౫. గహపతివగ్గో

౧. పఞ్చవేరభయసుత్తవణ్ణనా

౪౧. యతోతి యస్మిం కాలే. అయఞ్హి తో-సద్దో దా-సద్దో వియ ఇధ కాలవిసయో. తేనాహ ‘‘యదా’’తి. భయవేరచేతనాయోతి భాయితబ్బట్ఠేన భయం, వేరపసవనట్ఠేన వేరన్తి చ లద్ధనామా చేతనాయో. పాణాతిపాతాదయో హి యస్స పవత్తన్తి, యఞ్చ ఉద్దిస్స పవత్తియన్తి, ఉభయే సభయభేరవాతి తే ఏవ భాయితబ్బభయవేరజనకావాతి. సోతస్స అరియమగ్గస్స ఆదితో పట్ఠాయ పటిపత్తిఅధిగమో సోతాపత్తి, తదత్థాయ తత్థ పతిట్ఠితస్స చ అఙ్గాని సోతాపత్తియఙ్గాని, తదుభయం సన్ధాయాహ ‘‘దువిధం సోతాపత్తియా అఙ్గ’’న్తి, సోతాపత్తిఅత్థం అఙ్గన్తి అత్థో. యం పుబ్బభాగేతి యం సయం సోతాపత్తిమగ్గఫలపటిలాభతో పుబ్బభాగే తదత్థాయ సంవత్తతి. కిం పన తన్తి ఆహ ‘‘సప్పురిససంసేవో’’తిఆది. సప్పురిసానం బుద్ధాదీనం అరియఞాణసఞ్ఞాణజాతా పయిరుపాసనా, సద్ధమ్మస్సవనం చతుసచ్చధమ్మస్సవనం, యోనిసో ఉపాయేన అనిచ్చాదితో మనసి కరణం యోనిసో మనసికారో, ఉస్సుక్కాపేన్తేన ధమ్మస్స నిబ్బానస్స అనుధమ్మపటిపజ్జనం ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తీతి ఏతాని సోతాపత్తియా అఙ్గాని. అట్ఠకథాయం పన సోతాపత్తిఅఙ్గన్తి పదం అపేక్ఖిత్వా ‘‘ఏవం ఆగత’’న్తి వుత్తం. ఠితస్స పుగ్గలస్స అఙ్గం. సోతాపన్నో అఙ్గీయతి ఞాయతి ఏతేనాతి సోతాపన్నస్స అఙ్గన్తిపి వుచ్చతి. ఇదం పచ్ఛా వుత్తం అఙ్గం. దోసేహి ఆరకాతి అరియోతి ఆహ ‘‘నిద్దోసో’’తి. కథం అవిజ్జా సఙ్ఖారానం పచ్చయోతిఆదినా కేనచిపి అనుపారమ్భియత్తా నిరుపారమ్భో. ఞాణం సన్ధాయ ‘‘నిద్దోసో’’తి వుత్తం, పటిచ్చసముప్పాదం సన్ధాయ ‘‘నిరుపారమ్భో’’తి వదన్తి. ఉభయమ్పి పన సన్ధాయ ఉభయం వుత్తన్తి అపరే. పటిచ్చసముప్పాదో ఏత్థ అధిప్పేతో. తథా హి వుత్తం ‘‘అపరాపరం ఉప్పన్నాయ విపస్సనాపఞ్ఞాయా’’తి. న హి మగ్గఞాణం విపస్సనాపఞ్ఞాతి. సమ్మా ఉపాయత్తా తస్స పటిచ్చసముప్పన్నే యాథావతో ఞాయతీతి ఞాయో, పటిచ్చసముప్పాదో. ఞాణం పన ఞాయతి సో ఏతేనాతి ఞాయో.

