౨. దుతియవగ్గో

౧. సత్తధాతుసుత్తవణ్ణనా

౯౫. ఆభాతీతి ఆభా, ఆలోకభావేన నిప్ఫజ్జతి, ఉపట్ఠాతీతి వా అత్థో. సో ఏవ నిజ్జీవట్ఠేన ధాతూతి ఆభాధాతు. ఆలోకస్సాతి ఆలోకకసిణస్స. సుట్ఠు, సోభనం వా భాతీతి సుభం. కసిణసహచరణతో ఝానం సుభం. సేసం వుత్తనయమేవ. సుపరిసుద్ధవణ్ణం కసిణం. ఆకాసానఞ్చాదయోపి సుభారమ్మణం ఏవాతి కేచి. దేసనం నిట్ఠాపేసీతి దేసనం ఉద్దేసమత్తే ఏవ ఠపేసి. పాళియం ‘‘అన్ధకారం పటిచ్చ పఞ్ఞాయతీ’’తి ఏత్థాపి ఆరమ్మణమేవ గహితం, తథా ‘‘అయం ధాతు అసుభం పటిచ్చ పఞ్ఞాయతీ’’తి ఏత్థాపి. యథా హి ఇధ సువణ్ణం కసిణం సుభన్తి అధిప్పేతం, ఏవం దుబ్బణ్ణం అసుభన్తి.

అన్ధకారం పటిచ్చాతి అన్ధకారం పటిచ్ఛాదకపచ్చయం పటిచ్చ. పఞ్ఞాయతీతి పాకటో హోతి. తేనాహ ‘‘అన్ధకారో హీ’’తిఆది. ఆలోకోపి, అన్ధకారేన పరిచ్ఛిన్నో హోతీతి యోజనా. అన్ధకారో తావ ఆలోకేన పరిచ్ఛిన్నో హోతు ‘‘యత్థ ఆలోకో నత్థి, తత్థ అన్ధకారో’’తి ఆలోకో కథం అన్ధకారేన పరిచ్ఛిన్నో హోతీతి ఆహ ‘‘అన్ధకారేన హి సో పాకటో హోతీ’’తి. పరిచ్ఛేదలేఖాయ వియ చిత్తరూపం అన్ధకారేన హి పరితో పరిచ్ఛిన్నో హుత్వా పఞ్ఞాయతి, యథా తం ఛాయాయ ఆతపో. ఏసేవ నయోతి అసుభసుభానం అఞ్ఞమఞ్ఞపరిచ్ఛిన్నతం అతిదిసిత్వా తత్థ అధిప్పేతమేవ దస్సేన్తో ‘‘అసుభే సతి సుభం పఞ్ఞాయతీ’’తి ఆహ. ఏవమాహాతి ‘‘అసుభం పటిచ్చ సుభం పఞ్ఞాయతీ’’తి అవోచ. ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీసు వియ ఉత్తరపదలోపేనాయం నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘రూపం పటిచ్చాతి రూపావచరసమాపత్తిం పటిచ్చా’’తి. తాయ హి సతి అధిగతాయ. రూపసమతిక్కమా వా హోతీతి సభావారమ్మణానం రూపజ్ఝానానం సమతిక్కమా ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తి నామ హోతీతి అత్థో. ఏసేవ నయోతి ఇమినా ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనసమతిక్కమా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తి నామ హోతీ’’తిఆదినా ద్వేపి పకారే అతిదిసతి. పటిసఙ్ఖాతి పటిసఙ్ఖాఞాణేన. అప్పవత్తిన్తి యథాపరిచ్ఛిన్నకాలం అప్పవత్తనం. ఏతేన ఖణనిరోధాదిం పటిక్ఖిపతి.

