౨. దుతియదసబలసుత్తవణ్ణనా

౨౨. తత్థాతి దుతియసుత్తే. దసహి బలేహీతి దసహి అనఞ్ఞసాధారణేహి ఞాణబలేహి, తాని తథాగతస్సేవ బలానీతి తథాగతబలానీతి వుచ్చన్తి. కామఞ్చ తాని ఏకచ్చానం సావకానమ్పి ఉప్పజ్జన్తి, యాదిసాని పన బుద్ధానం ఠానాట్ఠానఞాణాదీని ఉప్పజ్జన్తి, న తాదిసాని తదఞ్ఞేసం కదాచిపి ఉప్పజ్జన్తీతి. హత్థికులానుసారేనాతి వక్ఖమానహత్థికులానుసారేన. కాళావకన్తి కులసద్దాపేక్ఖాయ నపుంసకనిద్దేసో. ఏస నయో సేసేసుపి. పకతిహత్థికులన్తి గిరిచరనదిచరవనచరాదిప్పభేదా గోచరియకాళావకనామా సబ్బాపి బలేన పాకతికా హత్థిజాతి. దసన్నం పురిసానన్తి థామమజ్ఝిమానం దసన్నం పురిసానం. ఏకస్స తథాగతస్స కాయబలన్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. ఏకస్సాతి చ తథా హేట్ఠాకథాయం ఆగతత్తా దేసనాసోతేన వుత్తం. నారాయనసఙ్ఘాతబలన్తి ఏత్థ నారా వుచ్చన్తి రస్మియో, తా బహూ నానావిధా ఇతో ఉప్పజ్జన్తీతి నారాయనం, వజిరం, తస్మా నారాయనసఙ్ఘాతబలన్తి వజిరసఙ్ఘాతబలన్తి అత్థో. తథాగతస్స కాయబలన్తి తథాగతస్స పాకతికకాయబలం. సఙ్గహం న గచ్ఛతి అత్తనో బలాభావతో, తతో ఏవస్స బాహిరకతా లామకతా చ. తదుభయం పనస్స కారణేన దస్సేతుం ‘‘ఏతఞ్హి నిస్సాయా’’తిఆది వుత్తం. అఞ్ఞన్తి కాయబలతో అఞ్ఞం తతో విసుంయేవ. దససు ఠానేసు దససు ఞాతబ్బట్ఠానేసు. యాథావపటివేధతో సయఞ్చ అకమ్పయం, పుగ్గలఞ్చ తంసమఙ్గిం నేయ్యేసు అధిబలం కరోతీతి ఆహ ‘‘అకమ్పనట్ఠేన ఉపత్థమ్భనట్ఠేన చా’’తి.

ఠానఞ్చ ఠానతోతి కారణఞ్చ కారణతో. కారణఞ్హి యస్మా ఫలం తిట్ఠతి తదాయత్తవుత్తితాయ ఉప్పజ్జతి చేవ పవత్తతి చ, తస్మా ‘‘ఠాన’’న్తి వుచ్చతి. విపరియాయేన అట్ఠానన్తి అకారణం వేదితబ్బం. తదుభయం భగవా యేన ఞాణేన యే యే ధమ్మా యేసం యేసం ధమ్మానం హేతూ పచ్చయా ఉప్పాదాయ, తం తం ఠానం, యే యే ధమ్మా యేసం యేసం ధమ్మానం న హేతూ న పచ్చయా ఉప్పాదాయ, తం తం అట్ఠానన్తి పజానాతి. తం సన్ధాయాహ ‘‘ఠానఞ్చ…పే… జాననం ఏక’’న్తి. కమ్మసమాదానానన్తి కమ్మం సమాదియిత్వా కతానం కుసలాకుసలకమ్మానం, కమ్మఞ్ఞేవ వా కమ్మసమాదానం. ఠానసో హేతుసోతి పచ్చయతో చ హేతుతో చ. తత్థ గతిఉపధికాలపయోగా విపాకస్స ఠానం, కమ్మం హేతు. సబ్బత్థగామినీపటిపదాజాననన్తి