౭. మహావగ్గో

౧. అస్సుతవాసుత్తవణ్ణనా

౬౧. ‘‘అస్సుతవా’’తి సోతద్వారానుసారేన ఉపధారితం, ఉపధారణం వా సుతం అస్స అత్థీతి సుతవా, తప్పటిక్ఖేపేన న సుతవాతి అస్సుతవా. వా-సద్దో చాయం పసంసాయం, అతిసయస్స వా బోధనకో, తస్మా యస్స పసంసితం, అతిసయేన వా సుతం అత్థి, సో ‘‘సుతవా’’తి సంకిలేసవిద్ధంసనసమత్థో పరియత్తిధమ్మపరిచయో ‘‘తం సుత్వా తథత్తాయ పటిపత్తి చ సుతవా’’తి ఇమినా పదేన పకాసితో. అథ వా సోతబ్బయుత్తం సుత్వా కత్తబ్బనిప్ఫత్తిం సుణీతి సుతవా. తప్పటిక్ఖేపేన న సుతవాతి అస్సుతవా. తేనాహు పోరాణా ‘‘ఆగమాధిగమాభావా, ఞేయ్యో అస్సుతవా ఇతీ’’తి. తథా చాహ ‘‘ఖన్ధధాతు…పే… వినిచ్ఛయరహితో’’తి. తత్థ వాచుగ్గతకరణం ఉగ్గహో, తత్థ పరిపుచ్ఛనం పరిపుచ్ఛా, కుసలేహి సహ చోదనాపరిహరణవసేన వినిచ్ఛయస్స కారణం వినిచ్ఛయో. పుథూనన్తి బహూనం. కిలేసాదీనం కిలేసాభిసఙ్ఖారానం విత్థారేతబ్బం పటిసమ్భిదామగ్గనిద్దేసేసు (మహాని. ౫౧, ౯౪) ఆగతనయేన. అన్ధపుథుజ్జనో గహితో ‘‘నాలం నిబ్బిన్దితు’’న్తిఆదివచనతో. ఆసన్నపచ్చక్ఖవాచీ ఇదం-సద్దోతి ఆహ ‘‘ఇమస్మిన్తి పచ్చుప్పన్నపచ్చక్ఖకాయం దస్సేతీ’’తి. చతూసు మహాభూతేసు నియుత్తోతి చాతుమహాభూతికో. యథా పన మహామత్తికాయ నిబ్బత్తం మత్తికామయం, ఏవమయం చతూహి మహాభూతేహి నిబ్బత్తో ‘‘చతుమహాభూతమయో’’తి వుత్తం. నిబ్బిన్దేయ్యాతి నిబ్బిన్దనమ్పి ఆపజ్జేయ్య. నిబ్బిన్దనా నామ ఉక్కణ్ఠనా అనభిరతిభావతోతి వుత్తం ‘‘ఉక్కణ్ఠేయ్యా’’తి. విరజ్జేయ్యాతి వీతరాగో భవేయ్య. తేనాహ ‘‘న రజ్జేయ్యా’’తి. విముచ్చేయ్యాతి ఇధ పన అచ్చన్తాయ విముచ్చనం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘ముచ్చితుకామో భవేయ్యా’’తి. చతూహి చ రూపజనకపచ్చయేహి ఆగతో చయోతి, ఆచయో, వుద్ధి. చయతో అపక్కమోతి అపచయో, పరిహాని. ఆదానన్తి గహణం, పటిసన్ధియా నిబ్బత్తి. భేదోతి ఖన్ధానం భేదో. సో హి కళేవరస్స నిక్ఖేపోతి వుత్తోతి ఆహ ‘‘నిక్ఖేపనన్తి భేదో’’తి.

పఞ్ఞాయన్తీతి పకారతో ఞాయన్తి. రూపం పరిగ్గహేతుం పరిగ్గణ్హనవసేనపి రూపం ఆలమ్బితుం. అయుత్తరూపం కత్వా తణ్హాదీహి పరిగ్గహేతుం అరూపం పరిగ్గణ్హితుం యుత్తరూపం కరోతి తేసం భిక్ఖూనం సప్పాయభావతో. తేనాహ ‘‘కస్మా’’తిఆది. నిక్కడ్ఢన్తోతి తతో గాహతో నీహరన్తో.

మనాయతనస్సేవ నామం, న సమాధిపఞ్ఞత్తీనం ‘‘చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయం (సం. ని. ౧.౨౩, ౧౯౨; పేటకో. ౨౨; మి. ప. ౧.౯.౯), చిత్తో గహపతీ’’తిఆదీసు (ధ. ప. అట్ఠ. ౭౪) వియ. చిత్తీకాతబ్బభూతం వత్థు ఏతస్సాతి చిత్తవత్థు, తస్స భావో చిత్తవత్థుతా, తేన కారణేన చిత్తభావమాహ. చిత్తగోచరతాయాతి చిత్తవిచిత్తవిసయతాయ. సమ్పయుత్తధమ్మచిత్తతాయాతి రాగాదిసద్ధాదిసమ్పయుత్తధమ్మవసేన చిత్తసభావత్తా. తేన చిత్తతాయ చిత్తత్తమాహ. విజాననట్ఠేనాతి బుజ్ఝనట్ఠేన. అజ్ఝోసితన్తి అజ్ఝోసాభూతాయ తణ్హాయ గహితం. తేనాహ ‘‘తణ్హాయా’’తిఆది. పరామసిత్వాతి ధమ్మసభావం అనిచ్చతాదిం అతిక్కమిత్వా పరతో నిచ్చాదితో ఆమసిత్వా. అట్ఠసతన్తి అట్ఠాధికం సతం. నవ మానాతి సేయ్యస్స ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినా ఆగతా నవవిధమానా. బ్రహ్మజాలే ఆగతా సస్సతవాదాదయో ద్వాసట్ఠిదిట్ఠియో. ఏవన్తి వుత్తాకారేన. యస్మా తణ్హామానదిట్ఠిగ్గాహవసేన పుథుజ్జనేన దళ్హగ్గాహం గహితం, తస్మా సో తత్థ నిబ్బిన్దితుం నిబ్బిదాఞాణం ఉప్పాదేతుం న సమత్థో.

భిక్ఖవేతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, తేన ‘‘వర’’న్తి ఏవమాదికం సఙ్గణ్హాతి. ఇదం అనుసన్ధివచనం ‘‘కస్మా ఆహా’’తి కథేతుకామతాయ కారణం పుచ్ఛతి. తేనాహ ‘‘పఠమం హీ’’తిఆది. అస్సుతవతా పుథుజ్జనేన. తేనాతి భగవతా. అయుత్తరూపం కతం ‘‘నిబ్బిన్దేయ్యా’’తిఆదినా ఆదీనవస్స విభావితత్తా. అరూపే పన తథా ఆదీనవస్స అవిభావితత్తా వుత్తం ‘‘అరూపం పరిగ్గహేతుం యుత్తరూప’’న్తి, యుత్తరూపం వియ కతన్తి అధిప్పాయో. గాహోతి తణ్హామానదిట్ఠిగ్గాహో. ‘‘నిక్ఖమిత్వా అరూపం గతో’’తి ఇదం భగవతా ఆదీనవం దస్సేత్వా రూపే గాహో పటిక్ఖిత్తో, న అరూపే, తస్మా ‘‘కాతబ్బో ను ఖో సో తత్థా’’తి మిచ్ఛాగణ్హన్తానం సో తతో రూపతో నిక్ఖమిత్వా అరూపం గతో వియ హోతీతి కత్వా వుత్తం. తిట్ఠమానన్తి తిట్ఠన్తం. ‘‘ఆపజ్జిత్వా వియ హోతీ’’తి సభావేన పవత్తమానం ‘‘పఠమవయే’’తిఆదినా రూపస్స భేదం వయాదీహి విభజిత్వా దస్సేతి.

పాదస్స ఉద్ధరణేతి యథా ఠపితస్స పాదస్స ఉక్ఖిపనే. అతిహరణన్తి యథాఉద్ధతం యథాట్ఠితట్ఠానం అతిక్కమిత్వా హరణం. వీతిహరణన్తి ఉద్ధతో పాదో యథాట్ఠితం పాదం యథా న ఘట్టేతి, ఏవం థోకం పస్సతో పరిణామేత్వా హరణం. వోస్సజ్జనన్తి తథా పరపాదం వీతిసారేత్వా భూమియం నిక్ఖిపనత్థం అవోస్సజ్జనం. సన్నిక్ఖేపనన్తి వోస్సజ్జేత్వా భూమియం సమం నిక్ఖిపనం ఠపనం. సన్నిరుజ్ఝనన్తి నిక్ఖిత్తస్స సబ్బసో నిరుజ్ఝనం ఉప్పీళనం. తత్థ తత్థేవాతి తస్మిం తస్మిం పఠమవయాదికే ఏవ. అవధారణేన తేసం కోట్ఠాసన్తరసఙ్కమనాభావమాహ. ఓధీతి భావో, పబ్బన్తి సన్ధి. పఠమవయాదయో ఏవ హేత్థ ఓధి పబ్బన్తి చ అధిప్పేతా. పటపటాయన్తాతి ‘‘పటపటా’’ఇతి కరోన్తా వియ, తేన నేసం పవత్తిక్ఖణస్స ఇత్తరతం దస్సేతి. ఏతన్తి ఏతం రూపధమ్మానం యథావుత్తం తత్థ తత్థేవ భిజ్జనం ఏవం వుత్తప్పకారమేవ. వట్టిప్పదేసన్తి వట్టియా పులకం బరహం. తఞ్హి వట్టియా పులకం అనతిక్కమిత్వావ సా దీపజాలా భిజ్జతి. పవేణిసమ్బన్ధవసేనాతి సన్తతివసేన.