కథం సమాపత్తి పత్తబ్బాతి ఇమాసు సత్తసు ధాతూసు కా పకారా సఞ్ఞాసమాపత్తి నానా హుత్వా సమాపజ్జితబ్బా. తేనాహ ‘‘కీదిసా సమాపత్తియో’’తిఆది. సఞ్ఞాయ అత్థిభావేనాతి పటుకిచ్చాయ సఞ్ఞాయ అత్థిభావేన. సుఖుమసఙ్ఖారానం తత్థ సమాపత్తియం అవసిస్సతాయ. నిరోధోవాతి సఙ్ఖారానం నిరోధో ఏవ.

సత్తధాతుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సనిదానసుత్తవణ్ణనా

౯౬. భావనపుంసకమేతం ‘‘విసమం చన్దిమసూరియా పరివత్తన్తీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౭౦) వియ. సనిదానన్తి అత్తనో ఫలం నిదదాతీతి నిదానం, కారణన్తి ఆహ ‘‘సనిదానో సప్పచ్చయో’’తి. కామపటిసంయుత్తోతి కామరాగసఙ్ఖాతేన కామేన పటిసంయుత్తో వా కామపటిబద్ధో వా. తక్కేతీతి తక్కో. అభూతకారం సమారోపేత్వా కప్పేతీతి సఙ్కప్పో. ఆరమ్మణే చిత్తం అప్పేతీతి అప్పనా. విసేసేన అప్పేతీతి బ్యప్పనా. ఆరమ్మణే చిత్తం అభినిరోపేన్తం వియ పవత్తతీతి చేతసో అభినిరోపనా. మిచ్ఛా విపరీతో పాపకో సఙ్కప్పోతి మిచ్ఛాసఙ్కప్పో. అఞ్ఞేసు చ కామపటిసంయుత్తేసు విజ్జమానేసు వితక్కో ఏవ కామధాతుసద్దేన నిరుళ్హో దట్ఠబ్బో వితక్కస్స కామపసఙ్గప్పత్తిసాతిసయత్తా. ఏస నయో బ్యాపాదధాతుఆదీసుపి. సబ్బేపి అకుసలా ధమ్మా కామధాతు హీనజ్ఝాసయేహి కామేతబ్బధాతుభావతో.

కిలేసకామస్స ఆరమ్మణభావత్తా సబ్బాకుసలసంగాహికాయ కామధాతుయా ఇతరా ద్వే సఙ్గహేత్వా కథనం సబ్బసఙ్గాహికా. తిస్సన్నం ధాతూనం అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరతో కథా అసమ్భిన్నా. ఇమం కామావచరసఞ్ఞితం కామవితక్కసఞ్ఞితఞ్చ కామధాతుం. పటిచ్చాతి పచ్చయభూతం లభిత్వా. తీహి కారణేహీతి తీహి సారభూతేహి కారణేహి.

బ్యాపాదవితక్కో బ్యాపాదో ఉత్తరపదలోపేన, సో ఏవ నిజ్జీవట్ఠేన సభావధారణట్ఠేన ధాతూతి బ్యాపాదధాతు. బ్యాపజ్జతి చిత్తం ఏతేనాతి బ్యాపాదో, దోసో. బ్యాపాదోపి ధాతూతి యోజనా. సహజాతపచ్చయాదివసేనాతి సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయవసేన. విసేసేన హి పరస్స అత్తనో చ దుక్ఖాపనం విహింసా, సా ఏవ ధాతు, అత్థతో రోసనా పరూపఘాతో, తథా పవత్తో వా దోససహగతచిత్తుప్పాదో.

తిణగహనే అరఞ్ఞేతి తిణేహి గహనభూతే అరఞ్ఞే. అనయబ్యసనన్తి అపాయబ్యసనం, పరిహరణూపాయరహితం విపత్తిన్తి వా అత్థో. అవడ్ఢిం వినాసన్తి అవడ్ఢిఞ్చేవ వినాసఞ్చాతి వదన్తి సబ్బసో వడ్ఢిరహితం. సుక్ఖతిణదాయో వియ ఆరమ్మణం కిలేసగ్గిసంవద్ధనట్ఠేన. తిణుక్కా వియ అకుసలసఞ్ఞా అనుదహనట్ఠేన. తిణకట్ఠ…పే… సత్తా అనయబ్యసనాపత్తితో. ‘‘ఇమే సత్తా’’తి హి అయోనిసో పటిపజ్జమానా అధిప్పేతా. తేనాహ ‘‘యథా సుక్ఖతిణదాయే’’తిఆది.

