౩. దసబలవగ్గో

౧. దసబలసుత్తవణ్ణనా

౨౧. పఠమం దుతియస్సేవ సఙ్ఖేపో పఠమసుత్తే సఙ్ఖేపవుత్తస్స అత్థస్స విత్థారవసేన దుతియసుత్తస్స దేసితత్తా, తఞ్చ పన భగవా పఠమసుత్తం సఙ్ఖేపతో దేసేసి, దుతియం తతో విత్థారతో. పఠమం వా సంఖిత్తరుచీనం పుగ్గలానం అజ్ఝాసయేన సఙ్ఖేపతో దేసేసి, దుతియం పన అత్తనో రుచియా తతో విత్థారతో. సీహసమానవుత్తికా హి బుద్ధా భగవన్తో, తే అత్తనో రుచియా కథేన్తా అత్తనో థామం దస్సేన్తావ కథేన్తి, తస్మా దుతియసుత్తవసేన చేత్థ అత్థవణ్ణనం కరిస్సామ, తస్మిం సంవణ్ణితే పఠమం సంవణ్ణితమేవ హోతీతి అధిప్పాయో.

దసబలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియదసబలసుత్తవణ్ణనా

౨౨. తత్థాతి దుతియసుత్తే. దసహి బలేహీతి దసహి అనఞ్ఞసాధారణేహి ఞాణబలేహి, తాని తథాగతస్సేవ బలానీతి తథాగతబలానీతి వుచ్చన్తి. కామఞ్చ తాని ఏకచ్చానం సావకానమ్పి ఉప్పజ్జన్తి, యాదిసాని పన బుద్ధానం ఠానాట్ఠానఞాణాదీని ఉప్పజ్జన్తి, న తాదిసాని తదఞ్ఞేసం కదాచిపి ఉప్పజ్జన్తీతి. హత్థికులానుసారేనాతి వక్ఖమానహత్థికులానుసారేన. కాళావకన్తి కులసద్దాపేక్ఖాయ నపుంసకనిద్దేసో. ఏస నయో సేసేసుపి. పకతిహత్థికులన్తి గిరిచరనదిచరవనచరాదిప్పభేదా గోచరియకాళావకనామా సబ్బాపి బలేన పాకతికా హత్థిజాతి. దసన్నం పురిసానన్తి థామమజ్ఝిమానం దసన్నం పురిసానం. ఏకస్స తథాగతస్స కాయబలన్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. ఏకస్సాతి చ తథా హేట్ఠాకథాయం ఆగతత్తా దేసనాసోతేన వుత్తం. నారాయనసఙ్ఘాతబలన్తి ఏత్థ నారా వుచ్చన్తి రస్మియో, తా బహూ నానావిధా ఇతో ఉప్పజ్జన్తీతి నారాయనం, వజిరం, తస్మా నారాయనసఙ్ఘాతబలన్తి వజిరసఙ్ఘాతబలన్తి అత్థో. తథాగతస్స కాయబలన్తి తథాగతస్స పాకతికకాయబలం. సఙ్గహం న గచ్ఛతి అత్తనో బలాభావతో, తతో ఏవస్స బాహిరకతా లామకతా చ. తదుభయం పనస్స కారణేన దస్సేతుం ‘‘ఏతఞ్హి నిస్సాయా’’తిఆది వుత్తం. అఞ్ఞన్తి కాయబలతో అఞ్ఞం తతో విసుంయేవ. దససు ఠానేసు దససు ఞాతబ్బట్ఠానేసు. యాథావపటివేధతో సయఞ్చ అకమ్పయం, పుగ్గలఞ్చ తంసమఙ్గిం నేయ్యేసు అధిబలం కరోతీతి ఆహ ‘‘అకమ్పనట్ఠేన ఉపత్థమ్భనట్ఠేన చా’’తి.

ఠానఞ్చ ఠానతోతి కారణఞ్చ కారణతో. కారణఞ్హి యస్మా ఫలం తిట్ఠతి తదాయత్తవుత్తితాయ ఉప్పజ్జతి చేవ పవత్తతి చ, తస్మా ‘‘ఠాన’’న్తి వుచ్చతి. విపరియాయేన అట్ఠానన్తి అకారణం వేదితబ్బం. తదుభయం భగవా యేన ఞాణేన యే యే ధమ్మా యేసం యేసం ధమ్మానం హేతూ పచ్చయా ఉప్పాదాయ, తం తం ఠానం, యే యే ధమ్మా యేసం యేసం ధమ్మానం న హేతూ న పచ్చయా ఉప్పాదాయ, తం తం అట్ఠానన్తి పజానాతి. తం సన్ధాయాహ ‘‘ఠానఞ్చ…పే… జాననం ఏక’’న్తి. కమ్మసమాదానానన్తి కమ్మం సమాదియిత్వా కతానం కుసలాకుసలకమ్మానం, కమ్మఞ్ఞేవ వా కమ్మసమాదానం. ఠానసో హేతుసోతి పచ్చయతో చ హేతుతో చ. తత్థ గతిఉపధికాలపయోగా విపాకస్స ఠానం, కమ్మం హేతు. సబ్బత్థగామినీపటిపదాజాననన్తి సబ్బగతిగామినియా అగతిగామినియా చ పటిపదాయ మగ్గస్స జాననం, బహూసుపి మనుస్సేసు ఏకమేవ పాణం హనన్తేసు ‘‘ఇమస్స చేతనా నిరయగామినీ భవిస్సతి, ఇమస్స తిరచ్ఛానయోనిగామినీ’’తి ఇమినా నయేన ఏకవత్థుస్మిమ్పి కుసలాకుసలచేతనాసఙ్ఖాతానం పటిపత్తీనం అవిపరీతతో సభావజాననం. అనేకధాతునానాధాతులోకజాననన్తి చక్ఖుధాతుఆదీహి కామధాతుఆదీహి వా బహుధాతునో, తాసంయేవ ధాతూనం విపరీతతాయ నానప్పకారధాతునో ఖన్ధాయతనధాతులోకస్స జాననం. పరసత్తానన్తి పరేసం సత్తానం. నానాధిముత్తికతాజాననన్తి హీనాదీహి అధిముత్తీహి నానాధిముత్తికభావస్స జాననం. తేసంయేవాతి పరసత్తానంయేవ. ఇన్ద్రియపరోపరియత్తజాననన్తి సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం పరభావస్స అపరభావస్స వుద్ధియా చేవ హానియా చ జాననం. ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తీనన్తి పఠమాదీనం చతున్నం ఝానానం, ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీనం అట్ఠన్నం విమోక్ఖానం, సవితక్కసవిచారాదీనం తిణ్ణం సమాధీనం, పఠమజ్ఝానసమాపత్తిఆదీనఞ్చ నవన్నం అనుపుబ్బసమాపత్తీనం. సంకిలేసవోదానవుట్ఠానజాననన్తి హానభాగియస్స, విసేసభాగియస్స ‘‘వోదానమ్పి వుట్ఠానం, తమ్హా తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠానమ్పి వుట్ఠాన’’న్తి (విభ. ౮౨౮) ఏవం వుత్తపగుణజ్ఝానస్స చేవ భవఙ్గఫలసమాపత్తీనఞ్చ జాననం. హేట్ఠిమం హేట్ఠిమఞ్హి పగుణజ్ఝానం ఉపరిమస్స ఉపరిమస్స పదట్ఠానం హోతి, తస్మా వోదానమ్పి ‘‘వుట్ఠాన’’న్తి వుచ్చతి. భవఙ్గేన పన సబ్బఝానేహి వుట్ఠానం హోతి. ఫలసమాపత్తియా నిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠానమేవ సన్ధాయ ‘‘తమ్హా తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. పుబ్బేనివాసజాననన్తి పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన నివుట్ఠక్ఖన్ధానం జాననం. చుతూపపాతజాననన్తి సత్తానం చుతియా ఉపపత్తియా చ యాథావతో జాననం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఆసవక్ఖయజాననం ఆసవక్ఖయఞాణం, మగ్గఞాణన్తి అత్థో. యత్థ పనేతాని విత్థారతో ఆగతాని సంవణ్ణితాని, తాని దస్సేన్తో ‘‘అభిధమ్మే పనా’’తిఆదిమాహ.