రత్తిన్తి రత్తియం. భుమ్మత్థే హేతం ఉపయోగవచనం. ఏవం పన అత్థో న గహేతబ్బో అనుప్పన్నస్స నిరోధాభావతో. పురిమపవేణితోతి రూపే వుత్తపవేణితో. అనేకాని చిత్తకోటిసతసహస్సాని ఉప్పజ్జన్తీతి వుత్తమత్థం థేరవాదేన దీపేతుం ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆది వుత్తం. అడ్ఢచూళన్తి థోకేన ఊనం ఉపడ్ఢం, తస్స పన ఉపడ్ఢం అధికారతో వాహసతస్సాతి విఞ్ఞాయతి. ‘‘అడ్ఢచుద్దస’’న్తి కేచి, ‘‘అడ్ఢచతుత్థ’’న్తి అపరే. ‘‘సాధికం దియడ్ఢసతం వాహా’’తి దళ్హం కత్వా వదన్తీతి వీమంసితబ్బం. చతునాళికో తుమ్బో. మహారఞ్ఞతాయ పవద్ధం వనం పవనన్తి ఆహ ‘‘పవనేతి మహావనే’’తి. తన్తి పఠమం గహితసాఖం. అయమత్థోతి అయం భూమిం అనోతరిత్వా ఠితసాఖాయ ఏవ గహణసఙ్ఖాతో అత్థో. ఏతదత్థమేవ హి భగవా ‘‘అరఞ్ఞే’’తి వత్వాపి ‘‘పవనే’’తి ఆహ.

అరఞ్ఞమహావనం వియాతి అరఞ్ఞట్ఠానే బ్రహారఞ్ఞే వియ. ఆరమ్మణోలమ్బనన్తి ఆరమ్మణస్స అవలమ్బనం. న వత్తబ్బం ఆరమ్మణపచ్చయేన వినా అనుప్పజ్జనతో. ఏకజాతియన్తి రూపాదినీలాదిఏకసభావం. ‘‘దిస్సతి, భిక్ఖవే, ఇమస్స చాతుమహాభూతికస్స కాయస్స ఆచయోపి అపచయోపీ’’తి వదన్తేన రూపతో నీహరిత్వా అరూపే గాహో పతిట్ఠాపితో నామ, ‘‘వరం, భిక్ఖవే, అస్సుతవా పుథుజ్జనో’’తిఆదిం వదన్తేన అరూపతో నీహరిత్వా రూపే గాహో పతిట్ఠాపితో నామ.

నన్తి గాహం. ఉభయతోతి రూపతో చ అరూపతో చ. హరిస్సామీతి నీహరిస్సామి. పరివత్తేత్వాతి మన్తం జప్పిత్వా. కణ్ణే ధుమేత్వాతి కణ్ణే ధమేత్వా. అస్సాతి విసస్స. నిమ్మథేత్వాతి నిమ్మద్దిత్వా, నీహరిత్వాతి అధిప్పాయో.

మగ్గోతి లోకుత్తరమగ్గో. ‘‘నిబ్బిన్ద’’న్తి ఇమినా బలవవిపస్సనా కథితా.

అస్సుతవాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియఅస్సుతవాసుత్తవణ్ణనా

౬౨. పచ్చయభావేన సుఖవేదనాయ హితన్తి సుఖవేదనియం. తేనాహ ‘‘సుఖవేదనాయ పచ్చయ’’న్తి. పచ్చయభావో చ ఉపనిస్సయకోటియా, న సహజాతకోటియా. తేనాహ ‘‘నను చా’’తిఆది. జవనవేదనాయాతి జవనచిత్తసహగతాయ వేదనాయ. తం సన్ధాయాతి తం ఉపనిస్సయపచ్చయతం సన్ధాయ. ఏతన్తి ఏతం ‘‘సుఖవేదనాయ పచ్చయ’’న్తి వచనం వుత్తం. ఏసేవ నయోతి ఇమినా ‘‘నను చ సోతసమ్ఫస్సో సుఖవేదనాయ పచ్చయో న హోతీ’’తి ఏవమాదిం అతిదిసతి. సో సమ్ఫస్సో జాతి ఉప్పత్తిట్ఠానం ఏతస్సాతి తజ్జాతికం, వేదయితం. తం పన యస్మా తస్స ఫస్సస్స అనుచ్ఛవికమేవ హోతి, తస్మా తస్సారుప్పం తస్స ఫస్సస్స అనురూపన్తి చ అత్థో వుత్తో. వుత్తనయేనాతి ‘‘సుఖవేదనాయ పచ్చయో’’తిఆదినా వుత్తవిధిఅనుసారేన. అధరారణియం ఉత్తరారణియా మన్తనవసేన ఘట్టనం ఇవ సఙ్ఘట్టనం ఫస్సేన యుగగ్గాహో, తస్స పన ఘట్టనస్స నిరన్తరప్పవత్తియా పిణ్డితభావో ఇధ సమోధానం, న కేసఞ్చి ద్విన్నం తిణ్ణం వా సహావట్ఠానన్తి వుత్తం ‘‘సఙ్ఘట్టనసమ్పిణ్డనేనాతి అత్థో’’తి. అగ్గిచుణ్ణోతి విప్ఫులిఙ్గం. వత్థూతి చక్ఖాదివత్థు విసయసఙ్ఘట్టనతో. లబ్భమానోవ ధమ్మో సఙ్ఘట్టనం వియ గయ్హతీతి వుత్తం ‘‘సఙ్ఘట్టనం వియ ఫస్సో’’తి. ఉస్మాధాతు వియ వేదనా దుక్ఖసభావత్తా.

దుతియఅస్సుతవాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పుత్తమంసూపమసుత్తవణ్ణనా

౬౩. వుత్తనయమేవాతి హేట్ఠా ఆహారవగ్గస్స పఠమసుత్తే వుత్తనయమేవ. లాభసక్కారేనాతి లాభసక్కారసఙ్ఖాతాయ అట్ఠుప్పత్తియాతి కేచి. లాభసక్కారే వా అట్ఠుప్పత్తియాతి అపరే. యో హి లాభసక్కారనిమిత్తం పచ్చయేసు గేధేన భిక్ఖూనం అపచ్చవేక్ఖితపరిభోగో జాతో, తం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా భగవా ఇమం దేసనం నిక్ఖిపి. యమకమహామేఘోతి హేట్ఠా ఓలమ్బనఉపరిఉగ్గమనవసేన సతపటలసహస్సపటలో యుగళమహామేఘో.

తిట్ఠన్తి చేవ భగవతి కత్థచి నిబద్ధవాసం వసన్తే, చారికమ్పి గచ్ఛన్తే అనుబన్ధన్తి చ. భిక్ఖూనమ్పి యేభుయ్యేన కప్పసతసహస్సం తతో భియ్యోపి పూరితదానపారమిసఞ్చయత్తా తదా మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జతీతి వుత్తం ‘‘ఏవం భిక్ఖుసఙ్ఘస్సపీ’’తి. సక్కతోతి సక్కారప్పత్తో. గరుకతోతి గరుకారప్పత్తో. మానితోతి బహుమతో మనసా పియాయితో చ. పూజితోతి మాలాదిపూజాయ చేవ చతుపచ్చయాభిపూజాయ చ పూజితో. అపచితోతి అపచాయనప్పత్తో. యస్స హి చత్తారో పచ్చయే సక్కత్వా సుఅభిసఙ్ఖతే పణీతపణీతే ఉపనేన్తి, సో సక్కతో. యస్మిం గరుభావం పచ్చుపట్ఠపేత్వా దేన్తి, సో గరుకతో. యం మనసా పియాయన్తి బహుమఞ్ఞన్తి, సో బహుమతో. యస్స సబ్బమేతం పూజావసేన కరోన్తి, సో పూజితో. యస్స అభివాదనపచ్చుట్ఠానఞ్జలికమ్మాదివసేన పరమనిపచ్చకారం కరోన్తి, సో అపచితో. భగవతి భిక్ఖుసఙ్ఘే చ లోకో ఏవం పటిపన్నో. తేన వుత్తం ‘‘తేన ఖో పన సమయేన…పే… పరిక్ఖారాన’’న్తి (ఉదా. ౧౪; సం. ని. ౨.౭౦). లాభగ్గయసగ్గప్పత్తన్తి లాభస్స చ యసస్స చ అగ్గం ఉక్కంసం పత్తం.

పఠమాహారవణ్ణనా

అస్సాతి భగవతో. ధమ్మసభావచిన్తావసేన పవత్తం సహోత్తప్పఞాణం ధమ్మసంవేగో. ధువపటిసేవనట్ఠానఞ్హేతం సత్తానం, యదిదం ఆహారపరిభోగో, తస్మా న తత్థ అపచ్చవేక్ఖణమత్తేన పారాజికం పఞ్ఞపేతుం సక్కాతి అధిప్పాయో. ఆహారాతి ‘‘పచ్చయా’’తిఆదినా పుబ్బే ఆహారేసు వుత్తవిధిం సన్ధాయ ఆహ ‘‘ఆహారా’’తిఆది. ఇదాని తత్థ కత్తబ్బం అత్థవణ్ణనం సన్ధాయ ‘‘హేట్ఠా వుత్తత్థమేవా’’తి వుత్తం.

