౪. కళారఖత్తియవగ్గో

౧. భూతసుత్తవణ్ణనా

౩౧. అజితమాణవేనాతి సోళససు బావరియబ్రాహ్మణపరిచారకేసు ‘‘అజితో’’తి లద్ధనామేన మాణవేన. సఙ్ఖా వుచ్చతి పఞ్ఞా, సఙ్ఖాతా పరిఞ్ఞాతా ధమ్మా యేసం తే సఙ్ఖాతధమ్మా, పటివిద్ధసచ్చా ఖీణాసవా. సేక్ఖా పన విపాకస్స అపరిఞ్ఞాతత్తా ‘‘సఙ్ఖాతధమ్మా’’తి న వుచ్చన్తి. సేక్ఖధమ్మసమన్నాగమేన తే సేక్ఖా. తే పన కామం పుగ్గలపటిలాభవసేన అనేకసహస్సావ హోన్తి, చతుమగ్గహేట్ఠిమఫలత్తయస్స పన వసేన తంసమఙ్గితాసామఞ్ఞేన న సత్తజనతో ఉద్ధన్తి ఆహ ‘‘సత్త జనే’’తి నియమేత్వా విసేసేతి. సంకిలేసవజ్జం, తతో వా అత్తానం వియ వినేయ్యలోకం నిపాతి రక్ఖతీతి నిపకో, తస్స భావో నేపక్కం, ఞాణన్తి ఆహ ‘‘నేపక్కం వుచ్చతి పఞ్ఞా, తాయ సమన్నాగతత్తా నిపకో’’తి.

‘‘కో ను ఖో ఇమస్స పఞ్హస్స అత్థో’’తి చిన్తేన్తో పఞ్హాయ కఙ్ఖతి నామ. ‘‘కథం బ్యాకరమానో ను ఖో సత్థు అజ్ఝాసయం న విరోధేమీ’’తి చిన్తేన్తో అజ్ఝాసయం కఙ్ఖతి నామ. సుజాననీయత్థపరిచ్ఛేదం కత్వా చిన్తనా హేత్థ ‘‘కఙ్ఖా’’తి అధిప్పేతా, న విచికిచ్ఛాతి. పహీనవిచికిచ్ఛో హి మహాథేరో ఆయస్మతో అస్సజిమహాథేరస్స సన్తికేయేవ, విచిననభూతం కుక్కుచ్చసదిసం పనేతం వీమంసనమత్తన్తి దట్ఠబ్బం. పత్తం ఆదాయ చరన్తోతి పబ్బజితభావలక్ఖణం. ధమ్మసేనాపతిభావేన వా మమ పత్తధమ్మదేసనావారం ఆదాయ చరన్తోతి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

జాతన్తి యథారహం పచ్చయతో ఉప్పన్నం, సఙ్ఖతన్తి అత్థో. పఞ్హబ్యాకరణం ఉపట్ఠాసీతి పఞ్హస్స బ్యాకరణతా పటిభాసి. ‘‘సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతీ’’తి పాఠో, అట్ఠకథాయం పన ‘‘సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో’’తి పదం ఉద్ధరిత్వా ‘‘పస్సన్తస్సా’’తి అత్థో వుత్తో. తం ‘‘భూతన్తి…పే… పటిపన్నో హోతీ’’తి ఇమాయ పాళియా న సమేతి, తస్మా యథాదస్సితపాఠో ఏవ యుత్తో. యావ అరహత్తమగ్గా నిబ్బిదాదీనం అత్థాయాతి సమితాపేక్ఖధమ్మవసా పదం వదన్తి. ఆహారసమ్భవన్తి పచ్చయహేతుకం. సేక్ఖపటిపదా కథితా ‘‘నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతీ’’తి వచనతో. ఏస నయో నిరోధవారేపి. నిబ్బిదాతి కరణే పచ్చత్తవచనం, విరాగా నిరోధాతి కరణే నిస్సక్కవచనన్తి ఆహ ‘‘సబ్బాని కారణవచనానీ’’తి. అనుపాదాతి అనుపాదాయ. భూతమిదన్తిఆదిమాహ సబ్బసుత్తం ఆహచ్చభాసితం జినవచనమేవ కరోన్తో.

భూతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. కళారసుత్తవణ్ణనా

౩౨. తస్స థేరస్స నామం జాతిసముదాగతం. నివత్తోతి పుబ్బే వట్టసోతస్స పటిసోతం గన్తుం ఆరద్ధో, తం అవిసహన్తో అనుసోతమేవ గచ్ఛన్తో, తతో నివత్తో పరిక్లేసవిధమే అసంసట్ఠో వియుత్తో హోతి. ఏత్థ చేతనాతి వా అస్సాసో. హీనాయావత్తనం నామ కామేసు సాపేక్ఖతాయ, తత్థ చ నిరపేక్ఖతా తతియమగ్గాధిగమేనాతి దస్సేన్తో ‘‘తయో మగ్గే’’తిఆదిమాహ. సావకపారమీఞాణం థేరస్స అరహత్తాధిగమేన నిప్ఫన్నం, తస్మా తస్స తం ఉపరిమకోటియా అస్సాసో వుత్తో. ఉగ్ఘాటితాతి వివటా, వూపసమితాతి అత్థో. తత్థాతి అరహత్తప్పత్తియం. విచికిచ్ఛాభావన్తి నిబ్బేమతికతం.

