతి అభినివేసనతో.

అత్తవాదుపాదానన్తి ‘‘అత్తా’’తి వాదస్స పఞ్ఞాపనస్స గహణస్స కారణభూతా దిట్ఠీతి అత్థో. అత్తవాదమత్తమేవాతి అత్తస్స అభావా ‘‘అత్తా’’తి ఇదం వచనమత్తమేవ. ఉపాదియన్తి దళ్హం గణ్హన్తి.

చక్ఖుద్వారాదీసు పవత్తాయాతి ఇదం తణ్హాయ రూపతణ్హాదిభావస్స కారణవచనం ఛద్వారారమ్మణికధమ్మానం పటినియతారమ్మణత్తా. జవనవీథియా పవత్తాయాతి ఇదం తస్సా పవత్తిట్ఠానదస్సనం. సభావేనేవ ఉట్ఠాతుం అసక్కోన్తస్స వేళు వియ నిస్సయో అహుత్వా ఓలుమ్భకభావేన భావో ఉపాదానస్స పచ్చయభావతో ఆరమ్మణమ్పి తంసదిసం వుత్తం. రూపేతి విసయే భుమ్మం. సా తివిధా హోతీతి సమ్బన్ధో. కామతణ్హా కామస్సాదభావేన పవత్తియా. ఏవం అస్సాదేన్తీతి సస్సతదిట్ఠియా సహజాతనిస్సయసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతాదిపచ్చయభూతాయ సంసట్ఠత్తా నిచ్చధువసస్సతాభినివేసముఖేన అస్సాదేన్తీ. భవసహగతా తణ్హా భవతణ్హా. భవతి తిట్ఠతి సబ్బకాలన్తి హి భవదిట్ఠి భవో ఉత్తరపదలోపేన, భవస్సాదవసేన పవత్తియా చ. ఇమినా నయేన విభవతణ్హాతి ఏత్థ అత్థో వేదితబ్బో. విభవతి ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతీతి ఏవం పవత్తా దిట్ఠి విభవో ఉత్తరపదలోపేన. ఏవం తాని అట్ఠారసాతి యా ఛ కామతణ్హా, ఛ భవతణ్హా, ఛ విభవతణ్హా వుత్తా, ఏతాని అట్ఠారస తణ్హావిచరితాని తణ్హాపచ్చయో. అజ్ఝత్తన్తి సకసన్తతియం. బహిద్ధాతి తతో బహిద్ధా. అతీతారమ్మణాని వా హోన్తు ఇతరారమ్మణాని వా, సయం పన అతీతాని ఛత్తింస తణ్హావిచరితాని. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ‘‘అట్ఠసతం తణ్హావిచరితానీ’’తిఆదినా సమ్బన్ధో. ఇదాని అపరేనపి పకారేన అట్ఠసతం తణ్హావిచరితాని దస్సేతుం ‘‘అజ్ఝత్తికస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అజ్ఝత్తికస్సాతి అజ్ఝత్తికఖన్ధపఞ్చకం. ఉపయోగత్థే హి ఇదం సామివచనం. ఉపాదాయాతి గహేత్వా. అస్మీతి హోతీతి యదేతం అజ్ఝత్తికం ఖన్ధపఞ్చకం ఉపాదాయ తణ్హామానదిట్ఠివసేన సముదాయగ్గాహతో అస్మీతి గాహో హోతి, తస్మిం సతీతి అత్థో. ఇధ పన రూపాదిఆరమ్మణవసేన అత్థో వేదితబ్బో. ఇత్థమస్మీతి హోతీతి ఖత్తియాదీసు ‘‘ఇదంపకారో అహ’’న్తి ఏవం తణ్హామానదిట్ఠివసేన హోతీతి అత్థో. ఇదం తావ అనుపనిధాయ గహణం.

ఏవమాదీనీతి ఆది-సద్దేన ‘‘ఏవమస్మి, అఞ్ఞథాస్మి, అహం భవిస్సం, ఇత్థం భవిస్సం, ఏవం భవిస్సం, అఞ్ఞథా భవిస్సం, అసస్మి, సతస్మి, అహం సియం, ఇత్థం సియం, ఏవం సియం, అఞ్ఞథా సియం, అపాహం సియం, అపాహం ఇత్థం సియం, అపాహం ఏవం సియం, అపాహం అఞ్ఞథా సియ’’న్తి ఏతేసం సఙ్గహో. ఉపనిధాయ గహణమ్పి దువిధం సమతో అసమతో వాతి తం దస్సేతుం ‘‘ఏవమస్మి, అఞ్ఞథాస్మీ’’తి చ వుత్తం. తత్థ ఏవమస్మీతి ఇదం సమతో ఉపనిధాయ గహణం, యథా అయం ఖత్తియో, ఏవం అహమస్మీతి అత్థో. అఞ్ఞథాస్మీతి ఇదం పన అసమతో గహణం, యథాయం ఖత్తియో తతో అఞ్ఞథా అహం హీనో వా అధికో వాతి అత్థో. ఇమాని తావ పచ్చుప్పన్నవసేన చత్తారి తణ్హావిచరితాని. భవిస్సన్తిఆదీని పన చత్తారి అనాగతవసేన వుత్తాని, తేసం పురిమచతుక్కే వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. అసస్మీతి సస్సతో అస్మి, నిచ్చస్సేతం అధివచనం. సతస్మీతి అసస్సతో అస్మి, అనిచ్చస్సేతం అధివచనం. ఇతి ఇమాని ద్వే సస్సతుచ్ఛేదవసేన వుత్తాని. ఇతో పరాని సియన్తిఆదీని చత్తారి సంసయపరివితక్కవసేన వుత్తాని, తాని పురిమచతుక్కే వుత్తనయేన అత్థతో వేదితబ్బాని. అపాహం సియన్తిఆదీని పన చత్తారి ‘‘అపి నామాహం భవేయ్య’’న్తి ఏవం పత్థనాకప్పనవసేన వుత్తాని, తానిపి పురిమచతుక్కే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. ఏవమేతేసు –

ద్వే దిట్ఠిసీసా చత్తారో, సుద్ధసీసా సీసమూలకా;

తయో తయోతి ఏతాని, అట్ఠారస విభావయే.

ఏతే హి సస్సతుచ్ఛేదవసేన వుత్తా ద్వే దిట్ఠిసీసా నామ, ‘‘అస్మి, భవిస్సం సియం, అపాహం సియ’’న్తి ఏతే చత్తారో సుద్ధసీసా నామ, ‘‘ఇత్థమస్మీ’’తిఆదయో తయో తయోతి ద్వాదస సీసమూలకా నామాతి వేదితబ్బం. ఇధ పాళియం రూపారమ్మణాదివసేన తణ్హా ఆగతాతి ఆహ ‘‘అజ్ఝత్తికరూపాదినిస్సితానీ’’తి. అట్ఠారస తణ్హావిచరితానీతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. ఇమినా అస్మీతి ఇమినా అభిసేకసేనాపచ్చాదినా ‘‘ఖత్తియో అహ’’న్తి మూలభావతో ‘‘అస్మీ’’తి హోతి. సేసం పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. సఙ్గహేతి తణ్హాయ యథావుత్తవిభాగస్స సంఖిపనవసేన సఙ్గణ్హనే కరియమానే. ‘‘ఛయిమే, భిక్ఖవే, తణ్హాకాయా’’తిఆది నిద్దేసో. ‘‘రూపే తణ్హా రూపతణ్హా’’తిఆది నిద్దేసత్థో. ‘‘కామరాగభావేనా’’తిఆదికో, ‘‘అజ్ఝత్తికస్సుపాదాయా’’తిఆదికో చ నిద్దేసవిత్థారో. ‘‘రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు ఛళేవా’’తిఆదికో సఙ్గహో.

యస్మా చక్ఖుద్వారాదీసు ఏకేకస్మిం ద్వారే ఉప్పజ్జనకవిఞ్ఞాణాని వియ అనేకా ఏవ వేదనా, తస్మా తా రాసివసేన ఏకజ్ఝం గహేత్వా ‘‘ఛ వేదనాకాయా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘వేదనాసమూహా’’తి. నిస్సయభావేన ఉప్పత్తిద్వారభావేన నానాపచ్చయా హోన్తి చక్ఖుధాతుఆదయో, తా కుచ్ఛినా ధారేన్తియో వియ పోసేన్తియో వియ చ హోన్తీతి తాసం మాతుసదిసతా వుత్తా. చక్ఖుసమ్ఫస్సహేతూతి నిస్సయాదిచక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా. అయన్తి అయం వేదనా ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనా’’తిఆదినా సాధారణతో వుత్తా. ఏత్థాతి ఏతస్మిం వేదనాపదే. సబ్బసఙ్గాహికాతి కుసలాకుసలవిపాకకిరియానం వసేన సబ్బసఙ్గాహికా. ఏవం విభఙ్గే ఆగతనయేన సాధారణతో వత్వాపి ఇధాధిప్పేతవేదనమేవ దస్సేతుం ‘‘విపాకవసేన పనా’’తిఆదిమాహ. చక్ఖుమ్హి సమ్ఫస్సోతి చక్ఖుమ్హి నిస్సయభూతే ఉప్పన్నఫస్సో. ఏస నయో సేసేసు. యస్మా చక్ఖాదీని విసుద్ధిమగ్గే ఖన్ధనిద్దేసే లక్ఖణాదివిభాగతో, ఆయతననిద్దేసే విసేసతో, సామఞ్ఞతో చ సద్దత్థదస్సనాదివసేన విభావితాని, తస్మా ‘‘యం వత్తబ్బం…పే… వుత్తమేవా’’తి ఆహ.

నమనలక్ఖణన్తి ఆరమ్మణాభిముఖం హుత్వా నమనసభావం తేన వినా అప్పవత్తనతో. రుప్పనలక్ఖణం హేట్ఠా వుత్తమేవ. వేదనాక్ఖన్ధో పన ఏకావ వేదనా. సబ్బదుబ్బలచిత్తాని నామ పఞ్చవిఞ్ఞాణాని. నను తత్థ జీవితచిత్తట్ఠితియో చ సన్తీతి? సచ్చం, తాసం పన కిచ్చం న తథా పాకటం, యథా చేతనాదీనన్తి తే ఏవేత్థ పాళియం ఉద్ధటా. యేన మహన్తపాతుభావాదినా కారణేన. ఏత్థాతి ఏతస్మిం మహాభూతనిద్దేసే. అఞ్ఞో వినిచ్ఛయనయోతి ‘‘వచనత్థతో కలాపతో’’తిఆదినా లక్ఖణాదినిచ్ఛయతో అఞ్ఞో వినిచ్ఛయనయో. నను సో చతుధాతువవత్థానే వుత్తో, న రూపక్ఖన్ధనిద్దేసేతి? తత్థ వుత్తేపి ‘‘చతుధాతువవత్థానే వుత్తానీ’’తి అతిదేసవసేన వుత్తత్తా ‘‘రూపక్ఖన్ధనిద్దేసే వుత్తో’’తి వుత్తం. ఉపాదాయాతి పటిచ్చ. భూతాని హి పటిచ్చ ఉప్పజ్జమానం ఉపాదారూపం ‘‘తాని గహేత్వా’’తి వుత్తం అవిస్సజ్జనతో. నిస్సాయాతిపి ఏకే తేసం నిస్సయపచ్చయభావతో. పుబ్బకాలకిరియా నామ ఏకంసతో అపరకాలకిరియాపేక్ఖాతి పాఠసేసేన అత్థం వదతి. విభత్తివిపల్లాసేన వినా ఏవ అత్థం దస్సేతుం ‘‘సమూహత్థే వా’’తిఆది వుత్తం. సమూహసమ్బన్ధే సామినిద్దేసేన సమూహత్థో దీపితోతి తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమూహం ఉపాదాయా’’తి. ధమ్మసఙ్గణియం (ధ. స. ౫౮౪) ఆగతనయేన ‘‘తేవీసతివిధ’’న్తి వుత్తం. తత్థ హి హదయవత్థు న నిద్దిట్ఠం, ‘‘యం రూపం నిస్సాయా’’తి వా పట్ఠానే (పట్ఠాన. ౧.౧.౮) ఆగతత్తా హదయవత్థుమ్పి గహేత్వా జాతిరూపభావేన ఉపచయసన్తతియో ఏకతో కత్వా ‘‘తేవీసతివిధ’’న్తి వుత్తం.

చక్ఖుస్స విఞ్ఞాణన్తి వా చక్ఖువిఞ్ఞాణం. అసాధారణకారణేన చాయం నిద్దేసో. ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి ఏత్థ సబ్బలోకియవిపాకవిఞ్ఞాణస్స గహేతబ్బత్తా ‘‘తేభూమకవిపాకచిత్తస్సేతం అధివచన’’న్తి వుత్తం.

అభిసఙ్ఖరణలక్ఖణోతి ఆయూహనసభావో. చోపనవసేనాతి విఞ్ఞత్తిసంచోపనవసేన, కాయవిఞ్ఞత్తియా సముట్ఠాపనవసేనాతి అత్థో. వచనభేదవసేనాతి వచీభేదుప్పాదవసేన, వచీవిఞ్ఞత్తియా సముట్ఠాపనవసేనాతి అత్థో. ఏవం చోపనం న భవేయ్యాతి దస్సేతుం ‘‘రహో నిసీదిత్వా చిన్తేన్తస్సా’’తి వుత్తం. ఏకూనతింసాతి ఏత్థ అభిఞ్ఞాచేతనావినిముత్తా ఏవ ఏకూనతింస చేతనా వేదితబ్బా తస్సా విపాకవిఞ్ఞాణస్స పచ్చయత్తాభావతో.

దుక్ఖేతి ఏకమ్పి ఇదం భుమ్మవచనం సంసిలేసననిస్సయవిసయబ్యాపనవసేన అత్తానం భిన్దిత్వా వినియోగం గచ్ఛతీతి ‘‘చతూహి కారణేహీ’’తిఆది వుత్తం. ఏకోపి హి విభత్తినిద్దేసో అనేకధా వినియోగం గచ్ఛతి యథా తద్ధితత్థే ఉత్తరపదసమాహారేతి. తన్తి అఞ్ఞాణం. దుక్ఖసచ్చన్తి హదయవత్థులక్ఖణం దుక్ఖసచ్చం. అస్సాతి అఞ్ఞాణస్స. నిస్సయపచ్చయభావేనాతి పురేజాతనిస్సయభావేన. సహజాతనిస్సయపచ్చయభావేన పన తంసహజాతా ఫస్సాదయో వత్తబ్బా. ఆరమ్మణపచ్చయభావేన దుక్ఖసచ్చం అస్స ఆరమ్మణన్తి యోజనా. దుక్ఖసచ్చన్తి ఉపయోగఏకవచనం. ఏతన్తి అఞ్ఞాణం. తస్సాతి దుక్ఖసచ్చస్స. ‘‘పటిచ్ఛాదేతీ’’తి ఏత్థ వుత్తం పటిచ్ఛాదనాకారం దస్సేతుం ‘‘యాథావా’’తిఆది వుత్తం. ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేనపి ఏకదేసేన యాథావతో లక్ఖణపటివేధో హోతియేవాతి ‘‘యాథావలక్ఖణపటివేధనివారణేనా’’తి వత్వా ‘‘ఞాణపవత్తియా చేత్థ అప్పదానేనా’’తి వుత్తన్తి వదన్తి. పురిమం పన పటివేధఞాణుప్పత్తియా నిసేధకథాదస్సనం, పచ్ఛిమం అనుబోధఞాణుప్పత్తియా. ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఏత్థాతి దుక్ఖసచ్చే.