బ్యామోహభయవసేన సరణపరియేసనం సారజ్జనం సారదో, బ్యామోహభయం. విగతో సారదో ఏతస్సాతి విసారదో, తస్స భావో వేసారజ్జం. తం పన ఞాణసమ్పదం పహానసమ్పదం దేసనావిసేససమ్పదం ఖేమం నిస్సాయ పవత్తం చతుబ్బిధం పచ్చవేక్ఖణాఞాణం. తేనాహ ‘‘చతూసు ఠానేసూ’’తిఆది. చతూసూతి పరపరికప్పితేసు వత్థూసు. పరపరికప్పితేసు వా వత్థుమత్తేసు చోదనాకారణేసు. సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతోతి ‘‘అహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి ఏవం పటిజానన్తేన తయా. ఇమే ధమ్మాతి ‘‘ఇదం పఞ్చమం అరియసచ్చం, అయం ఛట్ఠో ఉపాదానక్ఖన్ధో, ఇదం తేరసమం ఆయతన’’న్తి వేదితబ్బా ఇమే ధమ్మా. అనభిసమ్బుద్ధా అప్పటివిద్ధత్తాతి.

తత్రాతి తస్మిం అనభిసమ్బుద్ధధమ్మసఙ్ఖాతే చోదనావత్థుస్మిం. కోచీతి సమణాదీహి అఞ్ఞో వా యో కోచి. సహ ధమ్మేనాతి సహ హేతునా. ‘‘ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు వియ హేతుపరియాయో ఇధ ధమ్మ-సద్దో. హేతూతి చ ఉప్పత్తిసాధనహేతు వేదితబ్బో, న కారకో సమ్పాపకో వా. నిమిత్తన్తి కారణం, తం పనేత్థ చోదనావత్థుమేవ. న సమనుపస్సామి సమ్మాసమ్బుద్ధభావతో. ఖేమప్పత్తోతి అఖేమప్పత్తరూపాయ చోదనాయ అనుపద్దవం పత్తో నిచ్చలభావప్పత్తో. వేసారజ్జప్పత్తోతి విసారదభావప్పత్తో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – ఇమే ఆసవాతి కామాసవాదీసు ఇమే నామ ఆసవా న పరిక్ఖీణాతి ఆసవక్ఖయవచనేనేత్థ సబ్బకిలేసప్పహానం వుత్తం. న హి సో కిలేసో అత్థి, యో సబ్బసో ఆసవేసు ఖీణేసు నప్పహీయేయ్య. అన్తరాయికాతి అన్తరాయకరా, సగ్గవిమోక్ఖాధిగమస్స అన్తరాయకరాతి అత్థో. ధమ్మో హి యో సంకిలేసతో నియ్యాతి, సో ‘‘నియ్యానికో’’తి వుత్తో. ధమ్మే నియ్యన్తే తంసమఙ్గీపుగ్గలో నియ్యానికోతి వోహరితో హోతీతి తస్స పటిక్ఖిపన్తో ‘‘సో న నియ్యాతీ’’తి ఆహ. కథం పన దేసనాధమ్మో నియ్యాతీతి వుచ్చతి? నియ్యానత్థసమాధానతో, సో అభేదోపచారేన ‘‘నియ్యాతీ’’తి వుత్తో. అథ వా ‘‘ధమ్మో దేసితో’’తి అరియధమ్మస్స అధిప్పేతత్తా న కోచి విరోధో.

ఉసభస్స ఇదన్తి ఆసభం, అసన్తసనట్ఠేన ఆసభం వియాతి ఆసభం, సేట్ఠట్ఠానం సబ్బఞ్ఞుతం. ఆసభట్ఠానట్ఠాయితాయ ఆసభా నామ పుబ్బబుద్ధా. సబ్బఞ్ఞుతపటిజాననవసేన అభిముఖం గచ్ఛన్తి, చతస్సో వా పరిసా ఉపసఙ్కమన్తీతి ఆసభా. చతస్సోపి హి పరిసా బుద్ధాభిముఖా ఏవం తిట్ఠన్తి, న తిట్ఠన్తి పరమ్ముఖా. ఇదమ్పీతి ‘‘ఉసభో’’తి ఇదమ్పి పదం. తస్సాతి నిసభస్స. యేసం బలుప్పాదావట్ఠానానం వసేన ఉసభస్స ఆసభణ్ఠానం ఇచ్ఛితం, తతో సాతిసయానం ఏవ తేసం వసేన ఆసభణ్ఠానం హోతీతి దట్ఠబ్బం. యం కిఞ్చి లోకే ఉపమం నామ బుద్ధగుణానం నిదస్సనభావేన వుచ్చతి, సబ్బం తం నిహీనమేవ. తిట్ఠమానో చాతి అతిట్ఠన్తోపి తిట్ఠమానో ఏవ పటిజానాతి నామ. ఉపగచ్ఛతీతి అనుజానాతి.

అట్ఠ ఖో ఇమాతి ఇదం వేసారజ్జఞాణస్స బలదస్సనం. యథా హి బ్యత్తం పరిసం అజ్ఝోగాహేత్వా విఞ్ఞూనం చిత్తం ఆరాధనసమత్థాయ కథాయ ధమ్మకథికస్స ఛేకభావో పఞ్ఞాయతి, ఏవం ఇమా అట్ఠ పరిసా పత్వా సత్థు వేసారజ్జఞాణస్స బలం పాకటం హోతి. తేన వుత్తం ‘‘పరిసాసూ’’తి. ఖత్తియపరిసాతి ఖత్తియానం సన్నిపతితానం సమూహో. ఏస నయో సబ్బత్థ. మారపరిసాతి మారకాయికానం సన్నిపతితానం సమూహో. మారసదిసానం మారానం పరిసాతి మారపరిసా. సబ్బా చేతా పరిసా ఉగ్గట్ఠానదస్సనవసేన గహితా. మనుస్సా హి ‘‘ఏత్థ రాజా నిసిన్నో’’తి వుత్తే పకతివచనమ్పి వత్తుం న సక్కోన్తి, కచ్ఛేహి సేదా ముచ్చన్తి, ఏవం ఉగ్గా ఖత్తియపరిసా, బ్రాహ్మణా తీసు వేదేసు కుసలా హోన్తి, గహపతయో నానావోహారేసు చ అక్ఖరచిన్తాయ చ కుసలా, సమణా సకవాదపరవాదేసు కుసలా, తేసం మజ్ఝే ధమ్మకథాకథనం నామ అతివియ భారియం. దేవానం ఉగ్గభావే వత్తబ్బమేవ నత్థి. అమనుస్సోతి హి వుత్తమత్తే మనుస్సానం సకలసరీరం కమ్పతి, తేసం రూపం దిస్వాపి సద్దం సుత్వాపి సత్తా విసఞ్ఞితాపి హోన్తి. ఏవం అమనుస్సపరిసా ఉగ్గా. ఇతి చేతా పరిసా ఉగ్గట్ఠానదస్సనవసేన వుత్తా. కస్మా పనేత్థ యామాదిపరిసా న గహితాతి? భుసం కామాభిగిద్ధతాయ యోనిసోమనసికారవిరహతో. యామాదయో హి ఉళారుళారే కామే పటిసేవన్తా తత్థాభిగిద్ధతాయ ధమ్మస్సవనాయ సభావేన చిత్తమ్పి న ఉప్పాదేన్తి, మహాబోధిసత్తానం పన బుద్ధానఞ్చ ఆనుభావేన ఆకడ్ఢియమానా కదాచి నేసం పయిరుపాసనాదీని కరోన్తి తాదిసే మహాసమయే. తేనేవ హి విమానవత్థుదేసనాపి తంనిమిత్తా బహులా నాహోసి. సేట్ఠనాదన్తి కేనచి అప్పటిహతభావేన ఉత్తమనాదం. అభీతనాదన్తి వేసారజ్జయోగతో కుతోచి నిబ్భయనాదం. సీహనాదసుత్తేనాతి ఖన్ధియవగ్గే ఆగతేన సీహనాదసుత్తేన. సహనతోతి ఖమనతో. హననతోతి విధమనతో విద్ధంసనతో. యథా వాతిఆది ‘‘సీహనాదసదిసం వా నాదం నదతీ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తస్స అత్థస్స విఞ్ఞాపనం.