న ఏవం బ్యాకతాతి ‘‘ఖీణా జాతీ’’తిఆదికా ఏవం ఉత్తానకం న బ్యాకతా, పరియాయేన పన బ్యాకతా. కేనచీతి కేనచిపి కారణేన. ఏవం ఉత్తానకం బ్యాకరిస్సతి.

తస్స పచ్చయస్స ఖయాతి తస్స కమ్మభవసఙ్ఖాతస్స పచ్చయస్స అవిజ్జాయ సహకారితాయం సఙ్గహితస్స ఖయా అనుప్పాదా నిరోధా. ఖీణస్మిన్తి ఖీణే. అనుప్పాదనిరోధేన నిరుద్ధే జాతియా యథావుత్తే పచ్చయే. జాతిసఙ్ఖాతం ఫలం ఖీణం అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదితన్తి. విదితం ఞాతం. ఆజానాతి చతుసచ్చం హేట్ఠిమమగ్గేహి ఞాతం అనతిక్కమిత్వావ పటివిజ్ఝతీతి అఞ్ఞా అగ్గమగ్గో. తదుపచారేన అగ్గఫలం ఇధ ‘‘అఞ్ఞా’’ నామ. పచ్చయోతి భవూపపత్తియా పచ్చయో పటిచ్చసముప్పాదో.

మేతి మయా. అఞ్ఞాసి ఆకారగ్గహణేన చిత్తాచారం జానాతి. తేనాతి భగవతా. బ్యాకరణం అనుమోదితం పఞ్హబ్యాకరణస్స విసయకతభావతో.

అయమస్స విసయోతి అయం వేదనా అస్స సారిపుత్తత్థేరస్స సవిసయో తత్థ విసయభావేన పవత్తత్తా. కిఞ్చాపీతి కిఞ్చాపి సుఖా వేదనా ఠితిసుఖా దుక్ఖా వేదనా విపరిణామసుఖా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా ఞాణసుఖా. విపరిణామకోటియాతి అనిచ్చభావేన సబ్బావ వేదనా దుక్ఖా నామ. సుఖపటిక్ఖేపతోపి హి సుఖపీతియా ఫరణతాయ సుఖాతి తిక్ఖమత్తేన విపరిణామదుక్ఖాతి విపరిణామతో అభావాధిగమేన సుఖనిరోధక్ఖణమత్తేన. తథా హి వుత్తం పపఞ్చసూదనియం ‘‘సుఖాయ వేదనాయ అత్థిభావో సుఖ’’న్తి. సుఖకామో దుక్ఖం తితిక్ఖతి. అపరిఞ్ఞాతవత్థుకానఞ్హి సుఖవేదనుపరమో దుక్ఖతో ఉపట్ఠాతి, తస్మాయమత్థో వియోగేన దీపేతబ్బో. ‘‘దుక్ఖా విపరిణామసుఖా’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తథాచాహ పపఞ్చసూదనియం ‘‘దుక్ఖాయ వేదనాయ నత్థిభావో సుఖ’’న్తి. దుక్ఖవేదనుపరమో హి వుత్తానం సుఖతో ఉపట్ఠాతి ఏవాతి వదన్తి. తస్స యోగస్స వూపసమేన ‘‘అహో సుఖం జాత’’న్తి మజ్ఝత్తవేదనాయ జాననభావో యాథావతో అవబుజ్ఝనం సుఖం. అదుక్ఖమసుఖాపి వేదనా విజానన్తస్స సుఖం హోతి తస్స సుఖుమతాయ విఞ్ఞేయ్యభావతో. యథా రూపారూపధమ్మానం సలక్ఖణతో సామఞ్ఞలక్ఖణతో చ సమ్మదేవ అవబోధో పరమం సుఖం. తేనాహ –

‘‘యతో యతో సమ్మసతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;

లభతీ పీతిపామోజ్జం, అమతం తం విజానత’’న్తి. (ధ. ప. ౩౭౪);

అఞ్ఞాణదుక్ఖాతి అజాననభావో అదుక్ఖమసుఖావేదనాయ దుక్ఖం. సమ్మా విభాగజాననసభావో ఞాణస్స సమ్భవో. ఞాణసమ్పయుత్తా హి ఞాణూపనిస్సయా అదుక్ఖమసుఖా వేదనా పసత్థాకారా, యతో సా ఇట్ఠా చేవ ఇట్ఠఫలా చాతి. అజాననభావోతి ఏత్థ వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. ‘‘దుక్ఖన్తి విదితో’’తి పాళి, అట్ఠకథాయం పన విదితన్తి పదుద్ధారో కతో, తం అత్థదస్సనమత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

వేదనాపరిచ్ఛేదజాననేతి ‘‘తిస్సో ఇమా వేదనా’’తి ఏవం పరిచ్ఛేదతో జాననే. అఞ్ఞాసీతి కదా అఞ్ఞాసి? ఇమస్మిం దేసనాకాలేతి వదన్తి, పటివేధకాలేతి పన యుత్తం. యథాపటివిద్ధా హి వేదనా ఇధ థేరేన దేసితాతి. ఇమినా కారణేనాతి ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖ’’న్తి వేదనానం అనిచ్చతాయ దుక్ఖభావజాననసఙ్ఖాతేన కారణేన. తంనిమిత్తం హిస్స వేదనాసు తణ్హా న ఉప్పజ్జతి. అతిప్పపఞ్చోతి అతివిత్థారో. దుక్ఖస్మిం అన్తోగధం దుక్ఖపరియాపన్నత్తా. దుక్ఖన్తి సబ్బం వేదయితం దుక్ఖం సఙ్ఖారదుక్ఖభావతో. ఞాతమత్తేతి యాథావతో అవబుజ్ఝనమత్తే. తణ్హా న తిట్ఠతీతి న సన్తిట్ఠతి నప్పవత్తతి.