సహజాతస్స అఞ్ఞాణస్స సముదయసచ్చం వత్థు హోతి నిస్సయపచ్చయభావతోతి వుత్తం ‘‘వత్థుతో’’తి. ఆరమ్మణతోతి ఆరమ్మణపచ్చయభావేన. యస్మా సముదయసచ్చం అఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణం హోతి, తస్మా ‘‘దుక్ఖసముదయే అఞ్ఞాణ’’న్తి వుత్తన్తి అత్థో. పటిచ్ఛాదనం దుక్ఖసచ్చే వుత్తనయమేవ ఏకేనేవ కారణేన ఇతరేసం తిణ్ణం అసమ్భవతో, కిం పన ఏతం ఏకం కారణన్తి ఆహ ‘‘పటిచ్ఛాదనతో’’తి. ఇదం విత్థారతో విభావేతుం ‘‘నిరోధపటిపదానం హీ’’తిఆది వుత్తం. తదారబ్భాతి తం ఆరబ్భ తం ఆరమ్మణం కత్వా. పచ్ఛిమఞ్హి సచ్చద్వయన్తి నిరోధో మగ్గో. తఞ్హి నయగమ్భీరత్తా. దుద్దసన్తి సణ్హసుఖుమధమ్మత్తా సభావేనేవ గమ్భీరతాయ దుద్దసం దువిఞ్ఞేయ్యం దురవగ్గాహం. తత్థాతి పురిమే సచ్చద్వయే. అన్ధభూతన్తి అన్ధకారభూతం. న పవత్తతి ఆరమ్మణం కాతుం న విసహతి. వచనీయత్తేనాతి వాచకభావేన తథా ఉపట్ఠానతో. సభావలక్ఖణస్స దుద్దసత్తాతి పీళనాదిఆయూహనాదివసేన ‘‘ఇదం దుక్ఖం, అయం సముదయో’’తి (మ. ని. ౪౮౪; ౩.౧౦౪) యాథావతో సభావలక్ఖణస్స దుద్దసత్తా దువిఞ్ఞేయ్యత్తా పురిమద్వయం గమ్భీరం. తత్థాతి పురిమస్మిం సచ్చద్వయే. విపల్లాసగ్గాహవసేన పవత్తతీతి సుభాదివిపరీతగ్గాహానం పచ్చయభావవసేన అఞ్ఞాణం పవత్తతి.

ఇదాని ‘‘దుక్ఖే అఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీసు పకారన్తరేనపి అత్థం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ దుక్ఖేతి ఏత్తావతాతి ‘‘అఞ్ఞాణన్తి వుచ్చమానాయ అవిజ్జాయ దుక్ఖే’’తి ఏత్తకేన. సఙ్గహతోతి సమోధానతో. కిచ్చతోతి అసమ్పటివేధకిచ్చతో. అఞ్ఞాణమివాతి విసయసభావం యాథావతో పటివిజ్ఝితుం అప్పదానకిచ్చమివ. ‘‘దుక్ఖే’’తిఆదినా తత్థ అవిజ్జా పవత్తతి, విసేసతో నిద్దిట్ఠం హోతీతి కత్వా సబ్బత్థేవ తథా అవిసిట్ఠసభావదస్సనం ఇదన్తి దస్సేతుం ‘‘అవిసేసతో పనా’’తిఆది వుత్తం.

ఖణికనిరోధస్స ఇధ అనధిప్పేతత్తా అయుజ్జమానత్తా విరాగగ్గహణతో చ అవిజ్జాదీనం పటిపక్ఖవసేన పటిబాహనం ఇధ ‘‘నిరోధో’’తి అధిప్పేతో, సో చ నేసం సబ్బసో అనుప్పజ్జనమేవాతి ఆహ ‘‘నిరోధో హోతీతి అనుప్పాదో హోతీ’’తి. ‘‘అవిజ్జా నిరుజ్ఝతి ఏత్థాతి అవిజ్జానిరోధో, సఙ్ఖారా నిరుజ్ఝన్తి ఏత్థాతి సఙ్ఖారనిరోధో’’తి ఏవం సబ్బేహి ఏతేహి నిరోధపదేహి నిబ్బానస్స దేసితత్తా దట్ఠబ్బా. తేనాహ ‘‘నిబ్బానం హీ’’తిఆది. వట్టవివట్టన్తి వట్టఞ్చ వివట్టఞ్చ. ‘‘ద్వాదసహీ’’తి ఇదం పచ్చేకం యోజేతబ్బం ‘‘అనులోమతో ద్వాదసహి పదేహి వట్టం, పటిలోమతో ద్వాదసహి వివట్టం ఇధ దస్సిత’’న్తి.

విభఙ్గసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పటిపదాసుత్తవణ్ణనా

౩. మిచ్ఛా పటిపజ్జతి ఏతాయాతి మిచ్ఛాపటిపదా, వట్టగామిమగ్గో దుక్ఖావహత్తా. తం మిచ్ఛాపటిపదం. తేనాహ ‘‘అనియ్యానికపటిపదా’’తి. సో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో కథం మిచ్ఛాపటిపదా హోతీతి? సమ్పత్తిభవే సుఖావహోవ హోతీతి అధిప్పాయో. వట్టసీసత్తాతి వట్టపక్ఖియానం ఉత్తమఙ్గభావతో. అన్తమసోతి ఉక్కంసపరియన్తం సన్ధాయ వదతి అవకంసపరియన్తతో. ‘‘ఇదం మే పుఞ్ఞం నిబ్బానాధిగమాయ పచ్చయో హోతూ’’తి ఏవం నిబ్బానం పత్థేత్వా పవత్తితం. పణ్ణముట్ఠిదానమత్తన్తి సాకపణ్ణముట్ఠిదానమత్తం. అప్పత్వాతి అన్తోగధహేతు ఏస నిద్దేసో, అపాపేత్వాతి అత్థో. యదగ్గేన వా పటిపజ్జనతో అరహత్తం పత్తోతి వుచ్చతి, తదగ్గేన తదావహా పటిపదాపి పత్తాతి వుచ్చతీతి ‘‘అప్పత్వా’’తి వుత్తం. అనులోమవసేనాతి అనులోమపటిచ్చసముప్పాదవసేన. పటిలోమవసేనాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పటిపదా పుచ్ఛితాతి ఏతేన పటిపదా దేసేతుం ఆరద్ధాతి అయమ్పి అత్థో సఙ్గహితో యథారద్ధస్స అత్థస్స కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాయ ఇధాగతత్తా. అనులోమపటిచ్చసముప్పాదదేసనాయమ్పేత్థ బ్యతిరేకముఖేన అవిజ్జాదినిరోధా పన విజ్జాయ సతి హోతి సఙ్ఖారానం అసమ్భవోతి వుత్తం ‘‘నిబ్బానం భాజిత’’న్తి. సరూపేన పన తాయ వట్టమేవ పకాసితం. వక్ఖతి హి పరియోసానే ‘‘వట్టవివట్టమేవ కథిత’’న్తి. నియ్యాతనేతి నిగమనే. ఫలేనాతి పత్తబ్బఫలేన పటిపదాయ సమ్పాపకహేతునో దస్సితత్తా. యథా హి తివిధో హేతు ఞాపకో, నిబ్బత్తకో, సమ్పాపకోతి, ఏవం తివిధం ఫలం ఞాపేతబ్బం, నిబ్బత్తేతబ్బం, సమ్పాపేతబ్బన్తి. తస్మా పత్తబ్బఫలేన నిబ్బానేన తంసమ్పాపకహేతుభూతాయ పటిపదాయ దస్సితత్తాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఫలేన హేత్థా’’తిఆది. అయం వుచ్చతీతి ఏవం నిబ్బానఫలా అయం ‘‘సమ్మాపటిపదా’’తి వుచ్చతి. అసేసవిరాగా అసేసనిరోధాతి సముచ్ఛేదప్పహానవసేన అవిజ్జాయ అసేసవిరజ్జనతో అసేసనిరుజ్ఝనతో చ. పదద్వయేనపి అనుప్పాదనిరోధమేవ వదతి. తఞ్హి నిబ్బానం. దుతియవికప్పే అయం ఏత్థ అధిప్పాయో – యేన మగ్గేన కరణభూతేన అసేసనిరోధో హోతి, అవిజ్జాయ అసేసనిరోధో యం ఆగమ్మ హోతి, తం మగ్గం దస్సేతున్తి. ఏవఞ్హి సతీతి ఏవం పదభాజనస్స నిబ్బానస్స పదత్థే సతి. సానుభావా పటిపదా విభత్తా హోతీతి అవిజ్జాయ అసేసనిరోధహేతుపటిపదా తత్థ సాతిసయసామత్థియసమాయోగతో సానుభావా విభత్తా హోతి. మిచ్ఛాపటిపదాగహణేనేత్థ వట్టస్సపి విభత్తత్తా వుత్తం ‘‘వట్టవివట్టమేవ కథిత’’న్తి.

పటిపదాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. విపస్సీసుత్తవణ్ణనా

౪. విప్ఫన్దన్తీతి నిమిసనవసేన. అనిమిసేహీతి విగతనిమిసేహి ఉమ్మీలన్తేహేవ. తేన వుత్తం మహాపదానే. ఏత్థాతి ఏతస్మిం ‘‘విపస్సీ’’తి పదే, ఏతస్మిం వా ‘‘అనిమిసేహీ’’తిఆదికే యథాగతే సుత్తన్తే.

మహాపురిసస్స అనిమిసలోచనతో ‘‘విపస్సీ’’తి సమఞ్ఞాపటిలాభస్స కారణం వుత్తం, తం అకారణం అఞ్ఞేసమ్పి మహాసత్తానం చరిమభవే అనిమిసలోచనత్తాతి చోదనం సన్ధాయ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిం వత్వా తతో పన అఞ్ఞమేవ కారణం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. పలాళయమానస్సాతి తోసేన్తస్స. అనాదరే చేతం సామివచనం. అట్టస్సాతి అత్థస్స.

పుఞ్ఞుస్సయసఙ్ఖాతో భగో అస్స అతిసయేన అత్థీతి భగవాతి ‘‘భాగ్యసమ్పన్నస్సా’’తి వుత్తం. సమ్మాతి సమ్మదేవ యాథావతో, ఞాయేన కారణేనాతి వుత్తం హోతీతి ఆహ ‘‘నయేన హేతునా’’తి. సం-సద్దో ‘‘సామ’’న్తి ఇమినా సమానత్థోతి ఆహ ‘‘సామం పచ్చత్తపురిసకారేనా’’తి, సయమ్భుఞాణేనాతి అత్థో. సమ్మా, సామం బుజ్ఝి ఏతేనాతి సమ్బోధో వుచ్చతి మగ్గఞాణం, ‘‘బుజ్ఝతి ఏతేనా’’తి కత్వా ఇధ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్సపి సఙ్గహో. బోధిమా సత్తో బోధిసత్తో, పురిమపదే ఉత్తరపదలోపో యథా ‘‘సాకపత్థవో’’తి. బుజ్ఝనకసత్తోతి ఏత్థ మహాబోధియానపటిపదాయ బుజ్ఝతీతి బోధి చ సో సత్తవిసేసయోగతో సత్తో చాతి బోధిసత్తో. పత్థయమానో పవత్తతీతి ‘‘కుదాస్సు నామ మహన్తం బోధిం పాపుణిస్సామీ’’తి సఞ్జాతచ్ఛన్దో పటిపజ్జతి. దుక్ఖన్తి జాతిఆదిమూలకం దుక్ఖం. కామం చుతుపపాతాపి మరణజాతియో, ‘‘జాయతి మీయతీ’’తి పన వత్వా ‘‘చవతి ఉపపజ్జతీ’’తి వచనం న ఏకభవపరియాపన్నానం తేసం గహణం, అథ ఖో నానాభవపరియాపన్నానం ఏకజ్ఝం గహణన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇదం…పే… వుత్త’’న్తి. తస్స నిస్సరణన్తి తస్స జరామరణస్స నిస్సరణన్తి వుచ్చతి. యస్మా మహాసత్తో జిణ్ణబ్యాధిమతే దిస్వా పబ్బజితో, తస్మాస్స జరామరణమేవ ఆదితో ఉపట్ఠాసి.

ఉపాయమనసికారేనాతి ఉపాయేన విధినా ఞాయేన మనసికారేన పథేన మనసికారస్స పవత్తనతో. సమాయోగో అహోసీతి యాథావతో పటివిజ్ఝనవసేన సమాగమో అహోసి. యోనిసో మనసికారాతి హేతుమ్హి నిస్సక్కవచనన్తి తస్స ‘‘యోనిసో మనసికారేనా’’తి హేతుమ్హి కరణవచనేన ఆహ. జాతియా ఖో సతి జరామరణన్తి ‘‘కిమ్హి ను ఖో సతి జరామరణం హోతి, కిం పచ్చయా జరామరణ’’న్తి జరామరణే కారణం పరిగ్గణ్హన్తస్స బోధిసత్తస్స ‘‘యస్మిం సతి యం హోతి, అసతి చ న హోతి, తం తస్స కారణ’’న్తి ఏవం అబ్యభిచారజాతికారణపరిగ్గణ్హనేన ‘‘జాతియా ఖో సతి జరామరణం హోతి, జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి యా జరామరణస్స కారణపరిగ్గాహికా పఞ్ఞా ఉప్పజ్జి, తాయ ఉప్పజ్జన్తియా చస్స అభిసమయో పటివేధో అహోసీతి అత్థో.

ఇతీతి వుత్తప్పకారపరామసనం. హీతి నిపాతమత్తం. ఇదన్తి యథావుత్తస్స వట్టస్స పచ్చక్ఖతో గహణం. తేనాహ ‘‘ఏవమిద’’న్తి. ఇధ అవిజ్జాయ సముదయస్స ఆగతత్తా ‘‘ఏకాదససు ఠానేసూ’’తి వుత్తం. సముదయం సమ్పిణ్డేత్వాతి సఙ్ఖారాదీనం సముదయం ఏకజ్ఝం గహేత్వా. అనేకవారఞ్హి సముదయదస్సనవసేన ఞాణస్స పవత్తత్తా ‘‘సముదయో సముదయో’’తి ఆమేడితవచనం. అథ వా ‘‘ఏవం సముదయో హోతీ’’తి ఇదం న కేవలం నిబ్బత్తిదస్సనపరం, అథ ఖో పటిచ్చసముప్పాదసద్దో వియ పటిచ్చసముప్పాదముఖేన ఇధ సముదయసద్దో నిబ్బత్తిముఖేన పచ్చయత్తం వదతి. విఞ్ఞాణాదయో చ యావన్తో ఇధ పచ్చయధమ్మా నిద్దిట్ఠా, తే సామఞ్ఞరూపేన బ్యాపనిచ్ఛావసేన గణ్హన్తో ‘‘సముదయో సముదయో’’తి అవోచ. తేనాహ ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారానం సముదయో హోతీ’’తి. దస్సనట్ఠేన చక్ఖూతి సముదయస్స పచ్చక్ఖతో దస్సనభావో చక్ఖు. ఞాతట్ఠేనాతి ఞాతభావేన. పజాననట్ఠేనాతి ‘‘అవిజ్జాసఙ్ఖారాదితంతంపచ్చయధమ్మపవత్తియా ఏతస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో’’తి పకారతో వా జాననట్ఠేన. పటివేధనట్ఠేనాతి ‘‘అయం అవిజ్జాది పచ్చయధమ్మో ఇమస్స సఙ్ఖారాదికస్స పచ్చయభావతో సముదయో’’తి పటివిజ్ఝనట్ఠేన. ఓభాసనట్ఠేనాతి సముదయభావపటిచ్ఛాదకస్స మోహన్ధకారస్స కిలేసన్ధకారస్స విధమనవసేన అవభాసనవసేన. తం పనేతం ‘‘చక్ఖు’’న్తిఆదినా వుత్తం ఞాణం. నిరోధవారేతి పటిలోమవారే. సో హి ‘‘కిస్స నిరోధా జరామరణనిరోధో’’తి నిరోధకిత్తనవసేన ఆగతో.

విపస్సీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫-౧౦. సిఖీసుత్తాదివణ్ణనా

౫-౧౦. న ఏవం యోజేత్వాతి ‘‘సిఖిస్సపీ’’తిఆదినా సముచ్చయవసేన ఏవం న యోజేత్వా. కస్మాతిఆదినా తత్థ కారణం వదతి. ఏకాసనే అదేసితత్తాతి వుత్తమేవత్థం పాకటం కాతుం ‘‘నానాఠానేసు హీ’’తిఆది వుత్తం. యదిపి తాని విసుం విసుం వుత్తభావేన దేసితాని, అత్థవణ్ణనా పన ఏకసదిసా తదత్థస్స అభిన్నత్తా. ‘‘బుద్ధా జాతా’’తి న అఞ్ఞో ఆచిక్ఖతీతి యోజనా. న హి మహాబోధిసత్తానం పచ్ఛిమభవే పరోపదేసేన పయోజనం అత్థి. గతమగ్గేనేవాతి పటిపత్తిగమనేన గతమగ్గేనేవ పచ్ఛిమమహాబోధిసత్తా గచ్ఛన్తి, అయమేత్థ ధమ్మతా. గచ్ఛన్తీతి చతూసు సతిపట్ఠానేసు పతిట్ఠితచిత్తా సత్త బోజ్ఝఙ్గే యాథావతో భావేత్వా సమ్మాసమ్బోధియా అభిసమ్బుజ్ఝనవసేన పవత్తన్తీతి అత్థో. యథా పన తేసం పఠమవిపస్సనాభినివేసో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘సబ్బబోధిసత్తా హీ’’తిఆది వుత్తం. బుద్ధభావానం విపస్సనా, బుద్ధత్థాయ వా విపస్సనా బుద్ధవిపస్సనా.

సిఖీసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

బుద్ధవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఆహారవగ్గో

౧. ఆహారసుత్తవణ్ణనా

౧౧. ఆహరన్తీతి ఆనేన్తి ఉప్పాదేన్తి, ఉపత్థమ్భేన్తీతి అత్థో. నిబ్బత్తాతి పసుతా. భూతా నామ యస్మా తతో పట్ఠాయ లోకే జాతవోహారో పటిసన్ధిగ్గహణతో పన పట్ఠాయ యావ మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖన్తో, తావ సమ్భవేసినో, ఏస తావ గబ్భసేయ్యకేసు భూతసమ్భవేసివిభాగో, ఇతరేసు పన పఠమచిత్తాదివసేన వుత్తో. సమ్భవ-సద్దో చేత్థ గబ్భసేయ్యకానం వసేన పసూతిపరియాయో, ఇతరేసం వసేన ఉప్పత్తిపరియాయో. పఠమచిత్తపఠమఇరియాపథక్ఖణేసు హి తే సమ్భవం ఉప్పత్తిం ఏసన్తి ఉపగచ్ఛన్తి నామ, న తావ భూతా ఉపపత్తియా న సుప్పతిట్ఠితత్తా, భూతా ఏవ సబ్బసో భవేసనాయ సముచ్ఛిన్నత్తా. న పున భవిస్సన్తీతి అవధారణేన నివత్తితమత్థం దస్సేతి. యో చ ‘‘కాలఘసో భూతో’’తిఆదీసు భూత-సద్దస్స ఖీణాసవవాచితా దట్ఠబ్బా. వా-సద్దో చేత్థ సమ్పిణ్డనత్థో ‘‘అగ్గినా వా ఉదకేన వా’’తిఆదీసు వియ.

యథాసకం పచ్చయభావేన అత్తభావస్స పఠపనమేవేత్థ ఆహారేహి కాతబ్బఅనుగ్గహో హోతీతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘వచనభేదో…పే… ఏకో యేవా’’తి. సత్తస్స ఉప్పన్నధమ్మానన్తి సత్తస్స సన్తానే ఉప్పన్నధమ్మానం. యథా ‘‘వస్ససతం తిట్ఠతీ’’తి వుత్తే అనుప్పబన్ధవసేన పవత్తతీతి వుత్తం హోతి, ఏవం ఠితియాతి అనుప్పబన్ధవసేన పవత్తియాతి అత్థో, సా పన అవిచ్ఛేదోతి ఆహ ‘‘అవిచ్ఛేదాయా’’తి. అనుప్పబన్ధధమ్ముప్పత్తియా సత్తసన్తానో అనుగ్గహితో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘అనుప్పన్నానం ఉప్పాదాయా’’తి. ఏతానీతి ఠితిఅనుగ్గహపదాని. ఉభయత్థ దట్ఠబ్బాని న యథాసమ్బన్ధతో.

వత్థుగతా ఓజా వత్థు వియ తేన సద్ధిం అజ్ఝోహరితబ్బతం గచ్ఛతీతి వుత్తం ‘‘అజ్ఝోహరితబ్బకో ఆహారో’’తి, నిబ్బత్తితఓజం పన సన్ధాయ ‘‘కబళీకారో ఆహారో ఓజట్ఠమకరూపాని ఆహరతీ’’తి వక్ఖతి. ఓళారికతా అప్పోజతాయ న వత్థునో థూలతాయ కథినతాయ వా, తస్మా యస్మిం వత్థుస్మిం పరిత్తా ఓజా హోతి, తం ఓళారికం. సప్పాదయో దుక్ఖుప్పాదకతాయ ఓళారికా వేదితబ్బా. విసాణాదీనం తివస్సఛడ్డితానం పూతిభూతత్తా ముదుకతాతి వదన్తి. తరచ్ఛఖేళతేమితతాయ పన తథాభూతానం తేసం ముదుకతా. ధమ్మసభావో హేస. ససానం ఆహారో సుఖుమో తరుణతిణసస్సఖాదనతో. సకుణానం ఆహారో సుఖుమో తిణబీజాదిఖాదనతో. పచ్చన్తవాసీనం ఆహారో సుఖుమో మాసముగ్గకురాదిభోజనత్తా. తేసన్తి పరనిమ్మితవసవత్తీనం. సుఖుమోత్వేవాతి న కిఞ్చి ఉపాదాయ, అథ ఖో సుఖుమోఇచ్చేవ నిట్ఠం పత్తో తతో పరమసుఖుమస్స అభావతో.

వత్థువసేన పనేత్థ ఆహారస్స ఓళారికసుఖుమతా వుత్తా, సా చస్స అప్పోజమహోజతాహి వేదితబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిమాహ. పరిస్సయన్తి ఖుదావసేన ఉప్పన్నం విహింసం సరీరదరథం. వినోదేతీతి వత్థు తస్స వినోదనమత్తం కరోతి. న పన సక్కోతి పాలేతున్తి సరీరం యాపేతుం నప్పహోతి నిరోజత్తా. న సక్కోతి పరిస్సయం వినోదేతుం ఆమాసయస్స అపూరణతో.

ఛబ్బిధోపీతి ఇమినా కస్సచి ఫస్సస్స అనవసేసితబ్బతమాహ. దేసనక్కమేనేవేత్థ ఫస్సాదీనం దుతియాదితా, న అఞ్ఞేన కారణేనాతి ఆహ ‘‘దేసనానయో ఏవ చేసా’’తిఆది. మనసో సఞ్చేతనా న సత్తస్సాతి దస్సనత్థం మనోగహణం యథా ‘‘చిత్తస్స ఠితి, చేతోవిముత్తి చా’’తి ఆహ ‘‘మనోసఞ్చేతనాతి చేతనావా’’తి. చిత్తన్తి యం కిఞ్చి చిత్తమేవ. ఏకరాసిం కత్వాతి ఏకజ్ఝం గహేత్వా విభాగం అకత్వా, సామఞ్ఞేన గహితాతి అత్థో. తత్థ లబ్భమానం ఉపాదిణ్ణకాదివిభాగం దస్సేతుం ‘‘కబళీకారో ఆహారో’’తిఆది వుత్తం. ఆహారత్థం న సాధేన్తీతి తాదిసస్స ఆహారస్స అనాహరణతో. తదాపీతి భిజ్జిత్వా విగతకాలేపి. ఉపాదిణ్ణకాహారోతి వుచ్చన్తీతి కేచి. ఇదం పన ఆచరియానం న రుచ్చతి తదా ఉపాదిణ్ణకరూపస్సేవ అభావతో. పటిసన్ధిచిత్తేనేవ సహజాతాతి లక్ఖణవచనమేతం, సబ్బాయపి కమ్మజరూపపరియాపన్నాయ ఓజాయ అత్థిభావస్స అవిచ్ఛేదప్పవత్తిసమ్భవదస్సనత్థో. సత్తమాతి ఉప్పన్నదివసతో పట్ఠాయ యావ సత్తమదివసాపి. రూపసన్తతిం పాలేతి పవేణిఘటనవసేన. అయమేవాతి కమ్మజఓజా. కమ్మజఓజం పన పటిచ్చ ఉప్పన్నఓజా అకమ్మజత్తా అనుపాదిణ్ణఆహారోత్వేవ వేదితబ్బో. అనుపాదిణ్ణకా ఫస్సాదయో వేదితబ్బాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. లోకుత్తరా ఫస్సాదయో కథన్తి ఆహ ‘‘లోకుత్తరా పన రుళ్హీవసేన కథితా’’తి. యస్మా తేసం కుసలానం ఉపేతపరియాయో నత్థి, తస్మా విపాకానం ఉపాదిణ్ణపరియాయో నత్థేవాతి అనుపాదిణ్ణపరియాయోపి రుళ్హీవసేన వుత్తోతి వేదితబ్బో.

పుబ్బే ‘‘ఆహారాతి పచ్చయా’’తి వుత్తత్తా యది పచ్చయట్ఠో ఆహారట్ఠోతిఆదినా చోదేతి, అథ కస్మా ఇమే ఏవ చత్తారో వుత్తాతి అథ కస్మా చత్తారోవ వుత్తా. ఇమే ఏవ చ వుత్తాతి యోజనా. విసేసప్పచ్చయత్తాతి ఏతేన యథా అఞ్ఞే పచ్చయధమ్మా అత్తనో పచ్చయుప్పన్నస్స పచ్చయావ హోన్తి, ఇమే పన తథా చ హోతి అఞ్ఞథా చాతి సమానేపి పచ్చయత్తే అతిరేకపచ్చయా హోన్తి, తస్మా ‘‘ఆహారాతి వుత్తా’’తి ఇమమత్థం దస్సేతి. ఇదాని తం అతిరేకపచ్చయతం దస్సేతుం ‘‘విసేసపచ్చయో హీ’’తిఆది వుత్తం. విసేసప్పచ్చయో రూపకాయస్స కబళీకారో ఆహారో ఉపథమ్భకభావతో. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘రూపారూపానం ఉపథమ్భకత్తేన ఉపకారకా చత్తారో ఆహారా ఆహారపచ్చయో’’తి (విసుద్ధి. ౨.౬౦౮; పట్ఠా. అట్ఠ. పచ్చయుద్దేసవణ్ణనా). ఉపథమ్భకత్తఞ్హి సతీపి జనకత్తే అరూపీనం ఆహారానం ఆహారజరూపసముట్ఠానకరూపాహారస్స చ హోతి, అసతి పన ఉపథమ్భకత్తే ఆహారానం జనకత్తం నత్థీతి ఉపథమ్భకత్తం పధానం. జనయమానోపి హి ఆహారో అవిచ్ఛేదవసేన ఉపథమ్భయమానో ఏవ జనేతీతి ఉపథమ్భకభావో ఏవ ఆహారభావో. వేదనాయ ఫస్సో విసేసపచ్చయో. ‘‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా’’తి హి వుత్తం. ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి వచనతో విఞ్ఞాణస్స మనోసఞ్చేతనా. ‘‘చేతనా తివిధం భవం జనేతీ’’తి హి వుత్తం. ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి పన వచనతో నామరూపస్స విఞ్ఞాణం విసేసపచ్చయో. న హి ఓక్కన్తవిఞ్ఞాణాభావే నామరూపస్స అత్థి సమ్భవో. యథాహ ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చ హి, ఆనన్ద, మాతుకుచ్ఛిస్మిం న ఓక్కమిస్సథ, అపి ను ఖో నామరూపం మాతుకుచ్ఛిస్మిం సముచ్చిస్సథా’’తిఆది (దీ. ని. ౨.౧౧౫). వుత్తమేవత్థం సుత్తేన సాధేతుం ‘‘యథాహా’’తిఆది వుత్తం.

ఏవం యదిపి పచ్చయత్థో ఆహారత్థో, విసేసపచ్చయత్తా పన ఇమేవ ఆహారాతి వుత్తాతి తం నేసం విసేసపచ్చయతం అవిభాగతో దస్సేత్వా ఇదాని విభాగతో దస్సేతుం ‘‘కో పనేత్థా’’తిఆది ఆరద్ధం. ముఖే ఠపితమత్తో ఏవ అసఙ్ఖాదితో, తత్తకేనాపి అబ్భన్తరస్స ఆహారస్స పచ్చయో హోతి ఏవ. తేనాహ ‘‘అట్ఠ రూపాని సముట్ఠాపేతీ’’తి. సుఖవేదనాయ హితో సుఖవేదనీయో. సబ్బథాపీతి చక్ఖుసమ్ఫస్సాదివసేన. యత్తకా ఫస్సస్స పకారభేదా, తేసం వసేన సబ్బప్పకారోపి ఫస్సాహారో యథారహం తిస్సో వేదనా ఆహరతి, అనాహారకో నత్థి.

సబ్బథాపీతి ఇధాపి ఫస్సాహారే వుత్తనయానుసారేన అత్థో వేదితబ్బో. తిసన్తతివసేనాతి కాయదసకం భావదసకం వత్థుదసకన్తి తివిధసన్తతివసేన. సహజాతాదిపచ్చయనయేనాతి సహజాతాదిపచ్చయవిధినా. పటిసన్ధివిఞ్ఞాణఞ్హి అత్తనా సహజాతనామస్స సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞవిపాకిన్ద్రియసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహి పచ్చయో హోన్తోయేవ ఆహారపచ్చయతాయ తం ఆహారేతి వుత్తం, సహజాతరూపేసు పన వత్థునో సమ్పయుత్తపచ్చయం ఠపేత్వా విప్పయుత్తపచ్చయేన, సేసరూపానం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయఞ్చ ఠపేత్వా ఇతరేసం పచ్చయానం వసేన యోజనా కాతబ్బా. తానీతి నపుంసకనిద్దేసో అనపుంసకానమ్పి నపుంసకేహి సహ వచనతో. సాసవకుసలాకుసలచేతనావ వుత్తా విసేసపచ్చయభావదస్సనం హేతన్తి, తేనాహ ‘‘అవిసేసేన పనా’’తిఆది. పటిసన్ధివిఞ్ఞాణమేవ వుత్తన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. యథా తస్స తస్స ఫలస్స విసేసతో పచ్చయతాయ ఏతేసం ఆహారత్థో, ఏవం అవిసేసతోపీతి దస్సేతుం ‘‘అవిసేసేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తంసమ్పయుత్తతంసముట్ఠానధమ్మానన్తి తేహి ఫస్సాదీహి సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ తంసముట్ఠానరూపధమ్మానఞ్చ. తత్థ సమ్పయుత్తగ్గహణం యథారహతో దట్ఠబ్బం, సముట్ఠానగ్గహణం పన అవిసేసతో.

ఉపత్థమ్భేన్తో ఆహారకిచ్చం సాధేతీతి ఉపత్థమ్భేన్తో ఏవ రూపం సముట్ఠాపేతి, ఓజట్ఠమకసముట్ఠాపనేనేవ పనస్స ఉపథమ్భనకిచ్చసిద్ధి. ఫుసన్తోయేవాతి ఫుసనకిచ్చం కరోన్తో ఏవ. ఆయూహమానావాతి చేతయమానా ఏవ అభిసన్దహన్తీ ఏవ. విజానన్తమేవాతి ఉపపత్తిపరికప్పనవసేన విజానన్తమేవ ఆహారకిచ్చం సాధేతీతి యోజనా. సబ్బత్థ ఆహారకిచ్చసాధనఞ్చ తేసం వేదనాదిఉప్పత్తిహేతుతాయ అత్తభావస్స పవత్తనమేవ. కాయట్ఠపనేనాతి కస్మా వుత్తం, నను కమ్మజాదిరూపం కమ్మాదినావ పవత్తతీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘కమ్మజనితోపీ’’తిఆది.

ఉపాదిణ్ణరూపసన్తతియా ఉపత్థమ్భనేనేవ ఉతుచిత్తజరూపసన్తతీనమ్పి ఉపత్థమ్భనసిద్ధి హోతీతి ‘‘ద్విన్నం రూపసన్తతీన’’న్తి వుత్తం. ఉపత్థమ్భనమేవ సన్ధాయ ‘‘అనుపాలకో హుత్వా’’తి చ వుత్తం. రూపకాయస్స ఠితిహేతుతా హి యాపనా అనుపాలనా. సుఖాదివత్థుభూతన్తి సుఖాదీనం పవత్తిట్ఠానభూతం. ఆరమ్మణమ్పి హి వసతి ఏత్థ ఆరమ్మణకరణవసేన తదారమ్మణా ధమ్మాతి వత్థూతి వుచ్చతి. ఫుసన్తోయేవాతి ఇదం ఫస్సస్స ఫుసనసభావత్తా వుత్తం. న హి ధమ్మానం సభావేన వినా పవత్తి అత్థి, వేదనాపవత్తియా వినా సత్తానం సన్ధావనతా నత్థీతి ఆహ ‘‘సుఖాది…పే… హోతీ’’తి. న చేత్థ సఞ్ఞీభవకథాయం అసఞ్ఞీభవో దస్సేతబ్బో, తస్సాపి వా కారణభూతవేదనాపవత్తివసేనేవ ఠితియా హేతునో అబ్యాపితత్తా, తథా హి ‘‘మనోసఞ్చేతనా…పే… భవమూలనిప్ఫాదనతో సత్తానం ఠితియా హోతీ’’తి వుత్తా. తతో ఏవ విఞ్ఞాణం విజానన్తమేవాతి ఉపపత్తిపరికప్పనవసేన విజానన్తమేవాతి వుత్తోవాయమత్థో.

