౩. పుత్తమంసూపమసుత్తవణ్ణనా

౬౩. వుత్తనయమేవాతి హేట్ఠా ఆహారవగ్గస్స పఠమసుత్తే వుత్తనయమేవ. లాభసక్కారేనాతి లాభసక్కారసఙ్ఖాతాయ అట్ఠుప్పత్తియాతి కేచి. లాభసక్కారే వా అట్ఠుప్పత్తియాతి అపరే. యో హి లాభసక్కారనిమిత్తం పచ్చయేసు గేధేన భిక్ఖూనం అపచ్చవేక్ఖితపరిభోగో జాతో, తం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా భగవా ఇమం దేసనం నిక్ఖిపి. యమకమహామేఘోతి హేట్ఠా ఓలమ్బనఉపరిఉగ్గమనవసేన సతపటలసహస్సపటలో యుగళమహామేఘో.

తిట్ఠన్తి చేవ భగవతి కత్థచి నిబద్ధవాసం వసన్తే, చారికమ్పి గచ్ఛన్తే అనుబన్ధన్తి చ. భిక్ఖూనమ్పి యేభుయ్యేన కప్పసతసహస్సం తతో భియ్యోపి పూరితదానపారమిసఞ్చయత్తా తదా మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జతీతి వుత్తం ‘‘ఏవం భిక్ఖుసఙ్ఘస్సపీ’’తి. సక్కతోతి సక్కారప్పత్తో. గరుకతోతి గరుకారప్పత్తో. మానితోతి బహుమతో మనసా పియాయితో చ. పూజితోతి మాలాదిపూజాయ చేవ చతుపచ్చయాభిపూజాయ చ పూజితో. అపచితోతి అపచాయనప్పత్తో. యస్స హి చత్తారో పచ్చయే సక్కత్వా సుఅభిసఙ్ఖతే పణీతపణీతే ఉపనేన్తి, సో సక్కతో. యస్మిం గరుభావం పచ్చుపట్ఠపేత్వా దేన్తి, సో గరుకతో. యం మనసా పియాయన్తి బహుమఞ్ఞన్తి, సో బహుమతో. యస్స సబ్బమేతం పూజావసేన కరోన్తి, సో పూజితో. యస్స అభివాదనపచ్చుట్ఠానఞ్జలికమ్మాదివసేన పరమనిపచ్చకారం కరోన్తి, సో అపచితో. భగవతి భిక్ఖుసఙ్ఘే చ లోకో ఏవం పటిపన్నో. తేన వుత్తం ‘‘తేన ఖో పన సమయేన…పే… పరిక్ఖారాన’’న్తి (ఉదా. ౧౪; సం. ని. ౨.౭౦). లాభగ్గయసగ్గప్పత్తన్తి లాభస్స చ యసస్స చ అగ్గం ఉక్కంసం పత్తం.

పఠమాహారవణ్ణనా

అస్సాతి భగవతో. ధమ్మసభావచిన్తావసేన పవత్తం సహోత్తప్పఞాణం ధమ్మసంవేగో. ధువపటిసేవనట్ఠానఞ్హేతం సత్తానం, యదిదం ఆహారపరిభోగో, తస్మా న తత్థ అపచ్చవేక్ఖణమత్తేన పారాజికం పఞ్ఞపేతుం సక్కాతి అధిప్పాయో. ఆహారాతి ‘‘పచ్చయా’’తిఆదినా పుబ్బే ఆహారేసు వుత్తవిధిం సన్ధాయ ఆహ ‘‘ఆహారా’’తిఆది. ఇదాని తత్థ కత్తబ్బం అత్థవణ్ణనం సన్ధాయ ‘‘హేట్ఠా వుత్తత్థమేవా’’తి వుత్తం.

ఆదీనవన్తి దోసం. జాయాతి భరియా. పతీతి భత్తా. అపేక్ఖాసద్దా చేతే పితాపుత్తసద్దా వియ, పాళియం పన ఆ-కారస్స రస్సత్తం సానునాసికఞ్చ కత్వా వుత్తం ‘‘జాయమ్పతికా’’తి. సమ్మా ఫలం వహతీతి సమ్బలం, సుఖావహన్తి అత్థో. తథా హి తం ‘‘పథే హితన్తి పాథేయ్య’’న్తి వుచ్చతి. మగ్గస్స కన్తారపరియాపన్నత్తా వుత్తం ‘‘కన్తారభూతం మగ్గ’’న్తి. దుల్లభతాయ తం ఉదకం తత్థ తారేతీతి కన్తారం, నిరుదకం మహావనం. రుళ్హీవసేన ఇతరమ్పి మహావనం తథా వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘చోరకన్తార’’న్తిఆది. పరరాజూనం వేరిఆదీనఞ్చ వసేన సప్పటిభయమ్పి అరఞ్ఞం ఏత్థేవ సఙ్గహం గచ్ఛతీతి వుత్తం ‘‘పఞ్చవిధ’’న్తి.