కథం విమోక్ఖాతి అజ్ఝత్తబహిద్ధాభేదేసు విముత్తా. హేతుమ్హి చేతం నిస్సక్కవచనన్తి హేతుఅత్థేన కరణవచనేన అత్థమాహ ‘‘కతరేన విమోక్ఖేనా’’తి. కరణత్థేపి వా ఏతం నిస్సక్కవచనన్తి తథా వుత్తం. అభినివేసోతి విపస్సనారమ్భో. బహిద్ధాధమ్మాపి దట్ఠబ్బాయేవ సబ్బస్సపి పరిఞ్ఞేయ్యస్స పరిజానితబ్బతో. ఞాణం పవత్తేత్వా. తేతి అజ్ఝత్తసఙ్ఖారే. వవత్థపేత్వాతి సలక్ఖణతో పరిచ్ఛిన్దిత్వా. బహిద్ధా ఓతారేతీతి బహిద్ధాసఙ్ఖారేసు ఞాణం ఓతారేతి. అజ్ఝత్తం ఓతారేతీతి అజ్ఝత్తసఙ్ఖారే సమ్మసతి. తత్ర తస్మిం చతుక్కే. తేసం వవత్థానకాలేతి తేసం అజ్ఝత్తసఙ్ఖారానం విపస్సనాకాలే.

సబ్బుపాదానక్ఖయాతి సబ్బసో ఉపాదానానం ఖయా. కామం దిట్ఠిసీలబ్బతఅత్తవాదుపాదానాని పఠమమగ్గేనేవ ఖీయన్తి, కాముపాదానం పన అగ్గమగ్గేనాతి తస్స వసేన ‘‘సబ్బుపాదానక్ఖయా’’తి వదన్తో థేరో అత్తనో అరహత్తపత్తిం బ్యాకరోతి. తేనాహ ‘‘ఆసవా నానుస్సవన్తీ’’తి. సతోతి ఇమినా సతివేపుల్లప్పత్తిం దస్సేతి. చక్ఖుతో రూపే సవన్తీతి చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథియం తదనుగతమనోవిఞ్ఞాణవీథియఞ్చ రూపారమ్మణా ఆసవా పవత్తన్తీతి. కిఞ్చాపి తత్థ కుసలాదీనమ్పి పవత్తి అత్థి, కామాసవాదయో ఏవ వణతో యూసం వియ పగ్ఘరణకఅసుచిభావేన సన్దన్తి, తథా సేసవారేసు. తేనాహ ‘‘ఏవ’’న్తిఆది, తస్మా తే ఏవ ‘‘ఆసవా’’తి వుచ్చన్తి. తత్థ హి పగ్ఘరణకఅసుచిమ్హి నిరుళ్హో ఆసవసద్దో. ‘‘అత్తానం నావజానామీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘ఓమానపహానం కథిత’’న్తి ఆహ. తేన ఆసవేసు సముదాయుపలక్ఖణం కథితన్తి దట్ఠబ్బం. న హి సేయ్యమానాదిప్పహానేన వినా హీనమానంయేవ పజహతి. పజాననాతి ‘‘నాపరం ఇత్థత్తాయా’’తి వుత్తపజాననసమ్పన్నో హోతీతి.

సరూపభేదతోపీతి ‘‘చత్తారో’’తి ఏవం పరిమాణపరిచ్ఛేదతోపి. ఇదం భగవా దస్సేన్తో ఆహాతి సమ్బన్ధో. ఇదన్తి చ ‘‘అయమ్పి ఖో’’తిఆదివచనం సన్ధాయాహ.

అసమ్భిన్నాయ ఏవాతి యథానిసిన్నాయ ఏవ, అవుట్ఠితాయ ఏవాతి అత్థో. పుగ్గలథోమనత్థన్తి దేసనాకుసలానం ఆనన్దత్థేరాదీనం పుగ్గలానం పసంసనత్థం ఉక్కంసనత్థం. ధమ్మథోమనత్థన్తి పటిపత్తిధమ్మస్స పసంసనత్థం. తేపీతి ఆనన్దత్థేరాదయో భిక్ఖూపి. ధమ్మపటిగ్గాహకా భిక్ఖూ. అత్థేతి సీలాదిఅత్థే. ధమ్మేతి పాళిధమ్మే.

అస్సాతి భగవతో. ఆనుభావం కరిస్సతి ‘‘దివసఞ్చేపి భగవా’’తిఆదినా. నన్తి సారిపుత్తత్థేరం. అహమ్పి తథేవ థోమేస్సామి ‘‘సా హి భిక్ఖూ’’తిఆదినా. ఏవం చిన్తేసీతి ఏవం వక్ఖమానేన ధమ్మదాయాదదేసనాయ చిన్తితాకారేన చిన్తేసి. తేనాహ ‘‘యథా’’తిఆది. ఏకజ్ఝాసయాయాతి సమానాధిప్పాయాయ. మతియాతి పఞ్ఞాయ. అయం దేసనా అగ్గాతి భగవా ధమ్మసేనాపతిం గుణతో ఏవం పగ్గణ్హాతీతి కత్వా వుత్తం.

