౨. కళారసుత్తవణ్ణనా

౩౨. తస్స థేరస్స నామం జాతిసముదాగతం. నివత్తోతి పుబ్బే వట్టసోతస్స పటిసోతం గన్తుం ఆరద్ధో, తం అవిసహన్తో అనుసోతమేవ గచ్ఛన్తో, తతో నివత్తో పరిక్లేసవిధమే అసంసట్ఠో వియుత్తో హోతి. ఏత్థ చేతనాతి వా అస్సాసో. హీనాయావత్తనం నామ కామేసు సాపేక్ఖతాయ, తత్థ చ నిరపేక్ఖతా తతియమగ్గాధిగమేనాతి దస్సేన్తో ‘‘తయో మగ్గే’’తిఆదిమాహ. సావకపారమీఞాణం థేరస్స అరహత్తాధిగమేన నిప్ఫన్నం, తస్మా తస్స తం ఉపరిమకోటియా అస్సాసో వుత్తో. ఉగ్ఘాటితాతి వివటా, వూపసమితాతి అత్థో. తత్థాతి అరహత్తప్పత్తియం. విచికిచ్ఛాభావన్తి నిబ్బేమతికతం.

న ఏవం బ్యాకతాతి ‘‘ఖీణా జాతీ’’తిఆదికా ఏవం ఉత్తానకం న బ్యాకతా, పరియాయేన పన బ్యాకతా. కేనచీతి కేనచిపి కారణేన. ఏవం ఉత్తానకం బ్యాకరిస్సతి.

తస్స పచ్చయస్స ఖయాతి తస్స కమ్మభవసఙ్ఖాతస్స పచ్చయస్స అవిజ్జాయ సహకారితాయం సఙ్గహితస్స ఖయా అనుప్పాదా నిరోధా. ఖీణస్మిన్తి ఖీణే. అనుప్పాదనిరోధేన నిరుద్ధే జాతియా యథావుత్తే పచ్చయే. జాతిసఙ్ఖాతం ఫలం ఖీణం అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదితన్తి. విదితం ఞాతం. ఆజానాతి చతుసచ్చం హేట్ఠిమమగ్గేహి ఞాతం అనతిక్కమిత్వావ పటివిజ్ఝతీతి అఞ్ఞా అగ్గమగ్గో. తదుపచారేన అగ్గఫలం ఇధ ‘‘అఞ్ఞా’’ నామ. పచ్చయోతి భవూపపత్తియా పచ్చయో పటిచ్చసముప్పాదో.

మేతి మయా. అఞ్ఞాసి ఆకారగ్గహణేన చిత్తాచారం జానాతి. తేనాతి భగవతా. బ్యాకరణం అనుమోదితం పఞ్హబ్యాకరణస్స విసయకతభావతో.

అయమస్స విసయోతి అయం వేదనా అస్స సారిపుత్తత్థేరస్స సవిసయో తత్థ విసయభావేన పవత్తత్తా. కిఞ్చాపీతి కిఞ్చాపి సుఖా వేదనా ఠితిసుఖా దుక్ఖా వేదనా విపరిణామసుఖా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా ఞాణసుఖా. విపరిణామకోటియాతి అనిచ్చభావేన సబ్బావ వేదనా దుక్ఖా నామ. సుఖపటిక్ఖేపతోపి హి సుఖపీతియా ఫరణతాయ సుఖాతి తిక్ఖమత్తేన విపరిణామదుక్ఖాతి విపరిణామతో అభావాధిగమేన సుఖనిరోధక్ఖణమత్తేన. తథా హి వుత్తం పపఞ్చసూదనియం ‘‘సుఖాయ వేదనాయ అత్థిభావో సుఖ’’న్తి. సుఖకామో దుక్ఖం తితిక్ఖతి. అపరిఞ్ఞాతవత్థుకానఞ్హి సుఖవేదనుపరమో దుక్ఖతో ఉపట్ఠాతి, తస్మాయమత్థో వియోగేన దీపేతబ్బో. ‘‘దుక్ఖా విపరిణామసుఖా’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తథాచాహ పపఞ్చసూదనియం ‘‘దుక్ఖాయ వేదనాయ నత్థిభావో సుఖ’’న్తి. దుక్ఖవేదనుపరమో హి వుత్తానం సుఖతో ఉపట్ఠాతి ఏవాతి వదన్తి. తస్స యోగస్స వూపసమేన ‘‘అహో సుఖం జాత’’న్తి మజ్ఝత్తవేదనాయ జాననభావో యాథావతో అవబుజ్ఝనం సుఖం. అదుక్ఖమసుఖాపి వేదనా విజానన్తస్స సుఖం హోతి తస్స సుఖుమతాయ విఞ్ఞేయ్యభావతో. యథా రూపారూపధమ్మానం సలక్ఖణతో సామఞ్ఞలక్ఖణతో చ సమ్మదేవ అవబోధో పరమం సుఖం. తేనాహ –

‘‘యతో యతో సమ్మసతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;

లభతీ పీతిపామోజ్జం, అమతం తం విజానత’’న్తి. (ధ. ప. ౩౭౪);

