౩. ఉపనిససుత్తవణ్ణనా

౨౩. జానతో పస్సతోతి ఏత్థ దస్సనం పఞ్ఞాచక్ఖునావ దస్సనం అధిప్పేతం, న మంసచక్ఖునాతి ఆహ ‘‘ద్వేపి పదాని ఏకత్థానీ’’తి. ఏవం సన్తేపీతి పదద్వయస్స ఏకత్థత్తేపి ఞాణలక్ఖణఞాణప్పభావవిసయస్స్స తథాదస్సనభావావిరోధనాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘జాననలక్ఖణఞ్హి ఞాణ’’న్తిఆది. ఞాణప్పభావన్తి ఞాణానుభావేన ఞాణకిచ్చవిసయోభాసన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఞాణేన వివట్టే ధమ్మే పస్సతీ’’తి. జానతో పస్సతోతి చ జాననదస్సనముఖేన పుగ్గలాధిట్ఠానా దేసనా పవత్తాతి ఆహ – ‘‘ఞాణలక్ఖణం ఉపాదాయా’’తిఆది. జానతోతి వా పుబ్బభాగఞాణేన జానతో, అపరభాగేన ఞాణేన పస్సతో. జానతోతి వా వత్వా న జాననం అనుస్సవాకారపరివితక్కమత్తవసేన ఇధాధిప్పేతం, అథ ఖో రూపాని వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణేన రూపాదీని తేసఞ్చ సముదయాదికే పచ్చక్ఖే కత్వా దస్సనన్తి విభావేతుం ‘‘పస్సతో’’తి వుత్తన్తి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో.

ఆసవానం ఖయన్తి ఆసవానం అచ్చన్తప్పహానం. సో పన తేసం అనుప్పాదనిరోధో సబ్బేన సబ్బం అభావో ఏవాతి ఆహ ‘‘అసముప్పాదో ఖీణాకారో నత్థిభావో’’తి. ఆసవక్ఖయసద్దస్స ఖీణాకారాదీసు ఆగతట్ఠానం దస్సేతుం ‘‘ఆసవానం ఖయా’’తిఆది వుత్తం. ఉజుమగ్గానుసారినోతి కిలేసవఙ్కకాయవఙ్కాదీనం పహానేన ఉజుభూతే సవిపస్సనాహేట్ఠిమమగ్గధమ్మే అనుస్సరన్తస్స. యదేవ హిస్స పరిక్ఖీణం. ఖయస్మిం పఠమం ఞాణం ‘‘తతో అఞ్ఞా అనన్తరా’’తి ఖయసఙ్ఖాతే అగ్గమగ్గే తప్పరియాపన్నమేవ ఞాణం పఠమం ఉప్పజ్జతి, తదనన్తరం పన అఞ్ఞా అరహత్తన్తి. యదిపి గాథాయ ‘‘ఖయస్మిం’’ఇచ్చేవ వుత్తం, సముచ్ఛేదవసేన పన ‘‘ఆసవే ఖీణే మగ్గో ఖయో’’తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘మగ్గో ఆసవక్ఖయోతి వుత్తో’’తి. సమణోతి సమితపాపో అధిప్పేతో, సో పన ఖీణాసవో హోతీతి. ‘‘ఆసవానం ఖయా’’తి ఇధ ఫలం, పరియాయేన పన ఆసవక్ఖయో మగ్గో, తేన పత్తబ్బతో ఫలం. ఏతేనేవ నిబ్బానస్సపి ఆసవక్ఖయభావో వుత్తోతి వేదితబ్బో.