ఆదీనవన్తి దోసం. జాయాతి భరియా. పతీతి భత్తా. అపేక్ఖాసద్దా చేతే పితాపుత్తసద్దా వియ, పాళియం పన ఆ-కారస్స రస్సత్తం సానునాసికఞ్చ కత్వా వుత్తం ‘‘జాయమ్పతికా’’తి. సమ్మా ఫలం వహతీతి సమ్బలం, సుఖావహన్తి అత్థో. తథా హి తం ‘‘పథే హితన్తి పాథేయ్య’’న్తి వుచ్చతి. మగ్గస్స కన్తారపరియాపన్నత్తా వుత్తం ‘‘కన్తారభూతం మగ్గ’’న్తి. దుల్లభతాయ తం ఉదకం తత్థ తారేతీతి కన్తారం, నిరుదకం మహావనం. రుళ్హీవసేన ఇతరమ్పి మహావనం తథా వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘చోరకన్తార’’న్తిఆది. పరరాజూనం వేరిఆదీనఞ్చ వసేన సప్పటిభయమ్పి అరఞ్ఞం ఏత్థేవ సఙ్గహం గచ్ఛతీతి వుత్తం ‘‘పఞ్చవిధ’’న్తి.

ఘనఘనట్ఠానతోతి మంసస్స బహలబహలం థూలథూలం హుత్వా ఠితట్ఠానతో. ‘‘తాదిసఞ్హి మంసం గహేత్వా సుక్ఖాపితం వల్లూరం. సూలే ఆవునిత్వా పక్కమంసం సూలమంసం. విరళచ్ఛాయాయం నిసీదింసు గన్తుం అసమత్థో హుత్వా. గోవతకుక్కురవతదేవతాయాచనాదీహీతి గోవతకుక్కురవతాదివతచరణేహి చేవ దేవతాయాచనాదీహి పణిధికమ్మేహి చ మహన్తం దుక్ఖం అనుభూతం.

యస్మా పన సాసనే సమ్మాపటిపజ్జన్తస్స భిక్ఖునో ఆహారపరిభోగస్స ఓపమ్మభావేన తేసం జాయమ్పతికానం పుత్తమంసపరిభోగో ఇధ భగవతా ఆనీతో, తస్మాస్స నానాకారేహి ఓపమ్మత్తం విభావేతుం ‘‘తేసం సో పుత్తమంసాహారో’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ సజాతిమంసతాయాతి సమానజాతికమంసభావేన, మనుస్సమంసభావేనాతి అత్థో. మసుస్సమంసఞ్హి కులప్పసుతమనుస్సానం అమనుఞ్ఞం హోతి అపరిచితభావతో గారయ్హభావతో చ, తతో ఏవ ఞాతిఆదిమంసతాయాతిఆది వుత్తం. తరుణమంసతాయాతిఆది పన సభావతో అనభిసఙ్ఖారతో చ అమనుఞ్ఞాతి కత్వా వుత్తం. అధూపితతాయాతి అధూపితభావతో. మజ్ఝత్తభావేయేవ ఠితా. తతో ఏవ నిచ్ఛన్దరాగపరిభోగే ఠితాతి వుత్తం కన్తారతో నిత్థరణజ్ఝాసయతాయ. ఇదాని యే చ తే అనపనీతాహారో, న యావదత్థపరిభోగో విగతమచ్ఛేరమలతా సమ్మోహాభావో ఆయతిం తత్థ పత్థనాభావో సన్నిధికారాభావో అపరిచ్చజనమదత్థాభావో అహీళనా అవివాదపరిభోగో చాతి ఉపమాయం లబ్భమానా పకారవిసేసా, తే తథా నీహరిత్వా ఉపమేయ్యే యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘న అట్ఠిన్హారుచమ్మనిస్సితట్ఠానానీ’’తిఆది వుత్తం. తం కారణన్తి తం తేసం జాయమ్పతీనం యావదేవ కన్తారనిత్థరణత్థాయ పుత్తమంసపరిభోగసఙ్ఖాతం కారణం.

నిస్సన్దపాటికుల్యతం పచ్చవేక్ఖన్తోపి కబళీకారాహారం పరివీమంసతి. యథా తే జాయమ్పతికాతిఆదిపి ఓపమ్మసంసన్దనం. ‘‘పరిభుఞ్జితబ్బో ఆహారో’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి. అపటిక్ఖిపిత్వాతి అనపనేత్వా. వట్టకేన వియ కుక్కుటేన వియ చాతి విసదిసూదాహరణం. ఓధిం అదస్సేత్వాతి మహన్తగ్గహణవసేన ఓధిం అకత్వా. సీహేన వియాతి సదిసూదాహరణం. సో కిర సపదానమేవ ఖాదతి.

అగధితఅముచ్ఛితాదిభావేన పరిభుఞ్జితబ్బతో ‘‘అమచ్ఛరాయిత్వా’’తిఆది వుత్తం. అబ్భన్తరే అత్తా నామ అత్థీతి దిట్ఠి అత్తూపలద్ధి, తంసహగతేన సమ్మోహేన అత్తా ఆహారం పరిభుఞ్జతీతి. సతిసమ్పజఞ్ఞవసేనపీతి ‘‘అసితే పీతే ఖాయితే సాయితే సమ్పజానకారీ హోతీ’’తి ఏత్థ వుత్తసతిసమ్పజఞ్ఞవసేనపి.

‘‘అహో వత మయం…పే… లభేయ్య’’న్తి పత్థనం వా, ‘‘హియ్యో వియ…పే… న లద్ధ’’న్తి అనుసోచనం వా అకత్వాతి యోజనా.

‘‘సన్నిధిం న అకంసు, భూమియం వా నిఖణింసు, అగ్గినా వా ఝాపయింసూ’’తి న-కారం ఆనేత్వా యోజనా. ఏవం సబ్బత్థ.

పిణ్డపాతం వా అహీళేన్తేన దాయకం వా అహీళేన్తేన పరిభుఞ్జితబ్బోతి యోజనా. స పత్తపాణీతి సో పత్తహత్థో. నావజానియాతి న అవజానియా. అతిమఞ్ఞతీతి అతిక్కమిత్వా మఞ్ఞతి, అవజానాతీతి అత్థో.

‘‘తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిఞ్ఞాతే’’తి వత్వా తాహి కబళీకారాహారస్స పరిజాననవిధిం దస్సేన్తో ‘‘కథ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ సవత్థుకవసేనాతి ససమ్భారవసేన, సభావతో పన రూపాహరణం ఓజమత్తం హోతి. ఇదఞ్హి కబళీకారాహారస్స లక్ఖణం. కామం రసారమ్మణం జివ్హాపసాదే పటిహఞ్ఞతి, తేన పన అవినాభావతో సమ్పత్తవిసయగాహితాయ చ జివ్హాపసాదస్స ‘‘ఓజట్ఠమకరూపం కత్థ పటిహఞ్ఞతీ’’తి వుత్తం. తస్సాతి జివ్హాపసాదస్స. ఇమే ధమ్మాతి ఇమే యథావుత్తభూతుపాదాయధమ్మా. తన్తి రూపఖన్ధం. పరిగ్గణ్హతోతి పరిగ్గణ్హన్తస్స. ఉప్పన్నా ఫస్సపఞ్చమకా ధమ్మాతి సబ్బేపి యే యథానిద్ధారితా, తేహి సహప్పవత్తావ సబ్బేపి ఇమే. సరసలక్ఖణతోతి అత్తనో కిచ్చతో లక్ఖణతో చ. తేసం నామరూపభావేన వవత్థపితానం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం పచ్చయో విఞ్ఞాణం. ‘‘తస్స సఙ్ఖారా తేసం అవిజ్జా’’తి ఏవం ఉద్ధం ఆరోహనవసేన పచ్చయం. అధోఓరోహనవసేన పన సళాయతనాదికే పరియేసన్తో అనులోమపటిలోమం పటిచ్చసముప్పాదం పస్సతి. సళాయతనాదయోపి హి రూపారూపధమ్మానం యథారహం పచ్చయభావేన వవత్థపేతబ్బాతి. యాథావతో దిట్ఠత్తాతి ‘‘ఇదం రూపం, ఏత్తకం రూపం, న ఇతో భియ్యో, ఇదం నామం, ఏత్తకం నామం, న ఇతో భియ్యో’’తి చ యథాభూతం దిట్ఠత్తా. అనిచ్చానుపస్సనా, దుక్ఖానుపస్సనా, అనత్తానుపస్సనా, నిబ్బిదానుపస్సనా, విరాగానుపస్సనా, నిరోధానుపస్సనా, పటినిస్సగ్గానుపస్సనాతి ఇమాసం సత్తన్నం అనుపస్సనానం వసేన. సోతి కబళీకారాహారో. తిలక్ఖణ…పే… సఙ్ఖాతాయాతి అనిచ్చతాదీనం తిణ్ణం లక్ఖణానం పటివిజ్ఝనవసేన లక్ఖణవన్తసమ్మసనవసేన చ పవత్తఞాణసఙ్ఖాతాయ. పరిఞ్ఞాతో హోతి అనవసేసతో నామరూపస్స ఞాతత్తా తప్పరియాపన్నత్తా చ ఆహారస్స. తేనాహ ‘‘తస్మిం యేవా’’తిఆది. ఛన్దరాగావకడ్ఢనేనాతి ఛన్దరాగస్స పజహనేన.

