౬. దుక్ఖవగ్గో

౧. పరివీమంసనసుత్తవణ్ణనా

౫౧. ఉపపరిక్ఖమానోతి పవత్తిపవత్తిహేతుం, నివత్తినివత్తిహేతుఞ్చ పరితులేన్తో. కుతో పనేతన్తి? ‘‘సమ్మా దుక్ఖక్ఖయా’’తి వచనతో. న హి సబ్బదుక్ఖపరివీమంసం వినా సమ్మా దుక్ఖక్ఖయో సమ్భవతి. కస్మాతిఆదినా జరామరణస్సేవ గహణే కారణం పుచ్ఛతి. జాతిఆదీనమ్పి పవత్తి దుక్ఖభావినీతి అధిప్పాయో. యస్మా జరామరణే గహితే సతి జాతిపి గహితా హోతి, తస్సా అభావే జరామరణస్సేవ అభావతో. ఏస నయో భవాదీసుపి. ఏవం యావ జాతిధమ్మో జరామరణే గహితే గహితోవ హోతి, జరామరణపదేసేన తబ్బికారవన్తో సబ్బే తేభూమకా సఙ్ఖారా గహితాతి ఏవమ్పి జరామరణగ్గహణేన సబ్బమ్పి వట్టదుక్ఖం గహితమేవ హోతి. తేనాహ ‘‘తస్మిం గహితే సబ్బదుక్ఖస్స గహితత్తా’’తి. అనేకవిధన్తి బహువిధం బహుకోట్ఠాసం. ‘‘అనేక’’న్తి వా పాఠో. అనేకన్తి బహులవచనం. విధన్తి ఖణ్డిచ్చపాలిచ్చాదివసేన విపరీతకోట్ఠాసం. నానప్పకారకన్తి తతో ఏవ నానప్పకారం. న్హత్వా ఠితం పురిసం వియాతి బాలానం అత్తభావస్స సుభాకారేన ఉపట్ఠానం సన్ధాయాహ.

‘‘సారుప్పభావేనా’’తి వుత్తం, కిం సబ్బథా సారుప్పభావేనాతి ఆహ ‘‘నిక్కిలేసతాయ పరిసుద్ధతాయా’’తి. న హి తస్సేసా అసఙ్ఖతతాదిభావేన సదిసా. పటిపన్నోతి పటిముఖో అభిసఙ్ఖారముఖో హుత్వా పన్నో అధిగతో. అనుగతన్తి అనుచ్ఛవికభావేన గతం, యథా చ నిబ్బానస్స అధిగమో హోతి, ఏవం తదనురూపభావేన గతం. ఏత్థ చ పాళియం ‘‘పజానాతీ’’తి పుబ్బభాగవసేన పజాననా వుత్తా, ‘‘తథా పటిపన్నో చ హోతీ’’తి నియతవసేన. ‘‘అపరభాగవసేనా’’తి అపరే. కేచి పన ‘‘యథా పటిపన్నస్స జరామరణం నిరుజ్ఝతి, తథా పటిపన్నో’’తి వదన్తి. పదవీమంసనా పుబ్బభాగవసేన వేదితబ్బా, న మగ్గక్ఖణవసేన. సఙ్ఖారనిరోధాయాతి ఏత్థ నయిదం అవిజ్జాపచ్చయసఙ్ఖారగ్గహణం, అథ ఖో సఙ్ఖతసఙ్ఖారగ్గహణన్తి ఆహ ‘‘సఙ్ఖారదుక్ఖస్స నిరోధత్థాయా’’తి. తేనాహ ‘‘ఏత్తావతా యావ అరహత్తా దేసనా కథితా’’తి.

‘‘పచ్చత్తంయేవ పరినిబ్బాయతీ’’తిఆదినా అరహత్తఫలపచ్చవేక్ఖణం, ‘‘సో సుఖఞ్చ వేదనం వేదయతీ’’తిఆదినా సతతవిహారఞ్చ దస్సేత్వా దేసనా సబ్బథావ వట్టదేసనాతో నివత్తేతబ్బా సియా. అవిజ్జాగతోతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, తేన ఏవమాదికం ఇదం వట్టవివట్టకథనం పున గణ్హాతి. పుగ్గలసద్దో ఇతరాసం ద్విన్నం పకతీనం వాచకోతి తతో విసేసేత్వా గహణే పఠమపకతిమేవ దస్సేన్తో ‘‘పురిసపుగ్గలో’’తి అవోచాతి ఆహ ‘‘పురిసోయేవ పుగ్గలో’’తి. ఉభయేనాతి పురిసపుగ్గలగ్గహణేన. సమ్ముతియా అవిజ్జమానాయ కథా దేసనా సమ్ముతికథా. పరమత్థస్స కథా దేసనా పరమత్థకథా. తత్థాతి సమ్ముతిపరమత్థకథాసు, న సమ్ముతిపరమత్థేసు. తేనాహ ‘‘ఏవం పవత్తా సమ్ముతికథా నామా’’తిఆది. తత్రిదం సమ్ముతిపరమత్థానం లక్ఖణం – యస్మిం భిన్నే బుద్ధియా వా అవయవవినిబ్భోగే కతే న తంసమఞ్ఞా, సా ఘటపటాదిప్పభేదా సమ్ముతి, తబ్బిపరియాయతో పరమత్థో. న హి కక్ఖళఫుసనాదిసభావే అయం నయో లబ్భతి. తత్థ రూపాదిధమ్మం సమూహసన్తానవసేన పవత్తమానం ఉపాదాయ ‘‘సత్తో’’తిఆది వోహారోతి ఆహ ‘‘సత్తో నరో…పే… సమ్ముతికథా నామా’’తి. యస్మా రూపాదయో పరమత్థధమ్మా ‘‘ఖన్ధా ధాతుయో’’తిఆదినా వుచ్చన్తి, న వోహారమత్తం, తస్మా ‘‘ఖన్ధా…పే… పరమత్థకథా నామా’’తి వుత్తం. నను ఖన్ధకథాపి సమ్ముతికథావ, సమ్ముతి హి సఙ్కేతో ఖన్ధట్ఠో రాసట్ఠో వా కోట్ఠాసట్ఠో వాతి? సచ్చమేతం, అయం పన ఖన్ధసమఞ్ఞా ఫస్సాదీసు తజ్జాపఞ్ఞత్తి వియ పరమత్థసన్నిస్సయా తస్స ఆసన్నతరా పుగ్గలసమఞ్ఞాదయో వియ న దూరేతి పరమత్థసఙ్గహతా వుత్తా. ఖన్ధసీసేన వా తదుపాదానా సభావధమ్మా ఏవ గహితా. నను చ సబ్బేపి సభావధమ్మా సమ్ముతిముఖేనేవ దేసనం ఆరోహన్తి, న సమ్ముఖేనాతి సబ్బాపి దేసనా సమ్ముతిదేసనావ సియాతి? నయిదమేవం దేసేతబ్బధమ్మవిభాగేన దేసనావిభాగస్స అధిప్పేతత్తా, న చ సద్దో కేనచి పవత్తినిమిత్తేన వినా అత్థం పకాసేతీతి. తేనాహ ‘‘పరమత్థం కథేన్తాపి సమ్ముతిం అముఞ్చిత్వావ కథేన్తీ’’తి. సచ్చమేవ అవిపరీతమేవ కథేన్తి.