చత్తారి భయాని దట్ఠబ్బాని ఆదీనవవిభావనతో. నికన్తీతి నికామనా, రసతణ్హం సన్ధాయ వదతి. సా హి కబళీకారే ఆహారే బలవతీ, తేనేవేత్థ అవధారణం కతం. భాయతి ఏతస్మాతి భయం, నికన్తియేవ భయం మహానత్థహేతుతో. ఉపగమనం విసయిన్ద్రియవిఞ్ఞాణేసు విసయవిఞ్ఞాణేసు చ సఙ్గతివసేన పవత్తి, తం వేదనాదిఉప్పత్తిహేతుతాయ ‘‘భయ’’న్తి వుత్తం. అవధారణే పయోజనం వుత్తనయమేవ. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఆయూహనం అభిసన్దహనం, సంవిధానన్తిపి వదన్తి. తం భవూపపత్తిహేతుతాయ ‘‘భయ’’న్తి వుత్తం. అభినిపాతో తత్థ తత్థ భవే పటిసన్ధిగ్గహణవసేన విఞ్ఞాణస్స నిబ్బత్తి. సో భవూపపత్తిహేతుకానం సబ్బేసం అనత్థానం మూలకారణతాయ ‘‘భయ’’న్తి వుత్తం. ఇదాని నికన్తిఆదీనం సప్పటిభయతం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘కిం కారణా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ నికన్తిం కత్వాతి ఆలయం జనేత్వా, తణ్హం ఉప్పాదేత్వాతి అత్థో. సీతాదీనం పురక్ఖతాతి సీతాదీనం పురతో ఠితా, సీతాదీహి బాధియమానాతి అత్థో.

ఫస్సం ఉపగచ్ఛన్తాతి చక్ఖుసమ్ఫస్సాదిభేదం ఫస్సం పవత్తేన్తా. ఫస్సస్సాదినోతి కాయసమ్ఫస్సవసేన ఫోట్ఠబ్బసఙ్ఖాతస్స అస్సాదనసీలా. కాయసమ్ఫస్సవసేన హి సత్తానం ఫోట్ఠబ్బతణ్హా పవత్తతీతి దస్సేతుం ఫస్సాహారాదీనవదస్సనే ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం ఉద్ధటం ‘‘పరేసం రక్ఖితగోపితేసూ’’తిఆదినా. ఫస్సస్సాదినోతి వా ఫస్సాహారస్సాదినోతి అత్థో. సతి హి ఫస్సాహారే సత్తానం ఫస్సారమ్మణే అస్సాదో, నాసతి, తేనాహ ‘‘ఫస్సస్సాదమూలక’’న్తిఆది.

జాతినిమిత్తస్స భయస్స అభినిపాతసభావేన గహితత్తా ‘‘తమ్మూలక’’న్తి వుత్తం. కమ్మాయూహననిమిత్తన్తి అత్థో. భయం సబ్బన్తి పఞ్చవీసతి, తివిధమహాభయం, అఞ్ఞఞ్చ సబ్బభయం ఆగతమేవ హోతి భయాధిట్ఠానస్స అత్తభావస్స నిప్ఫాదనతో.

అభినిపతతీతి అభినిబ్బత్తతి. పఠమాభినిబ్బత్తి హి సత్తానం తత్థ తత్థ అఙ్గారకాసుసదిసే భవే అభినిపాతసదిసీ. తమ్మూలకత్తాతి నామరూపనిబ్బత్తిమూలకత్తా. సబ్బభయానం అభినిపాతోయేవ భయం భాయతి ఏతస్మాతి కత్వా.

అప్పేతి వియాతి ఫలస్స అత్తలాభహేతుభావతో కారణం, తం నియ్యాదేతి వియ. తన్తి ఫలం. తతోతి కారణతో. ఏతేసన్తి ఆహారానం. యథావుత్తేనాతి ‘‘ఫలం నిదేతీ’’తిఆదినా వుత్తప్పకారేన అత్థేన. సబ్బపదేసూతి ‘‘వేదనానిరోధేనా’’తిఆదీసు సబ్బేసు పదేసు.

పటిసన్ధిం ఆదిం కత్వాతి పటిసన్ధిక్ఖణం ఆదిం కత్వా. ఉపాదిణ్ణకఆహారే సన్ధాయ ‘‘అత్తభావసఙ్ఖాతానం ఆహారాన’’న్తి వుత్తం. తే హి నిప్పరియాయతో తణ్హానిదానా. పరిపుణ్ణాయతనానం సత్తానం సత్తసన్తతివసేనాతి పరిపుణ్ణాయతనానం సభావకానం చక్ఖు సోతం ఘానం జివ్హా కాయో భావో వత్థూతి ఇమేసం సత్తన్నం సన్తతీనం వసేన. సేసానం అపరిపుణ్ణాయతనానం అన్ధబధిరఅభావకానం. ఊనఊనసన్తతివసేనాతి చక్ఖునా, సోతేన, తదుభయేన, భావేన చ ఊనఊనసన్తతివసేన. పటిసన్ధియం జాతా పటిసన్ధికా. పఠమభవఙ్గచిత్తక్ఖణాదీతి ఆది-సద్దేన తదారమ్మణచిత్తస్స సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

తణ్హాయపి నిదానం జానాతీతి యోజనా. తణ్హానిదానన్తిపి పాఠో. వట్టం దస్సేత్వాతి సరూపతో నయతో చ సకలమేవ వట్టం దస్సేత్వా. ఇదాని తమత్థం విత్థారతో విభావేతుం ‘‘ఇమస్మిఞ్చ పన ఠానే’’తిఆదిమాహ. అతీతాభిముఖం దేసనం కత్వాతి పచ్చుప్పన్నభవతో పట్ఠాయ అతీతధమ్మాభిముఖం తబ్బిసయం దేసనం కత్వా తథాకారణేన. అతీతేన వట్టం దస్సేతీతి అతీతభవేన కమ్మకిలేసవిపాకవట్టం దస్సేతి. అత్తభావోతి పచ్చుప్పన్నో అత్తభావో. యది ఏవం కస్మా ‘‘అతీతేన వట్టం దస్సేతీ’’తి వుత్తన్తి? నాయం దోసో ‘‘అతీతేనేవా’’తి అనవధారణతో, ఏవఞ్చ కత్వా అతీతాభిముఖగ్గహణం జనకకమ్మం గహితం, తణ్హాసీసేన నానన్తరియభావతో. న హి కమ్మునా వినా తణ్హా భవనేత్తి యుజ్జతి.

తం కమ్మన్తి తణ్హాసీసేన వుత్తకమ్మం. దస్సేతున్తి తం అతీతం అత్తభావం దస్సేతుం. తస్సత్తభావస్స జనకం కమ్మన్తి తస్స యథావుత్తస్స అత్తభావస్స జనకం. తతో పరమ్పి అత్తభావం ఆయూహితం కమ్మం దస్సేతుం వుత్తం. అవిజ్జా చ నామ తణ్హా వియ కమ్మత్తాతి కమ్మస్సేవ గహణం. ద్వీసు ఠానేసూతి ఆహారగ్గహణేన వేదనాదిగ్గహణేనాతి ద్వీసు ఠానేసు. అత్తభావోతి పచ్చుప్పన్నకాలికో అతీతకాలికో చ అత్తభావో. పున ద్వీసూతి తణ్హాగ్గహణే అవిజ్జాసఙ్ఖారగ్గహణేతి ద్వీసు ఠానేసు. తస్స జనకన్తి పచ్చుప్పన్నస్స చేవ అతీతస్స చ అత్తభావస్స జనకం కమ్మం వుత్తన్తి యోజనా. కమ్మగ్గహణేన చేత్థ యత్థ తం కమ్మం ఆయూహితం, సా అతీతా జాతి అత్థతో దస్సితా హోతి. తేన సంసారవట్టస్స అనమతగ్గతం దీపేతి. సఙ్ఖేపేనాతి సఙ్ఖేపేన హేతుపఞ్చకఫలపఞ్చకగ్గహణమ్పి హి సఙ్ఖేపో ఏవ హేతుఫలభావేన సఙ్గహేతబ్బధమ్మానం అనేకవిధత్తా.

యది అతీతేన వట్టం దస్సితం, ఏవం సతి సప్పదేసా పటిచ్చసముప్పాదధమ్మదేసనా హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘తత్రాయ’’న్తిఆదిమాహ. తేన హి యదిపి సరూపతో అనాగతేన వట్టం ఇధ న దస్సితం, నయతో పన తస్సపి దస్సితత్తా నిప్పదేసా ఏవ పటిచ్చసముప్పాదదేసనాతి దస్సేతి. ఇదాని తమత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. ఉదకపిట్ఠే నిపన్నన్తి ఉదకం పరిప్లవవసేన నిపన్నం. పరభాగన్తి పరఉత్తమఙ్గభాగం. ఓరతోతి తతో అపరభాగతో ఓలోకేన్తో. అపరిపుణ్ణోతి వికలావయవో. ఏవంసమ్పదన్తిఆది ఉపమాయ సంసన్దనం.

యథా హి గీవా సరీరసన్ధారకకణ్డరానం మూలట్ఠానభూతా, ఏవం అత్తభావసన్ధారకానం సఙ్ఖారానం మూలభూతా తణ్హాతి వుత్తం ‘‘గీవాయ దిట్ఠకాలో’’తి. యథా వేదనాదిఅనేకావయవసముదాయభూతో అత్తభావో, ఏవం ఫాసుకపిట్ఠికణ్డకాదిఅనేకావయవసముదాయభూతా పిట్ఠీతి ‘‘పిట్ఠియా…పే… తస్స దిట్ఠకాలో’’తి వుత్తం. తణ్హాసఙ్ఖాతన్తి తణ్హాయ కథితం. ఇధ దేసనాయ పచ్చయా అవిజ్జాసఙ్ఖారా వేదితబ్బాతి ‘‘నఙ్గుట్ఠమూలస్స దిట్ఠకాలో వియా’’తి వుత్తం. తథా హి పరియోసానే ‘‘నఙ్గుట్ఠమూలం పస్సేయ్యా’’తి ఉపమాదస్సనం కతం. నయతో పరిపుణ్ణభావగ్గహణం వేదితబ్బం. పాళియం అనాగతస్సాపి పచ్చయవట్టస్స హేతువసేన ఫలవసేన వా పరిపుణ్ణభావస్స ముఖమత్తదస్సనీయత్తా ఆదితో ఫలహేతుసన్ధి, మజ్ఝే హేతుఫలసన్ధి, అన్తేపి ఫలహేతుసన్ధీతి ఏవం తిసన్ధికత్తా చతుసఙ్ఖేపమేవ వట్టం దస్సితన్తి.

ఆహారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. మోళియఫగ్గునసుత్తవణ్ణనా

౧౨. ఇమస్మింయేవ ఠానేతి ‘‘చత్తారోమే భిక్ఖు…పే… ఆహారా’’తి ఏవం చత్తారో ఆహారే సరూపతో దస్సేత్వా ‘‘ఇమే ఖో భిక్ఖవే…పే… అనుగ్గహాయా’’తి నిగమనవసేన దస్సితే ఇమస్మింయేవ ఠానే. దేసనం నిట్ఠాపేసి చతుఆహారవిభాగదీపకం దేసనం ఉద్దేసవసేనేవ నిట్ఠాపేసి, ఉపరి ఆవజ్జేత్వా తుణ్హీ నిసీది. దిట్ఠిగతికోతి అత్తదిట్ఠివసేన దిట్ఠిగతికో. వరగన్ధవాసితన్తి సభావసిద్ధేన చన్దనగన్ధేన చేవ తదఞ్ఞనానాగన్ధేన చ పరిభావితత్తా వరగన్ధవాసితం. రతనచఙ్కోటవరేనాతి రతనమయేన ఉత్తమచఙ్కోటకేన. దేసనానుసన్ధిం ఘటేన్తోతి యథాదేసితాయ దేసనాయ అనుసన్ధిం ఘటేన్తో, యథా ఉపరిదేసనా వద్ధేయ్య, ఏవం ఉస్సాహం కరోన్తో. విఞ్ఞాణాహారం ఆహారేతీతి తస్స ఆహారణకిరియాయ వుత్తపుచ్ఛాయ తం దిట్ఠిగతం ఉప్పాటేన్తో ‘‘యో ఏతం…పే… భుఞ్జతి వా’’తి ఆహ.

విఞ్ఞాణాహారే నామ ఇచ్ఛితే తస్స ఉపభుఞ్జకేనపి భవితబ్బం, సో ‘‘కో ను ఖో’’తి అయం పుచ్ఛాయ అధిప్పాయో. ఉతుసమయేతి గబ్భవుట్ఠానసమయే. సో హి ఉతుసమయస్స మత్తకసమయత్తా తథా వుత్తో. ‘‘ఉదకేన అణ్డాని మా నస్సన్తూ’’తి మహాసముద్దతో నిక్ఖమిత్వా. గిజ్ఝపోతకా వియ ఆహారసఞ్చేతనాయ తాని కచ్ఛపణ్డాని మనోసఞ్చేతనాహారేన యాపేన్తీతి అయం తస్స థేరస్స లద్ధి. కిఞ్చాపి అయం లద్ధీతి ఫస్సమనోసఞ్చేతనాహారేసు కిఞ్చాపి థేరస్స యుత్తా అయుత్తా వా అయం లద్ధి. ఇమం పఞ్హన్తి ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, విఞ్ఞాణాహారం ఆహారేతీ’’తి ఇమం పఞ్హం ఏతాయ యథావుత్తాయ లద్ధియా న పన పుచ్ఛతి, అథ ఖో సత్తుపలద్ధియా పుచ్ఛతీతి అధిప్పాయో. సోతి దిట్ఠిగతికో. న నిగ్గహేతబ్బో ఉమ్మత్తకసదిసత్తా అధిప్పాయం అజానిత్వా పుచ్ఛాయ కతత్తా. తేనాహ ‘‘ఆహారేతీతి నాహం వదామీ’’తిఆది.

తస్మిం మయా ఏవం వుత్తేతి తస్మిం వచనే మయా ‘‘ఆహారేతీ’’తి ఏవం వుత్తే సతి. అయం పఞ్హోతి ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, విఞ్ఞాణాహారం ఆహారేతీ’’తి అయం పఞ్హో యుత్తో భవేయ్య. ఏవం పుచ్ఛితే పఞ్హేతి సత్తుపలద్ధిం అనాదాయ ‘‘కతమస్స ధమ్మస్స పచ్చయో’’తి ఏవం ధమ్మపవత్తవసేనేవ పఞ్హే పుచ్ఛితే. తేనేవ విఞ్ఞాణేనాతి తేనేవ పటిసన్ధివిఞ్ఞాణేన సహ ఉప్పన్నం నామఞ్చ రూపఞ్చ అతీతభవే దిట్ఠిగతికస్స వసేన ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తీతి ఇధాధిప్పేతం. నామరూపే జాతే సతీతి నామరూపే నిబ్బత్తే తప్పచ్చయభూతం భిన్దిత్వా సళాయతనం హోతి.

తత్రాయం పచ్చయవిభాగో – నామన్తి వేదనాదిఖన్ధత్తయం ఇధాధిప్పేతం, రూపం పన సత్తసన్తతిపరియాపన్నం, నియమతో చత్తారి భూతాని ఛ వత్థూని జీవితిన్ద్రియం ఆహారో చ. తత్థ విపాకనామం పటిసన్ధిక్ఖణే హదయవత్థునో సహాయో హుత్వా ఛట్ఠస్స మనాయతనస్స సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయసమ్పయుత్తవిపాకఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహి సత్తధా పచ్చయో హోతి. కిఞ్చి పనేత్థ హేతుపచ్చయేన కిఞ్చి ఆహారపచ్చయేనాతి ఏవం ఉక్కంసావకంసో వేదితబ్బో. ఇతరేసం పన పఞ్చాయతనానం చతున్నం మహాభూతానం సహాయో హుత్వా సహజాతనిస్సయవిపాకవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన ఛధా పచ్చయో హోతి. కిఞ్చి పనేత్థ హేతుపచ్చయేన కిఞ్చి ఆహారపచ్చయేనాతి సబ్బం పురిమసదిసం. పవత్తే విపాకనామం విపాకస్స ఛట్ఠాయతనస్స వుత్తనయేన సత్తధా పచ్చయో హోతి, అవిపాకం పన అవిపాకస్స ఛట్ఠస్స తతో విపాకపచ్చయం అపనేత్వా పచ్చయో హోతి. చక్ఖాయతనాదీనం పన పచ్చుప్పన్నం చక్ఖుపసాదాదివత్థుకమ్పి ఇతరమ్పి విపాకనామం పచ్ఛాజాతవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహి చతుధా పచ్చయో హోతి, తథా అవిపాకమ్పి వేదితబ్బం. రూపతో పన వత్థురూపం పటిసన్ధియం ఛట్ఠస్స సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహి ఛధా పచ్చయో హోతి. చత్తారి పన భూతాని చక్ఖాయతనాదీనం పఞ్చన్నం సహజాతనిస్సయఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహి చతుధా పచ్చయో హోతి. రూపజీవితం అత్థిఅవిగతిన్ద్రియవసేన తిధా పచ్చయో హోతీతి అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గతో (విసుద్ధి. ౨.౫౯౪) గహేతబ్బో.