పఞ్చ కామగుణా కారణభూతా ఏతస్స అత్థీతి పఞ్చకామగుణికో. తేనాహ ‘‘పఞ్చకామగుణసమ్భవో’’తి. ఏకిస్సా తణ్హాయ పరిఞ్ఞా ఏకపరిఞ్ఞా. సబ్బస్స పఞ్చకామగుణికస్స రాగస్స పరిఞ్ఞా, సబ్బపరిఞ్ఞా. తదుభయస్సపి మూలభూతస్స ఆహారస్స పరిఞ్ఞా మూలపరిఞ్ఞా. ఇదాని ఇమా తిస్సోపి పరిఞ్ఞాయో విభాగేన దస్సేతుం ‘‘యో భిక్ఖూ’’తిఆది ఆరద్ధం. జివ్హాద్వారే ఏకరసతణ్హం పరిజానాతీతి జివ్హాయ రసం సాయిత్వా ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి ‘‘యో యమేత్థ రసో, సో వత్థుకామవసేన ఓజట్ఠమకరూపం హోతి జివ్హాయతనం పసాదో. సో కిం నిస్సితో? చతుమహాభూతనిస్సితో. తంసహజాతో వణ్ణో గన్ధో రసో ఓజా జీవితిన్ద్రియన్తి ఇమే ధమ్మా రూపక్ఖన్ధో నామ. యో తస్మిం రసే అస్సాదో, అయం రసతణ్హా. తంసహగతా ఫస్సాదయో ధమ్మా చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా’’తిఆదివసేన. సబ్బం అట్ఠకథాయం ఆగతవసేన వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘తేన పఞ్చకామగుణికో రాగో పరిఞ్ఞాతోవ హోతీ’’తి. తత్థ తేనాతి యో భిక్ఖు జివ్హాద్వారే రసతణ్హం పరిజానాతి, తేన. కథం పన ఏకస్మిం ద్వారే తణ్హం పరిజానతో పఞ్చసు ద్వారేసు రాగో పరిఞ్ఞాతో హోతీతి ఆహ ‘‘కస్మా’’తిఆది. తస్సాయేవాతి తణ్హాయ ఏవ తణ్హాసామఞ్ఞతో ఏకత్తనయవసేన వుత్తం. తత్థాతి పఞ్చసు ద్వారేసు. ఉప్పజ్జనతోతి రూపరాగాదిభావేన ఉప్పజ్జనతో. లోభో ఏవ హి తణ్హాయనట్ఠేన ‘‘తణ్హా’’తిపి, రజ్జనట్ఠేన ‘‘రాగో’’తిపి వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘సాయేవ హీ’’తిఆది. ఇదాని వుత్తమేవత్థం ‘‘యథా’’తిఆదినా ఉపమాయ సమ్పిణ్డేతి. పఞ్చమగ్గే హనతోతి పఞ్చసు మగ్గేసు సఞ్చరిత్తం కరోన్తేన మగ్గగామినో హనన్తో ‘‘మగ్గే హనతో’’తి వుత్తో.

సబ్యఞ్జనే పిణ్డపాతసఞ్ఞితే భత్తసమూహే మనుఞ్ఞే రూపే రూపసద్దాదయో లబ్భన్తి, తత్థ పఞ్చకామగుణరాగస్స సమ్భవం దస్సేతుం ‘‘కథ’’న్తిఆది వుత్తం. సతిసమ్పజఞ్ఞేన పరిగ్గహేత్వాతి సబ్బభాగియేన కమ్మట్ఠానపరిపాలకేన పరిగ్గహేత్వా. నిచ్ఛన్దరాగపరిభోగేనాతి మగ్గాధిగమసిద్ధేన నిచ్ఛన్దరాగపరిభోగేన పరిభుత్తే. సోతి కామగుణికో రాగో.

తస్మిం సతీతి కబళీకారాహారే సతి. తస్సాతి పఞ్చకామగుణికరాగస్స. ఉప్పత్తితోతి ఉప్పజ్జనతో. న హి ఆహారాలాభేన జిఘచ్ఛాదుబ్బల్యపరేతస్స కామపరిభోగిచ్ఛా సమ్భవతి. ఉపనిజ్ఝానచిత్తన్తి రాగవసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం ఓలోకనచిత్తం.

నత్థి తం సంయోజనన్తి పఞ్చవిధమ్పి ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనం సన్ధాయ వుత్తం. తేనాహ ‘‘తేన రాగేన…పే… నత్థీ’’తి. తేనాతి కామరాగేన. ఏత్తకేనాతి యథావుత్తాయ దేసనాయ. కథేతుం వట్టతీతి ఇమం పఠమాహారకథం కథేన్తేన ధమ్మకథికేన.

పఠమాహారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియాహారవణ్ణనా

దుతియేతి దుతియే ఆహారే. ఉద్దాలితచమ్మాతి ఉప్పాటితచమ్మా, సబ్బసో అపనీతచమ్మాతి అత్థో. న సక్కోతి దుబ్బలభావతో, తథా హి ఇత్థీ ‘‘అబలా’’తి వుచ్చతి. సిలాకుట్టాదీనన్తి ఆది-సద్దేన ఇట్ఠకకుట్టమత్తికాకుట్టాదీనం సఙ్గహో. ఉణ్ణనాభీతి మక్కటకం. సరబూతి ఘరగోళికా. ఉచ్చాలిఙ్గపాణకా నామ లోమసా పాణకా. ఆకాసనిస్సితాతి ఆకాసచారినో. లుఞ్చిత్వాతి ఉప్పాటేత్వా.

తిస్సో పరిఞ్ఞాతి హేట్ఠా వుత్తా ఞాతపరిఞ్ఞాదయో తిస్సో పరిఞ్ఞా. తమ్మూలకత్తాతి ఫస్సమూలకత్తా. దేసనా యావ అరహత్తా కథితా సబ్బసో వేదనాసు పరిఞ్ఞాతాసు కిలేసానం లేసస్సపి అభావతో.

దుతియాహారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తతియాహారవణ్ణనా

అఙ్గారకాసున్తి అఙ్గారరాసిం. ఫుణన్తీతి అత్తనో ఉపరి సయమేవ ఆకిరన్తీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘నరా రుదన్తా పరిదడ్ఢగత్తా’’తి. నరాతి పురిసాతి అత్థో, న మనుస్సా. భయఞ్హి మం విన్దతీతి భయస్స వసేన కరోన్తో భయం లభతి నామ. సన్తరమానోవాతి సుట్ఠు తరమానో ఏవ హుత్వా. పోరిసం వుచ్చతి పురిసప్పమాణం, తస్మా అతిరేకపోరిసా పురిసప్పమాణతో అధికా. తేనాహ ‘‘పఞ్చరతనప్పమాణా’’తి. అస్సాతి కాసుయా. తదభావేతి తేసం జాలాధూమానం అభావే. ఆరకావస్సాతి ఆరకా ఏవ అస్స.

అఙ్గారకాసు వియ తేభూమకవట్టం ఏకాదసన్నం అగ్గీనం వసేన మహాపరిళాహతో. జివి…పే… పుథుజ్జనో తేహి అగ్గీహి దహితబ్బతో. ద్వే బల…పే… కమ్మం అనిచ్ఛన్తస్సేవ తస్స వట్టదుక్ఖే పాతనతో. ఆయూహనూపకడ్ఢనానం కాలభేదో న చిన్తేతబ్బో ఏకన్తభావినో ఫలస్స నిప్ఫాదితత్తాతి ఆహ ‘‘కమ్మం హీ’’తిఆది.

ఫస్సే వుత్తనయేనేవాతి తత్థ ‘‘ఫస్సో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో’’తి వుత్తం, ఇధ ‘‘మనోసఞ్చేతనా సఙ్ఖారక్ఖన్ధో’’తి వత్తబ్బం. సేసం వుత్తనయమేవాతి. ‘‘తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం, ఉపాదానపచ్చయా భవో’’తి వచనతో మనోసఞ్చేతనాయ తణ్హా మూలకారణన్తి ఆహ ‘‘తణ్హామూలకత్తా మనోసఞ్చేతనాయా’’తి. తేనాహ ‘‘న హీ’’తిఆది. కేచి పన యస్మా మనోసఞ్చేతనాయ ఫలభూతం వేదనం పటిచ్చ తణ్హా ఉప్పజ్జతి, తస్మా ఏవం వుత్తన్తి వదన్తి.

తతియాహారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చతుత్థాహారవణ్ణనా

అనిట్ఠపాపనవసేన తంసమఙ్గీపుగ్గలం ఆగచ్ఛతీతి ఆగు, పాపం, తం చరతి సీలేనాతి ఆగుచారీ. తేనాహ ‘‘పాపచారి’’న్తి.