అఞ్ఞాణదుక్ఖాతి అజాననభావో అదుక్ఖమసుఖావేదనాయ దుక్ఖం. సమ్మా విభాగజాననసభావో ఞాణస్స సమ్భవో. ఞాణసమ్పయుత్తా హి ఞాణూపనిస్సయా అదుక్ఖమసుఖా వేదనా పసత్థాకారా, యతో సా ఇట్ఠా చేవ ఇట్ఠఫలా చాతి. అజాననభావోతి ఏత్థ వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. ‘‘దుక్ఖన్తి విదితో’’తి పాళి, అట్ఠకథాయం పన విదితన్తి పదుద్ధారో కతో, తం అత్థదస్సనమత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

వేదనాపరిచ్ఛేదజాననేతి ‘‘తిస్సో ఇమా వేదనా’’తి ఏవం పరిచ్ఛేదతో జాననే. అఞ్ఞాసీతి కదా అఞ్ఞాసి? ఇమస్మిం దేసనాకాలేతి వదన్తి, పటివేధకాలేతి పన యుత్తం. యథాపటివిద్ధా హి వేదనా ఇధ థేరేన దేసితాతి. ఇమినా కారణేనాతి ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖ’’న్తి వేదనానం అనిచ్చతాయ దుక్ఖభావజాననసఙ్ఖాతేన కారణేన. తంనిమిత్తం హిస్స వేదనాసు తణ్హా న ఉప్పజ్జతి. అతిప్పపఞ్చోతి అతివిత్థారో. దుక్ఖస్మిం అన్తోగధం దుక్ఖపరియాపన్నత్తా. దుక్ఖన్తి సబ్బం వేదయితం దుక్ఖం సఙ్ఖారదుక్ఖభావతో. ఞాతమత్తేతి యాథావతో అవబుజ్ఝనమత్తే. తణ్హా న తిట్ఠతీతి న సన్తిట్ఠతి నప్పవత్తతి.

కథం విమోక్ఖాతి అజ్ఝత్తబహిద్ధాభేదేసు విముత్తా. హేతుమ్హి చేతం నిస్సక్కవచనన్తి హేతుఅత్థేన కరణవచనేన అత్థమాహ ‘‘కతరేన విమోక్ఖేనా’’తి. కరణత్థేపి వా ఏతం నిస్సక్కవచనన్తి తథా వుత్తం. అభినివేసోతి విపస్సనారమ్భో. బహిద్ధాధమ్మాపి దట్ఠబ్బాయేవ సబ్బస్సపి పరిఞ్ఞేయ్యస్స పరిజానితబ్బతో. ఞాణం పవత్తేత్వా. తేతి అజ్ఝత్తసఙ్ఖారే. వవత్థపేత్వాతి సలక్ఖణతో పరిచ్ఛిన్దిత్వా. బహిద్ధా ఓతారేతీతి బహిద్ధాసఙ్ఖారేసు ఞాణం ఓతారేతి. అజ్ఝత్తం ఓతారేతీతి అజ్ఝత్తసఙ్ఖారే సమ్మసతి. తత్ర తస్మిం చతుక్కే. తేసం వవత్థానకాలేతి తేసం అజ్ఝత్తసఙ్ఖారానం విపస్సనాకాలే.

సబ్బుపాదానక్ఖయాతి సబ్బసో ఉపాదానానం ఖయా. కామం దిట్ఠిసీలబ్బతఅత్తవాదుపాదానాని పఠమమగ్గేనేవ ఖీయన్తి, కాముపాదానం పన అగ్గమగ్గేనాతి తస్స వసేన ‘‘సబ్బుపాదానక్ఖయా’’తి వదన్తో థేరో అత్తనో అరహత్తపత్తిం బ్యాకరోతి. తేనాహ ‘‘ఆసవా నానుస్సవన్తీ’’తి. సతోతి ఇమినా సతివేపుల్లప్పత్తిం దస్సేతి. చక్ఖుతో రూపే సవన్తీతి చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథియం తదనుగతమనోవిఞ్ఞాణవీథియఞ్చ రూపారమ్మణా ఆసవా పవత్తన్తీతి. కిఞ్చాపి తత్థ కుసలాదీనమ్పి పవత్తి అత్థి, కామాసవాదయో ఏవ వణతో యూసం వియ పగ్ఘరణకఅసుచిభావేన సన్దన్తి, తథా సేసవారేసు. తేనాహ ‘‘ఏవ’’న్తిఆది, తస్మా తే ఏవ ‘‘ఆసవా’’తి వుచ్చన్తి. తత్థ హి పగ్ఘరణకఅసుచిమ్హి నిరుళ్హో ఆసవసద్దో. ‘‘అత్తానం నావజానామీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘ఓమానపహానం కథిత’’న్తి ఆహ. తేన ఆసవేసు సముదాయుపలక్ఖణం కథితన్తి దట్ఠబ్బం. న హి సేయ్యమానాదిప్పహానేన వినా హీనమానంయేవ పజహతి. పజాననాతి ‘‘నాపరం ఇత్థత్తాయా’’తి వుత్తపజాననసమ్పన్నో హోతీతి.