జానతో ఏవ పస్సతో ఏవాతి ఏవమేత్థ నియమో ఇచ్ఛితో, న అఞ్ఞథా విసేసాభావతో అనిట్ఠాపన్నోవాతి తస్స నియమస్స ఫలం దస్సేతుం ‘‘నో అజానతో నో అపస్సతో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యో పన న జానాతి, న పస్సతి, తస్స నో వదామీతి అత్థో’’తి. ఇమినా ఖన్ధానం పరిఞ్ఞా ఆసవక్ఖయస్స ఏకన్తికకారణన్తి దస్సేతి. ఏతేనాతి ‘‘నో అజానతో, నో అపస్సతో’’తి ఏతేన వచనేన. తే పటిక్ఖిత్తాతి కే పన తేతి? ‘‘బాలే చ పణ్డితే చ సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సన్తి (దీ. ని. ౧.౧౬౮; మ. ని. ౨.౨౨౮) అహేతూ అప్పచ్చయా సత్తా విసుజ్ఝన్తీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౮; మ. ని. ౨.౧౦౧, ౨౨౭) ఏవమాదివాదా. తేసు కేచి అభిజాతిసఙ్కన్తిమత్తేన సంసారసుద్ధిం పటిజానన్తి, అఞ్ఞే ఇస్సరపజాపతికారణాదివసేన. తయిదం సబ్బం సంసారాదీహీతి ఏత్థేవ సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. పురిమేన పదద్వయేనాతి ‘‘జానతో పస్సతో’’తి ఇమినా పదద్వయేన. ఉపాయో వుత్తో ‘‘ఆసవక్ఖయా’’తి అధికారతో. ఇమినాతి ‘‘నో అజానతో, నో అపస్సతో’’తి ఇమినా పదద్వయేన. అనుపాయో హోతి ఏస ఆసవానం ఖయస్స, యదిదం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం అపరిఞ్ఞాతి ‘‘జానతో పస్సతో’’తి ఇమినావ అనియమవచనేన అనుపాయపటిసేధోపి అత్థతో బోధితో హోతీతి. తమేవ హి అత్థతో బోధితభావం విభావేతుం ఏవం సంవణ్ణనా కతాతి దట్ఠబ్బం.

దబ్బజాతికోతి దబ్బరూపో. సో హి ‘‘ద్రబ్యో’’తి వుచ్చతి ‘‘ద్రబ్యం వినస్సతి నాద్రబ్య’’న్తిఆదీసు. దబ్బజాతికో వా సారసభావో, సారుప్పసీలాచారోతి అత్థో. యథాహ ‘‘న ఖో దబ్బ దబ్బా ఏవం నిబ్బేఠేన్తీ’’తి (పారా. ౩౮౪). వత్తసీసే ఠత్వాతి వత్తం ఉత్తమం ధురం కత్వా. యో హి పరిసుద్ధాజీవో కాతుం అజానన్తానం సబ్రహ్మచారీనం అత్తనో వా వస్సవాతాదిపటిబాహనత్థం ఛత్తాదీని కరోతి, సో వత్తసీసే ఠత్వా కరోతి నామ. పదట్ఠానం న హోతీతి న వత్తబ్బం నాథకరణధమ్మభావేన మగ్గఫలాధిగమస్స ఉపనిస్సయభావతో. వుత్తఞ్హి ‘‘యాని తాని సబ్రహ్మచారీనం ఉచ్చావచాని కిచ్చకరణీయాని, తత్థ దక్ఖో హోతీ’’తిఆది (దీ. ని. ౩.౩౪౫). ఏవం జానతోతి ఏవం వేజ్జకమ్మాదీనం జాననహేతు మిచ్ఛాజీవపచ్చయా కామాసవాదయో ఆసవా వడ్ఢన్తియేవ, న పహీయన్తి. ‘‘ఏవం ఖో…పే… ఆసవానం ఖయో హోతీ’’తి ఇమాయ పాళియా అరహత్తస్సేవ గహణం యుత్తం ఫలగ్గహణేన హేతునో అవుత్తసిద్ధత్తా. తేనాహ ‘‘ఆసవానం ఖయన్తే జాతత్తా’’తి.