ఏతన్తి ‘‘బ్రహ్మచక్క’’న్తి ఏతం పదం. పఞ్ఞాపభావితన్తి చిరకాలపరిభావితాయ పారమితాపఞ్ఞాయ విపస్సనాపఞ్ఞాయ చ ఉప్పాదితం. కరుణాపభావితన్తి ‘‘కిచ్ఛం వతాయం లోకో ఆపన్నో’’తిఆదినయప్పవత్తాయ మహాకరుణాయ ఉప్పాదితం. యథా అభినిక్ఖమనతో పభుతి మహాబోధిసత్తానం అరియమగ్గాధిగమనవిరోధినీ పటిపత్తి నత్థి, ఏవం తుసితభవనతో నియతభావాపత్తితో చ పట్ఠాయాతి దుతియతతియనయా చ గహితా. ఫలక్ఖణేతి అగ్గఫలక్ఖణే. పటివేధనిట్ఠత్తా అరహత్తమగ్గఞాణం వజిరూపమతాయేవ సాతిసయో పటివేధోతి ‘‘ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామా’’తి వుత్తం. తేన పటిలద్ధస్సపి దేసనాఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తి పరస్స బుజ్ఝనమత్తేన హోతీతి ‘‘అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞస్స సోతాపత్తి…పే… ఫలక్ఖణే పవత్తనం నామా’’తి వుత్తం. తతో పరం పన యావ పరినిబ్బానా దేసనాఞాణప్పవత్తి, తస్సేవ పవత్తితస్స ధమ్మచక్కస్స ఠానన్తి వేదితబ్బం పవత్తితచక్కస్స చక్కవత్తినో చక్కరతనస్స ఠానం వియ. ఉభయమ్పీతి పి-సద్దేన లోకియదేసనాఞాణస్స ఇతరేన అనఞ్ఞసాధారణతావసేన సమానతం సమ్పిణ్డేతి. ఉరసి జాతతాయ ఉరసో సమ్భూతన్తి ఓరసం ఞాణం.

ఇతి రూపన్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దో అనవసేసతో రూపస్స సరూపనిదస్సనత్థోతి తస్స ‘‘ఇదం రూప’’న్తి ఏతేన సాధారణతో చ సరూపనిదస్సనమాహ. ఏత్తకం రూపన్తి ఏతేన అనవసేసతో ‘‘ఇతో ఉద్ధం రూపం నత్థీ’’తి నిమిత్తస్స అఞ్ఞస్స అభావం. ఇదాని తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘రుప్పనసభావఞ్చేవా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ రుప్పనం సీతాదివిరోధిపచ్చయసమవాయే విసదిసుప్పత్తి. ఆది-సద్దేన అజ్ఝత్తికబాహిరాదిభేదం సఙ్గణ్హాతి. లక్ఖణ…పే… వసేనాతి కక్ఖళత్తాదిలక్ఖణవసేన సన్ధారణాదిరసవసేన సమ్పటిచ్ఛనాదిపచ్చుపట్ఠానవసేన భూతత్తయాదిపదట్ఠానవసేన చ. ఏవం పరిగ్గహితస్సాతి ఏవం సాధారణతో చ లక్ఖణాదితో చ పరిగ్గహితస్స. అవిజ్జాసముదయాతి అవిజ్జాయ ఉప్పాదా, అత్థిభావాతి అత్థో. నిరోధవిరోధీ హి అత్థిభావో హోతి, తస్మా నిరోధే అసతి అత్థిభావో హోతి, తస్మా పురిమభవే సిద్ధాయ అవిజ్జాయ సతి ఇమస్మిం భవే రూపస్స సముదయో రూపస్స ఉప్పాదో హోతీతి అత్థో. తణ్హాసముదయా కమ్మసముదయాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అవిజ్జాదీహి చ తీహి అతీతకాలికత్తా తేసం సహకారీకారణభూతం ఉపాదానమ్పి గహితమేవాతి వేదితబ్బం. పవత్తిపచ్చయేసు కబళీకారఆహారస్స బలవతాయ, సో ఏవ గహితో, ‘‘ఆహారసముదయా’’తి పన గహితేన పవత్తిపచ్చయతామత్తేన ఉతుచిత్తానిపి గహితానేవ హోన్తీతి ద్వాదససముట్ఠానికం రూపస్స పచ్చయతో దస్సనమ్పి భవితబ్బమేవాతి దట్ఠబ్బం. నిబ్బత్తిలక్ఖణన్తిఆదినా కాలవసేన ఉదయదస్సనమాహ. తత్థ భూతవసేన మగ్గే ఉదయం పస్సిత్వా ఠితో ఇధ సన్తతివసేన అనుక్కమేన ఖణవసేన పస్సతి. అవిజ్జానిరోధా రూపనిరోధోతి అగ్గమగ్గఞాణేన అవిజ్జాయ అనుప్పాదనిరోధతో అనాగతస్స అనుప్పాదనిరోధో హోతి పచ్చయాభావే అభావతో. పచ్చయనిరోధేనాతి అవిజ్జాసఙ్ఖాతస్స పచ్చయస్స నిరోధభావేన. తణ్హానిరోధాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఆహారనిరోధాతి పవత్తిపచ్చయస్స కబళీకారాహారస్స అభావా. రూపనిరోధాతి తంసముట్ఠానరూపస్స అభావో హోతి. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బం. విపరిణామలక్ఖణన్తి భవకాలవసేన హేతుద్వయదస్సనం. తస్మా తం పదట్ఠానవసేన పగేవ పస్సిత్వా ఠితో ఇధ సన్తతివసేన దిస్వా అనుక్కమేన ఖణవసేన పస్సతి.

ఇతి వేదనాతిఆదీసుపి వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో. సుఖాదిభేదన్తి సుఖదుక్ఖఅదుక్ఖమసుఖాదివిభాగం. రూపసఞ్ఞాదిభేదన్తి రూపసఞ్ఞా, సద్ద… గన్ధ… రస… ఫోట్ఠబ్బ … ధమ్మసఞ్ఞాదివిభాగం. ఫస్సాదిభేదన్తి ఫస్సచేతనామనసికారాదివిభాగం. లక్ఖణ…పే… వసేనాతి ఇట్ఠానుభవనలక్ఖణాదిలక్ఖణవసేన ఇట్ఠాకారసమ్భోగరసాదిరసవసేన కాయికఅస్సాదాదిపచ్చుపట్ఠానవసేన ఇట్ఠారమ్మణాదిపదట్ఠానవసేన. ‘‘ఫుట్ఠో వేదేతి, ఫుట్ఠో సఞ్జానాతి, ఫుట్ఠో చేతేతీ’’తి (సం. ని. ౪.౯౩) వచనతో తీసు వేదనాదీసు ఖన్ధేసు ఫస్ససముదయాతి వత్తబ్బం. విఞ్ఞాణప్పచ్చయా నామరూప’’న్తి వచనతో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధే నామరూపసముదయాతి వత్తబ్బం. తేసంయేవ వసేనాతి ‘‘అవిజ్జానిరోధో వేదనానిరోధో’’తిఆదినా తేసంయేవ అవిజ్జాదీనం వసేన యోజేతబ్బం.

ఉపాదానక్ఖన్ధానం సముదయత్థఙ్గమవసేన తిత్థియానం అవిసయోపి సప్పదేసో సీహనాదో దస్సితో. ఇదాని నిప్పదేసో అనులోమపటిలోమవసేన సఙ్ఖేపతో విత్థారతో పచ్చయాకారవిసయో అనఞ్ఞసాధారణో దస్సీయతీతి ఆహ, ‘‘అయమ్పి అపరో సీహనాదో’’తి. తస్సాతి ‘‘ఇమస్మిం సతీ’’తిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తపటిచ్చసముప్పాదపాళియా. ఏత్థ చ ‘‘ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుఝ్తీ’’తి అవిజ్జాదీనం భావే సఙ్ఖారాదీనం భావస్స, అవిజ్జాదీనం నిరోధే సఙ్ఖారాదీనం నిరోధస్స కథనేన పురిమస్మిం పచ్చయలక్ఖణే నియమో దస్సితో ‘‘ఇమస్మిం సతి ఏవ, నాసతి, ఇమస్స ఉప్పాదా ఏవ, నానుప్పాదా, నిరోధా ఏవ, నానిరోధా’’తి. తేనేదం లక్ఖణం అన్తోగధనియమం ఇధ పటిచ్చసముప్పాదస్స వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. నిరోధోతి చ అవిజ్జాదీనం విరాగా విగమేన ఆయతిం అనుప్పాదో అప్పవత్తి. తథా హి వుత్తం ‘‘అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా’’తిఆది. నిరోధవిరోధీ చ ఉప్పాదో, యేన సో ఉప్పాదనిరోధవిభాగేన వుత్తో ‘‘ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతీ’’తి. తేనేతం దస్సేతి ‘‘అసతి నిరోధే ఉప్పాదో నామ, సో చేత్థ అత్థిభావోతి వుచ్చతీ’’తి. ‘‘ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతీ’’తి ఇదమేవ హి లక్ఖణం. పరియాయన్తరేన ‘‘ఇమస్స ఉప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతీ’’తి వదన్తేన పరేన పురిమం విసేసితం హోతి. తస్మా న వత్తమానంయేవ సన్ధాయ ‘‘ఇమస్మిం సతీ’’తి వుత్తం, అథ ఖో మగ్గేన అనిరుజ్ఝనసభావఞ్చాతి విఞ్ఞాయతి. యస్మా చ ‘‘ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతీ’’తి ద్విధాపి ఉద్దిట్ఠస్స లక్ఖణస్స నిద్దేసం వదన్తేన భగవతా ‘‘అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో’’తిఆదినా నిరోధోవ వుత్తో, తస్మా నత్థిభావోపి నిరోధో ఏవాతి నత్థిభావవిరుద్ధో అత్థిభావో అనిరోధోతి దస్సితం హోతి. తేన అనిరోధసఙ్ఖాతేన అత్థిభావేన ఉప్పాదం విసేసేతి. తతో ఇధ న కేవలం అత్థిభావమత్తం ఉప్పాదోతి అత్థో అధిప్పేతో, అథ ఖో అనిరోధసఙ్ఖాతో అత్థిభావో చాతి అయమత్థో విభావితో హోతి. ఏవమేతం లక్ఖణద్వయవచనం అఞ్ఞమఞ్ఞం విసేసనవిసేసితబ్బభావేన సాత్థకన్తి వేదితబ్బం. కో పనాయం అనిరోధో నామ, యో ‘‘అత్థిభావో, ఉప్పాదో’’తి చ వుత్తోతి? అప్పహీనభావో చ అనిబ్బత్తితఫలభావేన ఫలుప్పాదనారహతా చాతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన పరమత్థదీపనియం ఉదానట్ఠకథాయం (ఉదా. అట్ఠ. ౧). వుత్తనయేన వేదితబ్బో.