సమ్ముతీతి సమఞ్ఞా. పరమో ఉత్తమో అత్థోతి పరమత్థో, ధమ్మానం యథాభూతసభావో. తం పరమత్థం, సమ్ముతి పన లోకస్స సఙ్కేతమత్తసిద్ధా. యది ఏవం కథం సమ్ముతికథాయ సచ్చతాతి ఆహ ‘‘లోకసమ్ముతికారణ’’న్తి లోకసమఞ్ఞం నిస్సాయ పవత్తనతో. లోకసమఞ్ఞాయ హి అభినివేసనం వినా పఞ్ఞాపనా ఏకచ్చస్స సుతస్స సావనా వియ, న ముసా అనతిక్కమితబ్బతో తస్సా. తేనాహ భగవా ‘‘జనపదనిరుత్తిం నాభినివేసేయ్య, సమఞ్ఞం నాతిధావేయ్యా’’తి. ధమ్మానం సభావధమ్మానం. భూతలక్ఖణం భావస్స లక్ఖణం దీపేన్తీతి కత్వా.

తేరసచేతనాభేదన్తి అట్ఠకామావచరకుసలచేతనాపఞ్చరూపావచరకుసలచేతనాభేదం. అత్తనో సన్తానస్స పుననతో పుజ్జభవఫలస్స అభిసఙ్ఖరణతో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం. కమ్మపుఞ్ఞేనాతి కమ్మభూతేన. విపాకపుఞ్ఞేనాతి విపాకసఙ్ఖాతేన. పుఞ్ఞఫలమ్పి హి ఉత్తరపదలోపేన ‘‘పుఞ్ఞ’’న్తి వుచ్చతి ‘‘ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తిఆదీసు వియ. ‘‘అపుఞ్ఞూపగం హోతి విఞ్ఞాణ’’న్తి ఇదం ‘‘పుఞ్ఞూపగం హోతి విఞ్ఞాణ’’న్తి ఏత్థ వుత్తనయమేవాతి న ఉద్ధతం. అపుఞ్ఞఫలం ఉత్తరపదలోపేన ‘‘అపుఞ్ఞ’’న్తి వుచ్చతి. సఙ్ఖారన్తి సఙ్ఖారస్స గహితత్తా ‘‘అవిజ్జాగతోయ’’న్తి ఇమినా సఙ్ఖారస్స పచ్చయో గహితో, ‘‘పుఞ్ఞూపగం హోతి విఞ్ఞాణ’’న్తిఆదినా పచ్చయుప్పన్నం విఞ్ఞాణం. తస్మిఞ్చ గహితే నామరూపాది సబ్బం గహితమేవ హోతి. తేనాహ ‘‘ద్వాదసపదికో పచ్చయాకారో గహితోవ హోతీ’’తి.

విజ్జాతి అరహత్తమగ్గఞాణం ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన. తస్సా హి ఉప్పాదా సబ్బసో అవిజ్జా పహీనా హోతి. పఠమమేవాతి ఇదం అవిజ్జాపహానవిజ్జుప్పాదానం సమానకాలతాదస్సనం. తేనాహ ‘‘యథా పనా’’తిఆది. పదీపుజ్జలేనాతి పదీపుజ్జలనహేతునా సహేవ. విజ్జుప్పాదాతి విజ్జుప్పాదహేతు, ఏవం సతీపి సమకాలత్తేతి అధిప్పాయో. న గణ్హాతీతి ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా న గణ్హాతి. న తణ్హాయతి న భాయతి తణ్హావుత్తినో అభావా, తతో ఏవ భయవత్థునో చ అభావా.

గిలిత్వా పరినిట్ఠాపేత్వాతి గిలిత్వా వియ అఞ్ఞస్స అవిసయం వియ కరణేన పరినిట్ఠాపేత్వా. సామిససుఖస్స అనేకదుక్ఖానుబన్ధభావతో, సుఖాభినన్దస్స దుక్ఖహేతుభావతో చ సుఖం అభినన్దన్తోయేవ దుక్ఖం అభినన్దతి నామ అగ్గిసన్తాపసుఖం ఇచ్ఛన్తో ధూమదుక్ఖానుఞ్ఞాతో వియ. దుక్ఖం పత్వా సుఖం పత్థనతోతి ఏత్థ దుబ్బలగహణికాదయో నిదస్సనభావేన వేదితబ్బా. తే హి యావ సాయన్హసమయాపి అభుత్వా సాయమాసాదీని కరోన్తో జిఘచ్ఛాదిం ఉప్పాదేత్వా భుఞ్జనాదీని కరోన్తి. సుఖస్స విపరిణామదుక్ఖతో సుఖం అభినన్దన్తో దుక్ఖం అభినన్దతి నామాతి యోజనా. కేచి పన దుక్ఖస్స అభావతో విపరిణామసుఖతో తం సుఖం అభినన్దన్తో దుక్ఖం అభినన్దతీతి వదన్తి. తం న, న హి తాదిసం సుఖనిమిత్తం కోచి దుక్ఖం అభినన్దన్తో దిట్ఠో, దుక్ఖహేతుం పన సామిసం సుఖం అభినన్దన్తో దిట్ఠో. దుక్ఖహేతుం సామిసం సుఖం అభినన్దన్తో అత్థతో దుక్ఖం అభినన్దతి నామాతి వుత్తోవాయమత్థో. కాయోతి పఞ్చద్వారకాయో, సో పరియన్తో అవసానం ఏతస్సాతి కాయపరియన్తికం. తేనాహ ‘‘యావ పఞ్చద్వారకాయో పవత్తతి, తావ పవత్త’’న్తి. జీవితపరియన్తికన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