ఆగమనం ఆగమో, తం ఆవహతీతి ఆగమనీయా, పుబ్బభాగపటిపదా. ఖయస్మిన్తి భావేనభావలక్ఖణే భుమ్మం, ఖయేతి పన విసయే. తేనాహ ‘‘ఆసవక్ఖయసఙ్ఖాతే’’తి. ఉపనిసీదతి ఫలం ఏత్థాతి కారణం ఉపనిసా. అరహత్తఫలవిముత్తి ఉక్కట్ఠనిద్దేసతో. సాతి విముత్తి. అస్సాతి పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స. మనస్మిం వివట్టనిస్సితే పన అనన్తరూపనిస్సయాపి పచ్చయా సమ్భవన్తీతి ‘‘లబ్భమానవసేన పచ్చయభావో వేదితబ్బో’’తి వుత్తం.

విరజ్జతి అసేససఙ్ఖారతో ఏతేనాతి విరాగో, మగ్గో. నిబ్బిన్దతి ఏతాయాతి నిబ్బిదా, బలవవిపస్సనా. తేనాహ ‘‘ఏతేనా’’తిఆది. పటిసఙ్ఖానుపస్సనాపి ముచ్చితుకమ్యతాపక్ఖికా ఏవాతి అధిప్పాయేన ‘‘చతున్నం ఞాణానం అధివచన’’న్తి వుత్తం. ‘‘యావ మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి, తావ తరుణవిపస్సనా’’తి హి వచనతో ఉపక్కిలేసవిముత్తఉదయబ్బయఞాణతో పరం బలవవిపస్సనా. రూపారూపధమ్మానం విసేసభూతో సామఞ్ఞభూతో చ యో యో సభావో యథాసభావో, తస్స జాననం యథాసభావజాననం. తదేవ దస్సనం. పచ్చక్ఖకరణత్థేన ఞాతపరిఞ్ఞా తీరణపరిఞ్ఞా చ గహితా హోతి. తేనాహ ‘‘తరుణవిపస్సన’’న్తిఆది. సఙ్ఖారపరిచ్ఛేదేఞాణన్తి నామరూపపరిగ్గహఞాణం వదతి. కఙ్ఖావితరణం పచ్చయపరిగ్గహో ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తిపి వుచ్చతి. నయవిపస్సనాదికం అనుపస్సనాఞాణం సమ్మసనం. మగ్గామగ్గేఞాణన్తి మగ్గామగ్గం వవత్థపేత్వా ఠితం ఞాణం. సో హి పాదకజ్ఝానసమాధి తరుణవిపస్సనాయ పచ్చయో హోతి. ‘‘సమాహితో యథాభూతం పజానాతి పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౫.; ౪.౯౯; ౫.౧౦౭౧) హి వుత్తం.