పఞ్హస్స ఓకాసం దేన్తోతి ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, ఫుసతీ’’తి ఇమస్స దిట్ఠిగతికపఞ్హస్స ఓకాసం దేన్తో. తతో వివేచేతుకామోతి అధిప్పాయో. సబ్బపదేసూతి దిట్ఠిగతికేన భగవతా చ వుత్తపదేసు. సత్తోతి అత్తా. సో పన ఉచ్ఛేదవాదినోపి యావ న ఉచ్ఛిజ్జతి, తావ అత్థేవాతి లద్ధి, పగేవ సస్సతవాదినో. భూతోతి విజ్జమానో. నిప్ఫత్తోతి నిప్ఫన్నో. న తస్స దాని నిప్ఫాదేతబ్బం కిఞ్చి అత్థీతి లద్ధి. ఇదప్పచ్చయా ఇదన్తి ఇమస్మా విఞ్ఞాణాహారపచ్చయా ఇదం నామరూపం. పున ఇదప్పచ్చయా ఇదన్తి ఇమస్మా నామరూపపచ్చయా ఇదం సళాయతనన్తి ఏవం బహూసు ఠానేసు భగవతా కథితత్తా యథా పచ్చయతో నిబ్బత్తం సఙ్ఖారమత్తమిదన్తి సఞ్ఞత్తిం ఉపగతో. తేనాపీతి సఞ్ఞత్తుపగతేనాపి. ఏకాబద్ధం కత్వాతి యథా పుచ్ఛాయ అవసరో న హోతి, తథా ఏకాబద్ధం కత్వా. దేసనారుళ్హన్తి యతో సళాయతనపదతో పట్ఠాయ ‘‘సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’తిఆదినా దేసనా పటిచ్చసముప్పాదవీథిం ఆరుళ్హమేవ. తమేవాతి సళాయతనపదమేవ గహేత్వా. వివజ్జేన్తోతి వివట్టేన్తో. ఏవమాహాతి ‘‘ఛన్నంత్వేవా’’తిఆదిఆకారేన ఏవం దేసితే, ‘‘వినేయ్యజనో పటివిజ్ఝతీ’’తి ఏవమాహ. విఞ్ఞాణాహారో ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తియాతి ఏవం పురిమభవతో ఆయతిభవస్స పచ్చయవసేన మూలకారణవసేన చ దేసితత్తా ‘‘విఞ్ఞాణనామరూపానం అన్తరే ఏకో సన్ధీ’’తి వుత్తం. తదమినా విఞ్ఞాణగ్గహణేన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్సాపి గహణం కతన్తి దట్ఠబ్బం.

మోళియఫగ్గునసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౧౩. యే పచ్చయసమవాయే తేనత్తభావేన సచ్చాని పటివిజ్ఝితుం సమత్థా, తే బాహిరకలిఙ్గే ఠితాపి తేనేవ తత్థ సమత్థతాయోగేన భావినం సమితబాహితపాపతం అపేక్ఖిత్వా సమణసమ్మతాయేవ బ్రాహ్మణసమ్మతాయేవాతి తే నివత్తేతుం ‘‘సచ్చాని పటివిజ్ఝితుం అసమత్థా’’తి వుత్తం. దుక్ఖసచ్చవసేనాతి దుక్ఖఅరియసచ్చవసేన. అఞ్ఞథా కథం బాహిరకాపి జరామరణం దుక్ఖన్తి న జానన్తి. సచ్చదేసనాభావతో ‘‘సహ తణ్హాయా’’తి వుత్తన్తి కేచి. తం న సుట్ఠు. యస్మా తత్థ తత్థ భవే పఠమాభినిబ్బత్తి, ఇధ జాతీతి అధిప్పేతా, సా చ తణ్హా ఏవ సన్తానేన, తణ్హేవ సా జాతి. జరామరణఞ్చేత్థ పాకటమేవ అధిప్పేతం, న ఖణికం, తస్మా సతణ్హా ఏవ జాతిజరామరణస్స సముదయోతి భూతకథనమేతం దట్ఠబ్బం. సముదయసచ్చవసేన న జానన్తీతి యోజనా. ఏస నయో సేసపదేసుపి. సబ్బపదేసూతి యత్థ తణ్హా విసేసనభావేన వత్తబ్బా, తేసు సబ్బపదేసు. యేన సమన్నాగతత్తా పుగ్గలో పరమత్థతో సమణో బ్రాహ్మణోతి వుచ్చతి, తం సామఞ్ఞం బ్రహ్మఞ్ఞఞ్చాతి ఆహ ‘‘అరియ…పే… బ్రహ్మఞ్ఞఞ్చా’’తి. యేన హి పవత్తినిమిత్తేన సమణ-సద్దో బ్రాహ్మణ-సద్దో చ సకే అత్థే నిరుళ్హో, తస్స వసేన అభిన్నోపి వేనేయ్యజ్ఝాసయతో ద్విధా కత్వా వత్తుం అరహతీతి వుత్తం ‘‘ఉభయత్థాపీ’’తి. ఏకాదససు ఠానేసు చత్తారి సచ్చాని కథేసి అవిజ్జాసముదయస్స అనుద్ధటత్తా.

సమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. దుతియసమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౧౪. ఇమే ధమ్మే కతమే ధమ్మేతి చ ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన ‘‘ఇమేసం ధమ్మానం కతమేసం ధమ్మాన’’న్తి ఇమేసం పదానం సఙ్గహో. ఏతాని హి పదాని జరామరణాదీనం సాధారణభావేన వుత్తాని ఇమిస్సా దేసనాయ పపఞ్చభూతానీతి ఆహ ‘‘ఏత్తకం పపఞ్చం కత్వా కథితం, దేసనం…పే… అజ్ఝాసయేనా’’తి. ఇమినా తానేవ జరామరణాదీని గహేత్వా పుగ్గలజ్ఝాసయవసేన ఆదితో ‘‘ఇమే ధమ్మే’’తిఆదినా సబ్బపదసాధారణతో దేసనా ఆరద్ధా. యథానులోమసాసనఞ్హి సుత్తన్తదేసనా, న యథాధమ్మసాసనన్తి.

దుతియసమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. కచ్చానగోత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౫. యస్మా ఇధ జానన్తాపి ‘‘సమ్మాదిట్ఠీ’’తి వదన్తి అజానన్తాపి బాహిరకాపి సాసనికాపి అనుస్సవాదివసేనపి అత్తపచ్చక్ఖేనపి, తస్మా తం బహూనం వచనం ఉపాదాయ ఆమేడితవసేన ‘‘సమ్మాదిట్ఠి సమ్మాదిట్ఠీతి, భన్తే, వుచ్చతీ’’తి ఆహ. తథానిద్దిట్ఠతాదస్సనత్థం హిస్స అయం ఆమేడితపయోగో. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – ‘‘అపరేహిపి సమ్మాదిట్ఠీతి వుచ్చతి, సా పనాయం ఏవం వుచ్చమానా అత్థఞ్చ లక్ఖణఞ్చ ఉపాదాయ కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, సమ్మాదిట్ఠి హోతీ’’తి. అట్ఠకథాయం పన ‘‘సమ్మాదిట్ఠీ’’తి వచనే యస్మా విఞ్ఞూ ఏవ పమాణం, న అవిఞ్ఞూ, తస్మా ‘‘యం పణ్డితా’’తిఆది వుత్తం. ద్వే అవయవా అస్సాతి ద్వయం, దువిధం దిట్ఠిగాహవత్థు, ద్వయం దిట్ఠిగాహవసేన నిస్సితో అపస్సితోతి ద్వయనిస్సితో. తేనాహ ‘‘ద్వే కోట్ఠాసే నిస్సితో’’తి. యాయ దిట్ఠియా ‘‘సబ్బోయం లోకో అత్థి విజ్జతి సబ్బకాలం ఉపలబ్భతీ’’తి దిట్ఠిగతికో గణ్హాతి, సా దిట్ఠి అత్థితా, సా ఏవ సదా సబ్బకాలం లోకో అత్థీతి పవత్తగాహతాయ సస్సతో, తం సస్సతం. యాయ దిట్ఠియా ‘‘సబ్బోయం లోకో నత్థి న హోతి ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి దిట్ఠిగతికో గణ్హాతి, సా దిట్ఠి నత్థితా, సా ఏవ ఉచ్ఛిజ్జతీతి ఉప్పన్నగాహతాయ ఉచ్ఛేదో, తం ఉచ్ఛేదం. లోకో నామ సఙ్ఖారలోకో తమ్హి గహేతబ్బతో. సమ్మప్పఞ్ఞాయాతి అవిపరీతపఞ్ఞాయ యథాభూతపఞ్ఞాయ. తేనాహ ‘‘సవిపస్సనా మగ్గపఞ్ఞా’’తి. నిబ్బత్తేసు ధమ్మేసూతి యథా పచ్చయుప్పన్నేసు రూపారూపధమ్మేసు. పఞ్ఞాయన్తే స్వేవాతి సన్తాననిబన్ధనవసేన పఞ్ఞాయమానేసు ఏవ. యా నత్థీతి యా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి తత్థ తత్థేవ సత్తానం ఉచ్ఛిజ్జనతో వినస్సనతో కోచి ఠితో నామ సత్తో ధమ్మో వా నత్థీతి సఙ్ఖారలోకే ఉప్పజ్జేయ్య. ‘‘నత్థి సత్తా ఓపపాతికా’’తి పవత్తమానాపి మిచ్ఛాదిట్ఠి తథాపవత్తసఙ్ఖారారమ్మణావ. సా న హోతీతి కమ్మావిజ్జాతణ్హాదిభేదం పచ్చయం పటిచ్చ సఙ్ఖారలోకస్స సముదయనిబ్బత్తిం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో, సా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి, న హోతి, నప్పవత్తతి అవిచ్ఛేదేన సఙ్ఖారానం నిబ్బత్తిదస్సనతో. లోకనిరోధన్తి సఙ్ఖారలోకస్స ఖణికనిరోధం. తేనాహ ‘‘సఙ్ఖారానం భఙ్గ’’న్తి. యా అత్థీతి హేతుఫలసమ్బన్ధేన పవత్తమానస్స సన్తానానుపచ్ఛేదస్స ఏకత్తగ్గహణేన సఙ్ఖారలోకే యా సస్సతదిట్ఠి సబ్బకాలం లోకో అత్థీతి ఉప్పజ్జేయ్య. సా న హోతీతి ఉప్పన్నుప్పన్నానం నిరోధస్స నవనవానఞ్చ ఉప్పాదస్స దస్సనతో, సా సస్సతదిట్ఠి న హోతి.

లోకో సముదేతి ఏతస్మాతి లోకసముదయోతి ఆహ ‘‘అనులోమపచ్చయాకార’’న్తి. పచ్చయధమ్మానఞ్హి అత్తనో ఫలస్స పచ్చయభావో అనులోమపచ్చయాకారో. పటిలోమం పచ్చయాకారన్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. తంతంహేతునిరోధతో తంతంఫలనిరోధో హి పటిలోమపచ్చయాకారో. యో హి అవిజ్జాదీనం పచ్చయధమ్మానం హేతుఆదిపచ్చయభావో, సో నిప్పరియాయతో లోకసముదయో. పచ్చయుప్పన్నస్స సఙ్ఖారాదికస్స. అనుచ్ఛేదం పస్సతోతి అనుచ్ఛేదదస్సనస్స హేతు. అయమ్పీతి న కేవలం ఖణతో ఉదయవయనీహరణనయో, అథ ఖో పచ్చయతో ఉదయవయనీహరణనయోపి.

ఉపగమనట్ఠేన తణ్హావ ఉపయో. తథా దిట్ఠుపయో. ఏసేవ నయోతి ఇమినా ఉపయేహి ఉపాదానాదీనం అనత్థన్తరతం అతిదిసతి. తథా చ పన తేసు దువిధతా ఉపాదీయతి. నను చ చత్తారి ఉపాదానాని అఞ్ఞత్థ వుత్తానీతి? సచ్చం వుత్తాని, తాని చ ఖో అత్థతో ద్వే ఏవాతి ఇధ ఏవం వుత్తం. కామం ‘‘అహం మమ’’న్తి అయథానుక్కమేన వుత్తం, యథానుక్కమంయేవ పన అత్థో వేదితబ్బో. ఆది-సద్దేన పరోపరస్స సుభం అసుభన్తిఆదీనఞ్చ సఙ్గహో వేదితబ్బో. తే ధమ్మేతి తేభూమకధమ్మే. వినివిసన్తీతి విరూపం నివిసన్తి, అభినివిసన్తీతి అత్థో. తాహీతి తణ్హాదిట్ఠీహి. వినిబద్ధోతి విరూపం విముచ్చితుం వా అప్పదానవసేన నియమేత్వా బద్ధో.

‘‘అభినివేసో’’తి ఉపయుపాదానానం పవత్తిఆకారవిసేసో వుత్తోతి ఆహ ‘‘తఞ్చాయన్తి తఞ్చ ఉపయుపాదాన’’న్తి. చిత్తస్సాతి అకుసలచిత్తస్స. పతిట్ఠానభూతన్తి ఆధారభూతం. దోసమోహవసేనపి అకుసలచిత్తప్పవత్తి తణ్హాదిట్ఠాభినివేసూపనిస్సయా ఏవాతి తణ్హాదిట్ఠియో అకుసలస్స చిత్తస్స అధిట్ఠానన్తి వుత్తా. తస్మిన్తి అకుసలచిత్తే. అభినివిసన్తీతి ‘‘ఏతం మమ, ఏసో మే అత్తా’’తిఆదినా అభినివేసనం పవత్తేన్తి. అనుసేన్తీతి థామగతా హుత్వా అప్పహానభావేన అనుసేన్తి. తదుభయన్తి తణ్హాదిట్ఠిద్వయం. న ఉపగచ్ఛతీతి ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా తణ్హాదిట్ఠిగతియా న ఉపసఙ్కమతి న అల్లీయతి. న ఉపాదియతీతి న దళ్హగ్గాహం గణ్హాతి. న అధిట్ఠాతీతి న తణ్హాదిట్ఠిగాహేన అధిట్ఠాయ పవత్తతి. అత్తనియగాహో నామ సతి అత్తగాహే హోతీతి వుత్తం ‘‘అత్తా మే’’తి. ఇదం దుక్ఖగ్గహణం ఉపాదానక్ఖన్ధాపస్సయం తబ్బినిముత్తస్స దుక్ఖస్స అభావాతి వుత్తం ‘‘దుక్ఖమేవాతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధమత్తమేవా’’తి. ‘‘సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖా’’తి (దీ. ని. ౨.౩౮౭; మ. ని. ౧.౧౨౦; ౩.౩౭౩; విభ. ౧౯౦) హి వుత్తం. కఙ్ఖం న కరోతీతి సంసయం న ఉప్పాదేతి సబ్బసో విచికిచ్ఛాయ సముచ్ఛిన్దనతో.

న పరప్పచ్చయేనాతి పరస్స అసద్దహనేన. మిస్సకసమ్మాదిట్ఠిం ఆహాతి నామరూపపరిచ్ఛేదతో పట్ఠాయ సమ్మాదిట్ఠియా వుత్తత్తా లోకియలోకుత్తరమిస్సకం సమ్మాదిట్ఠిం అవోచ. నికూటన్తోతి నిహీనన్తో. నిహీనపరియాయో హి అయం నికూట-సద్దో. తేనాహ ‘‘లామకన్తో’’తి. పఠమకన్తి చ గరహాయం క-సద్దో. సబ్బం నత్థీతి యథాసఙ్ఖతం భఙ్గుప్పత్తియా నత్థి ఏవ, సబ్బం నత్థి ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతీతి అధిప్పాయో. సబ్బమత్థీతి చ యథా అసఙ్ఖతం అత్థి విజ్జతి, సబ్బకాలం ఉపలబ్భతీతి అధిప్పాయో. సబ్బన్తి చేత్థ సక్కాయసబ్బం వేదితబ్బం ‘‘సబ్బధమ్మమూలపరియాయ’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧) వియ. తఞ్హి పరిఞ్ఞాఞాణానం పచ్చయభూతం. ఇతి-సద్దో నిదస్సనే. కిం నిదస్సేతి? అత్థి-సద్దేన వుత్తం. ‘‘అత్థిత’’న్తి నిచ్చతం. సస్సతగ్గాహో హి ఇధ పఠమో అన్తోతి అధిప్పేతో. ఉచ్ఛేదగ్గాహో దుతియోతి తదుభయవినిముత్తా చ ఇదప్పచ్చయతా. ఏత్థ చ ఉప్పన్ననిరోధకథనతో సస్సతతం, నిరుజ్ఝన్తానం అసతి నిబ్బానప్పత్తియం యథాపచ్చయం పునూపగమనకథనతో ఉచ్ఛేదతఞ్చ అనుపగమ్మ మజ్ఝిమేన భగవా ధమ్మం దేసేతి ఇదప్పచ్చయతానయేన. తేన వుత్తం ‘‘ఏతే…పే… అన్తే’’తిఆది.