సమతాభావతో సమతావిరోధతో విసమతాహేతుతో చ విసమా రాగాదయోతి ఆహ ‘‘రాగవిసమాదీని అనుగత’’న్తి. ఇచ్ఛితబ్బా అవస్సంభావినిభావేన.

సంకిలేసతో నిక్ఖమనట్ఠేన నేక్ఖమ్మో, సో ఏవ నిజ్జీవట్ఠేన ధాతూతి నేక్ఖమ్మధాతు. స్వాయం నేక్ఖమ్మసద్దో పబ్బజ్జాదీసు కుసలవితక్కే చ నిరుళ్హోతి ఆహ ‘‘నేక్ఖమ్మవితక్కోపి నేక్ఖమ్మధాతూ’’తి. ఇతరాపి ద్వే ధాతుయోతి అబ్యాపాదఅవిహింసాధాతుయో వదతి. విసుం దీపేతబ్బా సరూపేన ఆగతత్తా. వితక్కాదయోతి నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పచ్ఛన్దపరిళాహపరియేసనా. యథానురూపం అత్తనో అత్తనో పచ్చయానురూపం. కథం పనేత్థ కుసలధమ్మేసు పరిళాహో వుత్తోతి? సఙ్ఖారపరిళాహమత్తం సన్ధాయేతం వుత్తం, సోళససు ఆకారేసు దుక్ఖసచ్చే సన్తాపట్ఠో వియ వుత్తో, యస్స విగమేన అరహతో సీతిభావప్పత్తి వుచ్చతి.

సయం న బ్యాపజ్జతి, తేన వా తంసమఙ్గీపుగ్గలో న కిఞ్చి బ్యాపాదేతీతి అబ్యాపాదో, విహింసాయ వుత్తవిపరియాయేహి సా వేదితబ్బా. హితేసిభావేన మిజ్జతి సినియ్హతీతి మిత్తో, మిత్తస్స ఏసాతి మేత్తి, అబ్యాపాదో. మేత్తాయనాతి మేత్తాకారణం, మేత్తాయ వా అయనా పవత్తనా. మేత్తాయితత్తన్తి మేత్తాయితస్స మేత్తాయ పవత్తస్స భావో. మేత్తాచేతోవిముత్తీతి మేత్తాయనవసేన పవత్తో చిత్తసమాధి. సేసం వుత్తనయమేవ.

సనిదానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. గిఞ్జకావసథసుత్తవణ్ణనా

౯౭. ఇతో పట్ఠాయాతి ‘‘ధాతుం, భిక్ఖవే’’తి ఇమస్మా తతియసుత్తతో పట్ఠాయ. యావ కమ్మవగ్గో, తావ నేత్వా ఉపగన్త్వా సేతి ఏత్థాతి ఆసయో, హీనాదిభావేన అధీనో ఆసయో అజ్ఝాసయో, తం అజ్ఝాసయం, అధిముత్తన్తి అత్థో. సఞ్ఞా ఉప్పజ్జతీతిఆదీసు హీనాదిభేదం అజ్ఝాసయం పటిచ్చ హీనాదిభేదా సఞ్ఞా, తన్నిస్సయదిట్ఠివికప్పనా, వితక్కో చ ఉప్పజ్జతి సహజాతకోటియా ఉపనిస్సయకోటియా చ. సత్థారేసూతి తేసం సత్థుపటిఞ్ఞతాయ వుత్తం, న సత్థులక్ఖణసబ్భావతో. అసమ్మాసమ్బుద్ధేసూతి ఆధారే విసయే చ భుమ్మం ఏకతో కత్వా వుత్తన్తి పఠమం తావ దస్సేన్తో ‘‘మయం సమ్మాసమ్బుద్ధా’’తిఆదిం వత్వా ఇతరం దస్సేన్తో ‘‘తేసు సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏతే’’తిఆదిమాహ. తేసం ‘‘మయం సమ్మాసమ్బుద్ధా’’తి ఉప్పన్నదిట్ఠి ఇధ మూలభావేన పుచ్ఛితా, ఇతరా అనుసఙ్కితాతి పుచ్ఛతియేవాతి సాసఙ్కం వదతి.