పఞ్చక్ఖన్ధవిభజనాదివసేనాతి పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం ద్వాదసపదికస్స పచ్చయాకారస్స విభజనవసేన. ఇమస్మిఞ్హి దసబలసుత్తే ధమ్మస్స దేసితాకారో పఞ్చక్ఖన్ధపచ్చయాకారమత్తో. తేనాహ ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధపచ్చయాకారధమ్మో’’తి. ఆచరియముట్ఠియా అకరణేన విభూతో, సో పన అత్థతో చ సద్దతో చ పిహితో హేట్ఠాముఖజాతో వా న హోతీతి ఆహ ‘‘అనికుజ్జితో’’తి. వివటోతి విభావితో. తేనాహ ‘‘వివరిత్వా ఠపితో’’తి. పకాసితోతి ఞాణోభాసేన ఓభాసితో ఆదీపితోతి ఆహ ‘‘దీపితో జోతితో’’తి. తత్థ తత్థ ఛిన్నభిన్నట్ఠానే. సిబ్బితగణ్ఠితన్తి వాకం గహేత్వా సిబ్బితం, సిబ్బితుం అసక్కుణేయ్యట్ఠానే వాకేన గణ్ఠితఞ్చ. ఛిన్నపిలోతికాభావేన విగతపిలోతికో ధమ్మో, తస్స ఛిన్నపిలోతికస్స పటిలోమతా ఛిన్నభిన్నతాభావేనాతి దస్సేన్తో ‘‘న హేత్థా’’తిఆదిమాహ. నివాసనపారుపనం పరిగ్గహణం. సయం పటిభానం కప్పేత్వా. వడ్ఢేన్తా అత్తనో సమయం. సమణకచవరన్తి సమణవేసధారణవసేన సమణపటిరూపతాయ సమణానం కచవరభూతం. అత్తనో రూపపవత్తియా కరణ్డం కుచ్ఛితం ధుత్తం వాతి పవత్తేతీతి కారణ్డవో, దుస్సీలో. తం కారణ్డవం. నిద్ధమథాతి నీహరథ. కసమ్బున్తి సమణకసటం. అపకస్సథాతి అపకడ్ఢథ నన్తి అత్థో. పలాపేతి పలాపసదిసే. తథా హి తణ్డులసారరహితో ధఞ్ఞపటిరూపకో థుసమత్తకో పలాపోతి వుచ్చతి, ఏవం సీలాదిసారరహితో సమణపటిరూపకో పలాపో వియాతి పలాపో, దుస్సీలో. తే పలాపే. వాహేథాతి అపనేథ. పతిస్సతాతి బాళ్హసతితాయ పతిస్సతా హోథాతి.

సద్ధాయ పబ్బజితేనాతి రాజూపద్దవాదీహి అనుపద్దుతేన ‘‘ఏవఞ్హి తం ఓతిణ్ణం జాతిఆదిసంసారభయం విజినిస్సామీ’’తి వట్టనిస్సరణత్థం ఆగతాయ సద్ధాయ వసేన పబ్బజితేన. ఆచారకులపుత్తోతి ఆచారేన అభిజాతో. తేనాహ ‘‘యతో కుతోచీ’’తిఆది. జాతికులపుత్తోతి జాతిసమ్పత్తియా అభిజాతో. విఞ్ఞుప్పసత్థాని అఙ్గాని సమ్మాపధానియఙ్గభావేన, కాయే చ జీవితే చ నిరపేక్ఖభావేన వీరియం ఆరభన్తస్స తథాపవత్తవీరియవసేన ‘‘తచో ఏకం అఙ్గ’’న్తి వుత్తం. ఏస నయో సేసేసుపి. నవసు ఠానేసు సమాధాతబ్బన్తి ‘‘కాలవసేన పఞ్చసు, ఇరియాపథవసేన చతూసూ’’తి ఏవం నవసు ఠానేసు వీరియం సమాధాతబ్బం పవత్తేతబ్బం.

సో దుక్ఖం విహరతీతి కుసీతపుగ్గలో నియ్యానికసాసనే వీరియారమ్భస్స అకరణేన సామఞ్ఞత్థస్స అనుప్పత్తియా దుక్ఖం విహరతి. సకం వా అత్థం సదత్థం క-కారస్స ద-కారం కత్వా. కుసీతస్స అత్థపరిహాయనం మూలతో పట్ఠాయ దస్సేతుం ‘‘ఛ ద్వారానీ’’తిఆది వుత్తం. నిసజ్జావసేన పీఠమద్దనతో పీఠమద్దనో, నిరస్సనవచనం తస్స, కస్సచిపత్థస్స అధారణతో కేవలం పీఠభారభూతోతి అధిప్పాయో. అఞ్ఞత్థ పన ‘‘మఖమద్దనో’’తి వుచ్చతి, తత్థ దానమిచ్ఛాయ పరేసం మఖం పస్సన్తోతి అత్థో. లణ్డపూరకోతి కుచ్ఛిపూరం భుఞ్జిత్వా వచ్చకుటిపూరకో.

‘‘ఆరద్ధవీరియో’’తిఆదీసు ‘‘కుసీతో పుగ్గలో’’తి ఏత్థ వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో, ఆసీసాయ వసేన థోమితో. ఆరద్ధవీరియేతి పగ్గహితవీరియే. పహితత్తేతి నిబ్బానం పతిపేసితచిత్తే. ఏతేన సావకానం సమ్మాపటిపత్తిం సత్థువన్దనానిసంసఞ్చ దస్సేసి.

హీనేనాతి వట్టనిస్సితేన ధమ్మేన. తేనాహ ‘‘హీనాయ సద్ధాయా’’తిఆది. అగ్గేనాతి సేట్ఠేన వివట్టనిస్సితేన ధమ్మేన, ఈసకమ్పి కతకాలుసియవిగతట్ఠేన మణ్డట్ఠేన చ పసన్నమ్పి సురాది న పాతబ్బం. సాసనన్తి పరియత్తిపటిపత్తిపటివేధలక్ఖణం సాసనం. పసన్నం విగతదోసమలత్తా పసాదనియత్తా చ. పాతబ్బఞ్చ పత్తేన వియ సుఖేన పరిభుఞ్జితబ్బతో దుచ్చరితసబ్బకిలేసకసావమలపఙ్కదోసరహితత్తా చ.