పుబ్బభాగసుఖన్తి ఉపచారజ్ఝానసహితసుఖం. దరథ పటిప్పస్సద్ధీతి కామచ్ఛన్దాదికిలేసదరథస్స పటిపస్సమ్భనం. ‘‘సుఖంపాహం, భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామీ’’తి ఏత్థ అధిప్పేతసుఖం దస్సేతుం ‘‘అప్పనాపుబ్బభాగస్స సుఖస్సా’’తి వుత్తం. ‘‘పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదేతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౪౬౬;౩.౩౫౯; అ.ని. ౧.౩.౯౬) వుత్తఅప్పనాసుఖస్స పస్సద్ధియా పచ్చయత్తే వత్తబ్బమేవ నత్థి. సుఖన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. బలవపీతీతి ఫరణలక్ఖణప్పత్తా పీతి. తాదిసా హి వితక్కవిచారసుఖసమాధీహి లద్ధప్పచ్చయా నీవరణం విక్ఖమ్భన్తీ తంనిమిత్తం దరథం పరిళాహం పటిపస్సమ్భేతి. తేనాహ ‘‘సా హి దరథప్పస్సద్ధియా పచ్చయో హోతీ’’తి. దుబ్బలపీతీతి తరుణపీతి. తేనాహ ‘‘సా హి బలవపీతియా పచ్చయో హోతీ’’తి. సద్ధాతి రతనత్తయగుణానం కమ్మఫలస్స చ సద్దహనవసేన పవత్తో అధిమోక్ఖో, సా పన యస్మా అత్తనో విసయే పునప్పునం ఉప్పజ్జతి, న ఏకవారమేవ, తస్మా ఆహ ‘‘అపరాపరం ఉప్పజ్జనసద్ధా’’తి. యస్మా సద్దహన్తో సద్ధేయ్యవత్థుస్మిం పముదితో హోతి, తస్మా ఆహ ‘‘సా హి దుబ్బలపీతియా పచ్చయో హోతీ’’తి. దుక్ఖదుక్ఖాదిభేదస్స సబ్బస్సపి దుక్ఖస్స వట్టదుక్ఖన్తోగధత్తా తస్స చ ఇధాధిప్పేతత్తా వుత్తం ‘‘దుక్ఖన్తి వట్టదుక్ఖ’’న్తి. జరామరణదుక్ఖన్తి కేచి, సోకాదయో చాతి అపరే. తదుభయస్సపి సఙ్గణ్హనతో పఠమో ఏవత్థో యుత్తో. యస్మా దుక్ఖప్పత్తో కమ్మస్స ఫలాని సద్దహతి, రతనత్తయే చ పసాదం ఉప్పాదేతి, తస్మా వుత్తం ‘‘తఞ్హి అపరాపరసద్ధాయ పచ్చయో హోతీ’’తి. యస్మా ‘‘ఆచరియానం సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పవత్తిదుక్ఖ’’న్తి చిన్తయతో ‘‘ఏకన్తతో అయం ధమ్మో ఇమస్స దుక్ఖస్స సమతిక్కమాయ హోతీ’’తి సద్ధా ఉప్పజ్జతి. తేనాహ ‘‘ధమ్మం సుత్వా తథాగతే సద్ధం పటిలభతీ’’తిఆది (దీ. ని. ౧.౧౯౧). సవికారాతి ఉప్పాదవికారేన సవికారా ఖన్ధజాతి జాయనట్ఠేన. జాతియా పన అసతి తత్థ తత్థ భవే నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవోతి ఆహ ‘‘సా హి వట్టదుక్ఖస్స పచ్చయో’’తి. కమ్మభవోతి కమ్మభవాదికో తివిధోపి కమ్మభవో. సో హి ఉపపత్తిభవస్స పచ్చయో. ఏవమాదిం సన్ధాయాహ ‘‘ఏతేనుపాయేనా’’తి. సేసపదానీతి ఉపాదానాదిపదాని. అనులోమఞాణం సఙ్ఖారుపేక్ఖాపక్ఖికత్తా నిబ్బానగ్గహణేన గహితం, గోత్రభుఞాణం పఠమమగ్గస్స ఆవజ్జనం. సో హి తేన విపస్సనాయ కిఞ్చి కిఞ్చి విసేసట్ఠానం కయిరతీతి తం అనామసిత్వా నిబ్బిదూపనిసో విరాగోతి ‘‘విరాగో’’ఇచ్చేవ వుత్తం.

కేన ఉదకేన విదారయిత్వా గతపదేసోతి కత్వా కన్దరో. నితమ్బోతిపి ఉదకస్స. యథా నిన్నం ఉదకం పవత్తతి, తథా నివత్తనభావేన నదీకుఞ్ఛోతిపి వుచ్చతి. హేమన్తగిమ్హఉతువసేన అట్ఠ మాసే పవత్తో పథవీవివరోతి కత్వా పదరో. ఖుద్దికా ఉదకవాహినియో సాఖా వియాతి సాఖా, ఖుద్దకా సోబ్భా కుసుబ్భా ఓ-కారస్స ఉ-కారం కత్వా. ఏవమేవ ఖోతిఆది ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే’’తిఆదినా ఉపనీతాయ ఉపమాయ ఉపమేయ్యేన సంసన్దనన్తి, తం యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘అవిజ్జా పబ్బతోతి దట్ఠబ్బా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అవిజ్జా చ సన్తానవసేన చిరంతనకాలప్పవత్తనతో పచురజనేహి దుప్పజహనతో ‘‘పబ్బతో’’తి వుత్తా. లోకత్తయాభిబ్యాపనతో అభిసన్దనతో చ అభిసఙ్ఖారా మేఘసదిసా. అభిసఙ్ఖారా మేఘోతి దట్ఠబ్బాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. తథా సేసపదద్వయేపి. విఞ్ఞాణాదివట్టం అనుపవత్తితో పరమ్పరపచ్చయతో చ కన్దరాదిసదిసా. విముత్తి ఏకరసత్తా, హానివుద్ధిఅభావతో చ సాగరసదిసాతి ఉపమాసంసన్దనం.