రాజా వియ కమ్మం పరమిస్సరభావతో. ఆగుచారీ పురిసో వియ…పే… పుథుజ్జనో దుక్ఖవత్థుభావతో. ఆదిన్నప్పహారవణాని తీణి సత్తిసతాని వియ పుథుజ్జనస్స ఆతురమానమహాదుక్ఖపతిట్ఠం పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం. తేనాహ సత్తి…పే… దుక్ఖన్తి.

తమ్మూలకత్తాతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణమూలకత్తా ఇతో పరం పవత్తనామరూపస్స.

చతుత్థాహారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పుత్తమంసూపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. అత్థిరాగసుత్తవణ్ణనా

౬౪. చతుత్థే సోతి లోభో. రఞ్జనవసేనాతి రఙ్గజాతం వియ తస్స చిత్తస్స అనురఞ్జనవసేన. నన్దనవసేనాతి సప్పీతికతాయ ఆరమ్మణస్స అభినన్దనవసేన. తణ్హాయనవసేనాతి విసయకత్తుకామతాయ వసేన. ఏకో ఏవ హి లోభో పవత్తిఆకారవసేన తథా వుత్తో. పతిట్ఠితన్తి లద్ధసభావం. తత్థాతి వట్టే. ఆహారేతి కేచి. విఞ్ఞాణన్తి అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం. విరుళ్హన్తి ఫలనిబ్బత్తియా విరుళ్హిప్పత్తం. తేనాహ ‘‘కమ్మం జవాపేత్వా’’తిఆది. తత్థ జవాపేత్వాతి ఫలం గాహాపేత్వా. అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణఞ్హి అత్తనా సహజాతానం సహజాతాదిపచ్చయేహి చేవ ఆహారపచ్చయేన చ పచ్చయో హుత్వా తస్స అత్తనో ఫలుప్పాదనే సామత్థియత్తా విరుళ్హిప్పత్తం. తేనాహ ‘‘కమ్మం సన్తానే లద్ధభావం విరుళ్హిప్పత్తఞ్చస్స హోతీ’’తి. వట్టకథా ఏసాతి కత్వా ‘‘యత్థాతి తేభూమకవట్టే భుమ్మ’’న్తి వుత్తం. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు. పురిమపదే ఏతం భుమ్మన్తి ‘‘యత్థ తత్థా’’తి ఆగతం ఏతం భుమ్మవచనం పురిమస్మిం పురిమస్మిం పదే విసయభూతే. తఞ్హి ఆరబ్భ ఏతం ‘‘యత్థ తత్థా’’తి భుమ్మవచనం వుత్తం. ఇమస్మిం విపాకవట్టేతి పచ్చుప్పన్నే విపాకవట్టే. ఆయతిం వట్టహేతుకే సఙ్ఖారే సన్ధాయ వుత్తం ‘‘యత్థ అత్థి ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తీ’’తి వచనతో. పునబ్భవాభినిబ్బత్తీతి చ పటిసన్ధి అధిప్పేతాతి వుత్తం ‘‘యత్థ అత్థి ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి, అత్థి తత్థ ఆయతిం జాతిజరామరణ’’న్తి. జాతీతి చేత్థ మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమనం అధిప్పేతం. యస్మిం ఠానేతి యస్మిం కారణే సతి.

కారణఞ్చేత్థ సఙ్ఖారా వేదితబ్బా. తే హి ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తియా హేతూ, తణ్హాఅవిజ్జాయో, కాలగతిఆదయో చ కమ్మస్స సమ్భారా. కేచి పన కిలేసవట్టకమ్మగతికాలా చాతి అధిప్పాయేన ‘‘కాలగతిఆదయో చ కమ్మస్స సమ్భారా’’తి వదన్తి. తంతంభవపత్థనాయ తథా తథా గతో తివిధో భవోవ తేభూమకవట్టం. తేనాహ ‘‘యత్థాతి తేభూమకవట్టే’’తి. తథా చాహ ‘‘ససమ్భారకకమ్మం భవేసు రూపం సముట్ఠాపేతీ’’తి. రూపన్తి అత్తభావం.

సఙ్ఖిపిత్వాతి తీసు అకత్వా విఞ్ఞాణేన ఏకసఙ్ఖేపం కత్వాతి అత్థో. ఏకో సన్ధీతి ఏకో హేతుఫలసన్ధి. విపాకవిధిన్తి సళాయతనాదికం వేదనావసానం విపాకవిధిం. ‘‘నామరూపేన సద్ధి’’న్తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. నామరూపేనాతి వా సహయోగే కరణవచనం. ఇధ ఏకో సన్ధీతి ఏకో హేతుఫలసన్ధి. ఆయతిభవస్సాతి ఆయతిం ఉపపత్తిభవస్స. తేన చేత్థ ఏకో సన్ధి హేతుఫలసన్ధి వేదితబ్బో.

ఖీణాసవస్స అగ్గమగ్గాధిగమనతోవ పవత్తకమ్మస్స మగ్గేన సహాయవేకల్లస్స కతత్తా అవిజ్జమానం. సూరియరస్మిసమన్తి తతో ఏవ వుత్తనయేనేవ అప్పతిట్ఠితసూరియరస్మిసమం. సాతి రస్మి. కాయాదయోతి కాయద్వారాదయో. కతకమ్మన్తి పచ్చయేహి కతభావం ఉపాదాయ వుత్తం, న కమ్మలక్ఖణపత్తతో. తేనాహ ‘‘కుసలాకుసలం నామ న హోతీ’’తి. కిరియమత్తేతి అవిపాకధమ్మత్తా కాయికాదిపయోగమత్తే ఠత్వా. అవిపాకం హోతి తేసం అవిపాకధమ్మత్తా.

అత్థిరాగసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. నగరసుత్తవణ్ణనా

౬౫. పఞ్చమసుత్తే ‘‘పుబ్బేవ మే, భిక్ఖవే, సమ్బోధా’’తిఆది హేట్ఠా సంవణ్ణితమేవాతి అవుత్తమేవ సంవణ్ణేతుం ‘‘నామరూపే ఖో సతీ’’తి ఆరద్ధో. తత్థ ద్వాదసపదికే పటిచ్చసముప్పాదే ఇమస్మిం సుత్తే యాని ద్వే పదాని అగ్గహితాని, నేసం అగ్గహణే కారణం పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జేతుకామో తేసం గహేతబ్బకారణం తావ దస్సేన్తో ‘‘ఏత్థా’’తిఆదిమాహ. పచ్చక్ఖభూతం పచ్చుప్పన్నం భవం పఠమం గహేత్వా తదనన్తరం అనాగతస్స ‘‘దుతియ’’న్తి గహణే అతీతో తతియో హోతీతి ఆహ ‘‘అవిజ్జాసఙ్ఖారా హి తతియో భవో’’తి. నను చేత్థ అనాగతస్స భవస్స గహణం న సమ్భవతి పచ్చుప్పన్నభవవసేన అభినివేసస్స జోతితత్తాతి? సచ్చమేతం, కారణే పన గహితే ఫలం గహితమేవ హోతీతి తథా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అపిచేత్థ అనాగతో అద్ధా అత్థతో సఙ్గహితో ఏవ యతో ‘‘నామరూపపచ్చయా సళాయతన’’న్తిఆదినా అనాగతద్ధసంగాహితా దేసనా పవత్తా, చతువోకారవసేన విఞ్ఞాణపచ్చయా నామన్తి విసేసో అత్థి. తస్మా ‘‘పఞ్చవోకారవసేనా’’తి వుత్తం. తేహీతి అవిజ్జాసఙ్ఖారేహి ఆరమ్మణభూతేహి. అయం విపస్సనాతి అద్ధాపచ్చుప్పన్నవసేన ఉదయబ్బయం పస్సన్తస్స పవత్తవిపస్సనా. న ఘటీయతీతి న సమిజ్ఝతి. మహా…పే… అభినివిట్ఠోతి న ఘటనే కారణమాహ, హేట్ఠా గహితత్తా పాటియేక్కం సమ్మసనీయం న హోతీతి అధిప్పాయో.

అదిట్ఠేసూతి అనవబుద్ధేసు. చతుసచ్చస్స అనుబోధేన న భవితబ్బన్తి ఆహ ‘‘న సక్కా బుద్ధేన భవితు’’న్తి. ఇమినాతి మహాసత్తేన. తేతి అవిజ్జాసఙ్ఖారా. భవఉపాదానతణ్హావసేనాతి భవఉపాదానతణ్హాదస్సనవసేన. దిట్ఠావ ‘‘తంసహగతా’’తి సమానయోగక్ఖమత్తా. న పరభాగం ఖనేయ్య అత్తనా ఇచ్ఛితస్స గహితత్తా పరభాగే అఞ్ఞస్స అభావతో చ. తేనాహ ‘‘కస్సచి నత్థితాయా’’తి. పటినివత్తేసీతి పటిసంహరి. పటినివత్తనే పన కారణం దస్సేతుం ‘‘తదేత’’న్తిఆది వుత్తం. అభిన్నట్ఠానన్తి అఖణితట్ఠానం.