‘‘మహతీ’’తి ఏత్థ మహాసద్దో ‘‘మహాజనో’’తిఆదీసు వియ బహుఅత్థవాచకోతి దట్ఠబ్బో. అవిజ్జాపి హీనహీనతరహీనతమాదిభేదేన బహుపకారా. తస్సాతి దిట్ఠియా. కస్మా పనేత్థ ‘‘యదిదం అవిజ్జా ధాతూ’’తి అవిజ్జం ఉద్ధరిత్వా ‘‘హీనం ధాతుం పటిచ్చా’’తి అజ్ఝాసయధాతు నిద్దిట్ఠాతి? న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం, ‘‘అఞ్ఞం ఉద్ధరిత్వా అఞ్ఞం నిద్దిట్ఠా’’తి, యతో అవిజ్జాసీసేన అజ్ఝాసయధాతు ఏవ గహితా. అవిజ్జాగహితో హి పురిసపుగ్గలో దిట్ఠజ్ఝాసయో హీనాదిభేదం అవిజ్జాధాతుం నిస్సాయ తతో సఞ్ఞాదిట్ఠిఆదికే సఙ్కప్పేతి. పణిధి పత్థనా, సా పన తథా తథా చిత్తస్స ఠపనవసేన హోతీతి ఆహ ‘‘చిత్తట్ఠపన’’న్తి. తేనాహ ‘‘సా పనేసా’’తిఆది. ఏతేతి హీనపచ్చయా సఞ్ఞాదిట్ఠివితక్కచేతనా పత్థనా పణిధిసఙ్ఖాతా హీనా ధమ్మా. హీనో నామ హీనధమ్మసమాయోగతో. సబ్బపదానీతి ‘‘పఞ్ఞపేతీ’’తిఆదీని పదాని యోజేతబ్బాని హీనసద్దేన మజ్ఝిముత్తమట్ఠానన్తరస్స అసమ్భవతో. ఉపపజ్జనం ‘‘ఉపపత్తీ’’తి ఆహ ‘‘ద్వే ఉపపత్తియో పటిలాభో చ నిబ్బత్తి చా’’తి. తత్థ హీనకులాదీతి ఆది-సద్దేన హీనరూపభోగపరిసాదీనం సఙ్గహో. హీనత్తికవసేనాతి హీనత్తికే వుత్తత్తికపదవసేనాతి అధిప్పాయో. చిత్తుప్పాదక్ఖణేతి ఇదం హీనత్తికపరియాపన్నానం చిత్తుప్పాదానం వసేన తత్థ తత్థ లద్ధత్తా వుత్తం. పఞ్చసు నీచకులేసూతి చణ్డాలవేననేసాదరథకారపుక్కుసకులేసు. ద్వాదసఅకుసలచిత్తుప్పాదానం పన యో కోచి పటిలాభో హీనోతి యోజనా. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఇమస్మిం ఠానేతి ‘‘యాయం, భన్తే, దిట్ఠీ’’తిఆదినా ఆగతే ఇమస్మిం ఠానే. ‘‘ధాతుం, భిక్ఖవే, పటిచ్చ ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా ఆగతత్తా నిబ్బత్తియేవ అధిప్పేతా, న పటిలాభో.