కచ్చానగోత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ధమ్మకథికసుత్తవణ్ణనా

౧౬. నిబ్బిన్దనత్థాయాతి నిబ్బిదానుపస్సనాపటిలాభాయ. సా హి జరామరణసీసేన వుత్తేసు సఙ్ఖతధమ్మేసు నిబ్బిన్దనాకారేన పవత్తతి. విరజ్జనత్థాయాతి విరాగానుపస్సనాపటిలాభాయ. సీలతో పట్ఠాయాతి వివట్టసన్నిస్సితసీలసమాదానతో పట్ఠాయ. సోతాపత్తియఙ్గేహి సమన్నాగతో వివట్టసన్నిస్సితసీలే పతిట్ఠితో ఉపాసకోపి పగేవ చతుపారిసుద్ధిసీలే పతిట్ఠితో భిక్ఖు సమ్మాపటిపన్నో నామ. తేనాహ ‘‘యావ అరహత్తమగ్గా పటిపన్నోతి వేదితబ్బో’’తి. నిబ్బానధమ్మస్సాతి నిబ్బానావహస్స అరియస్స మగ్గస్స. అనురూపసభావభూతన్తి నిబ్బానాధిగమస్స అనుచ్ఛవికసభావభూతం. నిబ్బిదాతి ఇమినా వుట్ఠానగామినిపరియోసానం విపస్సనం వదతి. విరాగా నిరోధాతి పదద్వయేన అరియమగ్గం, ఇతరేన ఫలం. ఏత్థాతి ఇమస్మిం సుత్తే. ఏకేన నయేనాతి పఠమేన నయేన. తత్థ హి భగవా తేన భిక్ఖునా ధమ్మకథికలక్ఖణం పుచ్ఛితో తం మత్థకం పాపేత్వా విస్సజ్జేసి. యో హి విపస్సనం మగ్గం అనుపాదావిముత్తిం పాపేత్వా కథేతుం సక్కోతి, సో ఏకన్తధమ్మకథికో. తేనాహ ‘‘ధమ్మకథికస్స పుచ్ఛా కథితా’’తి. ద్వీహీతి దుతియతతియనయేహి. తన్తి పుచ్ఛం. విసేసేత్వాతి విసిట్ఠం కత్వా. యథాపుచ్ఛితమత్తమేవ అకథేత్వా అపుచ్ఛితమ్పి అత్థం దస్సేన్తో ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తిం అనుపాదాయ విముత్తిసఙ్ఖాతం విసేసం పాపేత్వా. భగవా హి అప్పం యాచితో బహుం దేన్తో ఉళారపురిసో వియ ధమ్మకథికలక్ఖణం పుచ్ఛితో పటిచ్చసముప్పాదముఖేన తఞ్చేవ తతో చ ఉత్తరిం ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తిం అనుపాదావిముత్తఞ్చ విస్సజ్జేసి. తత్థ ‘‘నిబ్బిదాయ…పే… ధమ్మం దేసేతీ’’తి ఇమినా ధమ్మదేసనం వాసనాభాగియం కత్వా దస్సేసి. ‘‘నిరోధాయ పటిపన్నో హోతీ’’తి ఇమినా నిబ్బేధభాగియం, ‘‘అనుపాదావిముత్తో హోతీ’’తి ఇమినా దేసనం అసేక్ఖభాగియం కత్వా దస్సేసి. తేనాహ ‘‘సేక్ఖాసేక్ఖభూమియో నిద్దిట్ఠా’’తి.

ధమ్మకథికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. అచేలకస్సపసుత్తవణ్ణనా

౧౭. లిఙ్గేన అచేలకోతి పబ్బజితలిఙ్గేన అచేలకో. తేన అచేలకచరణేన అచేలో, న నిచ్చేలతామత్తేనాతి దస్సేతి. నామేనాతి గోత్తనామేన కస్సపోతి. దేసేతి పవేదేతి సంసయవిగమనం ఏతేనాతి దేసో, నిచ్ఛయహేతూతి ఆహ ‘‘కిఞ్చిదేవ దేస’’న్తిఆది. సో హి సంసయవిగమనం కరోతీతి కారణం. ఓకాసన్తి అవసంసన్దనపదేసం. తేనాహ ‘‘ఖణం కాల’’న్తి. అన్తరఘరం అన్తోనివేసనం. అన్తరే ఘరాని ఏతస్సాతి అన్తరఘరం, అన్తోగామో. యదాకఙ్ఖసీతి యం ఆకఙ్ఖసి. ఇతి భగవా సబ్బఞ్ఞుపవారణాయ పవారేతి. తేనాహ ‘‘యం ఇచ్ఛసీ’’తి. యదాకఙ్ఖసీతి యం ఆకఙ్ఖసి, కస్సప, తిక్ఖత్తుం పటిక్ఖిపన్తోపి పుచ్ఛసి, యం ఆకఙ్ఖసి, తమేవ పుచ్ఛాతి అత్థో.

‘‘యావతతియం పటిక్ఖిపీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘తతియమ్పి ఖో’’తిఆదినా పాఠేన భవితబ్బం. సో పన నయవసేన సంఖిత్తోతి దట్ఠబ్బో. యేన కారణేన భగవా అచేలకస్స తిక్ఖత్తుం యాచాపేత్వా చస్స పఞ్హం కథేసి, తం దస్సేతుం ‘‘కస్మా పనా’’తిఆదిమాహ. గారవజననత్థం యావతతియం పటిక్ఖిపి తఞ్చ ధమ్మస్స సుస్సూసాయ. ధమ్మగరుకా హి బుద్ధా భగవన్తో. సత్తానం ఞాణపరిపాకం ఆగమయమానో యావతతియం యాచాపేతీతి విభత్తివిపరిణామవసేన సాధారణతో పదం యోజేత్వా పున ‘‘ఏత్తకేన కాలేనా’’తి కస్సపస్స వసేన యోజేతబ్బం.

మాతి పటిసేధే నిపాతో. భణీతి పునవచనవసేన కిరియాపదం వదతి. మా ఏవం భణి, కథేసీతి అత్థో. ‘‘ఇతి భగవా అవోచా’’తి పన సఙ్గీతికారవచనం. సయంకతం దుక్ఖన్తి పురిసస్స ఉప్పజ్జమానదుక్ఖం, తేన కతం నామ తస్స కారణస్స పుబ్బే తేనేవ కమ్మస్స ఉపచితత్తాతి అయం నయో అనవజ్జో. దిట్ఠిగతికో పన పఞ్చక్ఖన్ధవినిముత్తం నిచ్చం కారకవేదకలక్ఖణం అత్తానం పరికప్పేత్వా తస్స వసేన ‘‘సయంకతం దుక్ఖ’’న్తి పుచ్ఛతీతి భగవా ‘‘మా హేవ’’న్తి అవోచ, తేనాహ ‘‘సయంకతం దుక్ఖన్తి వత్తుం న వట్టతీ’’తిఆది. ఏత్థ చ యది బాహిరకేహి పరికప్పితో అత్తా నామ కోచి అత్థి, సో చ నిచ్చో, తస్స నిబ్బికారతాయ, పురిమరూపావిజహనతో కస్సచి విసేసాధానస్స కాతుం అసక్కుణేయ్యతాయ అహితతో నివత్తనత్థం, హితే చ వత్తనత్థం ఉపదేసో చ నిప్పయోజనో సియా అత్తవాదినో. కథం వా సో ఉపదేసో పవత్తీయతి? వికారాభావతో. ఏవఞ్చ అత్తనో అజటాకాసస్స వియ దానాదికిరియా హింసాదికిరియా చ న సమ్భవతి, తథా సుఖస్స దుక్ఖస్స చ అనుభవనబన్ధో ఏవ అత్తవాదినో న యుజ్జతి కమ్మబన్ధాభావతో. జాతిఆదీనఞ్చ అసమ్భవతో కుతో విమోక్ఖో. అథ పన ‘‘ధమ్మమత్తం తస్స ఉప్పజ్జతి చేవ వినస్సతి చ. యస్స వసేనాయం కిరియావోహారో’’తి వదేయ్య, ఏవమ్పి పురిమరూపావిజహనేన అవట్ఠితస్స అత్తనో ధమ్మమత్తన్తి న సక్కా సమ్భావేతుం. తే వా పనస్స ధమ్మా అవత్థాభూతా, తతో అఞ్ఞే వా సియుం అనఞ్ఞే వా. యది అఞ్ఞే, న తాహి తస్స ఉప్పన్నాహిపి కోచి విసేసో అత్థి. యో హి కరోతి పటిసంవేదేతి చవతి ఉపపజ్జతి చాతి ఇచ్ఛితం, తస్మా తదత్థో ఏవ యథావుత్తదోసో. కిఞ్చ ధమ్మకప్పనాపి నిరత్థికా సియా. అథ అనఞ్ఞే, ఉప్పాదవినాసవన్తీహి అవత్థాహి అనఞ్ఞస్స అత్తనో తాసం వియ ఉప్పాదవినాససమ్భవతో కుతో నిచ్చతావకాసో. తాసమ్పి వా అత్తనో వియ నిచ్చతాపత్తీతి బన్ధవిమోక్ఖానం అసమ్భవో ఏవాతి న యుజ్జతేవాయం అత్తవాదో. తేనాహ ‘‘అత్తా నామ కోచి దుక్ఖస్స కారకో నత్థీతి దీపేతీ’’తి. పరతోతి ‘‘పరంకతం దుక్ఖ’’న్తిఆదికే పరస్మిం తివిధేపి నయే. అధిచ్చసముప్పన్నన్తి అధిచ్చ యదిచ్ఛాయ కిఞ్చి కారణం కస్సచి వా పుబ్బం వినా సముప్పన్నం. తేనాహ ‘‘అకారణేన యదిచ్ఛాయ ఉప్పన్న’’న్తి. కస్మా ఏవమాహాతి ఏవం వక్ఖమానోతి అధిప్పాయో. అస్సాతి అచేలస్స. అయన్తి భగవన్తం సన్ధాయ వదతి. సోధేన్తోతి సయం విసుద్ధం కత్వా పుచ్ఛితమత్థం ఏవ అత్తనో పుచ్ఛాయ సుద్ధిం దస్సేన్తో. లద్ధియా ‘‘సయంకతం దుక్ఖ’’న్తి మిచ్ఛాగహణస్స పటిసేధనత్థాయ.

సో కరోతీతి సో కమ్మం కరోతి. సో పటిసంవేదయతీతి కారకవేదకానం అనఞ్ఞత్తదస్సనపరం ఏతం, న పన కమ్మకిరియాఫలానం పటిసంవేదనానం సమానకాలతాదస్సనపరం. ఇతీతి నిదస్సనత్థే నిపాతో. ఖోతి అవధారణే. ‘‘సో ఏవా’’తి దస్సితో. అనియతాదేసా హి ఏతే నిపాతా. ఆదితోతి భుమ్మత్థే నిస్సక్కవచనన్తి ఆహ ‘‘ఆదిమ్హియేవా’’తి. ‘‘సయంకతం దుక్ఖ’’న్తి లద్ధియా పగేవ ‘‘సో కరోతి, సో పటిసంవేదయతీ’’తి సఞ్ఞాచిత్తవిపల్లాసా భవన్తి. సఞ్ఞావిపల్లాసతో హి చిత్తవిపల్లాసో, చిత్తవిపల్లాసతో దిట్ఠివిపల్లాసో, తేనాహ ‘‘ఏవం సతి పచ్ఛా సయంకతం దుక్ఖన్తి అయం లద్ధి హోతీ’’తి. ఏవం సతి సఞ్ఞాచిత్తవిపల్లాసానం బ్రూహితో మిచ్ఛాభినివేసో, యదిదం ‘‘సయంకతం దుక్ఖ’’న్తి లద్ధి. తస్మా పటినిస్సజ్జేతుం పాపకం దిట్ఠిగతన్తి దస్సేతి. తేనాహ భగవా ‘‘సయంకతం…పే… ఏతం పరేతీ’’తి. వట్టదుక్ఖం అధిప్పేతం అవిసేసతో అత్థీతి చ వుత్తత్తా. సస్సతం సస్సతగాహం దీపేతి పరేసం పకాసేతి, తథాభూతో చ సస్సతం దళ్హగ్గాహం గణ్హాతీతి. తస్సాతి దిట్ఠిగతికస్స. తం ‘‘సయంకతం దుక్ఖ’’న్తి ఏవం పవత్తం విపరీతదస్సనం. ఏతం సస్సతగ్గహణం. పరేతి ఉపేతి. తేనాహ ‘‘కారకఞ్చ…పే… అత్థో’’తి. ఏకమేవ గణ్హన్తన్తి సతిపి వత్థుభేదే అయోనిసో ఉప్పజ్జనేన ఏకమేవ కత్వా గణ్హన్తం.

ఇధ ‘‘ఆదిమ్హియేవా’’తి పదే. ‘‘పరంకతం దుక్ఖ’’న్తి లద్ధియా పగేవాతిఆదినా హేత్థ వుత్తనయానుసారేన అత్థో వేదితబ్బో. అయఞ్హేత్థ యోజనా – ‘‘పరంకతం దుక్ఖ’’న్తి లద్ధియా పగేవ అఞ్ఞో కరోతి, అఞ్ఞో పటిసంవేదయతీతి సఞ్ఞాచిత్తవిపల్లాసా భవన్తీతి సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం. ఏవం సతీతి ఏవం ముదుకే ఉచ్ఛేదవిపల్లాసే పఠముప్పన్నే సతి పచ్ఛా ‘‘పరంకతం దుక్ఖ’’న్తి అయం లద్ధి హోతీతి సమ్బన్ధో. కారకోతి కమ్మస్స కారకో. తేన కతన్తి కమ్మకారకేన కతం. కమ్మునా హి ఫలస్స వోహారో అభేదోపచారకత్తా. ఏవన్తి దిట్ఠిసహగతా వేదనా సాతసభావా కిలేసపరిళాహాదినా సపరిస్సయా సఉపాయాసా, ఏవం. ‘‘పగేవ ఇతరే’’తి వుత్తవేదనాయ అభితున్నస్స విద్ధస్స. ‘‘వుత్తనయేన యోజేతబ్బ’’న్తి వత్వా తం యోజనం దస్సేన్తో ‘‘తత్రాయ’’న్తిఆదిమాహ. ఉచ్ఛేదన్తి సతో సత్తస్స ఉచ్ఛేదం వినాసం, విభవన్తి అత్థో. అసతో హి వినాసాసమ్భవతో అత్థిభావనిబన్ధనో ఉచ్ఛేదో. యథా హేతుఫలభావేన పవత్తమానానం సభావధమ్మానం సతిపి ఏకసన్తానపరియాపన్నానం భిన్నసన్తతిపతితేహి విసేసే హేతుఫలానం పరమత్థతో అవినాభావత్తా భిన్నసన్తానపతితానం వియ అచ్చన్తభేదసన్నిట్ఠానేన నానత్తనయస్స మిచ్ఛాగహణం ఉచ్ఛేదాభినివేసస్స కారణం. ఏవం హేతుఫలభూతానం ధమ్మానం విజ్జమానేపి సభావభేదే ఏకసన్తతిపరియాపన్నతాయ ఏకత్తనయేన అచ్చన్తాభేదగహణమ్పి కారణమేవాతి దస్సేతుం ‘‘సత్తస్సా’’తి వుత్తం పాళియం. సన్తానవసేన హి వత్తమానేసు ఖన్ధేసు ఘనవినిబ్భోగాభావేన ఏకత్తగహణనిబన్ధనో సత్తగ్గాహో, సత్తస్స చ అత్థిభావగ్గాహనిబన్ధనో ఉచ్ఛేదగ్గాహో, యావాయం అత్తా న ఉచ్ఛిజ్జతి, తావాయం విజ్జతియేవాతి గహణతో నిరుదయవినాసో ఇధ ఉచ్ఛేదోతి అధిప్పేతోతి ‘‘ఉచ్ఛేద’’న్తి వుత్తం. విసేసేన నాసో వినాసో, అభావో. సో పన మంసచక్ఖుపఞ్ఞాచక్ఖూనం దస్సనపథాతిక్కమోయేవ హోతీతి వుత్తం ‘‘అదస్సన’’న్తి. అదస్సనే హి నాససద్దో లోకే నిరుళ్హోతి. సభావవిగమో సభావాపగమో విభవో. యో హి నిరుదయవినాసేన ఉచ్ఛిజ్జతి, న సో అత్తనో సభావేన తిట్ఠతి.