పచ్చయతోతి హేతుతో, సఙ్ఖారతోతి అత్థో. ‘‘కిమ్హి ను ఖో సతి జరామరణం హోతీ’’తిఆదినా హేతుపరమ్పరవసేన ఫలపరమ్పరాయ కిత్తమానాయ, కిమ్హి ను ఖో సతి విఞ్ఞాణం హోతీతి చ విచారణాయ సఙ్ఖారే ఖో సతి విఞ్ఞాణస్స విసేసతో కారణభూతో సఙ్ఖారో అగ్గహితో, తతో విఞ్ఞాణం పటినివత్తతి నామ, న సబ్బపచ్చయతో. తేనేవాహ ‘‘నామరూపే ఖో సతి విఞ్ఞాణం హోతీ’’తి. కిం నామ హేత్థ సహజాతాదివసేనేవ పచ్చయభూతం అధిప్పేతం, న కమ్మూపనిస్సయవసేన పచ్చుప్పన్నవసేన అభినివేసస్స జోతితత్తా. ఆరమ్మణతోతి అవిజ్జాసఙ్ఖారసఙ్ఖాతఆరమ్మణతో, అతీతభవసఙ్ఖాతఆరమ్మణతో. అతీతద్ధపరియాపన్నా హి అవిజ్జాసఙ్ఖారా. తతో పటినివత్తమానం విఞ్ఞాణం అతీతభవోపి పటినివత్తతి నామ. ఉభయమ్పీతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం విపస్సనావిఞ్ఞాణమ్పి. నామరూపం న అతిక్కమతీతి పచ్చయభూతం ఆరమ్మణభూతఞ్చ నామరూపం న అతిక్కమతి తేన వినా అవత్తనతో. తేనాహ ‘‘నామరూపతో పరం న గచ్ఛతీ’’తి. విఞ్ఞాణే నామరూపస్స పచ్చయే హోన్తేతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణే నామరూపస్స పచ్చయే హోన్తే. నామరూపే విఞ్ఞాణస్స పచ్చయే హోన్తేతి నామరూపే పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స పచ్చయే హోన్తే. చతువోకారపఞ్చవోకారభవవసేన యథారహం యోజనా వేదితబ్బా. ద్వీసుపి అఞ్ఞమఞ్ఞం పచ్చయేసు హోన్తేసూతి పన పఞ్చవోకారభవవసేన. ఏత్తకేనాతి ఏవం విఞ్ఞాణనామరూపానం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉపత్థమ్భవసేన పవత్తియా. జాయేథ వా ఉపపజ్జేథ వాతి ‘‘సత్తో జాయతి ఉపపజ్జతీ’’తి సమఞ్ఞా హోతి విఞ్ఞాణనామరూపవినిముత్తస్స సత్తపఞ్ఞత్తియా ఉపాదానభూతస్స ధమ్మస్స అభావతో. తేనాహ ‘‘ఇతో హీ’’తిఆది. ఏతదేవాతి ‘‘విఞ్ఞాణం నామరూప’’న్తి ఏతం ద్వయమేవ.

అపరాపరచుతిపటిసన్ధీహీతి అపరాపరచుతిపటిసన్ధిదీపకేహి ‘‘చవతి, ఉపపజ్జతీ’’తి ద్వీహి పదేహి. పఞ్చ పదానీతి ‘‘జాయేథ వా’’తిఆదీని పఞ్చ పదాని. నను తత్థ పఠమతతియేహి చతుత్థపఞ్చమాని అత్థతో అభిన్నానీతి? సచ్చం, విఞ్ఞాణనామరూపానం అపరాపరుప్పత్తిదస్సనత్థం ఏవం వుత్తం. తేనాహ ‘‘అపరాపరచుతిపటిసన్ధీహీ’’తి. ఏత్తావతాతి వుత్తమేవత్థన్తి యో ‘‘ఏత్తావతా’’తి పదేన పుబ్బే వుత్తో, తమేవ యథావుత్తమత్థం ‘‘యదిద’’న్తిఆదినా నియ్యాతేన్తో పున వత్వా. అనులోమపచ్చయాకారవసేనాతి పచ్చయధమ్మదస్సనపుబ్బకపచ్చయుప్పన్నధమ్మదస్సనవసేన. పచ్చయధమ్మానఞ్హి అత్తనో పచ్చయుప్పన్నస్స పచ్చయభావో ఇదప్పచ్చయతా పచ్చయాకారో, సో చ ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా వుత్తో సఙ్ఖారుప్పత్తియా అనులోమనతో అనులోమపచ్చయాకారో, తస్స వసేన.

ఆపతోతి పరిఖాగతఉదకతో. ద్వారసమ్పత్తియా తత్థ వసన్తానం పవేసననిగ్గమనఫాసుతాయ ఉపభోగపరిభోగవత్థుసమ్పత్తియా సరీరచిత్తసుఖతాయ నగరస్స మనుఞ్ఞతాతి వుత్తం ‘‘సమన్తా …పే… రమణీయ’’న్తి. పుబ్బే సుఞ్ఞభావేన అరఞ్ఞసదిసం హుత్వా ఠితం జనవాసం కరోన్తే నగరస్స లక్ఖణప్పత్తం హోతీతి వుత్తం ‘‘తం అపరేన సమయేన ఇద్ధఞ్చేవ అస్స ఫీతఞ్చా’’తి.

‘‘పుబ్బేవ ఖో పనస్స కాయకమ్మం వచీకమ్మం ఆజీవో చ సుపరిసుద్ధో’’తి వచనతో తీహి విరతీహి సద్ధిం పుబ్బభాగమగ్గోపి అట్ఠఙ్గికవోహారం లద్ధుం అరహతీతి వుత్తం ‘‘అట్ఠఙ్గికస్స విపస్సనామగ్గస్సా’’తి. విపస్సనాయ చిణ్ణన్తేతి విపస్సనాయ సఞ్చరితతాయ తత్థ తత్థ తాయ విపస్సనాయ తీరితే పరియేసితే. లోకుత్తరమగ్గదస్సనన్తి అనుమానాదివసేన లోకుత్తరమగ్గస్స దస్సనం. తథా హి నిబ్బాననగరస్స దస్సనం దట్ఠబ్బం. దిట్ఠకాలోతి అధిగమవసేన దిట్ఠకాలో. మగ్గఫలవసేన ఉప్పన్నా పరోపణ్ణాస అనవజ్జధమ్మా, పచ్చవేక్ఖణఞాణం పన తేసం వవత్థాపకం. యాపేత్వాతి చరాపేత్వా.

అవత్తమానకట్ఠేనాతి బుద్ధసుఞ్ఞే లోకే కస్సచి సన్తానే అప్పవత్తనతోవ ఉప్పాదాదివసేన వత్తమానవసేన. తథా హి భగవా ‘‘అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా, అసఞ్జాతస్స సఞ్జనేతా’’తిఆదికేహి థోమితో. పుబ్బకేహి మహేసీహి పటిపన్నో హి అరియమగ్గో ఇతరేహి అన్తరా కేహిచి అవళఞ్జితోతి వుత్తం ‘‘అవళఞ్జనట్ఠేన పురాణమగ్గో’’తి. ఝానస్సాదేనాతి ఝానసుఖేన ఝానపీతియా. సుభిక్ఖం పణీతధమ్మామతతాయ తిత్తిఆవహం. పుప్ఫితం ఉపసోభితం. యావ దససహస్సచక్కవాళేతి వుత్తం ‘‘ఏకిస్సా లోకధాతుయా’’తి పరిచ్ఛిన్నబుద్ధఖేత్తత్తా. తస్స అత్థితాయ హి పరిచ్ఛేదో అత్థి. ఏతస్మిం అన్తరేతి ఏతస్మిం ఓకాసే.

నగరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సమ్మససుత్తవణ్ణనా

౬౬. ఛట్ఠే అస్సాతి భగవతో. సణ్హసుఖుమధమ్మపరిదీపనతో సుఖుమా. తీహి లక్ఖణేహి అఙ్కియత్తా తిలక్ఖణాహతా, అనిచ్చాదిలక్ఖణపరిదీపినీతి అత్థో. అరియధమ్మాధిగమస్స ఉపనిస్సయభూతేన హేతునా సహేతుకా. తిహేతుకపటిసన్ధిపఞ్ఞాయ పాటిహారియపఞ్ఞాయ చ అత్థితాయ పఞ్ఞవన్తో న కేవలం అజ్ఝత్తికఅఙ్గసమ్పత్తియేవ, బాహిరఙ్గసమ్పత్తిపి నేసమత్థీతి దస్సేతుం ‘‘సినిద్ధానీ’’తిఆది వుత్తం. అబ్భన్తరన్తి అజ్ఝత్తం. పచ్చయసమ్మసనన్తి పచ్చయుప్పన్నానం పచ్చయవీమంసం.

ఆరమ్భానురూపా అనుసన్ధి యథానుసన్ధి. న గతాతి న సమ్పత్తా. అసమ్భిన్నపదన్తి అవోమిస్సకపదం, అఞ్ఞత్థ ఏవం అనాగతం వాక్యన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞత్థ హి ఏవం వుత్తం నామ నత్థీ’’తి. ఏవన్తి ‘‘తేనహానన్దా’’తి ఏకవచనం, ‘‘సుణాథ మనసి కరోథా’’తి బహువచనం కత్వా వుత్తం నామ నత్థీతి అత్థో. కేచి పన ‘‘తేనహానన్దా’’తి ఇధాపి బహువచనమేవ కత్వా పఠన్తి ‘‘సాధు అనురుద్ధా’’తిఆదీసు వియ. ఉపధీతి అధిప్పేతం ఉపధీయతి ఏత్థ దుక్ఖన్తి. ఉప్పజ్జతి ఉప్పాదక్ఖణం ఉదయం పటిలభతి ‘‘పాకటభావో ఠితికో, అత్తలాభో ఉదయో’’తి. నివిసతి నివేసం ఓకాసం పటిలభతి. ఏకవారమేవ హి ఉప్పన్నమత్తస్స ధమ్మస్స దుబ్బలత్తేన ఓకాసే వియ పతిట్ఠహనం నత్థి, పునప్పునం ఆరమ్మణే పవత్తమానం నివిట్ఠం పతిట్ఠితం నామ హోతి. తేనాహ ‘‘నివిసతీతి పునప్పునం పవత్తివసేన పతిట్ఠహతీ’’తి.