తత్థాతి నిరయే. మగ్గసోతన్తి మగ్గస్స సోతం. ఆపన్నోతి అధిగతో. అపాయేసు ఉప్పజ్జనసఙ్ఖాతో వినిపాతధమ్మో ఏతస్సాతి వినిపాతధమ్మో, న వినిపాతధమ్మో అవినిపాతధమ్మో. పరం అయనన్తి అతివియ సవిసయే అయితబ్బం బుజ్ఝితబ్బం. యేసఞ్హి ధాతూనం గతిఅత్థో, బుద్ధిపి తేసం అత్థో. తేనాహ ‘‘అవస్సం అభిసమ్బుజ్ఝనకో’’తి.

పాణాతిపాతకమ్మకారణాతి పాణాతిపాతసఙ్ఖాతస్స పాపకమ్మస్స కరణహేతు. వేరం వుచ్చతి విరోధో, తదేవ భాయితబ్బతో భయన్తి ఆహ ‘‘భయం వేరన్తి అత్థతో ఏక’’న్తి. ఇదం బాహిరం వేరం నామ తస్స వేరస్స మూలభూతతో వేరకారపుగ్గలతో బహిభావత్తా. తేనేవ హి తస్స వేరకారపుగ్గలస్స ఉప్పన్నం వేరం సన్ధాయ ‘‘ఇదం అజ్ఝత్తికవేరం నామా’’తి వుత్తం, తన్నిస్సితస్స వేరస్స మూలభూతా వేరకారపుగ్గలచేతనా ఉప్పజ్జతి పహరితుం అసమత్థస్సపీతి అధిప్పాయో. న హి నేరయికా నిరయపాలేసు పటిపహరితుం సక్కోన్తి. నిరయపాలస్స చేతనా ఉప్పజ్జతీతి ఏతేన ‘‘అత్థి నిరయే నిరయపాలా’’తి దస్సేతి. యం పనేతం బాహిరవేరన్తి యమిదం దిట్ఠధమ్మికం సమ్పరాయికఞ్చ బాహిరం వేరం. పుగ్గలవేరన్తి వుత్తం అత్తకిచ్చం సాధేతుం అసక్కోన్తో కేవలం పరపుగ్గలే ఉప్పన్నమత్తం వేరన్తి కత్వా. అత్థతో ఏకమేవ ‘‘చేతసిక’’న్తి విసేసేత్వా వుత్తత్తా. సేసపదేసూతి ‘‘అదిన్నాదానపచ్చయా’’తిఆదినా ఆగతేసు సేసకోట్ఠాసేసు. అత్థో భగ్గోతి అత్థో ధంసితో. అధిగతేనాతి మగ్గేన అధిగతేన. ‘‘అభిగతేనా’’తిపి పాఠో, అధివుత్తేనాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అచలప్పసాదేనా’’తి.

పఞ్చవేరభయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియపఞ్చవేరభయసుత్తవణ్ణనా

౪౨. భిక్ఖూనం కథితభావమత్తమేవ విసేసోతి ఏతేన యా సత్థారా ఏకచ్చానం దేసితదేసనా, పున తదఞ్ఞేసం వేనేయ్యదమకుసలేన కాలన్తరే తేనేవ దేసితా, సా ధమ్మసంగాహకేహి ‘‘మా నో సత్థుదేసనా సమ్పటిగ్గహం వినా నస్సతూ’’తి విసుం సఙ్గహం ఆరోపితాతి దస్సేతి.

దుతియపఞ్చవేరభయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. దుక్ఖసుత్తవణ్ణనా