పచ్ఛా ఉప్పజ్జిత్వా పఠమం నిరుజ్ఝతీతి ఏకస్మిం అత్తభావే మనోద్వారికవేదనాతో పచ్ఛా ఉప్పజ్జిత్వా తతో పఠమం నిరుజ్ఝతి, తతో ఏవ సిద్ధమత్థం సరూపేనేవ దస్సేతుం ‘‘మనోద్వారికవేదనా పఠమం ఉప్పజ్జిత్వా పచ్ఛా నిరుజ్ఝతీ’’తి వుత్తం. ఇదాని తమేవ సఙ్ఖేపేన వుత్తం వివరితుం ‘‘సా హీ’’తిఆదిమాహ. యావ తేత్తింసవస్సాపి పఠమవయో. పణ్ణాసవస్సకాలేతి పఠమవయతో యావ పఞ్ఞాసవస్సకాలా, తావ ఠితా హోతీతి వుడ్ఢిహానియో అనుపగన్త్వా సరూపేనేవ ఠితా హోతి. మన్దాతి ముదుకా అతిఖిణా. తదాతి అసీతినవుతివస్సకాలే. తథా చిరపరివితక్కేపి. భగ్గా నిత్తేజా భగ్గవిభగ్గా దుబ్బలా. హదయకోటింయేవాతి చక్ఖాదివత్థూసు అవత్తేత్వా తేసం ఖీణత్తా కోటిభూతం హదయవత్థుంయేవ. యావ ఏసా వేదనా వత్తతి.

వాపియాతి మహాతళాకేన. పఞ్చఉదకమగ్గసమ్పన్నన్తి పఞ్చహి ఉదకస్స పవిసననిక్ఖమనమగ్గేహి యుత్తం. తతో తతో విస్సన్దమానం సబ్బసో పుణ్ణత్తా.

పఠమం దేవే వస్సన్తేతిఆది ఉపమాసంసన్దనం. ఇమం వేదనం సన్ధాయాతి ఇమం యథావుత్తం పరియోసానప్పత్తం మనోద్వారికవేదనం సన్ధాయ.

కాయస్స భేదాతి అత్తభావస్స వినాసతో. ‘‘ఉద్ధం జీవితపరియాదానా’’తి పాళి, అట్ఠకథాయం పన జీవితపరియాదానా ఉద్ధన్తి పదుద్ధారో కతో. పరలోకవసేన అగన్త్వా. వేదనానం సీతిభావో నామ సఙ్ఖారదరథపరిళాహభావో, సో పనాయం అప్పవత్తివసేనాతి ఆహ ‘‘పవత్తి…పే… భవిస్సన్తీ’’తి. ధాతుసరీరానీతి అట్ఠికఙ్కలసఙ్ఖాతధాతుసరీరాని. సరీరేకదేసే హి సరీరసమఞ్ఞా.

కుమ్భకారపాకాతి కుమ్భకారపాకతో. ఏత్థ పచ్చతీతి పాకో, పచనట్ఠానం. తదేవ పాచనవసేన ఆవసన్తి ఏత్థాతి ఆవాసో, తస్మా కుమ్భకారావాసతో. అవిగతవూపసమం సఙ్ఖరితం కుమ్భం ఉద్ధరిత్వా ఠపేన్తో ఛారికాయ సతి పిధానవసేన ఠపేతి. తథా ఠపనం పన సన్ధాయ వుత్తం ‘‘పటిసిస్సేయ్యా’’తి. కుమ్భస్స పదేసభూతతాయ ఆబద్ధా అవయవా ‘‘కుమ్భకపాలానీ’’తి అధిప్పేతాని, న ఛిన్నభిన్నాని. అవయవముఖేన హి సముదాయో వుత్తో. తత్థ కపాలసముదాయో హి ఘటో. తేనాహ ‘‘ముఖవట్టియా ఏకబద్ధానీ’’తి. అవసిస్సేయ్యున్తి వణ్ణవిసేసఉణ్హభావాపగతా ఘటకారానేవ తిట్ఠేయ్యున్తి. ఆదిత్త…పే… తయో భవా దట్ఠబ్బా ఏకాదసహి అగ్గీహి ఆదిత్తభావతో. యథా కుమ్భకారో కుమ్భకారావాసం ఆదిత్తం పచ్చవేక్ఖతి, ఏవం ఆరద్ధవిపస్సకోపేస భవత్తయం రాగాదీహి ఆదిత్తన్తి ఆహ ‘‘కుమ్భకారో వియ యోగావచరో’’తి. నీహరణదణ్డకో వియ అరహత్తమగ్గఞాణం భవత్తయపాకతో నీహరణతో. సమో భూమిభాగో వియ నిబ్బానతలం సబ్బవిసమా నివత్తనతో.

‘‘ఆదాననిక్ఖేపనతో, వయోవుద్ధత్థఙ్గమతో, ఆహారమయతో, ఉతుమయతో, చిత్తసముట్ఠానతో, కమ్మజతో, ధమ్మతారూపతో’’తి (విసుద్ధి. ౨.౭౦౬) ఇమేహి సత్తహి ఆకారేహి సమ్మసన్తో రూపసత్తకం విపస్సతి నామ. ‘‘కలాపతో, యమకతో, ఖణికతో, పటిపాటితో, దిట్ఠిఉగ్ఘాటనతో, మానసముగ్ఘాటతో, నికన్తిపరియాదానతో’’తి (విసుద్ధి. ౨.౭౧౭) ఇమేహి సత్తహి ఆకారేహి సమ్మసన్తో అరూపసత్తకం విపస్సతి నామ, తస్మా యథావుత్తం ఇమం రూపసత్తకం అరూపసత్తకఞ్చ నీహరిత్వా విపస్సన్తస్స. యదిపి అరహతో అత్తభావో సబ్బభవేహిపి ఉద్ధటో, యావ పన అనుపాదిసేసపరినిబ్బానం న పాపుణాతి, తావ తస్మిమ్పి సుగతిభవే ఠితోయేవాతి వత్తబ్బతం లబ్భతీతి ‘‘చతూహి అపాయేహి అత్తభావం ఉద్ధరిత్వా’’ఇచ్చేవ వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఖీణాసవో పనా’’తిఆది. తథా చ వక్ఖతి ‘‘అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతస్స వట్టవూపసమో వేదితబ్బో’’తి. న పరినిబ్బాతి అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయాతి అధిప్పాయో, సఉపాదిసేసాయ పన నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బానం అరహత్తప్పత్తియేవ. అభిసఙ్ఖారహేతుతో హేత్థ పరిళాహవూపసమస్స ఉపసమభావేన అధిప్పేతత్తా ఉణ్హకుమ్భనిబ్బాననిదస్సనమ్పి న విరుజ్ఝతి. అనుపాదిన్నకసరీరానీతి ఉతుసముట్ఠానికరూపకలాపే వదన్తి. భిక్ఖవేతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. ఇదం పన వచనం. అనుయోగారోపనత్థన్తి కాయపరియన్తికం వేదనం వేదయమానో ఖీణాసవో అపి ను పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదికమ్మం కరేయ్యాతి పఞ్హం కాతుం. అథ వా అనుయోగారోపనత్థన్తి ‘‘అపి ను ఖో ఖీణాసవో భిక్ఖు పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం వా అభిసఙ్ఖరేయ్యా’’తిఆదినా అనుయోగం ఆరోపేతుం వుత్తం, న తావ యథారద్ధదేసనం నిట్ఠాపేతున్తి అత్థో.