ఘనఘనట్ఠానతోతి మంసస్స బహలబహలం థూలథూలం హుత్వా ఠితట్ఠానతో. ‘‘తాదిసఞ్హి మంసం గహేత్వా సుక్ఖాపితం వల్లూరం. సూలే ఆవునిత్వా పక్కమంసం సూలమంసం. విరళచ్ఛాయాయం నిసీదింసు గన్తుం అసమత్థో హుత్వా. గోవతకుక్కురవతదేవతాయాచనాదీహీతి గోవతకుక్కురవతాదివతచరణేహి చేవ దేవతాయాచనాదీహి పణిధికమ్మేహి చ మహన్తం దుక్ఖం అనుభూతం.

యస్మా పన సాసనే సమ్మాపటిపజ్జన్తస్స భిక్ఖునో ఆహారపరిభోగస్స ఓపమ్మభావేన తేసం జాయమ్పతికానం పుత్తమంసపరిభోగో ఇధ భగవతా ఆనీతో, తస్మాస్స నానాకారేహి ఓపమ్మత్తం విభావేతుం ‘‘తేసం సో పుత్తమంసాహారో’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ సజాతిమంసతాయాతి సమానజాతికమంసభావేన, మనుస్సమంసభావేనాతి అత్థో. మసుస్సమంసఞ్హి కులప్పసుతమనుస్సానం అమనుఞ్ఞం హోతి అపరిచితభావతో గారయ్హభావతో చ, తతో ఏవ ఞాతిఆదిమంసతాయాతిఆది వుత్తం. తరుణమంసతాయాతిఆది పన సభావతో అనభిసఙ్ఖారతో చ అమనుఞ్ఞాతి కత్వా వుత్తం. అధూపితతాయాతి అధూపితభావతో. మజ్ఝత్తభావేయేవ ఠితా. తతో ఏవ నిచ్ఛన్దరాగపరిభోగే ఠితాతి వుత్తం కన్తారతో నిత్థరణజ్ఝాసయతాయ. ఇదాని యే చ తే అనపనీతాహారో, న యావదత్థపరిభోగో విగతమచ్ఛేరమలతా సమ్మోహాభావో ఆయతిం తత్థ పత్థనాభావో సన్నిధికారాభావో అపరిచ్చజనమదత్థాభావో అహీళనా అవివాదపరిభోగో చాతి ఉపమాయం లబ్భమానా పకారవిసేసా, తే తథా నీహరిత్వా ఉపమేయ్యే యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘న అట్ఠిన్హారుచమ్మనిస్సితట్ఠానానీ’’తిఆది వుత్తం. తం కారణన్తి తం తేసం జాయమ్పతీనం యావదేవ కన్తారనిత్థరణత్థాయ పుత్తమంసపరిభోగసఙ్ఖాతం కారణం.

నిస్సన్దపాటికుల్యతం పచ్చవేక్ఖన్తోపి కబళీకారాహారం పరివీమంసతి. యథా తే జాయమ్పతికాతిఆదిపి ఓపమ్మసంసన్దనం. ‘‘పరిభుఞ్జితబ్బో ఆహారో’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి. అపటిక్ఖిపిత్వాతి అనపనేత్వా. వట్టకేన వియ కుక్కుటేన వియ చాతి విసదిసూదాహరణం. ఓధిం అదస్సేత్వాతి మహన్తగ్గహణవసేన ఓధిం అకత్వా. సీహేన వియాతి సదిసూదాహరణం. సో కిర సపదానమేవ ఖాదతి.

అగధితఅముచ్ఛితాదిభావేన పరిభుఞ్జితబ్బతో ‘‘అమచ్ఛరాయిత్వా’’తిఆది వుత్తం. అబ్భన్తరే అత్తా నామ అత్థీతి దిట్ఠి అత్తూపలద్ధి, తంసహగతేన సమ్మోహేన అత్తా ఆహారం పరిభుఞ్జతీతి. సతిసమ్పజఞ్ఞవసేనపీతి ‘‘అసితే పీతే ఖాయితే సాయితే సమ్పజానకారీ హోతీ’’తి ఏత్థ వుత్తసతిసమ్పజఞ్ఞవసేనపి.