సబ్బగతిగామినియా అగతిగామినియా చ పటిపదాయ మగ్గస్స జాననం, బహూసుపి మనుస్సేసు ఏకమేవ పాణం హనన్తేసు ‘‘ఇమస్స చేతనా నిరయగామినీ భవిస్సతి, ఇమస్స తిరచ్ఛానయోనిగామినీ’’తి ఇమినా నయేన ఏకవత్థుస్మిమ్పి కుసలాకుసలచేతనాసఙ్ఖాతానం పటిపత్తీనం అవిపరీతతో సభావజాననం. అనేకధాతునానాధాతులోకజాననన్తి చక్ఖుధాతుఆదీహి కామధాతుఆదీహి వా బహుధాతునో, తాసంయేవ ధాతూనం విపరీతతాయ నానప్పకారధాతునో ఖన్ధాయతనధాతులోకస్స జాననం. పరసత్తానన్తి పరేసం సత్తానం. నానాధిముత్తికతాజాననన్తి హీనాదీహి అధిముత్తీహి నానాధిముత్తికభావస్స జాననం. తేసంయేవాతి పరసత్తానంయేవ. ఇన్ద్రియపరోపరియత్తజాననన్తి సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం పరభావస్స అపరభావస్స వుద్ధియా చేవ హానియా చ జాననం. ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తీనన్తి పఠమాదీనం చతున్నం ఝానానం, ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీనం అట్ఠన్నం విమోక్ఖానం, సవితక్కసవిచారాదీనం తిణ్ణం సమాధీనం, పఠమజ్ఝానసమాపత్తిఆదీనఞ్చ నవన్నం అనుపుబ్బసమాపత్తీనం. సంకిలేసవోదానవుట్ఠానజాననన్తి హానభాగియస్స, విసేసభాగియస్స ‘‘వోదానమ్పి వుట్ఠానం, తమ్హా తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠానమ్పి వుట్ఠాన’’న్తి (విభ. ౮౨౮) ఏవం వుత్తపగుణజ్ఝానస్స చేవ భవఙ్గఫలసమాపత్తీనఞ్చ జాననం. హేట్ఠిమం హేట్ఠిమఞ్హి పగుణజ్ఝానం ఉపరిమస్స ఉపరిమస్స పదట్ఠానం హోతి, తస్మా వోదానమ్పి ‘‘వుట్ఠాన’’న్తి వుచ్చతి. భవఙ్గేన పన సబ్బఝానేహి వుట్ఠానం హోతి. ఫలసమాపత్తియా నిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠానమేవ సన్ధాయ ‘‘తమ్హా తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. పుబ్బేనివాసజాననన్తి పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన నివుట్ఠక్ఖన్ధానం జాననం. చుతూపపాతజాననన్తి సత్తానం చుతియా ఉపపత్తియా చ యాథావతో జాననం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఆసవక్ఖయజాననం ఆసవక్ఖయఞాణం, మగ్గఞాణన్తి అత్థో. యత్థ పనేతాని విత్థారతో ఆగతాని సంవణ్ణితాని, తాని దస్సేన్తో ‘‘అభిధమ్మే పనా’’తిఆదిమాహ.