పటిసన్ధివిఞ్ఞాణే సిద్ధే తస్మిం భవే ఉప్పజ్జనారహానం విఞ్ఞాణానం సియా సమ్భవో, నాసతీతి వుత్తం ‘‘విఞ్ఞాణం పఞ్ఞాయేథాతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం పఞ్ఞాయేథా’’తి. సబ్బసో సఙ్ఖారేసు అసన్తేసు పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం అపి ను ఖో పఞ్ఞాయేయ్య. తస్మిఞ్హి అపఞ్ఞాయమానే సబ్బం విఞ్ఞాణం న పఞ్ఞాయేయ్య. థేరానన్తి ‘‘భిక్ఖవే’’తి ఆలపితత్థేరానం. పఞ్హబ్యాకరణం సమ్పహంసతి తస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సంసన్దనతో. అప్పఞ్ఞాణన్తి అప్పఞ్ఞాయనం. ఆది-సద్దేన విఞ్ఞాణే అసతి నామరూపస్స అప్పఞ్ఞాణన్తి ఏవమాదిం సఙ్గణ్హాతి. సన్నిట్ఠానసఙ్ఖాతన్తి సద్దహనాకారేన పవత్తసన్నిట్ఠానసఙ్ఖాతం. అధిమోక్ఖన్తి నిచ్ఛయాకారవిమోక్ఖం సద్ధావిమోక్ఖఞ్చ. తేనాహ పాళియం ‘‘సద్దహథ మేతం, భిక్ఖవే’’తి. సద్ధాసహితఞ్హి నిచ్ఛయాకారవిమోక్ఖం సన్ధాయాహ ‘‘సన్నిట్ఠానసఙ్ఖాతం అధిమోక్ఖ’’న్తి. అన్తోతి పరియన్తో. పరితో ఛిజ్జతి ఏత్థాతి పరిచ్ఛేదో.

పరివీమంసనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఉపాదానసుత్తవణ్ణనా

౫౨. ఆరమ్మణాదిభావేన సంవత్తనతో ఉపాదానానం హితాని ఉపాదానియాని, తేసు ఉపాదానియేసు. తేనాహ ‘‘చతున్నం ఉపాదానానం పచ్చయేసూ’’తి. అస్సాదం అనుపస్సన్తస్సాతి అసాదేతబ్బం మిచ్ఛాఞాణేన అనుపస్సతో. తదాహారోతి సోళస వా వీసం తింసం చత్తాలీసం పఞ్ఞాసం వా ఆహారో పచ్చయో ఏతస్సాతి తదాహారో. అగ్గిక్ఖన్ధో వియ తయో భవా ఏకాదసహి అగ్గీహి ఆదిత్తభావతో ఏతదేవ భవత్తయం. అగ్గి…పే… పుథుజ్జనో అగ్గిక్ఖన్ధసదిసస్స భవత్తయస్స పరిబన్ధనతో.

కమ్మట్ఠానస్సాతి విపస్సనాకమ్మట్ఠానస్స. తేనాహ ‘‘తేభూమకధమ్మేసూ’’తి. ధమ్మపాసాదన్తి లోకుత్తరధమ్మపాసాదం. సో హి అచ్చుగ్గతట్ఠేన ‘‘పాసాదో’’తి వుచ్చతి. సతిపట్ఠానమహావీథియం ఫలక్ఖణే పవత్తాయాతి.

ఉపాదానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩-౪. సంయోజనసుత్తద్వయవణ్ణనా

౫౩-౫౪. మహన్తవట్టప్పబన్ధఓపమ్మభావేన తేలపదీపస్స ఆహతత్తా ‘‘మహన్తఞ్చ వట్టికపాలం గహేత్వా’’తి వుత్తం. పురిమనయేనేవాతి పురిమస్మిం ఉపాదానియసుత్తే వుత్తనయేనేవ. తథా వినేతబ్బానం పుగ్గలానం అజ్ఝాసయవసేన హి ఇమేసం సుత్తానం ఏవం వచనం ఏవం దేసనా. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి.

సంయోజనసుత్తద్వయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫-౬. మహారుక్ఖసుత్తద్వయవణ్ణనా

౫౫-౫౬. ఓజం అభిహరన్తీతి రసహరణియో వియ పురిసస్స సరీరే రుక్ఖమూలాని రుక్ఖస్స పథవీఆపోరసే ఉపరి ఆరోపేన్తి. తేసం తథా ఆరోపనం ‘‘ఓజాయా’’తిఆదినా విభావేతి. హత్థసతుబ్బేధమస్సాతి హత్థసతుబ్బేధో, హత్థసతం ఉబ్బిద్ధస్సపి. ఏత్థాతి ఏతిస్సం వట్టకథాయం. కమ్మారోహనన్తి కమ్మపచ్చయో.

పున ఏత్థాతి ఏతిస్సం వివట్టకథాయం. వట్టదుక్ఖం నాసేతుకామస్స దళ్హం ఉప్పన్నసంవేగఞాణం సన్ధాయ ‘‘కుద్దాలో వియా’’తి ఆహ. తతో నిబ్బత్తితఞాణం సమాధిపచ్ఛియా ఠితం నిస్సాయ పవత్తేతబ్బవిపస్సనారమ్భఞాణం. రుక్ఖచ్ఛేదనఫరసు వియాతి ఏవంభూతస్స విపస్సనా ఏకన్తతో వట్టచ్ఛేదాయ హోతియేవాతి ఆహ ‘‘రుక్ఖస్స…పే… మనసికరోన్తస్స పఞ్ఞా’’తి. తత్థ కమ్మట్ఠానన్తి విపస్సనాకమ్మట్ఠానం. తం చతుబ్బిధవవత్థానవసేన వీసతి పథవీకోట్ఠాసా, ద్వాదస ఆపోకోట్ఠాసా, చత్తారో తేజోకోట్ఠాసా, ఛ వాయోకోట్ఠాసాతి ద్వేచత్తాలీసాయ కోట్ఠాసేసు. విఞ్ఞాణస్స చాతి ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో పకారత్థో చ. తేన భూతరూపాని విఞ్ఞాణసమ్పయుత్తధమ్మే చ సఙ్గణ్హాతి. సత్తసు సప్పాయేసు యస్స అలభన్తస్స కమ్మట్ఠానం విభూతం హుత్వా న ఉపట్ఠాతి, తం సన్ధాయాహ ‘‘అఞ్ఞతరం సప్పాయ’’న్తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