‘‘అహో వత మయం…పే… లభేయ్య’’న్తి పత్థనం వా, ‘‘హియ్యో వియ…పే… న లద్ధ’’న్తి అనుసోచనం వా అకత్వాతి యోజనా.

‘‘సన్నిధిం న అకంసు, భూమియం వా నిఖణింసు, అగ్గినా వా ఝాపయింసూ’’తి న-కారం ఆనేత్వా యోజనా. ఏవం సబ్బత్థ.

పిణ్డపాతం వా అహీళేన్తేన దాయకం వా అహీళేన్తేన పరిభుఞ్జితబ్బోతి యోజనా. స పత్తపాణీతి సో పత్తహత్థో. నావజానియాతి న అవజానియా. అతిమఞ్ఞతీతి అతిక్కమిత్వా మఞ్ఞతి, అవజానాతీతి అత్థో.

‘‘తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిఞ్ఞాతే’’తి వత్వా తాహి కబళీకారాహారస్స పరిజాననవిధిం దస్సేన్తో ‘‘కథ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ సవత్థుకవసేనాతి ససమ్భారవసేన, సభావతో పన రూపాహరణం ఓజమత్తం హోతి. ఇదఞ్హి కబళీకారాహారస్స లక్ఖణం. కామం రసారమ్మణం జివ్హాపసాదే పటిహఞ్ఞతి, తేన పన అవినాభావతో సమ్పత్తవిసయగాహితాయ చ జివ్హాపసాదస్స ‘‘ఓజట్ఠమకరూపం కత్థ పటిహఞ్ఞతీ’’తి వుత్తం. తస్సాతి జివ్హాపసాదస్స. ఇమే ధమ్మాతి ఇమే యథావుత్తభూతుపాదాయధమ్మా. తన్తి రూపఖన్ధం. పరిగ్గణ్హతోతి పరిగ్గణ్హన్తస్స. ఉప్పన్నా ఫస్సపఞ్చమకా ధమ్మాతి సబ్బేపి యే యథానిద్ధారితా, తేహి సహప్పవత్తావ సబ్బేపి ఇమే. సరసలక్ఖణతోతి అత్తనో కిచ్చతో లక్ఖణతో చ. తేసం నామరూపభావేన వవత్థపితానం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం పచ్చయో విఞ్ఞాణం. ‘‘తస్స సఙ్ఖారా తేసం అవిజ్జా’’తి ఏవం ఉద్ధం ఆరోహనవసేన పచ్చయం. అధోఓరోహనవసేన పన సళాయతనాదికే పరియేసన్తో అనులోమపటిలోమం పటిచ్చసముప్పాదం పస్సతి. సళాయతనాదయోపి హి రూపారూపధమ్మానం యథారహం పచ్చయభావేన వవత్థపేతబ్బాతి. యాథావతో దిట్ఠత్తాతి ‘‘ఇదం రూపం, ఏత్తకం రూపం, న ఇతో భియ్యో, ఇదం నామం, ఏత్తకం నామం, న ఇతో భియ్యో’’తి చ యథాభూతం దిట్ఠత్తా. అనిచ్చానుపస్సనా, దుక్ఖానుపస్సనా, అనత్తానుపస్సనా, నిబ్బిదానుపస్సనా, విరాగానుపస్సనా, నిరోధానుపస్సనా, పటినిస్సగ్గానుపస్సనాతి ఇమాసం సత్తన్నం అనుపస్సనానం వసేన. సోతి కబళీకారాహారో. తిలక్ఖణ…పే… సఙ్ఖాతాయాతి అనిచ్చతాదీనం తిణ్ణం లక్ఖణానం పటివిజ్ఝనవసేన లక్ఖణవన్తసమ్మసనవసేన చ పవత్తఞాణసఙ్ఖాతాయ. పరిఞ్ఞాతో హోతి అనవసేసతో నామరూపస్స ఞాతత్తా తప్పరియాపన్నత్తా చ ఆహారస్స. తేనాహ ‘‘తస్మిం యేవా’’తిఆది. ఛన్దరాగావకడ్ఢనేనాతి ఛన్దరాగస్స పజహనేన.