బ్యామోహభయవసేన సరణపరియేసనం సారజ్జనం సారదో, బ్యామోహభయం. విగతో సారదో ఏతస్సాతి విసారదో, తస్స భావో వేసారజ్జం. తం పన ఞాణసమ్పదం పహానసమ్పదం దేసనావిసేససమ్పదం ఖేమం నిస్సాయ పవత్తం చతుబ్బిధం పచ్చవేక్ఖణాఞాణం. తేనాహ ‘‘చతూసు ఠానేసూ’’తిఆది. చతూసూతి పరపరికప్పితేసు వత్థూసు. పరపరికప్పితేసు వా వత్థుమత్తేసు చోదనాకారణేసు. సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతోతి ‘‘అహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి ఏవం పటిజానన్తేన తయా. ఇమే ధమ్మాతి ‘‘ఇదం పఞ్చమం అరియసచ్చం, అయం ఛట్ఠో ఉపాదానక్ఖన్ధో, ఇదం తేరసమం ఆయతన’’న్తి వేదితబ్బా ఇమే ధమ్మా. అనభిసమ్బుద్ధా అప్పటివిద్ధత్తాతి.

తత్రాతి తస్మిం అనభిసమ్బుద్ధధమ్మసఙ్ఖాతే చోదనావత్థుస్మిం. కోచీతి సమణాదీహి అఞ్ఞో వా యో కోచి. సహ ధమ్మేనాతి సహ హేతునా. ‘‘ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు వియ హేతుపరియాయో ఇధ ధమ్మ-సద్దో. హేతూతి చ ఉప్పత్తిసాధనహేతు వేదితబ్బో, న కారకో సమ్పాపకో వా. నిమిత్తన్తి కారణం, తం పనేత్థ చోదనావత్థుమేవ. న సమనుపస్సామి సమ్మాసమ్బుద్ధభావతో. ఖేమప్పత్తోతి అఖేమప్పత్తరూపాయ చోదనాయ అనుపద్దవం పత్తో నిచ్చలభావప్పత్తో. వేసారజ్జప్పత్తోతి విసారదభావప్పత్తో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – ఇమే ఆసవాతి కామాసవాదీసు ఇమే నామ ఆసవా న పరిక్ఖీణాతి ఆసవక్ఖయవచనేనేత్థ సబ్బకిలేసప్పహానం వుత్తం. న హి సో కిలేసో అత్థి, యో సబ్బసో ఆసవేసు ఖీణేసు నప్పహీయేయ్య. అన్తరాయికాతి అన్తరాయకరా, సగ్గవిమోక్ఖాధిగమస్స అన్తరాయకరాతి అత్థో. ధమ్మో హి యో సంకిలేసతో నియ్యాతి, సో ‘‘నియ్యానికో’’తి వుత్తో. ధమ్మే నియ్యన్తే తంసమఙ్గీపుగ్గలో నియ్యానికోతి వోహరితో హోతీతి తస్స పటిక్ఖిపన్తో ‘‘సో న నియ్యాతీ’’తి ఆహ. కథం పన దేసనాధమ్మో నియ్యాతీతి వుచ్చతి? నియ్యానత్థసమాధానతో, సో అభేదోపచారేన ‘‘నియ్యాతీ’’తి వుత్తో. అథ వా ‘‘ధమ్మో దేసితో’’తి అరియధమ్మస్స అధిప్పేతత్తా న కోచి విరోధో.

ఉసభస్స ఇదన్తి ఆసభం, అసన్తసనట్ఠేన ఆసభం వియాతి ఆసభం, సేట్ఠట్ఠానం సబ్బఞ్ఞుతం. ఆసభట్ఠానట్ఠాయితాయ ఆసభా నామ పుబ్బబుద్ధా. సబ్బఞ్ఞుతపటిజాననవసేన అభిముఖం గచ్ఛన్తి, చతస్సో వా పరిసా ఉపసఙ్కమన్తీతి ఆసభా. చతస్సోపి హి పరిసా బుద్ధాభిముఖా ఏవం తిట్ఠన్తి, న తిట్ఠన్తి పరమ్ముఖా. ఇదమ్పీతి ‘‘ఉసభో’’తి ఇదమ్పి పదం. తస్సాతి నిసభస్స. యేసం బలుప్పాదావట్ఠానానం వసేన ఉసభస్స ఆసభణ్ఠానం ఇచ్ఛితం, తతో సాతిసయానం ఏవ తేసం వసేన ఆసభణ్ఠానం హోతీతి దట్ఠబ్బం. యం కిఞ్చి లోకే ఉపమం నామ బుద్ధగుణానం నిదస్సనభావేన వుచ్చతి, సబ్బం తం నిహీనమేవ. తిట్ఠమానో చాతి అతిట్ఠన్తోపి తిట్ఠమానో ఏవ పటిజానాతి నామ. ఉపగచ్ఛతీతి అనుజానాతి.