గిఞ్జకావసథసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. హీనాధిముత్తికసుత్తవణ్ణనా

౯౮. ఏకతో హోన్తీతి సమానచ్ఛన్దతాయ అజ్ఝాసయతో ఏకతో హోన్తి. నిరన్తరా హోన్తీతి తాయ ఏవ సమానచ్ఛన్దతాయ చిత్తేన నిబ్బిసేసా హోన్తి. ఇధ అధిముత్తి నామ అజ్ఝాసయధాతూతి ఆహ ‘‘హీనాధిముత్తికాతి హీనజ్ఝాసయా’’తి.

హీనాధిముత్తికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. చఙ్కమసుత్తవణ్ణనా

౯౯. మహాపఞ్ఞేసూతి విపులపఞ్ఞేసు. నన్తి సారిపుత్తత్థేరం. ఖన్ధన్తరన్తి ఖన్ధవిభాగం, ఖన్ధానం వా అన్తరం విసేసో అత్థీతి ఖన్ధన్తరో. ఏస నయో సేసేసుపి. పరికమ్మన్తి ఇద్ధివిధాధిగమస్స పుబ్బభాగపరికమ్మఞ్చేవ ఉత్తరపరికమ్మఞ్చ. ఆనిసంసన్తి ఇద్ధానిసంసఞ్చేవ ఆనిసంసఞ్చ. అధిట్ఠానం వికుబ్బనన్తి అధిట్ఠానవిధానఞ్చేవ వికుబ్బనవిధానఞ్చ. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘పథవిం పత్థరన్తో వియా’’తిఆదినా.

ధుతఙ్గపరిహారన్తి ధుతఙ్గానం పరిహరణవిధిం. పరిహరణగ్గహణేనేవ సమాదానం సిద్ధం హోతీతి తం న గహితం. ఆనిసంసన్తి తంతంధుతఙ్గపరిహరణే దట్ఠబ్బం ఆనిసంసమేవ. సమోధానన్తి ‘‘ఏత్తకా పిణ్డపాతపటిసంయుత్తా, ఏత్తకా సేనాసనపటిసంయుత్తా’’తి పచ్చయవసేన అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ అన్తోగధత్తా. అధిట్ఠానన్తి అధిట్ఠానవిధిం. భేదన్తి ఉక్కట్ఠాదిభేదఞ్చేవ భిన్నాకారఞ్చ.

పరికమ్మన్తి ‘‘దిబ్బచక్ఖు ఏవం ఉప్పాదేతబ్బం, ఏవం విసోధేతబ్బ’’న్తిఆదినా పరికమ్మవిధానం. ఆనిసంసన్తి పరేసం అజ్ఝాసయానురూపాయతనాదిఆనిసంసపభేదం. ఉపక్కిలేసన్తి సాధారణం అసాధారణం దువిధం ఉపక్కిలేసం. విపస్సనాభావనుపక్కిలేసా హి దిబ్బచక్ఖుస్స ఉపక్కిలేసాతి వేదితబ్బా.

సఙ్ఖేపవిత్థారగమ్భీరుత్తానవిచిత్రకథాదీసూతి సఙ్ఖేపో విత్థారో గమ్భీరతా ఉత్తానతా విచిత్రభావో నేయ్యత్థతా నీతత్థతాతి ఏవమాదీసు ధమ్మస్స కథేతబ్బప్పకారేసు తం తం కథేతబ్బాకారం.

ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, పకారత్థో వా. తేన –

‘‘ఆదిమ్హి సీలం దేసేయ్య, (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౯౦; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౯౧)

మజ్ఝే చిత్తం వినిద్దిసే;

అన్తే పఞ్ఞా కథేతబ్బా,

ఏసో ధమ్మకథావిధో’’తి. –

ఏవం కథేతబ్బాకారం సఙ్గణ్హాతి.