పకాసేత్వాతి గుణతో పాకటం పఞ్ఞాతం కత్వా సబ్బసావకేహి సేట్ఠభావే ఠపేతుకామో. చిత్తగతియా చిత్తవసేన కాయస్స పరిణామనేన ‘‘అయం కాయో ఇదం చిత్తం వియ హోతూ’’తి కాయసమానగతికత్తాధిట్ఠానేన. కథం పన కాయో దన్ధప్పవత్తికో లహుపరివత్తేన చిత్తేన సమానగతికో హోతీతి? న సబ్బథా సమానగతికో. యథేవ హి కాయవసేన చిత్తవిపరిణామనే చిత్తం సబ్బథా కాయేన సమానగతికం హోతి. న హి తదా చిత్తం సభావసిద్ధేన అత్తనో ఖణేన అవత్తిత్వా దన్ధవుత్తికస్స రూపధమ్మస్స ఖణేన వత్తితుం సక్కోతి, ‘‘ఇదం చిత్తం అయం కాయో వియ హోతూ’’తి పనాధిట్ఠానేన దన్ధగతికస్స కాయస్స అనువత్తనతో యావ ఇచ్ఛితట్ఠానప్పత్తి హోతి, తావ కాయగతిఅనులోమేనేవ హుత్వా సన్తానవసేన పవత్తమానం చిత్తం కాయగతియా పరిణామితం నామ హోతి, ఏవం ‘‘అయం కాయో ఇదం చిత్తం వియ హోతూ’’తి అధిట్ఠానేన పగేవ సుఖలహుసఞ్ఞాయ సమ్పాదితత్తా అభావితిద్ధిపాదానం వియ దన్ధం అవత్తిత్వా యథా లహుకతిపయచిత్తవారేహేవ ఇచ్ఛితట్ఠానప్పతి హోతి, ఏవం పవత్తరూపతా విఞ్ఞాయతీతి.

అధిప్పాయానురూపమేవ తస్స భగవతో థోమనాయ కతత్తా. ఇదం నామ అత్థజాతం భగవా పుచ్ఛిస్సతీతి పుబ్బే మయా అవిదితం అపస్సం. ఆసయజాననత్థన్తి ‘‘ఏవం బ్యాకరోన్తేన సత్థు అజ్ఝాసయో గహితో హోతీ’’తి ఏవం సత్థు అజ్ఝాసయజాననత్థం. దుతియం పఞ్హం పుచ్ఛన్తో భగవా పఠమం పఞ్హం అనుమోది దుతియం పఞ్హం పుచ్ఛన్తేనేవ పఠమపఞ్హవిస్సజ్జనస్స సమ్పటిచ్ఛితభావతో.

ఏతం అహోసీతి ఏతం పరివితక్కనం అహోసి. అస్సాతి కళారఖత్తియస్స భిక్ఖునో. ధమ్మే దహతీతి ధమ్మధాతు, సావకపారమీఞాణం, సావకవిసయే ధమ్మే దహతి యాథావతో అజితే కత్వా ఠపేతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ధమ్మధాతూ’’తిఆది. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణగతికమేవ విసయే. గోచరధమ్మేతి గోచరభూతే ఞేయ్యధమ్మే.

కళారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఞాణవత్థుసుత్తవణ్ణనా

౩౩. ఞాణమేవ ఞాణవత్థు సమ్పత్తీనం కారణభావతో. చతూసూతి చతుసచ్చస్స బోధనవసేన వుత్తేసు చతూసు ఞాణేసు. పఠమన్తి ‘‘జరామరణే ఞాణ’’న్తి ఏవం వుత్తం ఞాణం, యేన ధారణపరిచయమనసికారవసేన పవత్తం సబ్బం గణ్హి. సన్నిచయఞాణమయం సవనమయం నామత్వేవ వేదితబ్బం. సభావతో పచ్చయతో చస్స పరిగ్గణ్హనఞాణం సమ్మసనఞాణంత్వేవ వేదితబ్బం. జరామరణసీసేన చేత్థ జరామరణవన్తోవ ధమ్మా గహితా. పటివేధఞాణన్తి అసమ్మోహతో పటివిజ్ఝనఞాణం. ఇమినా ధమ్మేనాతి హేతుమ్హి కరణవచనం. ఇమస్స హి ధమ్మస్స అధిగమహేతు అయం అరియో అతీతానాగతే నయేనపి చతుసచ్చధమ్మే అభిసమ్బుజ్ఝతి. మగ్గఞాణమేవ పన అతీతానాగతే నయనసదిసం కత్వా దస్సేతుం ‘‘మగ్గఞాణధమ్మేన వా’’తి దుతియవికప్పో వుత్తో. ఏవఞ్హి ‘‘అకాలిక’’న్తి సమత్థితం హోతి.

