౧. నానత్తవగ్గో

౧. ధాతునానత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౫. పఠమన్తి ఇమస్మిం నిదానవగ్గే సంయుత్తానం పఠమం సంగీతత్తా. నిస్సత్తట్ఠసుఞ్ఞతట్ఠసఙ్ఖాతేనాతి ధమ్మమత్తతాయ నిస్సత్తతాసఙ్ఖాతేన నిచ్చసుభసుఖఅత్తసుఞ్ఞతత్థసఙ్ఖాతేన. సభావట్ఠేనాతి యథాభూతసభావట్ఠేన. తతో ఏవ సభావస్స ధారణట్ఠేన ధాతూతి లద్ధనామానం. నానాసభావో అఞ్ఞమఞ్ఞవిసదిసతా ధాతునానత్తం. చక్ఖుసఙ్ఖాతో పసాదో చక్ఖుపసాదో. సో ఏవ చక్ఖనట్ఠేన చక్ఖు, నిస్సత్తసుఞ్ఞతట్ఠేన ధాతు చాతి చక్ఖుధాతు. చక్ఖుపసాదవత్థుం అధిట్ఠానం కత్వా పవత్తం చక్ఖుపసాదవత్థుకం. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ద్వే సమ్పటిచ్ఛనమనోధాతుయో, ఏకా కిరియా మనోధాతూతి తిస్సో మనోధాతుయో మనోధాతు ‘‘మననమత్తా ధాతూ’’తి కత్వా. వేదనాదయో…పే… నిబ్బానఞ్చ ధమ్మధాతు విసేససఞ్ఞాపరిహారేన సామఞ్ఞసఞ్ఞాయ పవత్తనతో. తథా హేతే ధమ్మా ఆయతనదేసనాయ ‘‘ధమ్మాయతన’’న్తేవ దేసితా. న హి నేసం రూపాయతనాదీనం వియ విఞ్ఞాణేహి అఞ్ఞవిఞ్ఞాణేన గహేతబ్బతాకారో అత్థి. సబ్బమ్పీతి ఛసత్తతివిధం మనోవిఞ్ఞాణం. కామావచరా కామధాతుపరియాపన్నత్తా. అవసానే ద్వేతి ధమ్మధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతుయో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే తంసంవణ్ణనాసు దట్ఠబ్బో.

ధాతునానత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఫస్సనానత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౬. జాతిపసుతిఆరమ్మణాదిభేదేన నానాభావో ఫస్సో. జాతిపచ్చయభేదేన హి పచ్చయుప్పన్నస్స భేదో హోతియేవ. ధమ్మపరిచ్ఛేదవసేన ధాతుదేసనాయం తిస్సో మననమత్తా ధాతుయోవ మనోధాతుయో. కిరియామయస్స చిత్తుప్పత్తివిభాగేన పచ్చయుప్పన్నస్స వసేన ధాతుదేసనాయం మననట్ఠేన ధాతుతాయ సామఞ్ఞతో మనోద్వారావజ్జనం ‘‘మనోధాతూ’’తి అధిప్పేతన్తి వుత్తం ‘‘మనోసమ్ఫస్సో మనోద్వారే పఠమజవనసమ్పయుత్తో’’తిఆది. తస్మాతి యస్మా కామం సమ్పటిచ్ఛనమనోధాతుఅనన్తరం ఉప్పజ్జమానో సన్తీరణవిఞ్ఞాణధాతుయా సమ్పయుత్తో ఫస్సోపి మనోసమ్ఫస్సో ఏవ నామ, దుబ్బలత్తా పన సో సబ్బభవేసు అసమ్భవతో చ గహితో అనవసేసతో గహణం న హోతీతి మనోద్వారే జవనసమ్ఫస్సో హోతి, తస్మా. అయమేత్థ అత్థోతి అయం ఇధ అధిప్పాయానుగతో అత్థో.

ఫస్సనానత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. నోఫస్సనానత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౭. మనోసమ్ఫస్సం పటిచ్చాతి మనోద్వారే పఠమజవనసమ్పయుత్తో ఫస్సో మనోసమ్ఫస్సో, తం మనోసమ్ఫస్సం పటిచ్చ. మనోధాతూతి ఆవజ్జనకిరియమనోధాతు. మనోవిఞ్ఞాణధాతు మనోధాతూతి వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన వుత్తం. తేనాహ ‘‘మనోద్వారే…పే… ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో’’తి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘సబ్బాని చేతానీ’’తిఆది.