పియసభావన్తి పియాయితబ్బజాతికం. మధురసభావన్తి ఇట్ఠజాతికం. అభినివిట్ఠాతి తణ్హాభినివేసేన ఓతిణ్ణా. సమ్పత్తియన్తి భవసమ్పత్తియం. నిమిత్తగ్గహణానుసారేనాతి పటిబిమ్బగ్గహణానుసారేన. కణ్ణస్స ఛిద్దపదేసం రజతనాళికం వియ, కణ్ణబద్ధం పన పామఙ్గసుత్తం వియ. తుఙ్గా ఉచ్చా దీఘా నాసికా తుఙ్గనాసా. ఏవం లద్ధవోహారం అత్తనో ఘానం. ‘‘లద్ధవోహారా’’తి వా పాఠో. తస్మిం సతి తుఙ్గా నాసా యేసం తే తుఙ్గనాసా. ఏవం లద్ధవోహారా సత్తా అత్తనో ఘానన్తి యోజనా వణ్ణసణ్ఠానతో రత్తకమ్బలపటలం వియ. సమ్ఫస్సతో ముదుసినిద్ధం కిచ్చతో సినిద్ధమధురరసదం. సాలలట్ఠిన్తి సాలక్ఖన్ధం.

అద్దసంసూతి పస్సింసు. ఏవం వుత్తన్తి ‘‘కంసే’’తి ఏవం వుత్తం అధిట్ఠానవోహారేన.

సమ్పత్తిన్తి వణ్ణాదిగుణం. ఆదీనవన్తి మరణగ్గతతో.

సత్తుపానీయేనాతి సత్తుం పక్ఖిపిత్వా ఆలోలితపానీయేన. చత్తారి పానాని వియ చత్తారో మగ్గా తణ్హాపిపాసావూపసమనతో.

సమ్మససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. నళకలాపీసుత్తవణ్ణనా

౬౭. సత్తమే కస్మా పుచ్ఛతీతి మహాకోట్ఠికత్థేరో సయం తత్థ నిక్కఙ్ఖో సమానో కస్మా పుచ్ఛతీతి అధిప్పాయో. అజ్ఝాసయజాననత్థన్తి ఇదమ్పి తస్స మహాసావకస్స పరచిత్తజాననేన అప్పాటిహీరం సియా, తేన తం అపరితుస్సన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ద్వే అగ్గసావకాతి సీలాదిగుణేహి ఉత్తమసావకాతి అత్థో, న హి మహాకోట్ఠికత్థేరో అగ్గసావకలక్ఖణప్పత్తో, అథ ఖో మహాసావకలక్ఖణప్పత్తో. ఇదానేవ ఖో మయన్తిఆది హేట్ఠా పచ్చయుప్పన్నం అనాలోళేన్తేన దస్సేత్వా దేసనా ఆహటా, న అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతావసేన, ఇధ పన యేనాధిప్పాయేన తం ఆలోళేత్వా నివత్తేత్వా కథితం మహాథేరేన, తమేవస్స అధిప్పాయం తేనేవ పకాసేతుకామో మహాకోట్ఠికత్థేరో ఆహ ‘‘ఇదానేవ ఖో మయ’’న్తిఆది. తేనాహ ‘‘ఇదం థేరో’’తిఆది.

ఏత్తకే ఠానేతి ‘‘కిం ను ఖో ఆవుసో’’తిఆదినా పఠమారమ్భతో పట్ఠాయ యావ ‘‘నిరోధో హోతీ’’తి పదం, ఏత్తకే ఠానే. అవిజ్జాసఙ్ఖారే అగ్గహేత్వా ‘‘నామరూపపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి దేసనాయ పవత్తత్తా ‘‘పచ్చయుప్పన్నపఞ్చవోకారభవవసేన దేసనా కథితా’’తి వుత్తం. ‘‘ఫలే గహితే కారణం గహితమేవా’’తి విఞ్ఞాణే గహితే సఙ్ఖారా, తేసఞ్చ కారణభూతా అవిజ్జా గహితా ఏవ హోతీతి వుత్తం ‘‘హేట్ఠా విస్సజ్జితేసు ద్వాదససు పదేసూ’’తి. ఏకేకస్మిన్తి ఏకేకస్మిం పదే. తిణ్ణం తిణ్ణం వసేనాతి ‘‘నిరోధాయ ధమ్మం దేసేసి, నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి, నిరోధా అనుపాదావినిముత్తో హోతీ’’తి ఏవమాగతానం తిణ్ణం తిణ్ణం వారానం వసేన. ‘‘అట్ఠారసహి వత్థూహీ’’తిఆదీసు (మహావ. ౪౬౮) వియ ఇధ వత్థుసద్దో కారణపరియాయోతి ఆహ ‘‘ఛత్తింసాయ కారణేహీ’’తి. పఠమో అనుమోదనావిధి. ధమ్మకథికగుణోతి విపస్సనావిసయో అభేదోపచారేన వుత్తో. సేసద్వయేసుపి ఏసేవ నయో. దుతియో అనుమోదనా, తతియం అనుమోదనన్తి అభిధేయ్యానురూపం వత్తబ్బం. దేసనాసమ్పత్తి కథితా ‘‘నిబ్బిదాయ…పే… ధమ్మం దేసేతీ’’తి వుత్తత్తా. సేక్ఖభూమి కథితా ‘‘నిబ్బిదాయ…పే… పటిపన్నో హోతీ’’తి వుత్తత్తా. అసేక్ఖభూమి కథితా ‘‘నిబ్బిదా …పే… అనుపాదావిముత్తో హోతీ’’తి వుత్తత్తా.

నళకలాపీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. కోసమ్బిసుత్తవణ్ణనా

౬౮. అట్ఠమే పరస్స సద్దహిత్వాతి పరస్స వచనం సద్దహిత్వా. తేనాహ ‘‘యం ఏస భణతి, తం భూతన్తి గణ్హాతీ’’తి. పరపత్తియో హి ఏసో పరనేయ్యబుద్ధికో. యం కారణన్తి యం అత్తనా చిన్తితవత్థు. రుచ్చతీతి ‘‘ఏవమేతం భవిస్సతి, న అఞ్ఞథా’’తి అత్తనో మతియా చిన్తేన్తస్స రుచ్చతి. రుచియా గణ్హాతీతి పరపత్తియో అహుత్వా సయమేవ తథా రోచేన్తో గణ్హాతి. అనుస్సవోతి ‘‘అను అను సుత’’న్తి ఏవం చిరకాలగతాయ అనుస్సుతియా లబ్భమానం ‘‘కథమిదం సియా, కస్మా భూతమేత’’న్తి అనుస్సవేన గణ్హాతి. వితక్కయతోతి ‘‘ఏవమేతం సియా’’తి పరికప్పేన్తస్స. ఏకం కారణం ఉపట్ఠాతీతి యథాపరికప్పితవత్థు చిత్తస్స ఉపట్ఠాతి. ఆకారపరివితక్కేనాతి అత్తనా కప్పితాకారేనా తం గణ్హాతి. ఏకా దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీతి ‘‘యథాపరికప్పితం కిఞ్చి అత్థం ఏవమేతం, నాఞ్ఞథా’’తి అభినివిసన్తస్స ఏకో అభినివేసో ఉప్పజ్జతి. యాయస్సాతి యాయ దిట్ఠియా అస్స పుగ్గలస్స. నిజ్ఝాయన్తస్సాతి పచ్చక్ఖం వియ నిరూపేత్వా చిన్తేన్తస్స. ఖమతీతి తథా గహణక్ఖమో హోతి. తేనాహ ‘‘సో…పే… గణ్హాతీ’’తి. ఏతానీతి సద్ధాదీని. తాని హి సద్ధేయ్యానం వత్థూనం గహణహేతుభావతో ‘‘కారణానీ’’తి వుత్తాని. భవనిరోధో నిబ్బానన్తి నవవిధోపి భవో నిరుజ్ఝతి ఏత్థ ఏతస్మిం అధిగతేతి భవనిరోధో, నిబ్బానం. స్వాయం భవో పఞ్చక్ఖన్ధసఙ్గహో తబ్బినిముత్తో నత్థీతి ఆహ ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధనిరోధో నిబ్బాన’’న్తి. భవనిరోధో నిబ్బానం నామాతి ‘‘నిబ్బానం నామ భవనిరోధో’’తి ఏస పఞ్హో సేక్ఖేహిపి జానితబ్బో, న అసేక్ఖేహేవ. ఇమం ఠానన్తి ఇమం యాథావకారణం.