ఞాణచక్ఖునా దిట్ఠేనాతి ధమ్మచక్ఖుభూతేన ఞాణచక్ఖునా అసమ్మోహపటివేధవసేన పచ్చక్ఖతో దిట్ఠేన. పఞ్ఞాయ విదితేనాతి మగ్గపఞ్ఞాయ తథేవ విదితేన. యస్మా తథా దిట్ఠం విదితం సబ్బసో పత్తం మహాఉపాయో హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘పరియోగాళ్హేనా’’తి. దిట్ఠేనాతి వా దస్సనేన, ధమ్మం పస్సిత్వా ఠితేనాతి అత్థో. విదితేనాతి చత్తారి సచ్చాని విదిత్వా పాకటాని కత్వా ఠితేన. అకాలికేనాతి న కాలన్తరవిపాకదాయినా. పత్తేనాతి చత్తారి సచ్చాని పత్వా ఠితత్తా ధమ్మం పత్తేన. పరియోగాళ్హేనాతి చతుసచ్చధమ్మే పరియోగాహిత్వా ఠితేన. అతీతానాగతే నయం నేతీతి అతీతే చ అనాగతే చ నయం నేతి హరతి పేసేతి. ఇదం పన పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స కిచ్చం, సత్థారా పన మగ్గఞాణం అతీతానాగతే నయనసదిసం కతం తంమూలకత్తా. అతీతమగ్గస్స హి పచ్చవేక్ఖణం నామ హోతి, తస్మా మగ్గఞాణం నయనసదిసం కతం నామ హోతి, పచ్చవేక్ఖణఞాణేన పన నయం నేతి. తేనాహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది. యథా పన తేన నయం నేతి. తం ఆకారం దస్సేతుం ‘‘యే ఖో కేచీ’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థ చ నయనుప్పాదనం నయఞాణస్సేవ పవత్తివిసేసో. తేన వుత్తం ‘‘పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స కిచ్చ’’న్తి. కిఞ్చాపి ‘‘ఇమినాతి మగ్గఞాణధమ్మేన వా’’తి వుత్తం, దువిధం పన మగ్గఫలఞాణం సమ్మసనఞాణపచ్చవేక్ఖణాయ మూలకారణం, న నయనస్సాతి దువిధేన ఞాణధమ్మేనాతి న న యుజ్జతి. తథా చతుసచ్చధమ్మస్స ఞాతత్తా మగ్గఫలసఙ్ఖాతస్స వా ధమ్మస్స సచ్చపటివేధసమ్పయోగం గతత్తా ‘‘నయనం హోతూ’’తి తేన ‘‘ఇమినా ధమ్మేనా’’తి ఞాణస్స విసయభావేన ఞాణసమ్పయోగేన తదఞాతేనాతి చ అత్థో న న యుజ్జతి. అనుఅయేతి ధమ్మఞాణస్స అనురూపవసేన అయే బుజ్ఝనఞాణే దిట్ఠానం అదిట్ఠానయనతో అదిట్ఠస్స దిట్ఠతాయ ఞాపనతో చ. తేనాహ ‘‘ధమ్మఞాణస్స అనుగమనే ఞాణ’’న్తి. ఖీణాసవస్స సేక్ఖభూమి నామ అగ్గమగ్గక్ఖణో. కస్మా పనేతం ఏవం వుత్తన్తి చే? ‘‘ఏవం జరామరణం పజానాతీ’’తిఆదినా వత్తమానవసేన దేసనాయ పవత్తత్తా.

ఞాణవత్థుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. దుతియఞాణవత్థుసుత్తవణ్ణనా

౩౪. సత్తరీతి త-కారస్స ర-కారాదేసం వుత్తం. సత్తతిసద్దేన వా సమానత్థో సత్తరిసద్దో. బ్యఞ్జనరుచివసేన బ్యఞ్జనం భణన్తీతి బ్యఞ్జనభాణకా. తేనాహ ‘‘బహుబ్యఞ్జనం కత్వా’’తిఆది. తిట్ఠతి తత్థ ఫలం తదాయత్తవుత్తితాయాతి ఠితి, పచ్చుప్పన్నలక్ఖణస్స ధమ్మస్స ఠితి ధమ్మట్ఠితి. అథ వా ధమ్మోతి కారణం, పచ్చయోతి అత్థో. ధమ్మస్స యో ఠితిసభావో, సోవ ధమ్మతో అఞ్ఞో నత్థీతి ధమ్మట్ఠితి, పచ్చయో. తత్థ ఞాణం ధమ్మట్ఠితిఞాణం. తేనాహ ఆయస్మా ధమ్మసేనాపతి – ‘‘పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’న్తి (పటి. మ. మాతికా ౪). తథా చాహ ‘‘పచ్చయాకారే ఞాణ’’న్తిఆది. తత్థ ధమ్మానన్తి పచ్చయుప్పన్నధమ్మానం. పవత్తిట్ఠితికారణత్తాతి పవత్తిసఙ్ఖాతాయ ఠితియా కారణత్తా. ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తిఆదినా అద్ధత్తయే అన్వయబ్యతిరేకవసేన పవత్తియా ఛబ్బిధస్స ఞాణస్స. ఖయో నామ వినాసో, సోవ భేదోతి. విరజ్జనం పలుజ్జనం. నిరుజ్ఝనం అన్తరధానం. ఏకేకస్మిన్తి జరామరణాదీసు ఏకేకస్మిం. పుబ్బే ‘‘యథాభూతఞాణ’’న్తి తరుణవిపస్సనం ఆహ. తస్మా ఇధాపి ధమ్మట్ఠితిఞాణం విపస్సనాతి గహేత్వా ‘‘విపస్సనాపటివిపస్సనా కథితా’’తి వుత్తం.