నోఫస్సనానత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. వేదనానానత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౮. సబ్బాపి తస్మిం ద్వారే వేదనా వత్తేయ్యుం చక్ఖుసమ్ఫస్సవేదనా ఉపనిస్సయపచ్చయభావితా. నిబ్బత్తిఫాసుకత్థన్తి నిబ్బత్తియా ఉపనిస్సయభావేన పవత్తియా దస్సనసుఖత్థం. సమ్పటిచ్ఛనవేదనమేవ గహేతుం వట్టతి, తాయ గహితాయ ఇతరాసం గహణం ఞాయాగతమేవాతి. వుత్తం పోరాణట్ఠకథాయం. ఆవజ్జనసమ్ఫస్సన్తి ఆవజ్జనమనోసమ్ఫస్సం. అనన్తరూపనిస్సయభూతం పటిచ్చ పఠమజవనవసేన ఉప్పజ్జతీతి యోజనా. అయమధిప్పాయో ఉపనిస్సయస్స అధిప్పేతత్తా.

వేదనానానత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. దుతియవేదనానానత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౯. తతియచతుత్థేసు వుత్తనయావాతి ‘‘నో చక్ఖుసమ్ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖుధాతూ’’తి ఏవం వుత్తనయో, చతుత్థే ‘‘చక్ఖుధాతుం, భిక్ఖవే, పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖుసమ్ఫస్సో’’తిఆదినా వుత్తనయో చ. ఏకతో కత్వాతి ఏకజ్ఝం కత్వా దేసితా. కస్మా పన తేసు సుత్తేసు ఏవం దేసనా పవత్తాతి ఆహ ‘‘సబ్బాని చేతానీ’’తిఆది. పటిసేధో పన తేసం వేదనానానత్తాదీనం ఫస్సనానత్తాదికస్స పచ్చయభావతో తథాఉప్పత్తియా అసమ్భవతో. ఇతో పరేసూతి ‘‘నో పరియేసనానానత్తం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి పరిళాహనానత్త’’న్తిఆదీసు.

దుతియవేదనానానత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. బాహిరధాతునానత్తసుత్తవణ్ణనా

౯౦. పఞ్చ ధాతుయో కామావచరా రూపసభావత్తా.

బాహిరధాతునానత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సఞ్ఞానానత్తసుత్తవణ్ణనా

౯౧. ఆపాథే పతితన్తి చక్ఖుస్స ఆపాథగతం సాటకవేఠనాదిసఞ్ఞితం భూతసఙ్ఘాతం సమ్మా నిస్సితం. చక్ఖుద్వారే సమ్పటిచ్ఛనాదిసమ్పయుత్తసఞ్ఞానం సఙ్కప్పగతికత్తా, చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తసఞ్ఞాగహణేనేవ వా గహేతబ్బతో ‘‘రూపసఞ్ఞాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తా సఞ్ఞా’’తి వుత్తం తత్థ సఞ్ఞాయ ఏవ లబ్భనతో. ఏతేనేవ హి తంసమ్పయుత్తో సఙ్కప్పోతి ఇదమ్పి సంవణ్ణితన్తి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘సఞ్ఞాసఙ్కప్పఛన్దా ఏకజవనవారేపి నానాజవనవారేపి లబ్భన్తీ’’తి. జవనసమ్పయుత్తస్స వితక్కస్స ఛన్దగతికత్తా వుత్తం ‘‘తీహి చిత్తేహి సమ్పయుత్తో సఙ్కప్పో’’తి. ఛన్దికతట్ఠేనాతి ఛన్దకరణట్ఠేన, ఇచ్ఛితట్ఠేనాతి అత్థో. అనుడహనట్ఠేనాతి పరిడహనట్ఠేన. సన్నిస్సయడాహరసా హి రాగగ్గిఆదయో ‘‘రూపే’’తి పన తస్స ఆరమ్మణదస్సనమేతం. పరిళాహోతి పరిళాహసీసేన అపేక్ఖం వదతి. తేనాహ ‘‘పరిళాహే ఉప్పన్నే’’తిఆది. ‘‘పరిళాహో’’తి దళ్హజ్ఝోసానా బలవాకారప్పత్తా వుత్తాతి ఆహ ‘‘పరిళాహపరియేసనా పన నానాజవనవారేయేవ లబ్భన్తీ’’తి. తాసం లద్ధూపనిస్సయభావతోతి దస్సేతి. ఇమినా నయేనాతి ‘‘ఉప్పజ్జతి సఞ్ఞానానత్త’’న్తి ఏత్థ వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో. ‘‘రూపసఞ్ఞాదినానాసభావం సఞ్ఞం పటిచ్చ కామసఙ్కప్పాదినానాసభావో సఙ్కప్పో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా నయేన వేదితబ్బో.