‘‘సిథిలం ధనితఞ్చ దీఘరస్సం, గరుకం లహుకఞ్చ నిగ్గహీతం;

సమ్బన్ధం వవత్థితం విముత్తం, దసధా బ్యఞ్జనబుద్ధియా పభేదో’’తి. (దీ. ని. ౧.౧౯౦; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౯౧; పరి. ౪౮౫) –

ఏవం వుత్తం దసవిధం బ్యఞ్జనబుద్ధిం. అట్ఠుప్పత్తిన్తి తస్స తస్స సుత్తస్స జాతకస్స చ అట్ఠుప్పత్తిం. అనుసన్ధిన్తి పచ్ఛానుసన్ధిఆదిఅనుసన్ధిం. పుబ్బాపరన్తి సమ్బన్ధం. ఇదం పదం ఏవం వత్తబ్బం, ఇదం పుబ్బాపరం ఏవం గహేతబ్బన్తి.

కులసఙ్గణ్హనపరిహారన్తి లాభుప్పాదనత్థం కులానం సఙ్గణ్హనవిధినో పరిహరణం తన్నియమితం ఏకన్తికం కులసఙ్గహణవిధిం.

చఙ్కమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సగాథాసుత్తవణ్ణనా

౧౦౦. ‘‘ధాతుసో సంసన్దన్తీ’’తి ఇదం అజ్ఝాసయతో సరిక్ఖతాదస్సనం, న కాయేన మిస్సీభావదస్సనన్తి ఆహ ‘‘సముద్దన్తరే’’తిఆది. నిరన్తరోతి నిబ్బిసేసో. సంసగ్గాతి పఞ్చవిధసంసగ్గహేతు. సంసగ్గగహణేన చేత్థ సంసగ్గవత్థుకా తణ్హా గహితా. తేనాహ ‘‘దస్సన…పే… స్నేహేనా’’తి.

వనతి భజతి సజ్జతి తేనాతి వనం, వనథోతి చ కిలేసో వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘వనథో జాతోతి కిలేసవనం జాత’’న్తి. ఇతరే సంసగ్గమూలకాతి తమేవ పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘అదస్సనేనా’’తి. సాధుజీవీతి సాధు సుట్ఠు జీవీ, తంజీవనసీలో. తేనాహ ‘‘పరిసుద్ధజీవితం జీవమానో’’తి.

సగాథాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. అస్సద్ధసంసన్దనసుత్తవణ్ణనా

౧౦౧. నిరోజాతి సద్ధాస్నేహాభావేన నిస్నేహా. తతో ఏవ అరసభావేన నిరసా. ఏకసదిసాతి సమసమా నిబ్బిసేసా. తేనాహ ‘‘నిరన్తరా’’తి. అలజ్జితాయ ఏకసీమకతా భిన్నమరియాదా. సద్ధా తేసం అత్థీతి సద్ధా. తన్తిపాలకాతి సద్ధమ్మతన్తియా పాలకా. వంసానురక్ఖకాతి అరియవంసస్స అనురక్ఖకా. ఆరద్ధవీరియాతి పగ్గహితవీరియా. యస్మా తాదిసానం వీరియం పరిపుణ్ణం నామ హోతి కిచ్చసిద్ధియా, తస్మా వుత్తం ‘‘పరిపుణ్ణపరక్కమా’’తి. సబ్బకిచ్చపరిగ్గాహికాయాతి చతున్నం సతిపట్ఠానానం భావనాకిచ్చపరిగ్గాహికాయ.

అస్సద్ధసంసన్దనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮-౧౨. అస్సద్ధమూలకసుత్తాదివణ్ణనా

౧౦౨-౧౦౬. అట్ఠమాదీనీతి అట్ఠమం నవమం దసమం ఏకాదసమం ద్వాదసమన్తి ఇమాని పఞ్చ సుత్తానీతి ఏకే. అపరే పన నవ సుత్తానీతి ఇచ్ఛన్తి. స్వాయమత్థో అట్ఠకథాయం వుత్తోయేవ. పాళియఞ్చ కేసుచి పోత్థకేసు లిఖీయతి.

అస్సద్ధమూలకసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.