మహారుక్ఖసుత్తద్వయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. తరుణరుక్ఖసుత్తవణ్ణనా

౫౭-౫౯. పలిమజ్జేయ్యాతి అల్లకరణవసేన పరితో పాళిం బన్ధేయ్య. తథా కరోన్తో యస్మా చ తత్థ తిణగచ్ఛాదీనం మూలసన్తానగ్గహణేన తం ఠానం సోధేతి నామ, తస్మా వుత్తం ‘‘సోధేయ్యా’’తి. పంసున్తి అస్స పవడ్ఢకారకం, ఆగన్తుకం పంసున్తి అత్థో. దదేయ్యాతి పక్ఖిపేయ్య. తేనాహ ‘‘థద్ధ’’న్తిఆది. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘రుక్ఖం నాసేతుకామో పురిసో వియా’’తిఆదినా పఞ్చమసుత్తే వుత్తనయేన. అట్ఠమనవమాని ఉత్తానత్థానేవ వుత్తనయత్తా.

తరుణరుక్ఖసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. నిదానసుత్తవణ్ణనా

౬౦. బహువచనవసేనాతి కురూ నామ జానపదినో రాజకుమారా, తేసం నివాసో ఏకోపి జనపదో రుళ్హీవసేన ‘‘కురూ’’తి ఏవం బహువచనవసేన. యత్థ భగవతో వసనోకాసభూతో కోచి విహారో న హోతి, తత్థ కేవలం గోచరగామకిత్తనం నిదానకథాయ పకతి యథా ‘‘సక్కేసు విహరతి దేవదహం నామ సక్యానం నిగమో’’తి. ‘‘ఆయస్మా’’తి వా ‘‘దేవానం పియో’’తి వా భవన్తి వా పియసముదాహారో ఏసోతి ఆహ ‘‘ఆయస్మాతి పియవచనమేత’’న్తి. తయిదం పియవచనం గారవవసేన వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘గరువచనమేత’’న్తి. అతిదూరం అచ్చాసన్నం అతిసమ్ముఖా అతిపచ్ఛతో ఉపరివాతో ఉన్నతప్పదేసోతి ఇమే ఛ నిసజ్జదోసా. నీలపీతలోహితోదాతమఞ్జిట్ఠపభస్సరవసేన ఛబ్బణ్ణానం.

కులసఙ్గహత్థాయాతి కులానుద్దయతావసేన కులానుగ్గణ్హనత్థాయ. సహస్సభణ్డికం నిక్ఖిపన్తో వియ భిక్ఖాపటిగ్గణ్హనేన తేసం అభివాదనాదిసమ్పటిచ్ఛనేన చ పుఞ్ఞాభిసన్దస్స జననేన. పటిసమ్మజ్జిత్వాతి అన్తేవాసికేహి సమ్మట్ఠట్ఠానం సక్కచ్చకారితాయ పున సమ్మజ్జిత్వా. ఉభయన్తతో పట్ఠాయ మజ్ఝన్తి ఆదితో పట్ఠాయ వేదనం, జరామరణతో పట్ఠాయ చ వేదనం పాపేత్వా సమ్మసనమాహ. తిక్ఖత్తున్తి ‘‘ఆదితో పట్ఠాయ అన్త’’న్తిఆదినా వుత్తచతురాకారుపసంహితే తయో వారే. తేన ద్వాదసక్ఖత్తుం సమ్మసనమాహ. అమ్హాకం భగవతా గమ్భీరభావేనేవ కథితత్తా సేసబుద్ధేహిపి ఏవమేవ కథితోతి ధమ్మన్వయే ఠత్వా వుత్తం ‘‘సబ్బబుద్ధేహి…పే… కథితో’’తి.

పమాణాతిక్కమేతి అపరిమాణత్థే ‘‘యావఞ్చిదం తేన భగవతా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౩) వియ. అతిరేకభావజోతనో హి యం యావ-సద్దో. తేనాహ ‘‘అతిగమ్భీరోతి అత్థో’’తి. అవభాసతి ఖాయతి ఉపట్ఠాతి ఞాణస్స. తథా ఉపట్ఠానఞ్హి సన్ధాయ ‘‘దిస్సతీ’’తి వుత్తం. నను ఏస పటిచ్చసముప్పాదో ఏకన్తగమ్భీరోవ, అథ కస్మా గమ్భీరావభాసతా జోతితాతి? సచ్చమేతం, ఏకన్తగమ్భీరతాదస్సనత్థమేవ పనస్స గమ్భీరావభాసగ్గహణం, తస్మా అఞ్ఞత్థ లబ్భమానం చాతుకోటికం బ్యతిరేకముఖేన నిదస్సేత్వా తమేవస్స ఏకన్తగమ్భీరతం విభావేతుం ‘‘ఏకం హీ’’తిఆది వుత్తం. ఏతం నత్థీతి అగమ్భీరో అగమ్భీరావభాసో చాతి ఏతం ద్వయం నత్థి. తేన యథాదస్సితే చాతుకోటికే పచ్ఛిమా ఏకకోటి లబ్భతీతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘అయం హీ’’తిఆది.