దుతియఞాణవత్థుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. అవిజ్జాపచ్చయసుత్తవణ్ణనా

౩౫. దేసనం ఓసాపేసీతి యథారద్ధకథం ఠపేసి. తత్థ నిసిన్నస్స దిట్ఠిగతికస్స లద్ధియా భిన్దనవసేన ఉపరి కథేతుకామో. బుద్ధానఞ్హి దేసనావారం పచ్ఛిన్దాపేత్వా పుచ్ఛితుం సమత్థో నామ కోచి నత్థి. తేనాహ ‘‘దిట్ఠిగతికస్స ఓకాసదానత్థ’’న్తి. దుప్పఞ్హో ఏసో సత్తూపలద్ధియా పుచ్ఛితత్తా. సత్తూపలద్ధివాదపదేనాతి ‘‘సత్తో జీవో ఉపలబ్భతీ’’తి ఏవం పవత్తదిట్ఠిదీపకపదవసేన. వదన్తి ఏతేనాతి వాదో. దిట్ఠి-సద్దో పన ద్వయసఙ్గహితో, బ్రహ్మచరియవాసో పన పరమత్థతో అరియమగ్గభావనాతి ఆహ ‘‘అరియమగ్గవాసో’’తి. అయం దిట్ఠీతి అనఞ్ఞే సరీరజీవాతి దిట్ఠి. ‘‘జీవో’’తి చ జీవితమేవ వదన్తి. వట్టన్తి దువిధం వట్టం. నిరోధేన్తోతి అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదేన్తో. సముచ్ఛిన్దన్తోతి అప్పవత్తియం పాపనేన ఉపచ్ఛిన్దన్తో. తదేతం మగ్గేన నిరోధేతబ్బం వట్టం నిరుజ్ఝతీతి యోజనా. ‘‘అయం సత్తో వినాసం అభావం పత్వా సబ్బసో ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి ఏవం ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా గహితాకారస్స సమ్భవే సచ్చభావే సతి. న హోతీతి సాత్థకో న హోతి.

గచ్ఛతీతి సరీరతో నిక్ఖమిత్వా గచ్ఛతి. వివట్టేన్తోతి అప్పవత్తిం కరోన్తోతి అత్థో. వివట్టేతుం న సక్కోతి నిచ్చస్స అప్పవత్తిం పాపేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా. మిచ్ఛాదిట్ఠి సమ్మాదిట్ఠిం విజ్ఝతి అసమాహితపుగ్గలసేవనవసేన తథా పవత్తితుం అప్పదానవసేన చ పజహితబ్బాపజహనవసేన సమ్మాదిట్ఠిం విజ్ఝతి. విసూకమివాతి కణ్డకో వియ. న కేవలం అననువత్తకోవ, అథ ఖో విరోధోపి ‘‘నిచ్చ’’న్తిఆదినా పవత్తనధమ్మతాయ విఞ్ఞాపనతో. విరూపం బీభచ్ఛం ఫన్దితం విప్ఫన్దితం. పణ్ణపుప్ఫఫలపల్లవానం అవత్థుభూతో తాలో ఏవ తాలావత్థు ‘‘అసివే సివా’’తి వోహారో వియ. కేచి పన ‘‘తాలవత్థుకతానీ’’తి పఠన్తి, అవత్థుభూతతాయ తాలో వియ కతానీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘మత్థకచ్ఛిన్నతాలో వియా’’తి. అనుఅభావన్తి వినాసం.

అవిజ్జాపచ్చయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. దుతియఅవిజ్జాపచ్చయసుత్తవణ్ణనా

౩౬. ఇతి వాతి ఏవం వా. జరామరణస్స చేవ జరామరణసామికస్స చ ఖణవసేన యో వదేయ్య. అవిసారదధాతుకో పుచ్ఛితుం అచ్ఛేకతాయ మఙ్కుభావేన జాతో. తేనాహ ‘‘పుచ్ఛితుం న సక్కోతీ’’తి.

దుతియఅవిజ్జాపచ్చయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. నతుమ్హసుత్తవణ్ణనా

౩౭. న తుమ్హాకన్తి కాయస్స అనత్తనియభావదస్సనమేవ పనేతన్తి యా తస్స అనత్తనియతా, తం దస్సేతుం ‘‘అత్తని హీ’’తిఆది వుత్తం. యది న అత్తనియం, పరకియం నామ సియాతి, తమ్పి నత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘నాపి అఞ్ఞేస’’న్తి ఆహ. నయిదం పురాణకమ్మమేవాతి ‘‘ఇదం కాయో’’తి వుత్తసరీరం పురాణకమ్మమేవ న హోతి. న హి కాయో వేదనాసభావో. పచ్చయవోహారేనాతి కారణోపచారేన. అభిసఙ్ఖతన్తిఆది నపుంసకలిఙ్గవచనం. పురిమలిఙ్గసభాగతాయాతి ‘‘పురాణమిదం కమ్మ’’న్తి ఏవం వుత్తపురిమనపుంసకలిఙ్గసభాగతాయ. అఞ్ఞమఞ్ఞాభిముఖేహి సమేచ్చ పచ్చయేహి కతో అభిసఙ్ఖతోతి ఆహ ‘‘పచ్చయేహి కతోతి దట్ఠబ్బో’’తి. అభిసఞ్చేతయితన్తి తథా అభిసఙ్ఖతత్తసఙ్ఖాతేన అభిముఖభావేన చేతయితం పకప్పితం, పవత్తితన్తి అత్థో. చేతనావత్థుకోతి చేతనాహేతుకో. వేదనియన్తి వేదనాయ హితం వత్థారమ్మణభావేన వేదనాయ పచ్చయభావతో. తేనాహ ‘‘వేదనియవత్థూ’’తి.