పఞ్చ కామగుణా కారణభూతా ఏతస్స అత్థీతి పఞ్చకామగుణికో. తేనాహ ‘‘పఞ్చకామగుణసమ్భవో’’తి. ఏకిస్సా తణ్హాయ పరిఞ్ఞా ఏకపరిఞ్ఞా. సబ్బస్స పఞ్చకామగుణికస్స రాగస్స పరిఞ్ఞా, సబ్బపరిఞ్ఞా. తదుభయస్సపి మూలభూతస్స ఆహారస్స పరిఞ్ఞా మూలపరిఞ్ఞా. ఇదాని ఇమా తిస్సోపి పరిఞ్ఞాయో విభాగేన దస్సేతుం ‘‘యో భిక్ఖూ’’తిఆది ఆరద్ధం. జివ్హాద్వారే ఏకరసతణ్హం పరిజానాతీతి జివ్హాయ రసం సాయిత్వా ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి ‘‘యో యమేత్థ రసో, సో వత్థుకామవసేన ఓజట్ఠమకరూపం హోతి జివ్హాయతనం పసాదో. సో కిం నిస్సితో? చతుమహాభూతనిస్సితో. తంసహజాతో వణ్ణో గన్ధో రసో ఓజా జీవితిన్ద్రియన్తి ఇమే ధమ్మా రూపక్ఖన్ధో నామ. యో తస్మిం రసే అస్సాదో, అయం రసతణ్హా. తంసహగతా ఫస్సాదయో ధమ్మా చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా’’తిఆదివసేన. సబ్బం అట్ఠకథాయం ఆగతవసేన వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘తేన పఞ్చకామగుణికో రాగో పరిఞ్ఞాతోవ హోతీ’’తి. తత్థ తేనాతి యో భిక్ఖు జివ్హాద్వారే రసతణ్హం పరిజానాతి, తేన. కథం పన ఏకస్మిం ద్వారే తణ్హం పరిజానతో పఞ్చసు ద్వారేసు రాగో పరిఞ్ఞాతో హోతీతి ఆహ ‘‘కస్మా’’తిఆది. తస్సాయేవాతి తణ్హాయ ఏవ తణ్హాసామఞ్ఞతో ఏకత్తనయవసేన వుత్తం. తత్థాతి పఞ్చసు ద్వారేసు. ఉప్పజ్జనతోతి రూపరాగాదిభావేన ఉప్పజ్జనతో. లోభో ఏవ హి తణ్హాయనట్ఠేన ‘‘తణ్హా’’తిపి, రజ్జనట్ఠేన ‘‘రాగో’’తిపి వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘సాయేవ హీ’’తిఆది. ఇదాని వుత్తమేవత్థం ‘‘యథా’’తిఆదినా ఉపమాయ సమ్పిణ్డేతి. పఞ్చమగ్గే హనతోతి పఞ్చసు మగ్గేసు సఞ్చరిత్తం కరోన్తేన మగ్గగామినో హనన్తో ‘‘మగ్గే హనతో’’తి వుత్తో.

సబ్యఞ్జనే పిణ్డపాతసఞ్ఞితే భత్తసమూహే మనుఞ్ఞే రూపే రూపసద్దాదయో లబ్భన్తి, తత్థ పఞ్చకామగుణరాగస్స సమ్భవం దస్సేతుం ‘‘కథ’’న్తిఆది వుత్తం. సతిసమ్పజఞ్ఞేన పరిగ్గహేత్వాతి సబ్బభాగియేన కమ్మట్ఠానపరిపాలకేన పరిగ్గహేత్వా. నిచ్ఛన్దరాగపరిభోగేనాతి మగ్గాధిగమసిద్ధేన నిచ్ఛన్దరాగపరిభోగేన పరిభుత్తే. సోతి కామగుణికో రాగో.

తస్మిం సతీతి కబళీకారాహారే సతి. తస్సాతి పఞ్చకామగుణికరాగస్స. ఉప్పత్తితోతి ఉప్పజ్జనతో. న హి ఆహారాలాభేన జిఘచ్ఛాదుబ్బల్యపరేతస్స కామపరిభోగిచ్ఛా సమ్భవతి. ఉపనిజ్ఝానచిత్తన్తి రాగవసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం ఓలోకనచిత్తం.

నత్థి తం సంయోజనన్తి పఞ్చవిధమ్పి ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనం సన్ధాయ వుత్తం. తేనాహ ‘‘తేన రాగేన…పే… నత్థీ’’తి. తేనాతి కామరాగేన. ఏత్తకేనాతి యథావుత్తాయ దేసనాయ. కథేతుం వట్టతీతి ఇమం పఠమాహారకథం కథేన్తేన ధమ్మకథికేన.

పఠమాహారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియాహారవణ్ణనా

దుతియేతి దుతియే ఆహారే. ఉద్దాలితచమ్మాతి ఉప్పాటితచమ్మా, సబ్బసో అపనీతచమ్మాతి అత్థో. న సక్కోతి దుబ్బలభావతో, తథా హి ఇత్థీ ‘‘అబలా’’తి వుచ్చతి. సిలాకుట్టాదీనన్తి ఆది-సద్దేన ఇట్ఠకకుట్టమత్తికాకుట్టాదీనం సఙ్గహో. ఉణ్ణనాభీతి మక్కటకం. సరబూతి ఘరగోళికా. ఉచ్చాలిఙ్గపాణకా నామ లోమసా పాణకా. ఆకాసనిస్సితాతి ఆకాసచారినో. లుఞ్చిత్వాతి ఉప్పాటేత్వా.

తిస్సో పరిఞ్ఞాతి హేట్ఠా వుత్తా ఞాతపరిఞ్ఞాదయో తిస్సో పరిఞ్ఞా. తమ్మూలకత్తాతి ఫస్సమూలకత్తా. దేసనా యావ అరహత్తా కథితా సబ్బసో వేదనాసు పరిఞ్ఞాతాసు కిలేసానం లేసస్సపి అభావతో.

దుతియాహారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తతియాహారవణ్ణనా

అఙ్గారకాసున్తి అఙ్గారరాసిం. ఫుణన్తీతి అత్తనో ఉపరి సయమేవ ఆకిరన్తీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘నరా రుదన్తా పరిదడ్ఢగత్తా’’తి. నరాతి పురిసాతి అత్థో, న మనుస్సా. భయఞ్హి మం విన్దతీతి భయస్స వసేన కరోన్తో భయం లభతి నామ. సన్తరమానోవాతి సుట్ఠు తరమానో ఏవ హుత్వా. పోరిసం వుచ్చతి పురిసప్పమాణం, తస్మా అతిరేకపోరిసా పురిసప్పమాణతో అధికా. తేనాహ ‘‘పఞ్చరతనప్పమాణా’’తి. అస్సాతి కాసుయా. తదభావేతి తేసం జాలాధూమానం అభావే. ఆరకావస్సాతి ఆరకా ఏవ అస్స.

అఙ్గారకాసు వియ తేభూమకవట్టం ఏకాదసన్నం అగ్గీనం వసేన మహాపరిళాహతో. జివి…పే… పుథుజ్జనో తేహి అగ్గీహి దహితబ్బతో. ద్వే బల…పే… కమ్మం అనిచ్ఛన్తస్సేవ తస్స వట్టదుక్ఖే పాతనతో. ఆయూహనూపకడ్ఢనానం కాలభేదో న చిన్తేతబ్బో ఏకన్తభావినో ఫలస్స నిప్ఫాదితత్తాతి ఆహ ‘‘కమ్మం హీ’’తిఆది.

ఫస్సే వుత్తనయేనేవాతి తత్థ ‘‘ఫస్సో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో’’తి వుత్తం, ఇధ ‘‘మనోసఞ్చేతనా సఙ్ఖారక్ఖన్ధో’’తి వత్తబ్బం. సేసం వుత్తనయమేవాతి. ‘‘తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం, ఉపాదానపచ్చయా భవో’’తి వచనతో మనోసఞ్చేతనాయ తణ్హా మూలకారణన్తి ఆహ ‘‘తణ్హామూలకత్తా మనోసఞ్చేతనాయా’’తి. తేనాహ ‘‘న హీ’’తిఆది. కేచి పన యస్మా మనోసఞ్చేతనాయ ఫలభూతం వేదనం పటిచ్చ తణ్హా ఉప్పజ్జతి, తస్మా ఏవం వుత్తన్తి వదన్తి.

తతియాహారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చతుత్థాహారవణ్ణనా

అనిట్ఠపాపనవసేన తంసమఙ్గీపుగ్గలం ఆగచ్ఛతీతి ఆగు, పాపం, తం చరతి సీలేనాతి ఆగుచారీ. తేనాహ ‘‘పాపచారి’’న్తి.

రాజా వియ కమ్మం పరమిస్సరభావతో. ఆగుచారీ పురిసో వియ…పే… పుథుజ్జనో దుక్ఖవత్థుభావతో. ఆదిన్నప్పహారవణాని తీణి సత్తిసతాని వియ పుథుజ్జనస్స ఆతురమానమహాదుక్ఖపతిట్ఠం పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం. తేనాహ సత్తి…పే… దుక్ఖన్తి.

తమ్మూలకత్తాతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణమూలకత్తా ఇతో పరం పవత్తనామరూపస్స.

చతుత్థాహారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పుత్తమంసూపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.