సరూపభేదతోపీతి ‘‘చత్తారో’’తి ఏవం పరిమాణపరిచ్ఛేదతోపి. ఇదం భగవా దస్సేన్తో ఆహాతి సమ్బన్ధో. ఇదన్తి చ ‘‘అయమ్పి ఖో’’తిఆదివచనం సన్ధాయాహ.

అసమ్భిన్నాయ ఏవాతి యథానిసిన్నాయ ఏవ, అవుట్ఠితాయ ఏవాతి అత్థో. పుగ్గలథోమనత్థన్తి దేసనాకుసలానం ఆనన్దత్థేరాదీనం పుగ్గలానం పసంసనత్థం ఉక్కంసనత్థం. ధమ్మథోమనత్థన్తి పటిపత్తిధమ్మస్స పసంసనత్థం. తేపీతి ఆనన్దత్థేరాదయో భిక్ఖూపి. ధమ్మపటిగ్గాహకా భిక్ఖూ. అత్థేతి సీలాదిఅత్థే. ధమ్మేతి పాళిధమ్మే.

అస్సాతి భగవతో. ఆనుభావం కరిస్సతి ‘‘దివసఞ్చేపి భగవా’’తిఆదినా. నన్తి సారిపుత్తత్థేరం. అహమ్పి తథేవ థోమేస్సామి ‘‘సా హి భిక్ఖూ’’తిఆదినా. ఏవం చిన్తేసీతి ఏవం వక్ఖమానేన ధమ్మదాయాదదేసనాయ చిన్తితాకారేన చిన్తేసి. తేనాహ ‘‘యథా’’తిఆది. ఏకజ్ఝాసయాయాతి సమానాధిప్పాయాయ. మతియాతి పఞ్ఞాయ. అయం దేసనా అగ్గాతి భగవా ధమ్మసేనాపతిం గుణతో ఏవం పగ్గణ్హాతీతి కత్వా వుత్తం.

పకాసేత్వాతి గుణతో పాకటం పఞ్ఞాతం కత్వా సబ్బసావకేహి సేట్ఠభావే ఠపేతుకామో. చిత్తగతియా చిత్తవసేన కాయస్స పరిణామనేన ‘‘అయం కాయో ఇదం చిత్తం వియ హోతూ’’తి కాయసమానగతికత్తాధిట్ఠానేన. కథం పన కాయో దన్ధప్పవత్తికో లహుపరివత్తేన చిత్తేన సమానగతికో హోతీతి? న సబ్బథా సమానగతికో. యథేవ హి కాయవసేన చిత్తవిపరిణామనే చిత్తం సబ్బథా కాయేన సమానగతికం హోతి. న హి తదా చిత్తం సభావసిద్ధేన అత్తనో ఖణేన అవత్తిత్వా దన్ధవుత్తికస్స రూపధమ్మస్స ఖణేన వత్తితుం సక్కోతి, ‘‘ఇదం చిత్తం అయం కాయో వియ హోతూ’’తి పనాధిట్ఠానేన దన్ధగతికస్స కాయస్స అనువత్తనతో యావ ఇచ్ఛితట్ఠానప్పత్తి హోతి, తావ కాయగతిఅనులోమేనేవ హుత్వా సన్తానవసేన పవత్తమానం చిత్తం కాయగతియా పరిణామితం నామ హోతి, ఏవం ‘‘అయం కాయో ఇదం చిత్తం వియ హోతూ’’తి అధిట్ఠానేన పగేవ సుఖలహుసఞ్ఞాయ సమ్పాదితత్తా అభావితిద్ధిపాదానం వియ దన్ధం అవత్తిత్వా యథా లహుకతిపయచిత్తవారేహేవ ఇచ్ఛితట్ఠానప్పతి హోతి, ఏవం పవత్తరూపతా విఞ్ఞాయతీతి.

అధిప్పాయానురూపమేవ తస్స భగవతో థోమనాయ కతత్తా. ఇదం నామ అత్థజాతం భగవా పుచ్ఛిస్సతీతి పుబ్బే మయా అవిదితం అపస్సం. ఆసయజాననత్థన్తి ‘‘ఏవం బ్యాకరోన్తేన సత్థు అజ్ఝాసయో గహితో హోతీ’’తి ఏవం సత్థు అజ్ఝాసయజాననత్థం. దుతియం పఞ్హం పుచ్ఛన్తో భగవా పఠమం పఞ్హం అనుమోది దుతియం పఞ్హం పుచ్ఛన్తేనేవ పఠమపఞ్హవిస్సజ్జనస్స సమ్పటిచ్ఛితభావతో.

ఏతం అహోసీతి ఏతం పరివితక్కనం అహోసి. అస్సాతి కళారఖత్తియస్స భిక్ఖునో. ధమ్మే దహతీతి ధమ్మధాతు, సావకపారమీఞాణం, సావకవిసయే ధమ్మే దహతి యాథావతో అజితే కత్వా ఠపేతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ధమ్మధాతూ’’తిఆది. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణగతికమేవ విసయే. గోచరధమ్మేతి గోచరభూతే ఞేయ్యధమ్మే.

కళారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.