మణ్డభూతా బోధిపక్ఖియధమ్మదేసనాపి దేసనామణ్డో. తస్స ఏకస్సేవ పన దేసనామణ్డస్స పటిగ్గాహకా సుప్పటిపన్నా దోసరహితా చతస్సో పరిసా పటిగ్గహమణ్డో. మగ్గబ్రహ్మచరియం తగ్గతికత్తా సకలోపి బోధిపక్ఖియధమ్మరాసి బ్రహ్మచరియమణ్డో. తేనాహ ‘‘కతమో దేసనామణ్డో’’తిఆది. తత్థ విఞ్ఞాతారోతి సచ్చానం అభిసమేతావినో. తథా హి ఆదితో ‘‘చతున్నం అరియసచ్చానం ఆచిక్ఖణా’’తిఆది వుత్తం. పుబ్బభాగే ‘‘అత్థి అయం లోకో’’తిఆదినా ఇధలోకపరలోకగతసమ్మోసవిగమేన పవత్తో అధిమోక్ఖోవ అధిమోక్ఖమణ్డో. ఛడ్డేత్వా సముచ్ఛేదవసేన విజహిత్వా. చతుభూమకస్స సద్ధిన్ద్రియస్స అధిమోక్ఖమణ్డేన మణ్డభూతం అధిమోక్ఖం. ఆది-సద్దేన ‘‘పగ్గహమణ్డో వీరియిన్ద్రియం కోసజ్జకసట’’న్తిఆదిం పాళిసేసం సఙ్గణ్హాతి. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సాసనే, ‘‘మణ్డస్మి’’న్తి వా వచనే. కారణవచనం, తేన ‘‘సత్థా సమ్ముఖీభూతో’’తి సమ్ముఖభావనాయోగో నిరాసఙ్కఫలావహోతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘అసమ్ముఖా’’తిఆది. పమాణన్తి అనురూపం భేసజ్జస్స పమాణం. ఉగ్గమనన్తి భేసజ్జస్స వమనం విరేచనం, తస్స వా వసేన దోసధాతూనం వమనం విరేచనం. ఏవమేవాతి యథా భేసజ్జమణ్డం వేజ్జసమ్ముఖా నిరాసఙ్కా పివన్తి, ఏవమేవ ‘‘సత్థా సమ్ముఖీభూతో’’తి నిరాసఙ్కా వీరియం కత్వా, మణ్డపేయ్య సాసనం పివథాతి యోజనా. అభిఞ్ఞాసమాపత్తిపటిలాభేన సానిసంసా. మగ్గఫలాధిగమనేన సవడ్ఢి. పరత్థన్తి అత్తనో దిట్ఠానుగతిఆపత్తియా, తథా సమ్మాపటిపజ్జన్తానం పరేసం అత్థన్తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

దుతియదసబలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఉపనిససుత్తవణ్ణనా

౨౩. జానతో పస్సతోతి ఏత్థ దస్సనం పఞ్ఞాచక్ఖునావ దస్సనం అధిప్పేతం, న మంసచక్ఖునాతి ఆహ ‘‘ద్వేపి పదాని ఏకత్థానీ’’తి. ఏవం సన్తేపీతి పదద్వయస్స ఏకత్థత్తేపి ఞాణలక్ఖణఞాణప్పభావవిసయస్స్స తథాదస్సనభావావిరోధనాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘జాననలక్ఖణఞ్హి ఞాణ’’న్తిఆది. ఞాణప్పభావన్తి ఞాణానుభావేన ఞాణకిచ్చవిసయోభాసన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఞాణేన వివట్టే ధమ్మే పస్సతీ’’తి. జానతో పస్సతోతి చ జాననదస్సనముఖేన పుగ్గలాధిట్ఠానా దేసనా పవత్తాతి ఆహ – ‘‘ఞాణలక్ఖణం ఉపాదాయా’’తిఆది. జానతోతి వా పుబ్బభాగఞాణేన జానతో, అపరభాగేన ఞాణేన పస్సతో. జానతోతి వా వత్వా న జాననం అనుస్సవాకారపరివితక్కమత్తవసేన ఇధాధిప్పేతం, అథ ఖో రూపాని వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణేన రూపాదీని తేసఞ్చ సముదయాదికే పచ్చక్ఖే కత్వా దస్సనన్తి విభావేతుం ‘‘పస్సతో’’తి వుత్తన్తి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో.

ఆసవానం ఖయన్తి ఆసవానం అచ్చన్తప్పహానం. సో పన తేసం అనుప్పాదనిరోధో సబ్బేన సబ్బం అభావో ఏవాతి ఆహ ‘‘అసముప్పాదో ఖీణాకారో నత్థిభావో’’తి. ఆసవక్ఖయసద్దస్స ఖీణాకారాదీసు ఆగతట్ఠానం దస్సేతుం ‘‘ఆసవానం ఖయా’’తిఆది వుత్తం. ఉజుమగ్గానుసారినోతి కిలేసవఙ్కకాయవఙ్కాదీనం పహానేన ఉజుభూతే సవిపస్సనాహేట్ఠిమమగ్గధమ్మే అనుస్సరన్తస్స. యదేవ హిస్స పరిక్ఖీణం. ఖయస్మిం పఠమం ఞాణం ‘‘తతో అఞ్ఞా అనన్తరా’’తి ఖయసఙ్ఖాతే అగ్గమగ్గే తప్పరియాపన్నమేవ ఞాణం పఠమం ఉప్పజ్జతి, తదనన్తరం పన అఞ్ఞా అరహత్తన్తి. యదిపి గాథాయ ‘‘ఖయస్మిం’’ఇచ్చేవ వుత్తం, సముచ్ఛేదవసేన పన ‘‘ఆసవే ఖీణే మగ్గో ఖయో’’తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘మగ్గో ఆసవక్ఖయోతి వుత్తో’’తి. సమణోతి సమితపాపో అధిప్పేతో, సో పన ఖీణాసవో హోతీతి. ‘‘ఆసవానం ఖయా’’తి ఇధ ఫలం, పరియాయేన పన ఆసవక్ఖయో మగ్గో, తేన పత్తబ్బతో ఫలం. ఏతేనేవ నిబ్బానస్సపి ఆసవక్ఖయభావో వుత్తోతి వేదితబ్బో.

జానతో ఏవ పస్సతో ఏవాతి ఏవమేత్థ నియమో ఇచ్ఛితో, న అఞ్ఞథా విసేసాభావతో అనిట్ఠాపన్నోవాతి తస్స నియమస్స ఫలం దస్సేతుం ‘‘నో అజానతో నో అపస్సతో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యో పన న జానాతి, న పస్సతి, తస్స నో వదామీతి అత్థో’’తి. ఇమినా ఖన్ధానం పరిఞ్ఞా ఆసవక్ఖయస్స ఏకన్తికకారణన్తి దస్సేతి. ఏతేనాతి ‘‘నో అజానతో, నో అపస్సతో’’తి ఏతేన వచనేన. తే పటిక్ఖిత్తాతి కే పన తేతి? ‘‘బాలే చ పణ్డితే చ సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సన్తి (దీ. ని. ౧.౧౬౮; మ. ని. ౨.౨౨౮) అహేతూ అప్పచ్చయా సత్తా విసుజ్ఝన్తీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౮; మ. ని. ౨.౧౦౧, ౨౨౭) ఏవమాదివాదా. తేసు కేచి అభిజాతిసఙ్కన్తిమత్తేన సంసారసుద్ధిం పటిజానన్తి, అఞ్ఞే ఇస్సరపజాపతికారణాదివసేన. తయిదం సబ్బం సంసారాదీహీతి ఏత్థేవ సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. పురిమేన పదద్వయేనాతి ‘‘జానతో పస్సతో’’తి ఇమినా పదద్వయేన. ఉపాయో వుత్తో ‘‘ఆసవక్ఖయా’’తి అధికారతో. ఇమినాతి ‘‘నో అజానతో, నో అపస్సతో’’తి ఇమినా పదద్వయేన. అనుపాయో హోతి ఏస ఆసవానం ఖయస్స, యదిదం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం అపరిఞ్ఞాతి ‘‘జానతో పస్సతో’’తి ఇమినావ అనియమవచనేన అనుపాయపటిసేధోపి అత్థతో బోధితో హోతీతి. తమేవ హి అత్థతో బోధితభావం విభావేతుం ఏవం సంవణ్ణనా కతాతి దట్ఠబ్బం.