ఏతే తేతి వా యే ఇమే తయా ‘‘సయంకతం దుక్ఖ’’న్తి చ పుట్ఠేన మయా ‘‘సో కరోతి, సో పటిసంవేదయతీ’’తిఆదినా, ‘‘అఞ్ఞో కరోతి, అఞ్ఞో పటిసంవేదయతీ’’తిఆదినా చ పటిక్ఖిత్తా సస్సతుచ్ఛేదసఙ్ఖాతా అన్తా, తే ఉభో అన్తేతి యోజనా. అథ వా ఏతే తేతి యత్థ పుథూ అఞ్ఞతిత్థియా అనుపచితఞాణసమ్భారతాయ పరమగమ్భీరం సణ్హం సుఖుమం సుఞ్ఞతం అప్పజానన్తా సస్సతుచ్ఛేదే నిముగ్గా సీసం ఉక్ఖిపితుం న విసహన్తి, ఏతే తే ఉభో అన్తే అనుపగమ్మాతి యోజనా. దేసేతీతి పఠమం తావ అనఞ్ఞసాధారణే పటిపత్తిధమ్మే ఞాణానుభావేన మజ్ఝిమాయ పటిపదాయ ఠితో, కరుణానుభావేన దేసనాధమ్మే మజ్ఝిమాయ పటిపదాయ ఠితో ధమ్మం దేసేతి. ఏత్థ హీతి హి-సద్దో హేతుఅత్థో. యస్మా కారణతో…పే… నిద్దిట్ఠో, తస్మా మజ్ఝిమాయ పటిపదాయ ఠితో ధమ్మం దేసేతీతి యోజనా. కారణతో ఫలం దీపితన్తి యోజనా, అభిధేయ్యానురూపఞ్హి లిఙ్గవచనాని హోన్తి. అస్సాతి ఫలస్స. న కోచి కారకో వా వేదకో వా నిద్దిట్ఠో, అఞ్ఞదత్థు పటిక్ఖిత్తో హేతుఫలమత్తతాదస్సనతో కేవలం దుక్ఖక్ఖన్ధగహణతోతి. ఏత్తావతాతి ‘‘ఏతే తే, కస్సప…పే… దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి ఏత్తకేన తావ పదేన. సేసపఞ్హాతి ‘‘సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ దుక్ఖ’’న్తిఆదికా సేసా చత్తారో పఞ్హా. అట్ఠకథాయం పన ‘‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, నత్థి దుక్ఖ’’న్తి పఞ్హో పాళియం సరూపేనేవ పటిక్ఖిత్తోతి న ఉద్ధతో. పటిసేధితా హోన్తీతి తతియపఞ్హో, తావ పఠమదుతియపఞ్హపటిక్ఖేపేనేవ పటిక్ఖిత్తో, సో హి పఞ్హో విసుం విసుం పటిక్ఖేపేన ఏకజ్ఝం పటిక్ఖేపేన చ. తేనాహ ‘‘ఉభో…పే… పటిక్ఖిత్తో’’తి. ఏత్థ చ యస్స అత్తా కారకో వేదకో వా ఇచ్ఛితో, తేన విపరిణామధమ్మో అత్తా అనుఞ్ఞాతో హోతి. తథా చ సతి అనుపుబ్బధమ్మప్పవత్తియా రూపాదిధమ్మానం వియ, సుఖాదిధమ్మానం వియ చస్స పచ్చయాయత్తవుత్తితాయ ఉప్పాదవన్తతా ఆపజ్జతి. ఉప్పాదే చ సతి అవస్సంభావీ నిరోధోతి అనవకాసా నిచ్చతాతి. తస్స ‘‘సయంకత’’న్తి పఠమపఞ్హపటిక్ఖేపో పచ్ఛా చే అత్తనో నిరుళ్హస్స సముదయో హోతీతి పుబ్బే వియ అనేన భవితబ్బం, పుబ్బే వియ వా పచ్ఛాపి. సేసపఞ్హాతి తతియపఞ్హాదయో. తతియపఞ్హో పటిక్ఖిత్తోతి ఏవఞ్చ తతియపఞ్హో పటిక్ఖిత్తో వేదితబ్బో – ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా సతతం సమితం పచ్చయాయత్తస్స దీపనేన దుక్ఖస్స అధిచ్చసముప్పన్నతా పటిక్ఖిత్తా, తతో ఏవ తస్స అజాననఞ్చ పటిక్ఖిత్తం. తేనాహ భగవా ‘‘ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౨౬; సం. ని. ౨.౩౯-౪౦; మహావ. ౧; ఉదా. ౧).

యం పరివాసం సమాదియిత్వా పరివసతీతి యోజనా. వచనసిలిట్ఠతావసేనాతి ‘‘భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం లభేయ్యం ఉపసమ్పద’’న్తి యాచన్తేన తేన వుత్తవచనసిలిట్ఠతావసేన. గామప్పవేసనాదీనీతి ఆది-సద్దేన నాతిదివాపటిక్కమనం, నవేసియాదిగోచరతా, సబ్రహ్మచారీనం కిచ్చేసు దక్ఖతాది, ఉద్దేసాదీసు తిబ్బచ్ఛన్దతా, తిత్థియానం అవణ్ణభణనే అత్తమనతా, బుద్ధాదీనం అవణ్ణభణనే అనత్తమనతా, తిత్థియానం వణ్ణభణనే అనత్తమనతా, బుద్ధాదీనం వణ్ణభణనే అత్తమనతాతి (మహావ. ౮౭) ఇమేసం సఙ్గహో. అట్ఠ వత్తానీతి ఇమాని అట్ఠ తిత్థియవత్తాని పూరేన్తేన. ఏత్థ చ నాతికాలేన గామప్పవేసనా తత్థ విసుద్ధకాయవచీసమాచారేన పిణ్డాయ చరిత్వా నాతిదివాపటిక్కమనన్తి ఇదమేకం వత్తం.

అయమేత్థ పాఠోతి ఏతస్మిం కస్సపసుత్తే అయం పాఠో. అఞ్ఞత్థాతి సీహనాదసుత్తాదీసు (దీ. ని. ౧.౪౦౨-౪౦౩). ఘంసిత్వా కోట్టేత్వాతి యథా సువణ్ణం నిఘంసిత్వా అధికరణియా కోట్టేత్వా నిద్దోసమేవ గయ్హతి, ఏవం పరివాసవత్తచరణేన ఘంసిత్వా సుద్ధభావవీమంసనేన కోట్టేత్వా సుద్ధో ఏవ అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో ఇధ గయ్హతి. తిబ్బచ్ఛన్దతన్తి సాసనం అనుపవిసిత్వా బ్రహ్మచరియవాసే తిబ్బచ్ఛన్దతం దళ్హతరాభిరుచితం. అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆమన్తేసీతి నామగోత్తేన అపాకటం ఏకం భిక్ఖుం ఆణాపేసి ఏహిభిక్ఖుఉపసమ్పదాయ ఉపనిస్సయాభావతో. గణే నిసీదిత్వాతి భిక్ఖూ అత్తనో సన్తికే పత్తాసనవసేన గణే నిసీదిత్వా.

అచేలకస్సపసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. తిమ్బరుకసుత్తవణ్ణనా

౧౮. యస్మా తిమ్బరుకో ‘‘వేదనా అత్తా. అత్తావ వేదయతీ’’తి ఏవంలద్ధికో, తస్మా తాయ లద్ధియా ‘‘సయంకతం సుఖదుక్ఖ’’న్తి వదతి, తం పటిసంహరితుం భగవా ‘‘సా వేదనా’’తిఆదిం అవోచ. తేనాహ ‘‘సా వేదనాతిఆది సయంకతం సుఖదుక్ఖన్తి లద్ధియా నిసేధనత్థం వుత్త’’న్తి. ఏత్థాపీతి ఇమస్మిమ్పి సుత్తే. తత్రాతి యం వుత్తం ‘‘సా వేదనా…పే… సుఖదుక్ఖ’’న్తి, తస్మిం పాఠే. ఆదిమ్హియేవాతి ఏత్థ భుమ్మవచనేన ‘‘ఆదితో’’తి తో-సద్దో న నిస్సక్కవచనే. ఏవ-కారేన ఖో-సద్దో అవధారణేతి దస్సేతి. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం అనన్తరసుత్తే వుత్తమేవ. తత్థ పన ‘‘వేదనాతో అఞ్ఞో అత్తా, వేదనాయ కారకో’’తి లద్ధికస్స దిట్ఠిగతికస్స వాదో పటిక్ఖిత్తో, ఇధ ‘‘వేదనా అత్తా’’తి ఏవంలద్ధికస్సాతి అయమేవ విసేసో. తేనాహ ‘‘ఏవఞ్హి సతి వేదనాయ ఏవ వేదనా కతా హోతీ’’తిఆది. ఇమిస్సాతి యాయ వేదనాయ సుఖదుక్ఖం కతం, ఇమిస్సా. పుబ్బేపీతి సస్సతాకారతో పుబ్బేపి. పురిమఞ్హి అత్థన్తి అనన్తరసుత్తే వుత్తం అత్థం. అట్ఠకథాయన్తి పోరాణట్ఠకథాయం. తన్తి పురిమసుత్తే వుత్తమత్థం. అస్సాతి ఇమస్స సుత్తస్స. యస్మా తిమ్బరుకో ‘‘వేదనావ అత్తా’’తి గణ్హాతి, తస్మా వుత్తం ‘‘అహం సా వేదనా…పే… న వదామీ’’తి.

అఞ్ఞా వేదనాతిఆదీసుపి యం వత్తబ్బం, తం అనన్తరసుత్తే వుత్తనయమేవ. కారకవేదనాతి కత్తుభూతవేదనా. వేదనాసుఖదుక్ఖన్తి వేదనాభూతసుఖదుక్ఖం కథితం, న వట్టసుఖదుక్ఖం. ‘‘విపాకసుఖదుక్ఖమేవ వట్టతీ’’తి వుత్తం ‘‘సయంకతం సుఖం దుక్ఖ’’న్తిఆదివచనతో.

తిమ్బరుకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. బాలపణ్డితసుత్తవణ్ణనా

౧౯. అవిజ్జా నీవరణా భవాది-ఆదీనవస్స నివారితపటిచ్ఛాదికా ఏతస్సాతి అవిజ్జానీవరణో, అవిజ్జాయ నివుతోతి ఆహ ‘‘అవిజ్జాయ నివారితస్సా’’తి. అయం కాయోతి బాలస్స అప్పహీనకిలేసస్స పచ్చుప్పన్నం అత్తభావం రక్ఖం కత్వా అవిజ్జాయ పటిచ్ఛాదితాదీనవే అయాథావదస్సనవసేన తణ్హాయ పటిలద్ధచిత్తస్స తంతంభవూపగా సఙ్ఖారా సఙ్ఖరీయన్తి. తేహి చ అత్తభావస్స అభినిబ్బత్తి, తస్మా అయఞ్చ అవిజ్జాయ కాయో నిబ్బత్తోతి. అస్సాతి బాలస్స. అయం అత్థోతి ‘‘అయం కాయో నామరూపన్తి చ వుత్తో’’తి అత్థో దీపేతబ్బో ఉపాదానక్ఖన్ధసళాయతనసఙ్గహతో తేసం ధమ్మానం. ఏవమేతం ద్వయన్తి ఏవం అవిజ్జాయ నివారితత్తా, తణ్హాయ చ సంయుత్తత్తా ఏవం సపరసన్తానగతసవిఞ్ఞాణకకాయసఙ్ఖాతం ద్వయం హోతి. అఞ్ఞత్థాతి సుత్తన్తరేసు. ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౦౪, ౪౦౦; ౩.౪౨౧, ౪౨౫-౪౨౬; సం. ని. ౨.౪౩-౪౫; ౪.౬౦-౬౧; కథా. ౪౬౫, ౪౬౭) అజ్ఝత్తికబాహిరాయతనాని భిన్దిత్వా చక్ఖురూపాదిద్వయాని పటిచ్చ చక్ఖుసమ్ఫస్సాదయో వుత్తా, ఇధ పన అభిన్దిత్వా ఛ అజ్ఝత్తికబాహిరాయతనాని పటిచ్చ చక్ఖుసమ్ఫస్సాదయో వుత్తా ‘‘ద్వయం పటిచ్చ ఫస్సో’’తి, తస్మా మహాద్వయం నామ కిరేతం అనవసేసతో అజ్ఝత్తికబాహిరాయతనానం గహితత్తా. అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనానీతి ఏత్థాపి హి సళాయతనాని సఙ్గహితానేవ. ఫస్సకారణానీతి ఫస్సపవత్తియా పచ్చయాని. యేహీతి హేతుదస్సనమత్తన్తి ఆహ ‘‘యేహి కారణభూతేహీ’’తి. ఫస్సో ఏవ ఫుసనకిచ్చో, న ఫస్సాయతనానీతి వుత్తం ‘‘ఫస్సేన ఫుట్ఠో’’తి. పరిపుణ్ణవసేనాతి అవేకల్లవసేన. అపరిపుణ్ణాయతనానం హీనాని ఫస్సస్స కారణాని హోన్తి, తేసం వియాతి ‘‘ఏతేసం వా అఞ్ఞతరేనా’’తి వుత్తం. కాయనిబ్బత్తనాదిమ్హీతి సవిఞ్ఞాణకస్స కాయస్స నిబ్బత్తనం కాయనిబ్బత్తనం, కాయో వా నిబ్బత్తతి ఏతేనాతి కాయనిబ్బత్తనం, కిలేసాభిసఙ్ఖారా. ఆదిసద్దేన ఫస్ససళాయతనాదిసఙ్గహో. అధికం పయసతి పయుఞ్జతి ఏతేనాతి అధిప్పయాసో, విసేసకారణన్తి ఆహ ‘‘అధికపయోగో’’తి.

భగవా అమ్హాకం ఉప్పాదకభావేన మూలభావేన భగవంమూలకా. ఇమే ధమ్మాతి ఇమే కారణధమ్మా. యేహి మయం బాలపణ్డితానం సమానేపి కాయనిబ్బత్తనాదిమ్హి విసేసం జానేయ్యామ, తేనాహ ‘‘పుబ్బే కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధేన ఉప్పాదితా’’తిఆది. ఆజానామాతి అభిముఖం పచ్చక్ఖతో జానామ. పటివిజ్ఝామాతి తస్సేవ వేవచనం, అధిగచ్ఛామాతి అత్థో. నేతాతి అమ్హాకం సన్తానే పాపేతా. వినేతాతి యథా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో హోతి, ఏవం విసేసతో నేతా, తదఙ్గవినయాదివసేన వా వినేతా. అనునేతాతి అనురూపం నేతా. అన్తరన్తరా యథాధమ్మపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞాపితానం ధమ్మానం అనురూపతో దస్సనం హోతీతి ఆహ ‘‘యథాసభావతో …పే… దస్సేతా’’తి. ఆపాథం ఉపగచ్ఛన్తానం భగవా పటిసరణం సమోసరణట్ఠానన్తి భగవంపటిసరణా ధమ్మా. తేనాహ ‘‘చతుభూమకధమ్మా’’తిఆది. పటిసరతి పటివిజ్ఝతీతి పటిసరణం, తస్మా పటివిజ్ఝనవసేన భగవా పటిసరణం ఏతేసన్తి భగవంపటిసరణా. తేనాహ ‘‘అపి చా’’తిఆది. ఫస్సో ఆగచ్ఛతీతి పటివిజ్ఝనకవసేన ఫస్సో ఞాణస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తోయేవ సో అత్థతో ‘‘అహం కిన్నామో’’తి నామం పుచ్ఛన్తో వియ, భగవా చస్స నామం కరోన్తో వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘అహం భగవా’’తిఆది. ఉపట్ఠాతూతి ఞాణస్స పచ్చుపట్ఠాతు. భగవన్తంయేవ పటిభాతూతి భగవతో ఏవ భాగో హోతు, భగవావ నం అత్తనో భాగం కత్వా విస్సజ్జేతూతి అత్థో, భగవతో భాగో యదిదం ధమ్మస్స అక్ఖానం, అమ్హాకం పన సవనం భాగోతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. ఏవఞ్హి సద్దలక్ఖణేన సమేతి. కేచి పన పటిభాతూతి అత్థం వదన్తి ఞాణేన దిస్సతు దేసీయతూతి వా అత్థో. తేనాహ ‘‘తుమ్హేయేవ నో కథేత్వా దేథాతి అత్థో’’తి.