తత్థ యస్మా పురిమసిద్ధాయ అవిజ్జాయ సతి అభిసఙ్ఖారా, నాసతి, తస్మా తే ఉపరిపబ్బతే పవత్తా వియ హోన్తీతి వుత్తం ‘‘అవిజ్జా…పే… వస్సనం వేదితబ్బ’’న్తి. అస్సుతవా హీతిఆది వుత్తస్సేవ అత్థస్స సమత్థనం. తణ్హాయ అభిలాసం కత్వాతి ఏతేన సబ్బస్సపి అభిసఙ్ఖారవుట్ఠితేమనత్థం దీపేతి. తణ్హా హి ‘‘స్నేహో’’తి వుత్తా. అన్తిమభవికస్స అన్తభవనిబ్బత్తకో అభిసఙ్ఖారో నిబ్బానం న పత్తో, తదన్తస్స భాగస్స నిబ్బానం ఆహచ్చ ఠితో వియ హోతీతి ‘‘మహాసముద్దం ఆహచ్చ ఠితకాలో వియా’’తి ఉపమానిదస్సనం కతం. విఞ్ఞాణాదివట్టం పూరేత్వాపి ఇమినాపి హి అన్తిమభవికస్సేవ విఞ్ఞాణప్పవత్తి దస్సితా. సా హి పూరితాతి వత్తబ్బా తతో పరం విఞ్ఞాణాదివట్టస్సేవ అభావతో. జాతస్స పుగ్గలస్స జాతిపచ్చయవట్టదుక్ఖవేదనాయ ధమ్మస్సవనం ఇచ్ఛితబ్బం, తం పన యదిపి ఇమస్మిం సుత్తే న ఆగతం, సుత్తన్తరేసు పన ఆగతమేవాతి తతో ఆహరిత్వా తం వత్తబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘బుద్ధవచనం పనా’’తిఆదిమాహ. తయిదం సావకబోధిసత్తానం వసేనాయం దేసనాతి కత్వా వుత్తం. ఇతరేసం పన వసేన వుచ్చమానం సుత్తన్తరగ్గహణత్థం పయోజనం నత్థీతి ‘‘యా హీ’’తిఆదిమాహ. పాళియా వసేన గహితమేవాతి సఙ్ఖేపతో వుత్తఅత్థస్స విత్థారతో దస్సనం. నిబ్బత్తీతి నిబ్బత్తమానా ఖన్ధా గహితాతి ఆహ ‘‘సవికారా’’తి. అనిచ్చతాలక్ఖణాదిదీపనతో లక్ఖణాహటం. కమ్మాకమ్మన్తి వినిచ్ఛయం. నిజ్జటన్తి నిగ్గుమ్బం, సుద్ధన్తి అత్థో. పథవీకసిణాదీసు కమ్మం ఆరభతీతిఆది పాళియం సమథపుబ్బఙ్గమా విపస్సనా దస్సితాతి కత్వా వుత్తం. ఏవఞ్హి పామోజ్జాదిదస్సనం సమ్భవతీతి. దేవస్సాతి మేఘస్స. కస్మా పనేత్థ ‘‘ఖీణాసవస్స…పే… ఠితకాలో వేదితబ్బో’’తి వుత్తం, నను పుబ్బే దేవట్ఠానియో అభిసఙ్ఖారో వుత్తో, న అభిసఙ్ఖారో ఖీణాసవోతి? నాయం దోసో, కారణూపచారేన ఫలస్స వుత్తత్తా. అభిసఙ్ఖారమూలకో హి ఖన్ధసన్తానో ఖన్ధసన్తానే చ ఉచ్ఛిన్నసంయోగే ఖీణాసవసమఞ్ఞాతి.

ఉపనిససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.