దబ్బజాతికోతి దబ్బరూపో. సో హి ‘‘ద్రబ్యో’’తి వుచ్చతి ‘‘ద్రబ్యం వినస్సతి నాద్రబ్య’’న్తిఆదీసు. దబ్బజాతికో వా సారసభావో, సారుప్పసీలాచారోతి అత్థో. యథాహ ‘‘న ఖో దబ్బ దబ్బా ఏవం నిబ్బేఠేన్తీ’’తి (పారా. ౩౮౪). వత్తసీసే ఠత్వాతి వత్తం ఉత్తమం ధురం కత్వా. యో హి పరిసుద్ధాజీవో కాతుం అజానన్తానం సబ్రహ్మచారీనం అత్తనో వా వస్సవాతాదిపటిబాహనత్థం ఛత్తాదీని కరోతి, సో వత్తసీసే ఠత్వా కరోతి నామ. పదట్ఠానం న హోతీతి న వత్తబ్బం నాథకరణధమ్మభావేన మగ్గఫలాధిగమస్స ఉపనిస్సయభావతో. వుత్తఞ్హి ‘‘యాని తాని సబ్రహ్మచారీనం ఉచ్చావచాని కిచ్చకరణీయాని, తత్థ దక్ఖో హోతీ’’తిఆది (దీ. ని. ౩.౩౪౫). ఏవం జానతోతి ఏవం వేజ్జకమ్మాదీనం జాననహేతు మిచ్ఛాజీవపచ్చయా కామాసవాదయో ఆసవా వడ్ఢన్తియేవ, న పహీయన్తి. ‘‘ఏవం ఖో…పే… ఆసవానం ఖయో హోతీ’’తి ఇమాయ పాళియా అరహత్తస్సేవ గహణం యుత్తం ఫలగ్గహణేన హేతునో అవుత్తసిద్ధత్తా. తేనాహ ‘‘ఆసవానం ఖయన్తే జాతత్తా’’తి.

ఆగమనం ఆగమో, తం ఆవహతీతి ఆగమనీయా, పుబ్బభాగపటిపదా. ఖయస్మిన్తి భావేనభావలక్ఖణే భుమ్మం, ఖయేతి పన విసయే. తేనాహ ‘‘ఆసవక్ఖయసఙ్ఖాతే’’తి. ఉపనిసీదతి ఫలం ఏత్థాతి కారణం ఉపనిసా. అరహత్తఫలవిముత్తి ఉక్కట్ఠనిద్దేసతో. సాతి విముత్తి. అస్సాతి పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స. మనస్మిం వివట్టనిస్సితే పన అనన్తరూపనిస్సయాపి పచ్చయా సమ్భవన్తీతి ‘‘లబ్భమానవసేన పచ్చయభావో వేదితబ్బో’’తి వుత్తం.

విరజ్జతి అసేససఙ్ఖారతో ఏతేనాతి విరాగో, మగ్గో. నిబ్బిన్దతి ఏతాయాతి నిబ్బిదా, బలవవిపస్సనా. తేనాహ ‘‘ఏతేనా’’తిఆది. పటిసఙ్ఖానుపస్సనాపి ముచ్చితుకమ్యతాపక్ఖికా ఏవాతి అధిప్పాయేన ‘‘చతున్నం ఞాణానం అధివచన’’న్తి వుత్తం. ‘‘యావ మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి, తావ తరుణవిపస్సనా’’తి హి వచనతో ఉపక్కిలేసవిముత్తఉదయబ్బయఞాణతో పరం బలవవిపస్సనా. రూపారూపధమ్మానం విసేసభూతో సామఞ్ఞభూతో చ యో యో సభావో యథాసభావో, తస్స జాననం యథాసభావజాననం. తదేవ దస్సనం. పచ్చక్ఖకరణత్థేన ఞాతపరిఞ్ఞా తీరణపరిఞ్ఞా చ గహితా హోతి. తేనాహ ‘‘తరుణవిపస్సన’’న్తిఆది. సఙ్ఖారపరిచ్ఛేదేఞాణన్తి నామరూపపరిగ్గహఞాణం వదతి. కఙ్ఖావితరణం పచ్చయపరిగ్గహో ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తిపి వుచ్చతి. నయవిపస్సనాదికం అనుపస్సనాఞాణం సమ్మసనం. మగ్గామగ్గేఞాణన్తి మగ్గామగ్గం వవత్థపేత్వా ఠితం ఞాణం. సో హి పాదకజ్ఝానసమాధి తరుణవిపస్సనాయ పచ్చయో హోతి. ‘‘సమాహితో యథాభూతం పజానాతి పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౫.; ౪.౯౯; ౫.౧౦౭౧) హి వుత్తం.

పుబ్బభాగసుఖన్తి ఉపచారజ్ఝానసహితసుఖం. దరథ పటిప్పస్సద్ధీతి కామచ్ఛన్దాదికిలేసదరథస్స పటిపస్సమ్భనం. ‘‘సుఖంపాహం, భిక్ఖవే, సఉపనిసం వదామీ’’తి ఏత్థ అధిప్పేతసుఖం దస్సేతుం ‘‘అప్పనాపుబ్బభాగస్స సుఖస్సా’’తి వుత్తం. ‘‘పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదేతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౪౬౬;౩.౩౫౯; అ.ని. ౧.౩.౯౬) వుత్తఅప్పనాసుఖస్స పస్సద్ధియా పచ్చయత్తే వత్తబ్బమేవ నత్థి. సుఖన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. బలవపీతీతి ఫరణలక్ఖణప్పత్తా పీతి. తాదిసా హి వితక్కవిచారసుఖసమాధీహి లద్ధప్పచ్చయా నీవరణం విక్ఖమ్భన్తీ తంనిమిత్తం దరథం పరిళాహం పటిపస్సమ్భేతి. తేనాహ ‘‘సా హి దరథప్పస్సద్ధియా పచ్చయో హోతీ’’తి. దుబ్బలపీతీతి తరుణపీతి. తేనాహ ‘‘సా హి బలవపీతియా పచ్చయో హోతీ’’తి. సద్ధాతి రతనత్తయగుణానం కమ్మఫలస్స చ సద్దహనవసేన పవత్తో అధిమోక్ఖో, సా పన యస్మా అత్తనో విసయే పునప్పునం ఉప్పజ్జతి, న ఏకవారమేవ, తస్మా ఆహ ‘‘అపరాపరం ఉప్పజ్జనసద్ధా’’తి. యస్మా సద్దహన్తో సద్ధేయ్యవత్థుస్మిం పముదితో హోతి, తస్మా ఆహ ‘‘సా హి దుబ్బలపీతియా పచ్చయో హోతీ’’తి. దుక్ఖదుక్ఖాదిభేదస్స సబ్బస్సపి దుక్ఖస్స వట్టదుక్ఖన్తోగధత్తా తస్స చ ఇధాధిప్పేతత్తా వుత్తం ‘‘దుక్ఖన్తి వట్టదుక్ఖ’’న్తి. జరామరణదుక్ఖన్తి కేచి, సోకాదయో చాతి అపరే. తదుభయస్సపి సఙ్గణ్హనతో పఠమో ఏవత్థో యుత్తో. యస్మా దుక్ఖప్పత్తో కమ్మస్స ఫలాని సద్దహతి, రతనత్తయే చ పసాదం ఉప్పాదేతి, తస్మా వుత్తం ‘‘తఞ్హి అపరాపరసద్ధాయ పచ్చయో హోతీ’’తి. యస్మా ‘‘ఆచరియానం సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పవత్తిదుక్ఖ’’న్తి చిన్తయతో ‘‘ఏకన్తతో అయం ధమ్మో ఇమస్స దుక్ఖస్స సమతిక్కమాయ హోతీ’’తి సద్ధా ఉప్పజ్జతి. తేనాహ ‘‘ధమ్మం సుత్వా తథాగతే సద్ధం పటిలభతీ’’తిఆది (దీ. ని. ౧.౧౯౧). సవికారాతి ఉప్పాదవికారేన సవికారా ఖన్ధజాతి జాయనట్ఠేన. జాతియా పన అసతి తత్థ తత్థ భవే నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవోతి ఆహ ‘‘సా హి వట్టదుక్ఖస్స పచ్చయో’’తి. కమ్మభవోతి కమ్మభవాదికో తివిధోపి కమ్మభవో. సో హి ఉపపత్తిభవస్స పచ్చయో. ఏవమాదిం సన్ధాయాహ ‘‘ఏతేనుపాయేనా’’తి. సేసపదానీతి ఉపాదానాదిపదాని. అనులోమఞాణం సఙ్ఖారుపేక్ఖాపక్ఖికత్తా నిబ్బానగ్గహణేన గహితం, గోత్రభుఞాణం పఠమమగ్గస్స ఆవజ్జనం. సో హి తేన విపస్సనాయ కిఞ్చి కిఞ్చి విసేసట్ఠానం కయిరతీతి తం అనామసిత్వా నిబ్బిదూపనిసో విరాగోతి ‘‘విరాగో’’ఇచ్చేవ వుత్తం.