నతుమ్హసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. చేతనాసుత్తవణ్ణనా

౩౮. యఞ్చాతి ఏత్థ చ-సద్దో అట్ఠానే. తేన చేతనాయ వియ పకప్పానానుసయానమ్పి విఞ్ఞాణస్స ఠితియా వక్ఖమానంయేవ అవిసిట్ఠం ఆరమ్మణభావం జోతేతి. కామం తీసుపి పదేసు ‘‘పవత్తేతి’’ఇచ్చేవ అత్థో వుత్తో, వత్తనత్థో పన చేతనాదీనం యథాక్కమం చేతయనపకప్పనానుసయనరూపో విసిట్ఠట్ఠో దట్ఠబ్బో. తేభూమకకుసలాకుసలచేతనా గహితా కమ్మవిఞ్ఞాణస్స పచ్చయనిద్ధారణమేతన్తి. తణ్హాదిట్ఠికప్పా గహితా యథారహన్తి అధిప్పాయో. అట్ఠసుపి హి లోభసహగతచిత్తేసు తణ్హాకప్పో, తత్థ చతూస్వేవ దిట్ఠికప్పోతి. కామం అనుసయా లోకియకుసలచేతనాసుపి అనుసేన్తియేవ, అకుసలేసు పన పవత్తి పాకటాతి ‘‘ద్వాదసన్నం చేతనాన’’న్తి వుత్తం. సహజాతకోటియాతి ఇదం పచ్చుప్పన్నాపి కామరాగాదయో అనుసయావ వుచ్చన్తి తంసదిసతాయాతి వుత్తం. న హి కాలభేదేన లక్ఖణప్పభేదో అత్థీతి. అనాగతా ఏవ హి కామరాగాదయో నిప్పరియాయతో ‘‘అనుసయా’’తి వత్తబ్బతం అరహన్తి. పచ్చయుప్పన్నో వట్టతీతి ఆహ ‘‘ఆరమ్మణం పచ్చయో’’తి. కమ్మవిఞ్ఞాణస్స ఠితత్థన్తి కమ్మవిఞ్ఞాణస్సేవ పవత్తియా. తస్మిం పచ్చయే సతీతి తస్మిం చేతనాపకప్పనానుసయసఞ్ఞితే పచ్చయే సతి పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స హోతి. సన్తానే ఫలదానసమత్థతాయేవ హోతీతి ‘‘పతిట్ఠా హోతి, తస్మిం పతిట్ఠితే’’తి వుత్తం. సన్నిట్ఠాపకచేతనావసేన విరుళ్హేతి. పతిట్ఠితేతి హి ఇమినా కమ్మస్స కతభావో వుత్తో, ‘‘విరుళ్హే’’తి ఇమినా ఉపచితభావో. తేనాహ ‘‘కమ్మం జవాపేత్వా’’తిఆది. తత్థ పురేతరం ఉప్పన్నాహి కమ్మచేతనాహి లద్ధపచ్చయత్తా బలప్పత్తాయ సన్నిట్ఠాపకచేతనాయ కమ్మవిఞ్ఞాణం లద్ధపతిట్ఠం విరుళ్హమూలఞ్చ హోతీతి వుత్తం ‘‘నిబ్బత్తమూలే జాతే’’తి. తథా హి సన్నిట్ఠాపకచేతనా విపాకం దేన్తం అనన్తరే జాతివసేన దేతి ఉపపజ్జవేదనీయకమ్మన్తి.

తేభూమకచేతనాయాతి తేభూమకకుసలాకుసలచేతనాయ. అప్పవత్తనక్ఖణోతి ఇధ పవత్తనక్ఖణో జాయమానక్ఖణో. న జాయమానక్ఖణో అప్పవత్తనక్ఖణో న కేవలం భఙ్గక్ఖణో అప్పహీనానుసయస్స అధిప్పేతత్తా. అప్పహీనకోటియాతి అసముచ్ఛిన్నభావేన. తదిదం తేభూమకకుసలాకుసలచేతనాసు అప్పవత్తమానాసు అనుసయానం సహజాతకోటిఆదినా పవత్తి నామ నత్థి, విపాకాదీసు అప్పహీనకోటియా పవత్తతి కరోన్తస్స అభావతోతి ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తం. అవారితత్తాతి పటిపక్ఖేతి అవారితబ్బత్తా. పచ్చయోవ హోతి విఞ్ఞాణస్స ఠితియా.

పఠమదుతియవారేహి వట్టం దస్సేత్వా తతియవారే ‘‘నో చే’’తిఆదినా వివట్టం దస్సితన్తి ‘‘పఠమపదే తేభూమకకుసలాకుసలచేతనా నివత్తా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ నివత్తాతి అకరణతో అప్పవత్తియా అపగతా. తణ్హాదిట్ఠియో నివత్తాతి యోజనా. వుత్తప్పకారేసూతి ‘‘తేభూమకవిపాకేసూ’’తిఆదినా వుత్తప్పకారేసు.