యేహి గమ్భీరభావేహి పటిచ్చసముప్పాదో ‘‘గమ్భీరో’’తి వుచ్చతి, తే చతూహి ఉపమాహి ఉల్లిఙ్గేన్తో ‘‘భవగ్గగ్గహణాయా’’తిఆదిమాహ. యథా భవగ్గగ్గహణత్థం హత్థం పసారేత్వా గహేతుం న సక్కా దూరభావతో, ఏవం సఙ్ఖారాదీనం అవిజ్జాదిపచ్చయసమ్భూతసముదాగతత్థో పకతిఞాణేన గహేతుం న సక్కా. యథా సినేరుం భిన్దిత్వా మిఞ్జం పబ్బతరసం పాకతికపురిసేన నీహరితుం న సక్కా, ఏవం పటిచ్చసముప్పాదగతే ధమ్మత్థాదికే పకతిఞాణేన భిన్దిత్వా విభజ్జ పటివిజ్ఝనవసేన జానితుం న సక్కా. యథా మహాసముద్దం పకతిపురిసస్స బాహుద్వయవసేన పారం తరితుం న సక్కా. ఏవం వేపుల్లట్ఠేన మహాసముద్దసదిసం పటిచ్చసముప్పాదం పకతిఞాణేన దేసనావసేన పరిహరితుం న సక్కా. యథా పథవిం పరివత్తేత్వా పాకతికపురిసస్స పథవోజం గహేతుం న సక్కా, ఏవం ఇత్థం అవిజ్జాదయో సఙ్ఖారాదీనం పచ్చయా హోన్తీతి తేసం పటిచ్చసముప్పాదసభావో పాకతికఞాణేన నీహరిత్వా గహేతుం న సక్కోతి, ఏవం చతుబ్బిధగమ్భీరతావసేన చతస్సో ఉపమా యోజేతబ్బా. పాకతికఞాణవసేన చాయమత్థయోజనా కతా దిట్ఠసచ్చానం తత్థ పటివేధసబ్భావతో, తథాపి యస్మా సావకానం పచ్చేకబుద్ధానఞ్చ తత్థ సప్పదేసమేవ ఞాణం, బుద్ధానంయేవ నిప్పదేసం. తస్మా వుత్తం ‘‘బుద్ధవిసయం పఞ్హ’’న్తి.

మాతి పటిసేధే నిపాతో. స్వాయం ‘‘ఉత్తానకుత్తానకో వియ ఖాయతీ’’తి వచనం సన్ధాయ వుత్తోతి ఆహ ‘‘మా భణీతి అత్థో’’తి. ఉస్సాదేన్తోతి పఞ్ఞావసేన ఉక్కంసన్తోతి అత్థో. అపసాదేన్తోతి నిబ్భచ్ఛన్తో, నిగ్గణ్హన్తోతి అత్థో. తేనాతి మహాపఞ్ఞభావేన.

తత్థాతి థేరస్స సతిపి ఉత్తానభావే పటిచ్చసముప్పాదస్స అఞ్ఞేసం గమ్భీరభావే. సుభోజనరసపుట్ఠస్సాతి సున్దరేన భోజనరసేన పోసితస్స. కతయోగస్సాతి నిబ్బుద్ధపయోగే కతపరిచయస్స. మల్లపాసాణన్తి మల్లేహి మహాబలేహేవ ఖిపితబ్బపాసాణం. కుహిం ఇమస్స భారియట్ఠానన్తి కస్మిం పస్సే ఇమస్స పాసాణస్స గరుతరపదేసోతి తస్స సల్లహుకభావం దీపేన్తో వదతి.

తిమిరపిఙ్గలేనేవ దీపేన్తి తస్స మహావిప్ఫారభావతో. తేనాహ ‘‘తస్స కిరా’’తిఆది. పక్కుథతీతి పక్కుథన్తం వియ పరివత్తతి పరితో వత్తతి. లక్ఖణవచనఞ్హేతం. పిట్ఠియం సకలికఅట్ఠికా పిట్ఠిపత్తం. కాయూపపన్నస్సాతి మహతా కాయేన ఉపేతస్స, మహాకాయస్సాతి అత్థో. పిఞ్ఛ వట్టీతి పిఞ్ఛ కలాపో. సుపణ్ణవాతన్తి నాగగ్గహణాదీసు పక్ఖపప్ఫోటనవసేన ఉప్పజ్జనకవాతం.

‘‘పుబ్బూపనిస్సయసమ్పత్తియా’’తిఆదినా ఉద్దిట్ఠకారణాని విత్థారతో వివరితుం ‘‘ఇతో కిరా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇతోతి ఇతో భద్దకప్పతో. సతసహస్సిమేతి సతసహస్సమే. హంసవతీ నామ నగరం అహోసి జాతనగరం. ధురపత్తానీతి బాహిరపత్తాని, యాని దీఘతమాని.

కనిట్ఠభాతాతి వేమాతికభాతా కనిట్ఠో యథా అమ్హాకం భగవతో నన్దత్థేరో. బుద్ధానఞ్హి సహోదరా భాతరో నామ న హోన్తి. తత్థ జేట్ఠా తావ నుప్పజ్జన్తి, కనిట్ఠానం పన అసమ్భవో ఏవ. భోగన్తి విభవం. ఉపసన్తోతి చోరజనితసఙ్ఖోభవూపసమేన ఉపసన్తో జనపదో.

ద్వే సాటకే నివాసేత్వాతి సాటకద్వయమేవ అత్తనో కాయపరిహారియం కత్వా, ఇతరం సబ్బసమ్భారం అత్తనా మోచేత్వా.

పత్తగ్గహణత్థన్తి అన్తోపక్ఖిత్తఉణ్హభోజనత్తా పత్తస్స అపరాపరం హత్థే పరివత్తేన్తస్స సుఖేన పత్తగ్గహణత్థం. ఉత్తరిసాటకన్తి అత్తనో ఉత్తరియం సాటకం. ఏతాని పాకటట్ఠానానీతి ఏతాని యథావుత్తాని భగవతో దేసనాయ పాకటాని బుద్ధే బుద్ధసావకే చ ఉద్దిస్స థేరస్స పుఞ్ఞకరణట్ఠానాని, పచ్చేకబుద్ధం పన బోధిసత్తఞ్చ ఉద్దిస్స థేరస్స పుఞ్ఞకరణట్ఠానాని బహూనియేవ.

పటిసన్ధిం గహేత్వాతి అమ్హాకం బోధిసత్తస్స పటిసన్ధిగ్గహణదివసేయేవ పటిసన్ధిం గహేత్వా.

ఉగ్గహనం పాళియా ఉగ్గణ్హనం, సవనం అత్థసవనం, పరిపుచ్ఛనం గణ్ఠిట్ఠానేసు అత్థపరిపుచ్ఛనం, ధారణం పాళియా పాళిఅత్థస్స చ చిత్తే ఠపనం. సబ్బఞ్చేతం ఇధ పటిచ్చసముప్పాదవసేన వేదితబ్బం, సబ్బస్సపి బుద్ధవచనస్స వసేనాతిపి వట్టతి. సోతాపన్నానఞ్చ…పే… ఉపట్ఠాతి తత్థ సమ్మోహవిగమేన ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి అత్తపచ్చక్ఖవసేన ఉపట్ఠానతో. నామరూపపరిచ్ఛేదోతి సహ పచ్చయేన నామరూపస్స పరిచ్ఛిజ్జ అవబోధో. చతూహీతి ధమ్మగమ్భీరాదీహి చతూహి గమ్భీరతాహి సబ్బాపి గమ్భీరతా.