సుట్ఠు దిట్ఠన్తి ‘‘భవనిరోధో నిబ్బాన’’న్తి మయా సుట్ఠు యాథావతో దిట్ఠం, భవస్స పీళనసఙ్ఖతసన్తాపవిపరిణామట్ఠానం, భవనిరోధస్స చ నిస్సరణవివేకాసఙ్ఖతామతట్ఠానం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిట్ఠత్తా. అనాగామిఫలే ఠితో హి అనాగామిమగ్గే ఠితో ఏవ నామ ఉపరిమగ్గస్స అనధిగతత్తాతి వుత్తం ‘‘అనాగామిమగ్గే ఠితత్తా’’తి. నిబ్బానం ఆరబ్భ పవత్తమ్పి థేరస్సేతం ఞాణం ‘‘నిబ్బానం పచ్చవేక్ఖతీ’’తి వుత్తఞాణం వియ న హోతీతి వుత్తం ‘‘ఏకూనవీసతియా…పే… పచ్చవేక్ఖణఞాణ’’న్తి. ఏతేన ఏతం నిబ్బానపచ్చవేక్ఖణా వియ న హోతి సప్పదేసభావతోతి దస్సేతి. ఏవఞ్చ కత్వా ఇధ ఉదపాననిదస్సనమ్పి సమత్థితన్తి దట్ఠబ్బం. పచ్చవేక్ఖణఞాణేనాతి అవసేసకిలేసానం, నిబ్బానస్సేవ వా పచ్చవేక్ఖణఞాణేన. ఉపరి అరహత్తఫలసమయోతి ఉపరి సిజ్ఝనతో అరహత్తపటిలాభో తథా అత్థి. ‘‘యేనాహం తం పరియేసతో నిబ్బానం సచ్ఛికరిస్సామీ’’తి జానాతి.

కోసమ్బిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. ఉపయన్తిసుత్తవణ్ణనా

౬౯. నవమే ఉదకవడ్ఢనసమయేతి సబ్బదివసేసు మహాసముద్దస్స అన్తో మహన్తచన్దకన్తమణిపబ్బతానం జుణ్హసమ్ఫస్సేన పహతత్తా జలాభిసన్దనవసేన ఉదకస్స వడ్ఢనసమయే. ఉపరి గచ్ఛన్తోతి పకతియా ఉదకస్స తిట్ఠట్ఠానస్స తతో ఉపరి గచ్ఛన్తోతి అత్థో. ఉపరి యాపేతీతి ఉదకం తత్థ ఉపరూపరి వడ్ఢేతి. తథాభూతో చ తం బ్రూహేన్తో పూరేన్తోతి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘వడ్ఢేతి పూరేతీతి అత్థో’’తి. యస్మా పచ్చయధమ్మా అత్తనో ఫలసమవాయపచ్చయే హోన్తే తస్స ఉపరి ఠితో వియ హోతి తస్స అత్తనో వసే వత్తాపనతో, తస్మా వుత్తం ‘‘అవిజ్జా ఉపరి గచ్ఛన్తీ’’తి. పచ్చయభావేన హి సా తథా వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘సఙ్ఖారానం పచ్చయో భవితుం సక్కుణన్తీ’’తి. అపగచ్ఛన్తో యాయన్తో. తేనాహ ‘‘ఓసరన్తో’’తి, అవడ్ఢన్తో పరిహీయమానోతి అత్థో.

ఉపయన్తిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. సుసిమసుత్తవణ్ణనా

౭౦. దసమే గరుకతోతి గరుభావహేతూనం ఉత్తమగుణానం మత్థకప్పత్తియా అనఞ్ఞసాధారణేన గరుకారేన గరుకతో. మానితోతి సమ్మాపటిపత్తియా మానితో. తాయ హి విఞ్ఞూనం మనాపతాతి ఆహ ‘‘మనేన పియాయితో’’తి. చతుపచ్చయపూజాయ చ పూజితోతి ఇదం అత్థవచనం. యదత్థం సంగీతికారేహి ‘‘తేన ఖో పన సమయేన భగవా సక్కతో హోతీ’’తిఆదినా ఇమస్స సుత్తస్స నిదానం నిక్ఖిత్తం, తస్స అత్థస్స ఉల్లిఙ్గవసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఏస నయో సేసపదేసుపి. అంసకూటతోతి ఉత్తరాసఙ్గేన ఉభో అంసకూటే పటిచ్ఛాదేత్వా ఠితా దక్ఖిణఅంసకూటతో, ఉభయతో వా అపనేన్తి. పరిచితగన్థవసేన పణ్డితపరిబ్బాజకో, యతో పచ్ఛా విసేసభాగీ జాతో. విచిత్తనయాయ ధమ్మకథాయ కథనతో ‘‘కవిసేట్ఠో’’తి ఆహంసు.

తేజుస్సదోతి మహాతేజో. పురేభత్తకిచ్చాదీనం నియతభావేన నియమమనుయుత్తో. విపస్సనాలక్ఖణమ్హీతి ఞాణం తత్థ కథితం. ధమ్మన్తి తస్సం తస్సం పరిసాయం థేరస్స అసమ్ముఖా దేసితం ధమ్మం. ఆహరిత్వా కథేతి తథా వరస్స దిన్నత్తా.

కిఞ్చాపి సుసిమో పూరణాదయో వియ సత్థుపటిఞ్ఞో న హోతి, తిత్థియేహి పన ‘‘అయం బ్రాహ్మణపబ్బజితో పఞ్ఞవా వేదఙ్గకుసలో’’తి గణాచరియట్ఠానే ఠపితో, తథా చస్స సమ్భావితో. తేన వుత్తం ‘‘అహం సత్థాతి పటిజానన్తో’’తి, న సస్సతదిట్ఠికత్తా. తథా హేస భగవతో సమ్ముఖా ఉపగన్తుం అసక్ఖి.

అఞ్ఞాతి అరహత్తస్స నామం అఞ్ఞిన్ద్రియస్స చిణ్ణన్తే పవత్తత్తా. తం పవత్తిన్తి యం అఞ్ఞబ్యాకరణం వుత్తం, తం సుత్వా. అస్స సుసిమస్స, పరమప్పమాణన్తి ఉత్తమకోటి. ఆచరియముట్ఠీతి ఆచరియస్స ముట్ఠికతధమ్మో.

అఙ్గసన్తతాయాతి నీవరణాదీనం పచ్చనీకధమ్మానం విదూరభావేన ఝానఙ్గానం వూపసన్తతాయ. నిబ్బుతసబ్బదరథపరిళాహతాయ హి తేసం ఝానానం పణీతతరభావో. ఆరమ్మణసన్తతాయాతి రూపపతిభాగవిగమేన సణ్హసుఖుమాదిభావప్పత్తస్స ఆరమ్మణస్స సన్తభావేన. యదగ్గేన హి తేసం భావనాతిసయసమ్భావితసణ్హసుఖుమప్పకారాని ఆరమ్మణాని సన్తాని, తదగ్గేన ఝానఙ్గానం సన్తతా వేదితబ్బా. ఆరమ్మణసన్తతాయ వా తదారమ్మణధమ్మానం సన్తతా లోకుత్తరధమ్మారమ్మణాహి పచ్చవేక్ఖణాహి దీపేతబ్బా. ఆరుప్పవిమోక్ఖాతి అరూపజ్ఝానసఞ్ఞావిమోక్ఖా. పఞ్ఞామత్తేనేవ విముత్తా, న ఉభతోభాగవిముత్తా. ధమ్మానం ఠితతా తంసభావతా ధమ్మట్ఠితి, అనిచ్చదుక్ఖానత్తతా, తత్థ ఞాణం ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తి ఆహ ‘‘విపస్సనాఞాణ’’న్తి. ఏవమాహాతి ‘‘పుబ్బే ఖో, సుసిమ, ధమ్మట్ఠితిఞాణం, పచ్ఛా నిబ్బానే ఞాణ’’న్తి ఏవమాది.

వినాపి సమాధిన్తి సమథలక్ఖణప్పత్తం పురిమసిద్ధం వినాపి సమాధిన్తి విపస్సనాయానికం సన్ధాయ వుత్తం. ఏవన్తి వుత్తాకారేన. న సమాధినిస్సన్దో అనుపుబ్బవిహారా వియ. న సమాధిఆనిసంసో లోకియాభిఞ్ఞా వియ. న సమాధిస్స నిప్ఫత్తి సబ్బభవగ్గం వియ. విపస్సనాయ నిప్ఫత్తి మగ్గో వా ఫలం వాతి యోజనా.

రూపాదీసు చేతేసు తిణ్ణం లక్ఖణానం పరివత్తనవసేన దేసనా తేపరివట్టదేసనా. అనుయోగం ఆరోపేన్తోతి నను వుత్తం, సుసిమ, ఇదాని అరహత్తాధిగమేన సబ్బసో పచ్చయాకారం పటివిజ్ఝిత్వా తత్థ విగతసమ్మోహోతి అనుయోగం కరోన్తో. పాకటకరణత్థన్తి యథా త్వం, సుసిమ, నిజ్ఝానకో సుక్ఖవిపస్సకో చ హుత్వా ఆసవానం ఖయసమ్మసనే సుప్పతిట్ఠితో, ఏవమేతేపి భిక్ఖూ, తస్మా ‘‘అపి పన తుమ్హే ఆయస్మన్తో’’తిఆదినా న తే తయా అనుయుఞ్జితబ్బాతి.

సుసిమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

మహావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.