కేన ఉదకేన విదారయిత్వా గతపదేసోతి కత్వా కన్దరో. నితమ్బోతిపి ఉదకస్స. యథా నిన్నం ఉదకం పవత్తతి, తథా నివత్తనభావేన నదీకుఞ్ఛోతిపి వుచ్చతి. హేమన్తగిమ్హఉతువసేన అట్ఠ మాసే పవత్తో పథవీవివరోతి కత్వా పదరో. ఖుద్దికా ఉదకవాహినియో సాఖా వియాతి సాఖా, ఖుద్దకా సోబ్భా కుసుబ్భా ఓ-కారస్స ఉ-కారం కత్వా. ఏవమేవ ఖోతిఆది ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే’’తిఆదినా ఉపనీతాయ ఉపమాయ ఉపమేయ్యేన సంసన్దనన్తి, తం యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘అవిజ్జా పబ్బతోతి దట్ఠబ్బా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అవిజ్జా చ సన్తానవసేన చిరంతనకాలప్పవత్తనతో పచురజనేహి దుప్పజహనతో ‘‘పబ్బతో’’తి వుత్తా. లోకత్తయాభిబ్యాపనతో అభిసన్దనతో చ అభిసఙ్ఖారా మేఘసదిసా. అభిసఙ్ఖారా మేఘోతి దట్ఠబ్బాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. తథా సేసపదద్వయేపి. విఞ్ఞాణాదివట్టం అనుపవత్తితో పరమ్పరపచ్చయతో చ కన్దరాదిసదిసా. విముత్తి ఏకరసత్తా, హానివుద్ధిఅభావతో చ సాగరసదిసాతి ఉపమాసంసన్దనం.

తత్థ యస్మా పురిమసిద్ధాయ అవిజ్జాయ సతి అభిసఙ్ఖారా, నాసతి, తస్మా తే ఉపరిపబ్బతే పవత్తా వియ హోన్తీతి వుత్తం ‘‘అవిజ్జా…పే… వస్సనం వేదితబ్బ’’న్తి. అస్సుతవా హీతిఆది వుత్తస్సేవ అత్థస్స సమత్థనం. తణ్హాయ అభిలాసం కత్వాతి ఏతేన సబ్బస్సపి అభిసఙ్ఖారవుట్ఠితేమనత్థం దీపేతి. తణ్హా హి ‘‘స్నేహో’’తి వుత్తా. అన్తిమభవికస్స అన్తభవనిబ్బత్తకో అభిసఙ్ఖారో నిబ్బానం న పత్తో, తదన్తస్స భాగస్స నిబ్బానం ఆహచ్చ ఠితో వియ హోతీతి ‘‘మహాసముద్దం ఆహచ్చ ఠితకాలో వియా’’తి ఉపమానిదస్సనం కతం. విఞ్ఞాణాదివట్టం పూరేత్వాపి ఇమినాపి హి అన్తిమభవికస్సేవ విఞ్ఞాణప్పవత్తి దస్సితా. సా హి పూరితాతి వత్తబ్బా తతో పరం విఞ్ఞాణాదివట్టస్సేవ అభావతో. జాతస్స పుగ్గలస్స జాతిపచ్చయవట్టదుక్ఖవేదనాయ ధమ్మస్సవనం ఇచ్ఛితబ్బం, తం పన యదిపి ఇమస్మిం సుత్తే న ఆగతం, సుత్తన్తరేసు పన ఆగతమేవాతి తతో ఆహరిత్వా తం వత్తబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘బుద్ధవచనం పనా’’తిఆదిమాహ. తయిదం సావకబోధిసత్తానం వసేనాయం దేసనాతి కత్వా వుత్తం. ఇతరేసం పన వసేన వుచ్చమానం సుత్తన్తరగ్గహణత్థం పయోజనం నత్థీతి ‘‘యా హీ’’తిఆదిమాహ. పాళియా వసేన గహితమేవాతి సఙ్ఖేపతో వుత్తఅత్థస్స విత్థారతో దస్సనం. నిబ్బత్తీతి నిబ్బత్తమానా ఖన్ధా గహితాతి ఆహ ‘‘సవికారా’’తి. అనిచ్చతాలక్ఖణాదిదీపనతో లక్ఖణాహటం. కమ్మాకమ్మన్తి వినిచ్ఛయం. నిజ్జటన్తి నిగ్గుమ్బం, సుద్ధన్తి అత్థో. పథవీకసిణాదీసు కమ్మం ఆరభతీతిఆది పాళియం సమథపుబ్బఙ్గమా విపస్సనా దస్సితాతి కత్వా వుత్తం. ఏవఞ్హి పామోజ్జాదిదస్సనం సమ్భవతీతి. దేవస్సాతి మేఘస్స. కస్మా పనేత్థ ‘‘ఖీణాసవస్స…పే… ఠితకాలో వేదితబ్బో’’తి వుత్తం, నను పుబ్బే దేవట్ఠానియో అభిసఙ్ఖారో వుత్తో, న అభిసఙ్ఖారో ఖీణాసవోతి? నాయం దోసో, కారణూపచారేన ఫలస్స వుత్తత్తా. అభిసఙ్ఖారమూలకో హి ఖన్ధసన్తానో ఖన్ధసన్తానే చ ఉచ్ఛిన్నసంయోగే ఖీణాసవసమఞ్ఞాతి.

ఉపనిససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. అఞ్ఞతిత్థియసుత్తవణ్ణనా

౨౪. సోతి సారిపుత్తత్థేరో. యది న తావ పవిట్ఠో, కస్మా ‘‘పావిసీ’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పవిసిస్సామీ’’తిఆది. తేన అవస్సమ్భావిని భూతే వియ ఉపచారో హోతీతి దస్సేతి. ఇదాని తమత్థం ఉపమాయ విభావేన్తో ‘‘యథా కి’’న్తిఆదిమాహ. అతిప్పగోయేవ నిక్ఖన్తదివసోతి పకతియా భిక్ఖాచరణవేలాయ అతివియ పాతో ఏవ విహారతో నిక్ఖన్తదివసభాగో. ఏతదహోసీతి ఏతం ‘‘అతిప్పగో ఖో’’తిఆదికం చిన్తనం అహోసి. దక్ఖిణద్వారస్సాతి రాజగహనగరే దక్ఖిణద్వారస్స వేళువనస్స చ అన్తరా అహోసి, తస్మా ‘‘తేనుపసఙ్కమిస్స’’న్తి చిన్తనా అహోసీతి అధిప్పాయో. కిం వాదీతి చతూసు వాదేసు కతరం వాదం వదసి. కిమక్ఖాయీతి తస్సేవ వేవచనం. కిం వదతీతి పన చత్తారో వాదే సామఞ్ఞతో గహేత్వా నపుంసకలిఙ్గేన వదతి యథా కిం తే జాతలిఙ్గం. సబ్బనామఞ్హేతం, యదిదం నపుంసకలిఙ్గం. వదతి ఏతేనాతి వాదో, దస్సనం. తం సన్ధాయాహ ‘‘కిం ఏత్థ…పే… దస్సనన్తి పుచ్ఛన్తీ’’తి. ‘‘ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు వియ ధమ్మ-సద్దో హేతుఅత్థోతి ఆహ ‘‘యం వుత్తం కారణం, తస్స అనుకారణ’’న్తి. వాదస్స వచనస్స అనుప్పత్తి వాదప్పవత్తి.

ఇదం వచనన్తి ‘‘ఏకమిదాహ’’న్తిఆదివచనం. సాతి ‘‘ఏకే సమణబ్రాహ్మణా కమ్మవాదా’’తి ఏవం పవత్తకథా. అచ్ఛరం అఙ్గులిఫోటనం అరహతీతి అచ్ఛరియం. అబ్భుతన్తి నిరుత్తినయేన పదసిద్ధి దట్ఠబ్బా. సబ్బవాదానన్తి సబ్బేసం చతుబ్బిధవాదానం. పఠమో హేత్థ సస్సతవాదో, దుతియో ఉచ్ఛేదవాదో, తతియో ఏకచ్చసస్సతవాదో, చతుత్థో అధిచ్చసముప్పన్నవాదో, తేసం సబ్బేసం పటిక్ఖేపతో పటిక్ఖేపకారణం వుత్తం. పటిచ్చసముప్పాదకిత్తనం వా పచురజనఞాణస్స అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠతాయ గమ్భీరఞ్చేవ, తథా అవభాసనతో చేతసి ఉపట్ఠానతో గమ్భీరావభాసఞ్చ కరోన్తో. తదేవ పదన్తి ఫస్సపదంయేవ ఆదిభూతం గహేత్వా.