సావకేహి దేసితా దేసనాపి పన సత్థు ఏవ దేసనాతి ఆహ ‘‘మయా దిన్ననయే ఠత్వా’’తి. ‘‘సేక్ఖేన నామ నిబ్బానం సబ్బాకారేన పటివిద్ధం న హోతీ’’తి న తస్స గమ్భీరతాతి తస్స గమ్భీరస్స ఉపాదానస్స గమ్భీరతా వియ సుట్ఠు దిట్ఠా నామ హోతి. తస్మా ఆహ ‘‘ఇదం నిబ్బానమేవ గమ్భీరం, పచ్చయాకారో పన ఉత్తానకో జాతో’’తి. నిబ్బానఞ్హి సబ్బేపి అసేక్ఖా సబ్బసో పటివిజ్ఝన్తి నిప్పదేసత్తా, పచ్చయాకారం పన సమ్మాసమ్బుద్ధాయేవ అనవసేసతో పటివిజ్ఝన్తి, న ఇతరే. తస్మా పచ్చయవసేన ‘‘ఇదం అపరద్ధ’’న్తి వుత్తం థేరం అపసాదేన్తేన. తమేవ హిస్స అనవసేసతో పటివేధాభావం విభావేతుం ‘‘అథ కస్మా’’తిఆది వుత్తం. అసతిపి ధమ్మతో భేదే సంయోజనత్థఅనుసయత్థవసేన పన తేసం లబ్భమానభేదం గహేత్వా ‘‘ఇమే చత్తారో కిలేసే’’తి వుత్తం. అఞ్ఞో హి తేసం బన్ధనత్థో, అఞ్ఞో థామగమనట్ఠోతి. ఏస నయో సేసేసుపి. ఇతి ఇమేసం కిలేసానం అప్పహీనత్తా తథారూపం ఉపనిస్సయసమ్పదం అభావయతోవ అనుత్తానమేవ ధమ్మం ఉత్తానన్తి న వత్తబ్బమేవాతి అధిప్పాయో. చత్తారి అట్ఠ సోళస వా అసఙ్ఖ్యేయ్యానీతి ఇదం మహాబోధిసత్తానం సన్తానే బోధిపరిపాచకధమ్మానం తిక్ఖమజ్ఝిమముదుభావసిద్ధకాలవిసేసదస్సనం, తఞ్చ ఖో మహాభినీహారతో పట్ఠాయాతి వదన్తి. ఏతేహీతి యథావుత్తబుద్ధసావకఅగ్గసావకపచ్చేకబుద్ధసమ్మాసమ్బుద్ధానం విసేసాధిగమేహి. పచ్చనీకన్తి పటిక్కూలం విరుద్ధం. సబ్బథా పచ్చయాకారపటివేధో నామ సమ్మాసమ్బోధియాధిగమో ఏవాతి వుత్తం ‘‘పచ్చయాకారం పటివిజ్ఝితుం వాయమన్తస్సేవా’’తి. నవహి ఆకారేహీతి ఉప్పాదాదీహి నవహి పచ్చయాకారేహి. వుత్తఞ్హేతం పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౧.౪౫) –

‘‘అవిజ్జాసఙ్ఖారానం ఉప్పాదట్ఠితి చ పవత్తట్ఠితి చ నిమిత్తట్ఠితి చ ఆయూహనట్ఠితి చ సంయోగట్ఠితి చ పలిబోధట్ఠితి చ సముదయట్ఠితి చ హేతుట్ఠితి చ పచ్చయట్ఠితి చ, ఇమేహి నవహాకారేహి అవిజ్జా పచ్చయో, సఙ్ఖారా పచ్చయసముప్పన్నా’’తిఆది.

తత్థ నవహాకారేహీతి నవహి పచ్చయభావూపగమనేహి ఆకారేహి. ఉప్పజ్జతి ఏతస్మా ఫలన్తి ఉప్పాదో, ఫలుప్పత్తియా కారణభావో. సతి చ అవిజ్జాయ సఙ్ఖారా ఉప్పజ్జన్తి, నాసతి, తస్మా అవిజ్జా సఙ్ఖారానం ఉప్పాదో హోతి. తథా అవిజ్జాయ సతి సఙ్ఖారా పవత్తన్తి చ నిమియన్తి చ. యథా చ భవాదీసు ఖిపన్తి, ఏవం తేసం అవిజ్జా పచ్చయో హోతి, తథా ఆయూహన్తి ఫలుప్పత్తియా ఘటేన్తి సంయుజ్జన్తి అత్తనో ఫలేన. యస్మిం సన్తానే సయం ఉప్పన్నా, తం పలిబున్ధన్తి పచ్చయన్తరసమవాయే ఉదయన్తి ఉప్పజ్జన్తి, హినోతి చ సఙ్ఖారానం కారణభావం ఉపగచ్ఛతి. పటిచ్చ అవిజ్జం సఙ్ఖారా అయన్తి పవత్తన్తీతి ఏవం అవిజ్జాయ సఙ్ఖారానం కారణభావూపగమనవిసేసా ఉప్పాదాదయో వేదితబ్బాతి. ఉప్పాదట్ఠితీతి చ తిట్ఠతి ఏతేనాతి ఠితి, కారణం. ఉప్పాదో ఏవ ఠితి ఉప్పాదఠితి. ఏస నయో సేసేసుపి. ఇదఞ్చ పచ్చయాకారదస్సనం యథా పురిమేహి మహాబోధిమూలే పవత్తితం, తథా అమ్హాకం భగవతాపి పవత్తితన్తి అచ్ఛరియవేగాభిహతా దససహస్సిలోకధాతు సఙ్కమ్పి సమ్పకమ్పీతి దస్సేన్తో ‘‘దిట్ఠమత్తే’’తిఆదిమాహ.