బాలస్స పణ్డితస్స చ కాయస్స నిబ్బత్తియా పచ్చయభూతా అవిజ్జా చ తణ్హా చ. తేనాహ ‘‘కమ్మం…పే… నిరుద్ధా’’తి. జవాపేత్వాతి గహితజవనం కత్వా, యథా పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢితుం సమత్థం హోతి, ఏవం కత్వా. యది నిరుద్ధా, కథం అప్పహీనాతి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యథా పనా’’తిఆది. భవతి హి తంసదిసేపి తబ్బోహారో యథా ‘‘సా ఏవ తిత్తిరీ, తానేవ ఓసధాని, తస్సేవ కమ్మస్స విపాకావసేసేనా’’తి చ. దుక్ఖక్ఖయాయాతి తదత్థవిసేసనత్థన్తి ఆహ ‘‘ఖయత్థాయా’’తి. పటిసన్ధికాయన్తి పటిసన్ధిగహణపుబ్బకం కాయం. పాళియం ‘‘బాలేనా’’తి కరణవచనం నిస్సక్కేతి ఆహ ‘‘బాలతో’’తి. భావినా సహ పటిసన్ధినా సప్పటిసన్ధికో. యో పన ఏకన్తతో తేనత్తభావేన అరహత్తం పత్తుం భబ్బో, సో భావినా పటిసన్ధినా ‘‘అప్పటిసన్ధికో’’తి, తతో విసేసనత్థం ‘‘సప్పటిసన్ధికో’’తి వుత్తం. కిఞ్చాపి వుత్తం, సో చ యావ అరియభూమిం న ఓక్కమతి, తావ బాలధమ్మసమఙ్గీ ఏవాతి కత్వా ‘‘సబ్బోపి పుథుజ్జనో బాలో’’తి వుత్తం. తథా హి ‘‘అప్పటిసన్ధికో ఖీణాసవో పణ్డితో’’తి ఖీణాసవ-సద్దేన అప్పటిసన్ధికో విసేసితో. యది ఏవం సేక్ఖా కథన్తి ఆహ ‘‘సోతాపన్నా’’తిఆది. తే హి సిఖాపత్తపణ్డిచ్చభావలక్ఖణాభావతో పణ్డితాతి న వత్తబ్బా ఖీణాసవా వియ, బలవతరానం పన బాలధమ్మానం పహీనత్తా బాలాతిపి న వత్తబ్బా పుథుజ్జనా వియ. భజియమానా పన చతుసచ్చసమ్పటివేధం ఉపాదాయ పణ్డితపక్ఖం భజన్తి, న బాలపక్ఖం వుత్తకారణేనాతి.

బాలపణ్డితసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. పచ్చయసుత్తవణ్ణనా

౨౦. సబ్బమ్పి సఙ్ఖతం అప్పటిచ్చ ఉప్పన్నం నామ నత్థీతి పచ్చయధమ్మోపి అత్తనో పచ్చయధమ్మం ఉపాదాయ పచ్చయుప్పన్నో, తథా పచ్చయుప్పన్నధమ్మోపి అత్తనో పచ్చయుప్పన్నం ఉపాదాయ పచ్చయధమ్మోతి యథారహం ధమ్మానం పచ్చయపచ్చయుప్పన్నతా. యేసం వినేయ్యానం పటిచ్చసముప్పాదదేసనాయేవ సుబోధతో ఉపట్ఠాతి, తేసం వసేన సుట్ఠు విభాగం కత్వా పటిచ్చసముప్పాదో దేసితో. యేసం పన వినేయ్యానం తదుభయస్మిం విభజ్జ సుతే ఏవ ధమ్మాభిసమయో హోతి, తే సన్ధాయ భగవా తదుభయం విభజ్జ దస్సేన్తో ‘‘పటిచ్చసముప్పాదఞ్చ వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి పటిచ్చసముప్పన్నే చ ధమ్మే’’తి ఇమం దేసనం ఆరభీతి ఇమమత్థం విభావేన్తో ‘‘సత్థా ఇమస్మిం సుత్తే’’తిఆదిమాహ. పచ్చయస్స భావో పచ్చయత్తం, పచ్చయనిబ్బత్తతా. అసభావధమ్మే న లబ్భతీతి ‘‘సభావధమ్మే’’తి వుత్తం. నను చ జాతి జరా మరణఞ్చ సభావధమ్మో న హోతి, యేసం పన ఖన్ధానం జాతి జరా మరణఞ్చ, తే ఏవ సభావధమ్మా, అథ కస్మా దేసనాయ తే గహితాతి? నాయం దోసో, జాతి జరా మరణఞ్హి పచ్చయనిబ్బత్తానం సభావధమ్మానం వికారమత్తం, నఞ్ఞేసం, తస్మా తే గహితాతి. ఉప్పాదా వా తథాగతానన్తి న వినేయ్యపుగ్గలానం మగ్గఫలుప్పత్తి వియ జాతిపచ్చయా జరామరణుప్పత్తి తథాగతుప్పాదాయత్తా, అథ ఖో సా తథాగతానం ఉప్పాదేపి అనుప్పాదేపి హోతియేవ. తస్మా సా కామం అసఙ్ఖతా వియ ధాతు న నిచ్చా, తథాపి ‘‘సబ్బకాలికా’’తి ఏతేన జాతిపచ్చయతో జరామరణుప్పత్తీతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘జాతియేవ జరామరణస్స పచ్చయో’’తి. జాతిపచ్చయాతి చ జాతిసఙ్ఖాతపచ్చయా. హేతుమ్హి నిస్సక్కవచనం. ఠితావ సా ధాతు, యాయం ఇదప్పచ్చయతా జాతియా జరామరణస్స పచ్చయతా తస్స బ్యభిచారాభావతో. ఇదాని న కదాచి జాతి జరామరణస్స పచ్చయో న హోతి హోతియేవాతి జరామరణస్స పచ్చయభావే నియమేతి. ఉభయేనపి యథావుత్తస్స పచ్చయభావో యత్థ హోతి, తత్థ అవస్సంభావితం దస్సేతి. తేనాహ భగవా ‘‘ఠితావ సా ధాతూ’’తి. ద్వీహి పదేహి. తిట్ఠన్తీతి యస్స వసేన ధమ్మానం ఠితి, సా ఇదప్పచ్చయతా ధమ్మట్ఠితతా. ధమ్మేతి పచ్చయుప్పన్నే ధమ్మే. నియమేతి విసేసేతి. హేతుగతవిసేససమాయోగో హి హేతుఫలస్స ఏవం ధమ్మతానియామో ఏవాతి.

అపరో నయో – ఠితావ సా ధాతూతి యాయం జరామరణస్స ఇదప్పచ్చయతా ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి, ఏసా ధాతు ఏస సభావో. తథాగతానం ఉప్పాదతో పుబ్బే ఉద్ధఞ్చ అప్పటివిజ్ఝియమానో, మజ్ఝే చ పటివిజ్ఝియమానో న తథాగతేహి ఉప్పాదితో, అథ ఖో సమ్భవన్తస్స జరామరణస్స సబ్బకాలం జాతిపచ్చయతో సమ్భవోతి ఠితావ సా ధాతు, కేవలం పన సయమ్భుఞాణేన అభిసమ్బుజ్ఝనతో ‘‘అయం ధమ్మో తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో’’తి పవేదనతో చ తథాగతో ‘‘ధమ్మసామీ’’తి వుచ్చతి, న అపుబ్బస్స ఉప్పాదనతో. తేన వుత్తం ‘‘ఠితావ సా ధాతూ’’తి. సా ఏవ ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి ఏత్థ విపల్లాసాభావతో ఏవం అవబుజ్ఝమానస్స ఏతస్స సభావస్స, హేతునో వా తథేవ భావతో ఠితతాతి ధమ్మట్ఠితతా, జాతి వా జరామరణస్స ఉప్పాదట్ఠితి పవత్తఆయూహన-సంయోగ-పలిబోధ-సముదయ-హేతుపచ్చయట్ఠితీతి తదుప్పాదాదిభావేనస్సా ఠితతా ‘‘ధమ్మట్ఠితతా’’తి ఫలం పతి సామత్థియతో హేతుమేవ వదతి. ధారీయతి పచ్చయేహీతి వా ధమ్మో, తిట్ఠతి తత్థ తదాయత్తవుత్తితాయ ఫలన్తి ఠితి, ధమ్మస్స ఠితి ధమ్మట్ఠితి. ధమ్మోతి వా కారణం పచ్చయభావేన ఫలస్స ధారణతో, తస్స ఠితి సభావో, ధమ్మతో చ అఞ్ఞో సభావో నత్థీతి ధమ్మట్ఠితి, పచ్చయో. తేనాహ ‘‘పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’న్తి (పటి. మ. మాతికా ౪). ధమ్మట్ఠితి ఏవ ధమ్మట్ఠితతా. సా ఏవ ధాతు ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి ఇమస్స సభావస్స, హేతునో వా అఞ్ఞథత్తాభావతో, ‘‘న జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి విఞ్ఞాయమానస్స చ తబ్భావాభావతో నియామతా వవత్థితభావోతి ధమ్మనియామతా. ఫలస్స వా జరామరణస్స జాతియా సతి సమ్భవో ధమ్మే హేతుమ్హి ఠితతాతి ధమ్మట్ఠితతా, అసతి అసమ్భవో ధమ్మనియామతాతి ఏవం ఫలేన హేతుం విభావేతి, తం ‘‘ఠితావ సా ధాతూ’’తిఆదినా వుత్తం. ఇమేసం జరామరణాదీనం పచ్చయతాసఙ్ఖాతం ఇదప్పచ్చయతం అభిసమ్బుజ్ఝతి పచ్చక్ఖకరణేన అభిముఖం బుజ్ఝతి యాథావతో పటివిజ్ఝతి, తతో ఏవ అభిసమేతి అభిముఖం సమాగచ్ఛతి, ఆదితో కథేన్తో ఆచిక్ఖతి, ఉద్దిసతీతి అత్థో. తమేవ ఉద్దేసం పరియోసాపేన్తో దేసేతి. యథాఉద్దిట్ఠమత్తం నిద్దిసనవసేన పకారేహి ఞాపేన్తో పఞ్ఞాపేతి. పకారేహి ఏవ పతిట్ఠపేన్తో పట్ఠపేతి. యథానిద్దిట్ఠం పటినిద్దేసవసేన వివరతి విభజతి. వివటఞ్హి విభత్తఞ్చ అత్థం హేతూదాహరణదస్సనేహి పాకటం కరోన్తో ఉత్తానీకరోతి. ఉత్తానీకరోన్తో తథా పచ్చక్ఖభూతం కత్వా నిగమనవసేన పస్సథాతి చాహ.

జాతిపచ్చయా జరామరణన్తిఆదీసూతి జాతిఆదీనం జరామరణపచ్చయభావేసు. తేహి తేహి పచ్చయేహీతి యావతకేహి పచ్చయేహి యం ఫలం ఉప్పజ్జమానారహం, అవికలేహి తేహేవ తస్స ఉప్పత్తి, న ఊనాధికేహీతి. తేనాహ ‘‘అనూనాధికేహేవా’’తి. యథా తం చక్ఖురూపాలోకమనసికారేహి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స సమ్భవోతి. తేన తంతంఫలనిప్ఫాదనే తస్సా పచ్చయసామగ్గియా తప్పకారతా తథతాతి వుత్తాతి దస్సేతి. సామగ్గిన్తి సమోధానం, సమవాయన్తి అత్థో. అసమ్భవాభావతోతి అనుప్పజ్జనస్స అభావతో. తథావిధపచ్చయసామగ్గియఞ్హి సతిపి ఫలస్స అనుప్పజ్జనే తస్సావితథతా సియా. అఞ్ఞధమ్మపచ్చయేహీతి అఞ్ఞస్స ఫలధమ్మస్స పచ్చయేహి. అఞ్ఞధమ్మానుప్పత్తితోతి తతో అఞ్ఞస్స ఫలధమ్మస్స అనుప్పజ్జనతో. న హి కదాచి చక్ఖురూపాలోకమనసికారేహి సోతవిఞ్ఞాణస్స సమ్భవో అత్థి. యది సియా, తస్సా సామగ్గియా అఞ్ఞథతా నామ సియా, న చేతం అత్థీతి ‘‘అనఞ్ఞథతా’’తి వుత్తం. పచ్చయతోతి పచ్చయభావతో. పచ్చయసమూహతోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఇదప్పచ్చయా ఏవ ఇదప్పచ్చయతాతి తా-సద్దేన పదం వడ్ఢితం యథా ‘‘దేవోయేవ దేవతా’’తి, ఇదప్పచ్చయానం సమూహో ఇదప్పచ్చయతాతి సమూహత్థో తాసద్దో యథా ‘‘జనానం సమూహో జనతా’’తి ఇమమత్థం సన్ధాయాహ ‘‘లక్ఖణం పనేత్థ సద్దసత్థతో వేదితబ్బ’’న్తి.

న నిచ్చం సస్సతన్తి అనిచ్చం. జరామరణం న అనిచ్చం సఙ్ఖారానం వికారభావతో అనిప్ఫన్నత్తా, తథాపి ‘‘అనిచ్చ’’న్తి పరియాయేన వుత్తం. ఏస నయో సఙ్ఖతాదీసుపి. సమాగన్త్వా కతం సహితేహేవ పచ్చయేహి నిబ్బత్తేతబ్బతో యథాసభావం సమేచ్చ సమ్భుయ్య పచ్చయేహి కతన్తి సఙ్ఖతం. పచ్చయారహం పచ్చయం పటిచ్చ న వినా తేన సహితసమేతమేవ ఉప్పన్నన్తి పటిచ్చసముప్పన్నం. తేనాహ ‘‘పచ్చయే నిస్సాయ ఉప్పన్న’’న్తి. ఖయసభావన్తి భిజ్జనసభావం. విగచ్ఛనకసభావన్తి సకభావతో అపగచ్ఛనకసభావం. విరజ్జనకసభావన్తి పలుజ్జనకసభావం. నిరుజ్ఝనకసభావన్తి ఖణభఙ్గవసేన పభఙ్గుసభావం. వుత్తనయేనాతి జరాయ వుత్తనయేన. జనకప్పచ్చయానం కమ్మాదీనం. కిచ్చానుభావక్ఖణేతి ఏత్థ కిచ్చానుభావో నామ యథా పవత్తమానే పచ్చయే తస్స ఫలం ఉప్పజ్జతి, తథా పవత్తి, ఏవం సన్తస్స పవత్తనక్ఖణే. ఇదం వుత్తం హోతి – యస్మిం ఖణే పచ్చయో అత్తనో ఫలుప్పాదనం పతి బ్యావటో నామ హోతి, ఇమస్మిం ఖణే యే ధమ్మా రూపాదయో ఉపలబ్భన్తి తతో పుబ్బే, పచ్ఛా చ అనుపలబ్భమానా, తేసం తతో ఉప్పత్తి నిద్ధారీయతి, ఏవం జాతియాపి సా నిద్ధారేతబ్బా తంఖణూపలద్ధతోతి. యది ఏవం నిప్పరియాయతోవ జాతియా కుతోచి ఉప్పత్తి సిద్ధి, అథ కస్మా ‘‘ఏకేన పరియాయేనా’’తి వుత్తన్తి? జాయమానధమ్మానం వికారభావేన ఉపలద్ధబ్బత్తా. యది నిప్ఫన్నధమ్మా వియ జాతి ఉపలబ్భేయ్య, నిప్పరియాయతోవ తస్సా కుతోచి ఉప్పత్తి సియా, న చేవం ఉపలబ్భతి, అథ ఖో అనిప్ఫన్నత్తా వికారభావేన ఉపలబ్భతి. తస్మా ‘‘ఏకేన పరియాయేనేత్థ అనిచ్చాతిఆదీని యుజ్జన్తీ’’తి వుత్తం. న పన జరామరణే, జనకప్పచ్చయానం కిచ్చానుభావక్ఖణే తస్స అలబ్భనతో. తేనేవ ‘‘ఏత్థ చ అనిచ్చన్తి…పే… అనిచ్చం నామ జాత’’న్తి వుత్తం.