అఞ్ఞతిత్థియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. భూమిజసుత్తవణ్ణనా

౨౫. పురిమసుత్తేతి అనన్తరే పురిమే సుత్తే. వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి పదత్థే తతో విసిట్ఠం అనిద్దిసిత్వా ఇతరం అత్థతో విభావేతుం ‘‘అయం పన విసేసో’’తిఆదిమాహ. న కేవలం ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి, అథ ఖో ఫస్సస్స సహకారీకారణభూతఅఞ్ఞపచ్చయా చ ఉప్పజ్జతీతి. కాయేనాతి చోపనకాయేన, కాయవిఞ్ఞత్తియాతి అత్థో. సా హి కామం పట్ఠానే ఆగతేసు చతువీసతియా పచ్చయేసు కేనచి పచ్చయేన చేతనాయ పచ్చయో న హోతి. యస్మా పన కాయే సతి ఏవ కాయకమ్మం నామ హోతి, నాసతి, తస్మా సా తస్సా సామగ్గియభావేన ఇచ్ఛితబ్బాతి వుత్తం ‘‘కాయేనపి కరియమానం కరీయతీ’’తి. తేనాహ భగవా ‘‘కాయే వా, హానన్ద, సతి కాయసఞ్చేతనాహేతు ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖం దుక్ఖ’’న్తి. వాచాయపీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. మనసాతి పాతుభూతేన మనసా, న మనమత్తేనాతి. అత్తనా పరేహి అనుస్సాహితేన. పరేనాతి పరేన అనుస్సాహేన. సమ్పజానేనాతి ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తవసేన పజానన్తేన. అసమ్పజానేనాతి తథా న సమ్పజానన్తేన. తస్సాతి సుఖదుక్ఖస్స. కాయసఞ్చేతనాహేతూతి కాయకమ్మనిమిత్తం, కాయికస్స కమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తాతి అత్థో. ఏస నయో సేససఞ్చేతనాసుపి. ఉద్ధచ్చసహగతచేతనా పవత్తియం విపాకం దేతియేవాతి ‘‘వీసతి చేతనా లబ్భన్తీ’’తి వుత్తం. తథా వచీద్వారేతి ఏత్థ ‘‘కామావచరకుసలాకుసలవసేన వీసతి చేతనా లబ్భన్తీ’’తి ఇదం తథా-సద్దేన ఉపసంహరతి. రూపారూపచేతనాహీతి రూపావచరారూపావచరకుసలచేతనాహి. తప్పచ్చయం యథారహన్తి అధిప్పాయో. తాపి చేతనాతి యథావుత్తా ఏకూనవీసతి చేతనా అవిజ్జాపచ్చయా హోన్తి కుసలానమ్పి పగేవ ఇతరాధిట్ఠహితావిజ్జస్సేవ ఉప్పజ్జనతో, అఞ్ఞథా అనుప్పజ్జనతో. యథావుత్తచేతనాభేదన్తి యథావుత్తం కాయచేతనాదివిభాగం. పరేహి అనుస్సాహితో సరసేనేవ పవత్తమానో. పరేహి కారియమానోతి పరేహి ఉస్సాహితో హుత్వా కయిరమానో. జానన్తోపీతి అనుస్సవాదివసేన జానన్తోపి. కమ్మమేవ జానన్తోతి తదా అత్తనా కరియమానకమ్మమేవ జానన్తో.

చతూసూతి ‘‘సామం వా పరే వా సమ్పజానో వా అసమ్పజానో వా’’తి ఏవం వుత్తేసు చతూసు ఠానేసు. యథావుత్తే ఏకూనవీసతిచేతనాధమ్మే అసఙ్ఖారికససఙ్ఖారికభావేన సమ్పజానకతాసమ్పజానకతభావేన చతుగుణే కత్వా వుత్తం ‘‘ఛసత్తతి ద్వేసతా చేతనాధమ్మా’’తి. యేసం సహజాతకోటి లబ్భతి, తేసమ్పి ఉపనిస్సయకోటి లబ్భతేవాతి ‘‘ఉపనిస్సయకోటియా అనుపతితా’’తిఇచ్చేవ వుత్తా. తేతి యథావుత్తా సబ్బేపి ధమ్మా. సో కాయో న హోతీతి ఏత్థ పసాదకాయోపి గహేతబ్బో. తేనాహ ‘‘యస్మిం కాయే సతీ’’తిఆది. సో కాయో న హోతీతి సో కాయో పచ్చయనిరోధేన న హోతి. వాచాతి సద్దవాచా. మనోతి యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం. ఇదాని కమ్మవసేనేవ యోజేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. ఏసేవ నయో ‘‘వాచాపి ద్వారభూతా మనోపి ద్వారభూతో’’తి. ఖీణాసవస్స కథం కాయో న హోతి, న తస్స కాయకమ్మాధిట్ఠానన్తి అధిప్పాయో. అవిపాకత్తాతి అవిపాకధమ్మత్తాతి అత్థో. కాయో న హోతీతి వుత్తం అకమ్మకరణభావతో.

తన్తి కమ్మం. ఖేత్తం న హోతీతి తస్స దుక్ఖస్స అవిరుహనట్ఠానత్తా. విరుహనట్ఠానాదయో బ్యతిరేకవసేన వుత్తా. తేనాహ ‘‘న హోతీ’’తి. కారణట్ఠేనాతి ఆధారభూతకారణభావేన. సఞ్చేతనామూలకన్తి సఞ్చేతనానిమిత్తం. విరుహనాదీనం అత్థానన్తి ‘‘విరుహనట్ఠేనా’’తిఆదినా వుత్తానం అత్థానం. ఇమినా విరుహనాదిభావేన వేదనా ‘‘సుఖదుక్ఖవేదనా’’తి కథితా, నయిధ జేట్ఠలక్ఖణం సుఖదుక్ఖం నిప్పయోజకస్స సుఖస్స దుక్ఖస్స చ అధిప్పేతత్తా. ఉపేక్ఖావేదనాపేత్థ సుఖసణ్హసభావవిపాకభూతా వేదనావ.

భూమిజసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఉపవాణసుత్తవణ్ణనా

౨౬. వట్టదుక్ఖమేవ కథితం ఇతరదుక్ఖస్సపి విపాకస్స సఙ్గణ్హనతో.

ఉపవాణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. పచ్చయసుత్తవణ్ణనా

౨౭. పటిపాటియాతి పటిపాటియా ఠపనేన. చతుసచ్చయోజనం దస్సేతుం పరియోసాన…పే… ఆది వుత్తం. దుక్ఖసచ్చవసేనాతి పరిఞ్ఞేయ్యభావవసేన. జరామరణాపదేసేన హి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా వుత్తా, తే చస్స అత్తనో ఫలస్స పచ్చయా న హోన్తి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘పచ్చయం జానాతీ’’తి. వినేయ్యజ్ఝాసయవసేన హేత్థ దేసనా పవత్తా. సమ్పన్నోతి సమన్నాగతో. ఆగతోతి ఉపగతో, అధిగతోతి అత్థో. పస్సతీతి పచ్చవేక్ఖణఞాణేన పచ్చక్ఖతో పస్సతి, మగ్గపఞ్ఞాయ ఏవం అసమ్మోహపటివేధవసేన పస్సతి. మగ్గఞాణేనేవ, న ఫలఞాణేన. ధమ్మసోతం సమాపన్నోతి అరియధమ్మసోతం సమ్మదేవ ఆపన్నో పత్తో. అనయే నఇరియనతో, అయే చ ఇరియనతో, సదేవకేన చ లోకేన ‘‘సరణ’’న్తి అకరణీయతో అరియపక్ఖం భజన్తో పుథుజ్జనభూమిం అతిక్కన్తో. నిబ్బేధికపఞ్ఞాయాతి చతున్నం అరియసచ్చానం నిబ్బిజ్ఝనకపఞ్ఞాయ. ఆహచ్చ తిట్ఠతి మగ్గక్ఖణే, ఫలక్ఖణే పన ఆహచ్చ ఠితో నామ.

పచ్చయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. భిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా

౨౮. ఉత్తానమేవ సబ్బసోవ సత్తమే ఆగతనయత్తా, వినేయ్యజ్ఝాసయవసేన హి ఇదం సుత్తం సత్థారా అఞ్ఞస్మిం ఆసనే దేసితం, పరిసాయ వివట్టేన సాత్థికాతి సత్థు దేసనా ఆగతాతి అయం పటిగ్గాహకాధీనా హోతీతి ధమ్మగారవేన సఙ్గహం ఆరోపేన్తియేవ.

భిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. సమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౨౯. అక్ఖరభాణకానన్తి అక్ఖరరుచీనం. ఉపసగ్గేన పదవడ్ఢనమ్పి రుచ్చన్తి. తేనాహ ‘‘తే హీ’’తిఆది.

సమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దుతియసమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౩౦. ద్వీసు సుత్తేసూతి నవమదసమసుత్తేసు.

దుతియసమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దసబలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.