౪౩. సముదయనం సముదయో, సముదేతి ఏతమ్హాతి సముదయో, ఏవం ఉభిన్నం సముదయానమత్థతోపి భేదో వేదితబ్బో. పచ్చయావ పచ్చయసముదయో. ఆరద్ధవిపస్సకో ‘‘ఇమఞ్చ ఇమఞ్చ పచ్చయసామగ్గిం పటిచ్చ ఇమే ధమ్మా ఖణే ఖణే ఉప్పజ్జన్తీ’’తి పస్సన్తో ‘‘పచ్చయసముదయం పస్సన్తోపి భిక్ఖు ఖణికసముదయం పస్సతీ’’తి వుత్తో పచ్చయదస్సనముఖేన నిబ్బత్తిక్ఖణస్స దస్సనతో. సో పన ఖణే ఖణే సఙ్ఖారానం నిబ్బత్తిం పస్సితుం ఆరద్ధో ‘‘ఇమేహి నామ పచ్చయేహి నిబ్బత్తతీ’’తి పస్సతి. ‘‘సో ఖణికసముదయం పస్సన్తో పచ్చయం పస్సతీ’’తి వదన్తి. యస్మా పన పచ్చయతో సఙ్ఖారానం ఉదయం పస్సన్తో ఖణతో తేసం ఉదయదస్సనం హోతి, ఖణతో ఏతేసం ఉదయం పస్సతో పగేవ పచ్చయానం సుగ్గహితత్తా పచ్చయతో దస్సనం సుఖేన ఇజ్ఝతి, తస్మా వుత్తం ‘‘పచ్చయసముదయం పస్సన్తోపీ’’తిఆది. అత్థఙ్గమదస్సనేపి ఏసేవ నయో. అచ్చన్తత్థఙ్గమోతి అప్పవత్తి నిరోధో నిబ్బానన్తి. భేదత్థఙ్గమోతి ఖణికనిరోధో. తదుభయం పుబ్బభాగే ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాదివసేన పస్సన్తో అఞ్ఞతరస్స దస్సనే ఇతరదస్సనమ్పి సిద్ధమేవ హోతి, పుబ్బభాగే చ ఆరమ్మణవసేన ఖయతో వయసమ్మసనాదికాలే భేదత్థఙ్గమం పస్సన్తో అతిరేకవసేన అనుస్సవాదితో అచ్చన్తం అత్థఙ్గమం పస్సతి. మగ్గక్ఖణే పనారమ్మణతో అచ్చన్తఅత్థఙ్గమం పస్సతి, అసమ్మోహతో ఇతరమ్పి పస్సతి. తం సన్ధాయాహ ‘‘అచ్చన్తత్థఙ్గమం పస్సన్తోపీ’’తిఆది. సముదయత్థఙ్గమం నిబ్బత్తిభేదన్తి సముదయసఙ్ఖాతం నిబ్బత్తిం అత్థఙ్గమసఙ్ఖాతం భేదఞ్చ. నిస్సయవసేనాతి చక్ఖుస్స సన్నిస్సయవసేన పచ్చయం కత్వా. ఆరమ్మణవసేనాతి రూపే ఆరమ్మణం కత్వా. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం మధుపిణ్డికసుత్తటీకాయం వుత్తనయేన వేదితబ్బం. తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సోతి ‘‘చక్ఖు రూపాని విఞ్ఞాణ’’న్తి ఇమేసం తిణ్ణం సఙ్గతి సమాగమే నిబ్బత్తి ఫస్సోతి వుత్తోతి ఆహ ‘‘తిణ్ణం సఙ్గతియా ఫస్సో’’తి. తిణ్ణన్తి చ పాకటపచ్చయవసేన వుత్తం, తదఞ్ఞేపి పన మనసికారాదయో ఫస్సపచ్చయా హోన్తియేవ. ఏవన్తి తణ్హాదీనం అసేసవిరాగనిరోధక్కమేన. భిన్నం హోతీతి అనుప్పాదనిరోధేన నిరుద్ధం హోతి. తేనాహ ‘‘అప్పటిసన్ధియ’’న్తి.

దుక్ఖసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. లోకసుత్తవణ్ణనా

౪౪. అయమేత్థ విసేసోతి ‘‘అయం లోకస్సా’’తి సముదయత్థఙ్గమానం విసేసదస్సనం. ఏత్థ చతుత్థసుత్తే తతియసుత్తతో విసేసో.

లోకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. ఞాతికసుత్తవణ్ణనా

౪౫. అఞ్ఞమఞ్ఞం ద్విన్నం ఞాతీనం గామో ఞాతికోతి వుత్తోతి ఆహ ‘‘ద్విన్నం ఞాతకానం గామే’’తి. గిఞ్జకా వుచ్చన్తి ఇట్ఠకా, గిఞ్జకాహి ఏవ కతో ఆవసథో గిఞ్జకావసథో. సో కిర ఆవాసో యథా సుధాపరికమ్మేన పయోజనం నత్థి, ఏవం ఇట్ఠకాహి ఏవ చినిత్వా ఛాదేత్వా కతో. తాదిసఞ్హి ఛదనం సన్ధాయ భగవతా ఇట్ఠకాఛదనం అనుఞ్ఞాతం. తేన వుత్తం ‘‘ఇట్ఠకాహి కతే మహాపాసాదే’’తి. తత్థ ద్వారబన్ధకవాటఫలకాదీని పన దారుమయానియేవ. పరియాయతి అత్తనో ఫలం పరిగ్గహేత్వా వత్తతీతి పరియాయో, కారణన్తి ఆహ ‘‘ధమ్మపరియాయన్తి ధమ్మకారణ’’న్తి, పరియత్తిధమ్మభూతం విసేసాధిగమస్స హేతున్తి అత్థో. ఉపేచ్చ సుయ్యతి ఏత్థాతి ఉపస్సుతీతి వుత్తం ‘‘ఉపస్సుతీతి ఉపస్సుతిట్ఠాన’’న్తి. అత్తనో కమ్మన్తి యదత్థం తత్థ గతో, తం పరివేణసమజ్జనకిరియం. పహాయాతి అకత్వా. ఏవం మహత్థఞ్హి విముత్తాయతనసీసే ఠత్వా సుణన్తస్స మహతో అత్థాయ సంవత్తతి. ఏకఙ్గణం అహోసీతి సబ్బం వివటం అహోసి. తీసు హి భవేసు సఙ్ఖారగతం పచ్చయుప్పన్నవసేన మనసికరోతో భగవతో కిఞ్చి అసేసేత్వా సబ్బమ్పి తం ఞాణముఖే ఆపాథం ఉపగచ్ఛి. తేన వుత్తం ‘‘యావభవగ్గా ఏకఙ్గణం అహోసీ’’తి. తన్తివసేన తమత్థం వాచాయ నిచ్ఛారేన్తో ‘‘వచసా సజ్ఝాయం కరోన్తో’’తి వుత్తో. పచ్చయపచ్చయుప్పన్నవసేన చ అత్థం ఆహరిత్వా తేసం నిరోధేన వివట్టస్స ఆహతత్తా ‘‘యథానుసన్ధినా’’తి వుత్తం. అద్దస ఞాణచక్ఖునా.

మనసా సజ్ఝాయం కరోన్తో ‘‘తుణ్హీభూతోవ పగుణం కరోన్తో’’తి వుత్తో. పదానుపదన్తి పదఞ్చ అనుపదఞ్చ. పురిమఞ్హి పదం నామ, తదనన్తరం అనుపదం. ఘటేత్వా సమ్బన్ధం కత్వా అవిచ్ఛిన్దిత్వా. పరియాపుణాతీతి అజ్ఝయతి. ఆధారప్పత్తన్తి ఆధారం చిత్తసన్తానప్పత్తం అప్పముట్ఠం గతత్తా ఆధారప్పత్తం నామ. కారణనిస్సితోతి లోకుత్తరధమ్మస్స కారణసన్నిస్సితో. ఆదిబ్రహ్మచరియకోతి ఆదిబ్రహ్మచరియం, తదేవ ఆదిబ్రహ్మచరియకం. ధమ్మపరియాయాపేక్ఖాయ పుల్లిఙ్గనిద్దేసో. తీసుపి ఇమేసూతి తతియచతుత్థపఞ్చమేసు తీసు సుత్తేసు.

ఞాతికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అఞ్ఞతరబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౪౬. నామవసేనాతి గోత్తనామవసేన చ కిత్తివసేన చ అపాకటో, తస్మా ‘‘జాతివసేన బ్రాహ్మణో’’తి వుత్తం.

అఞ్ఞతరబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. జాణుస్సోణిసుత్తవణ్ణనా

౪౭. ఏవంలద్ధనామోతి ‘‘జాణుస్సోణీ’’తి ఏవంలద్ధనామో రఞ్ఞో సన్తికా అధిగతనామో.

జాణుస్సోణిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. లోకాయతికసుత్తవణ్ణనా

౪౮. ఆయతిం హితం తేన లోకో న యతతి న ఈహతీతి లోకాయతం. న హి తం లద్ధిం నిస్సాయ సత్తా పుఞ్ఞకిరియాయ చిత్తమ్పి ఉప్పాదేన్తి, కుతో పయోగో, తం ఏతస్స అత్థి, తత్థ వా నియుత్తోతి లోకాయతికో. పఠమసద్దో ఆదిఅత్థవాచకత్తా జేట్ఠవేవచనోతి ఆహ ‘‘పఠమం లోకాయత’’న్తి. సాధారణవచనోపి లోకసద్దో విసిట్ఠవిసయో ఇధాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘బాలపుథుజ్జనలోకస్సా’’తి. ఇత్తరభావేన లకుణ్డకభావేన తస్స విపులాదిభావేన బాలానం ఉపట్ఠానమత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఆయతం మహన్త’’న్తిఆదిమాహ. పరిత్తన్తి ఖుద్దకం. ఏకసభావన్తి ఏకం సభావం. అవిపరిణామధమ్మతాయాతి ఆహ ‘‘నిచ్చసభావమేవాతి పుచ్ఛతీ’’తి. పురిమసభావేన నానాసభావన్తి పురిమసభావతో భిన్నసభావం. పచ్ఛా న హోతీతి పచ్ఛా కిఞ్చి న హోతి సబ్బసో సముచ్ఛిజ్జనతో. తేనాహ ‘‘ఉచ్ఛేదం సన్ధాయ పుచ్ఛతీ’’తి. ఏకత్తన్తి సబ్బకాలం అత్తసమ్భవం. తథా చేవ గహణేన ద్వేపి వాదా సస్సతదిట్ఠియో హోన్తి. నత్థి న హోతి. పుథుత్తం నానాసభావం, ఏకరూపం న హోతీతి వా గహణేన ద్వేపి వాదా ఉచ్ఛేదదిట్ఠియోతి.

లోకాయతికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. అరియసావకసుత్తవణ్ణనా

౪౯. సంసయుప్పత్తి ఆకారదస్సనన్తి ‘‘కస్మిం సతి కిం హోతీ’’తి కారణస్స ఫలస్స చ పచ్చామసనేన వినా కేవలం ఇదప్పచ్చయతాయ సంసయస్స ఉప్పజ్జనాకారదస్సనం. సముదయతి సముదేతీతి అత్థోతి ఆహ ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి.

అరియసావకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దుతియఅరియసావకసుత్తవణ్ణనా

౫౦. ద్వేపి నయా ఏకతో వుత్తాతి ఇదం ‘‘విఞ్ఞాణే సతి నామరూపం హోతీ’’తిఆదినా నవమే వుత్తస్స నయస్స ‘‘అవిజ్జాయ సతి సఙ్ఖారా హోన్తీ’’తిఆదినా దసమే వుత్తనయే అన్తోగధత్తా. నానత్తన్తి పురిమతో నవమతో దసమస్స నానత్తం.

దుతియఅరియసావకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

గహపతివగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.