సఞ్ఞానానత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. నోపరియేసనానానత్తసుత్తవణ్ణనా

౯౨. పటిసేధమత్తమేవ నానం, సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవాతి అధిప్పాయో.

నోపరియేసనానానత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. బాహిరఫస్సనానత్తసుత్తాదివణ్ణనా

౯౩. వుత్తప్పకారే ఆరమ్మణేతి ‘‘ఆపాథే పతిత’’న్తిఆదినా హేట్ఠా వుత్తప్పకారే రూపారమ్మణే. సఞ్ఞాతి రూపసఞ్ఞావ. అరూపధమ్మోపి సమానో యస్మిం ఆరమ్మణే పవత్తతి, తం ఫుసన్తో వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘ఆరమ్మణం ఫుసమానో’’తి. తణ్హాయ వత్థుభూతంయేవ రూపారమ్మణం లబ్భతీతి కత్వా ‘‘రూపలాభో’’తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘సహ తణ్హాయ ఆరమ్మణం రూపలాభో’’తి. సబ్బసఙ్గాహికనయోతి ఏకస్మింయేవ ఆరమ్మణే సబ్బేసం సఞ్ఞాదీనం ధమ్మానం ఉప్పత్తియా సబ్బసఙ్గణ్హనవసేన దస్సితనయో. తేనాహ ‘‘ఏకస్మింయేవా’’తిఆది. సబ్బసఙ్గాహికనయోతి వా ధువపరిభోగవసేన నిబద్ధారమ్మణన్తి వా ఆగన్తుకారమ్మణన్తి వా విభాగం అకత్వా సబ్బసఙ్గాహికనయో. అపరో నయో. మిస్సకోతి ఆగన్తుకారమ్మణే నిబద్ధారమ్మణే చ విసయతో నిబద్ధారమ్మణేన మిస్సకో. నిబద్ధారమ్మణే సత్తానం కిలేసో మన్దో హోతి. తథా హి సఞ్ఞాసఙ్కప్పఫస్సవేదనావ దస్సితా. యం కిఞ్చి వియాతి యం కిఞ్చి అఞ్ఞమఞ్ఞం వియ. ఖోభేత్వాతి కుతూహలుప్పాదనవసేన చిత్తం ఖోభేత్వా.

ఉపాసికాతి తస్స అమచ్చపుత్తస్స భరియం సన్ధాయాహ. తస్మిన్తి ఆగన్తుకారమ్మణే. లాభో నామ ‘‘లబ్భతీ’’తి కత్వా.

ఉరువల్లియవాసీతి ఉరువల్లియలేణవాసీ, ఉరువల్లియవిహారవాసీతి వదన్తి. పాళియాతి ‘‘ధాతునానత్తం, భిక్ఖవే, పటిచ్చ ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినయపవత్తాయ ఇమిస్సా సుత్తపాళియా. పరివట్టేత్వాతి మజ్ఝే గహితఫస్సవేదనాపరియోసానే ఠపనవసేన పాళిం పరివట్టేత్వా. వుత్తప్పకారేతిఆది పరివత్తేతబ్బాకారదస్సనం. తత్థ వుత్తప్పకారేతి ఆపాథగతరూపారమ్మణే. అవిభూతవారన్తి అవిభూతారమ్మణవారం. అయమేవ వా పాఠో. గణ్హన్తి కథేన్తి. ఏకజవనవారేపి లబ్భన్తి చిరతరనివేసాభావా. నానాజవనవారేయేవ దళ్హతరనివేసతాయ.

౯౪. దసమం ఉత్తానమేవ నవమే వుత్తనయత్తా. పటిసేధమత్తమేవ హేత్థ నానత్తన్తి.

బాహిరఫస్సనానత్తసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

నానత్తవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.