౩. ఞాణవత్థుసుత్తవణ్ణనా

౩౩. ఞాణమేవ ఞాణవత్థు సమ్పత్తీనం కారణభావతో. చతూసూతి చతుసచ్చస్స బోధనవసేన వుత్తేసు చతూసు ఞాణేసు. పఠమన్తి ‘‘జరామరణే ఞాణ’’న్తి ఏవం వుత్తం ఞాణం, యేన ధారణపరిచయమనసికారవసేన పవత్తం సబ్బం గణ్హి. సన్నిచయఞాణమయం సవనమయం నామత్వేవ వేదితబ్బం. సభావతో పచ్చయతో చస్స పరిగ్గణ్హనఞాణం సమ్మసనఞాణంత్వేవ వేదితబ్బం. జరామరణసీసేన చేత్థ జరామరణవన్తోవ ధమ్మా గహితా. పటివేధఞాణన్తి అసమ్మోహతో పటివిజ్ఝనఞాణం. ఇమినా ధమ్మేనాతి హేతుమ్హి కరణవచనం. ఇమస్స హి ధమ్మస్స అధిగమహేతు అయం అరియో అతీతానాగతే నయేనపి చతుసచ్చధమ్మే అభిసమ్బుజ్ఝతి. మగ్గఞాణమేవ పన అతీతానాగతే నయనసదిసం కత్వా దస్సేతుం ‘‘మగ్గఞాణధమ్మేన వా’’తి దుతియవికప్పో వుత్తో. ఏవఞ్హి ‘‘అకాలిక’’న్తి సమత్థితం హోతి.

ఞాణచక్ఖునా దిట్ఠేనాతి ధమ్మచక్ఖుభూతేన ఞాణచక్ఖునా అసమ్మోహపటివేధవసేన పచ్చక్ఖతో దిట్ఠేన. పఞ్ఞాయ విదితేనాతి మగ్గపఞ్ఞాయ తథేవ విదితేన. యస్మా తథా దిట్ఠం విదితం సబ్బసో పత్తం మహాఉపాయో హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘పరియోగాళ్హేనా’’తి. దిట్ఠేనాతి వా దస్సనేన, ధమ్మం పస్సిత్వా ఠితేనాతి అత్థో. విదితేనాతి చత్తారి సచ్చాని విదిత్వా పాకటాని కత్వా ఠితేన. అకాలికేనాతి న కాలన్తరవిపాకదాయినా. పత్తేనాతి చత్తారి సచ్చాని పత్వా ఠితత్తా ధమ్మం పత్తేన. పరియోగాళ్హేనాతి చతుసచ్చధమ్మే పరియోగాహిత్వా ఠితేన. అతీతానాగతే నయం నేతీతి అతీతే చ అనాగతే చ నయం నేతి హరతి పేసేతి. ఇదం పన పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స కిచ్చం, సత్థారా పన మగ్గఞాణం అతీతానాగతే నయనసదిసం కతం తంమూలకత్తా. అతీతమగ్గస్స హి పచ్చవేక్ఖణం నామ హోతి, తస్మా మగ్గఞాణం నయనసదిసం కతం నామ హోతి, పచ్చవేక్ఖణఞాణేన పన నయం నేతి. తేనాహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది. యథా పన తేన నయం నేతి. తం ఆకారం దస్సేతుం ‘‘యే ఖో కేచీ’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థ చ నయనుప్పాదనం నయఞాణస్సేవ పవత్తివిసేసో. తేన వుత్తం ‘‘పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స కిచ్చ’’న్తి. కిఞ్చాపి ‘‘ఇమినాతి మగ్గఞాణధమ్మేన వా’’తి వుత్తం, దువిధం పన మగ్గఫలఞాణం సమ్మసనఞాణపచ్చవేక్ఖణాయ మూలకారణం, న నయనస్సాతి దువిధేన ఞాణధమ్మేనాతి న న యుజ్జతి. తథా చతుసచ్చధమ్మస్స ఞాతత్తా మగ్గఫలసఙ్ఖాతస్స వా ధమ్మస్స సచ్చపటివేధసమ్పయోగం గతత్తా ‘‘నయనం హోతూ’’తి తేన ‘‘ఇమినా ధమ్మేనా’’తి ఞాణస్స విసయభావేన ఞాణసమ్పయోగేన తదఞాతేనాతి చ అత్థో న న యుజ్జతి. అనుఅయేతి ధమ్మఞాణస్స అనురూపవసేన అయే బుజ్ఝనఞాణే దిట్ఠానం అదిట్ఠానయనతో అదిట్ఠస్స దిట్ఠతాయ ఞాపనతో చ. తేనాహ ‘‘ధమ్మఞాణస్స అనుగమనే ఞాణ’’న్తి. ఖీణాసవస్స సేక్ఖభూమి నామ అగ్గమగ్గక్ఖణో. కస్మా పనేతం ఏవం వుత్తన్తి చే? ‘‘ఏవం జరామరణం పజానాతీ’’తిఆదినా వత్తమానవసేన దేసనాయ పవత్తత్తా.

ఞాణవత్థుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.