ఏత్థాతి ఇమస్మిం సుత్తే. ఏత్థ చేతనాపకప్పనానం పవత్తనవసేన ధమ్మపరిచ్ఛేదో దస్సితోతి ‘‘చేతేతీతి తేభూమకకుసలాకుసలచేతనా గహితా’’తిఆదినయో ఇధేవ హోతీతి దస్సితో. చతస్సోతి పటిఘద్వయమోహమూలసమాగతా చతస్సో అకుసలచేతనా. చతూసు అకుసలచేతనాసూతి యథావుత్తాసు ఏవ చతూసు అకుసలచేతనాసు, ఇతరా పన ‘‘న పకప్పేతీ’’తి ఇమినా పటిక్ఖేపేన నివత్తాతి. సుత్తే ఆగతం వారేత్వాతి ‘‘నో చ పకప్పేతీ’’తి ఏవం పటిక్ఖేపవసేన సుత్తే ఆగతం వజ్జేత్వా. ‘‘న పకప్పేతీ’’తి హి ఇమినా అట్ఠసు లోభసహగతచిత్తేసు సహజాతకోటియా పవత్తఅనుసయో నివత్తితో తేసం చిత్తానం అప్పవత్తనతో, తస్మా తం ఠానం ఠపేత్వాతి అత్థో. పురిమసదిసోవ పురిమనయేసు వుత్తనయేన గహేతబ్బో ధమ్మపరిచ్ఛేదత్తా.

తదప్పతిట్ఠితేతి సమాసభావతో విభత్తిలోపో, సన్ధివసేన ద-కారాగమో, తస్స అప్పతిట్ఠితం తదప్పతిట్ఠితం, తస్మిం తదప్పతిట్ఠితేతి ఏవమేత్థ సమాసపదసిద్ధి దట్ఠబ్బా. ఏత్థాతి ఏతస్మిం తతియవారే అరహత్తమగ్గస్స కిచ్చం కథితం సబ్బసో అనుసయనిబ్బత్తిభేదనతో. ఖీణాసవస్స కిచ్చకరణన్తిపి వత్తుం వట్టతి సబ్బసో వేదనాదీనం పటిక్ఖేపభావతో. నవ లోకుత్తరధమ్మాతిపి వత్తుం వట్టతి మగ్గపటిపాటియా అనుసయసముగ్ఘాటనతో మగ్గానన్తరాని ఫలాని, తదుభయారమ్మణఞ్చ నిబ్బానన్తి. విఞ్ఞాణస్సాతి కమ్మవిఞ్ఞాణస్స. పునబ్భవసీసేన అనన్తరభవసఙ్గహితం నామరూపం పటిసన్ధివిఞ్ఞాణమేవ వా గహితన్తి ఆహ ‘‘పునబ్భవస్స చ అన్తరే ఏకో సన్ధీ’’తి. భవజాతీనన్తి ఏత్థ ‘‘దుతియభవస్స తతియభవే జాతియా’’తి ఏవం పరమ్పరవసేన గహేతబ్బం. ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తిగహణేన పన నానన్తరియతో కమ్మభవో గహితో, జాతిహేతుఫలసిద్ధిపేత్థ వుత్తా ఏవాతి వేదితబ్బం. ఏత్థ చ ‘‘నో చే, భిక్ఖవే, చేతేతి నో చ పకప్పేతి, అథ ఖో అనుసేతీ’’తి ఏవం భగవతా దుతియనయే పుబ్బభాగే భవనిబ్బత్తకకుసలాకుసలాయూహనం, పకప్పనఞ్చ వినాపి భవేసు దిట్ఠాదీనవస్స యోగినో అనుసయపచ్చయా విపస్సనాచేతనాపి పటిసన్ధిజనకా హోతీతి దస్సనత్థం కుసలాకుసలస్స అప్పవత్తి చేపి, తదా విజ్జమానతేభూమకవిపాకాదిధమ్మేసు అప్పహీనకోటియా అనుసయితకిలేసప్పచ్చయా భవవజ్జస్స కమ్మవిఞ్ఞాణస్స పతిట్ఠితతా హోతీతి దస్సనత్థఞ్చ వుత్తో. ‘‘న చేతేతి పకప్పేతి అనుసేతీ’’తి అయం నయో న గహితో చేతనం వినా పకప్పనస్స అభావతో.

చేతనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. దుతియచేతనాసుత్తవణ్ణనా

౩౯. విఞ్ఞాణనామరూపానం అన్తరే ఏకో సన్ధీతి హేతుఫలసన్ధి విఞ్ఞాణగ్గహణేన కమ్మవిఞ్ఞాణస్స గహితత్తా. నామరూపం పన విపాకనామరూపమేవాతి పాకటమేవ. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

దుతియచేతనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. తతియచేతనాసుత్తవణ్ణనా

౪౦. రూపాదీసు ఛసు ఆరమ్మణేసు. తేన చేత్థ భవత్తయం సఙ్గణ్హాతి ఛళారమ్మణపరియాపన్నత్తా. తస్సేవ భవత్తయస్స పత్థనా పణిధానాదివసేన నతి నామ. ఆగతిమ్హి గతీతి పచ్చుపట్ఠానవసేన అభిముఖం గతి పవత్తి ఏతస్మాతి ఆగతి, కమ్మాదినిమిత్తం. తస్మిం పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స గతి పవత్తి నిబ్బత్తి హోతి. తేనాహ ‘‘ఆగతే’’తిఆది. చుతూపపాతోతి చవనం చుతి, మరణం. ఉపపజ్జనం నిబ్బత్తి, ఉపపాతో. చుతితో ఉపపాతో పునరుప్పాదో. తేనాహ ‘‘ఏవం విఞ్ఞాణస్సా’’తిఆది. ఇతోతి నిబ్బత్తభవతో. తత్థాతి పునబ్భవసఙ్ఖాతే ఆయతిభవే. ఏకోవ సన్ధీతి ఏకో హేతుఫలసన్ధి ఏవ కథితో.

తతియచేతనాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కళారఖత్తియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.