ఏతస్స ధమ్మస్సాతి ఏతస్స పటిచ్చసముప్పాదసఞ్ఞితస్స ధమ్మస్స. సో పన యస్మా అత్థతో హేతుప్పభవానం హేతు. తేనాహ ‘‘ఏతస్స పచ్చయధమ్మస్సా’’తి. జాతిఆదీనం జరామరణపచ్చయతాయాతి అత్థో. నామరూపపరిచ్ఛేదో తస్స చ పచ్చయపరిగ్గహో న పఠమాభినివేసమత్తేన హోతి, అథ ఖో తత్థ అపరాపరం ఞాణుప్పత్తిసఞ్ఞితేన అను అను బుజ్ఝనేన. తదుభయభావం పన దస్సేన్తో ‘‘ఞాతపరిఞ్ఞావసేన అననుబుజ్ఝనా’’తి ఆహ. నిచ్చసఞ్ఞాదీనం పజహనవసేన పవత్తమానా విపస్సనాధమ్మే పటివిజ్ఝతి ఏవ నామ హోతి పటిపక్ఖవిక్ఖమ్భనేన తిక్ఖవిసదభావాపత్తితో, తదధిట్ఠానభూతా చ తీరణపరిఞ్ఞా అరియమగ్గో చ పరిఞ్ఞాపహానాభిసమయవసేన పవత్తియా తీరణప్పహానపరిఞ్ఞాసఙ్గహో చాతి తదుభయపటివేధాభావం దస్సేన్తో ‘‘తీరణప్పహానపరిఞ్ఞావసేన అప్పటివిజ్ఝనా’’తి ఆహ. తన్తం వుచ్చతి పటవీననత్థం తన్తవాయేతి తన్తం ఆవఞ్ఛిత్వా పసారితసుత్తవట్టితం నీయతీతి కత్వా, తం పన తన్తాకులతాయ నిదస్సనభావేన ఆకులమేవ గహితన్తి ఆహ ‘‘తన్తం వియ ఆకులజాతా’’తి. సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేన్తో ‘‘యథా నామా’’తిఆది వుత్తం. సమానేతున్తి పుబ్బేనాపరం సమం కత్వా ఆనేతుం, అవిసమం ఉజుం కాతున్తి అత్థో. తన్తమేవ వా ఆకులం తన్తాకులం, తన్తాకులం వియ జాతా భూతా తన్తాకులకజాతా. మజ్ఝిమం పటిపదం అనుపగన్త్వా అన్తద్వయపక్ఖన్దేన పచ్చయాకారే ఖలిత్వా ఆకులబ్యాకులా హోన్తి, తేనేవ అన్తద్వయపక్ఖన్దేన తంతందిట్ఠిగ్గాహవసేన పరిబ్భమన్తా ఉజుకం ధమ్మట్ఠితితన్తం పటివిజ్ఝితుం న జానన్తి. తేనాహ ‘‘న సక్కోన్తి పచ్చయాకారం ఉజుం కాతు’’న్తి. ద్వే బోధిసత్తేతి పచ్చేకబోధిసత్తమహాబోధిసత్తే. అత్తనో ధమ్మతాయాతి అత్తనో సభావేన, పరోపదేసేన వినాతి అత్థో. తత్థ తత్థ గుళకజాతన్తి తస్మిం తస్మిం ఠానే జాతగుళకం పిణ్డిసుత్తం. తతో ఏవ గణ్ఠిబద్ధన్తి వుత్తం. పచ్చయేసు పక్ఖలిత్వాతి అనిచ్చదుక్ఖానత్తాదిసభావేసు పచ్చయధమ్మేసు నిచ్చాదిభావవసేన పక్ఖలిత్వా. పచ్చయే ఉజుం కాతుం అసక్కోన్తోతి తస్సేవ నిచ్చాదిగాహస్స అవిస్సజ్జనతో పచ్చయధమ్మనిమిత్తం అత్తనో దస్సనం ఉజుం కాతుం అసక్కోన్తో ఇదంసచ్చాభినివేసకాయగన్థవసేన గణ్ఠికజాతా హోన్తీతి ఆహ ‘‘ద్వాసట్ఠి…పే… గణ్ఠిబద్ధా’’తి.

యే హి కేచి సమణా వా బ్రాహ్మణా వా సస్సతదిట్ఠిఆది దిట్ఠియో నిస్సితా అల్లీనా, విననతో కులాతి ఇత్థిలిఙ్గవసేన లద్ధనామస్స తన్తవాయస్స గణ్ఠికం నామ ఆకులభావేన అగ్గతో వా మూలతో వా దువిఞ్ఞేయ్యావయవం ఖలితబన్ధసుత్తన్తి ఆహ ‘‘కులాగణ్ఠికం వుచ్చతి పేసకారకఞ్జియసుత్త’’న్తి. సకుణికాతి వట్టచాటకసకుణికా. సా హి రుక్ఖసాఖాసు ఓలమ్బనకులావకా హోతి. తఞ్హి సా కులావకం తతో తతో తిణహీరాదికే ఆనేత్వా తథా తథా వినన్ధతి, యథా తేసం పేసకారకఞ్జియసుత్తం వియ అగ్గేన వా అగ్గం, మూలేన వా మూలం సమానేతుం వివేచేతుం వా న సక్కా. తేనాహ ‘‘యథా’’తిఆది. తదుభయమ్పీతి కులాగణ్ఠికన్తి వుత్తం కఞ్జియసుత్తం కులావకఞ్చ. పురిమనయేనేవాతి ‘‘ఏవమేవ సత్తా’’తిఆదినా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ.

కామం ముఞ్జపబ్బజతిణాని యథాజాతానిపి దీఘభావేన పతిత్వా అరఞ్ఞట్ఠానే అఞ్ఞమఞ్ఞం వినన్ధిత్వా ఆకులాని హుత్వా తిట్ఠన్తి, తాని పన తథా దుబ్బివేచియాని యథా రజ్జుభూతానీతి దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

అపాయోతి అయేన సుఖేన, సుఖహేతునా వా విరహితో. దుక్ఖస్స గతిభావతోతి అపాయికస్స దుక్ఖస్స పవత్తిట్ఠానభావతో. సుఖసముస్సయతోతి ‘‘అబ్భుదయతో వినిపతితత్తా’’తి విరూపం నిపతితత్తా యథా తేనత్తభావేన సుఖసముస్సయో న హోతి, ఏవం నిపతితత్తా. ఇతరోతి సంసారో నను ‘‘అపాయ’’న్తిఆదినా వుత్తోపి సంసారో ఏవాతి? సచ్చమేతం, నిరయాదీనం పన అధిమత్తదుక్ఖభావదస్సనత్థం అపాయాదిగ్గహణం గోబలిబద్దఞాయేన అయమత్థో వేదితబ్బో. ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటీతి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం హేతుఫలభావేన అపరాపరుప్పత్తి. అబ్భోచ్ఛిన్నం వత్తమానాతి అవిచ్ఛేదేన పవత్తమానా.

తం సబ్బమ్పీతి తం ‘‘అపాయ’’న్తిఆదినా వుత్తం సబ్బం అపాయదుక్ఖఞ్చేవ వట్టదుక్ఖఞ్చ. మహాసముద్దే వాతక్ఖిత్తా నావా వియాతి ఇదం పరిబ్భమనట్ఠానస్స మహన్తభావదస్సనత్థఞ్చేవ పరిబ్భమనస్స అనవత్తితదస్సనత్థఞ్చ వేదితబ్బం. సేసం వుత్తనయమేవ.

నిదానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుక్ఖవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.