అట్ఠ ఖో ఇమాతి ఇదం వేసారజ్జఞాణస్స బలదస్సనం. యథా హి బ్యత్తం పరిసం అజ్ఝోగాహేత్వా విఞ్ఞూనం చిత్తం ఆరాధనసమత్థాయ కథాయ ధమ్మకథికస్స ఛేకభావో పఞ్ఞాయతి, ఏవం ఇమా అట్ఠ పరిసా పత్వా సత్థు వేసారజ్జఞాణస్స బలం పాకటం హోతి. తేన వుత్తం ‘‘పరిసాసూ’’తి. ఖత్తియపరిసాతి ఖత్తియానం సన్నిపతితానం సమూహో. ఏస నయో సబ్బత్థ. మారపరిసాతి మారకాయికానం సన్నిపతితానం సమూహో. మారసదిసానం మారానం పరిసాతి మారపరిసా. సబ్బా చేతా పరిసా ఉగ్గట్ఠానదస్సనవసేన గహితా. మనుస్సా హి ‘‘ఏత్థ రాజా నిసిన్నో’’తి వుత్తే పకతివచనమ్పి వత్తుం న సక్కోన్తి, కచ్ఛేహి సేదా ముచ్చన్తి, ఏవం ఉగ్గా ఖత్తియపరిసా, బ్రాహ్మణా తీసు వేదేసు కుసలా హోన్తి, గహపతయో నానావోహారేసు చ అక్ఖరచిన్తాయ చ కుసలా, సమణా సకవాదపరవాదేసు కుసలా, తేసం మజ్ఝే ధమ్మకథాకథనం నామ అతివియ భారియం. దేవానం ఉగ్గభావే వత్తబ్బమేవ నత్థి. అమనుస్సోతి హి వుత్తమత్తే మనుస్సానం సకలసరీరం కమ్పతి, తేసం రూపం దిస్వాపి సద్దం సుత్వాపి సత్తా విసఞ్ఞితాపి హోన్తి. ఏవం అమనుస్సపరిసా ఉగ్గా. ఇతి చేతా పరిసా ఉగ్గట్ఠానదస్సనవసేన వుత్తా. కస్మా పనేత్థ యామాదిపరిసా న గహితాతి? భుసం కామాభిగిద్ధతాయ యోనిసోమనసికారవిరహతో. యామాదయో హి ఉళారుళారే కామే పటిసేవన్తా తత్థాభిగిద్ధతాయ ధమ్మస్సవనాయ సభావేన చిత్తమ్పి న ఉప్పాదేన్తి, మహాబోధిసత్తానం పన బుద్ధానఞ్చ ఆనుభావేన ఆకడ్ఢియమానా కదాచి నేసం పయిరుపాసనాదీని కరోన్తి తాదిసే మహాసమయే. తేనేవ హి విమానవత్థుదేసనాపి తంనిమిత్తా బహులా నాహోసి. సేట్ఠనాదన్తి కేనచి అప్పటిహతభావేన ఉత్తమనాదం. అభీతనాదన్తి వేసారజ్జయోగతో కుతోచి నిబ్భయనాదం. సీహనాదసుత్తేనాతి ఖన్ధియవగ్గే ఆగతేన సీహనాదసుత్తేన. సహనతోతి ఖమనతో. హననతోతి విధమనతో విద్ధంసనతో. యథా వాతిఆది ‘‘సీహనాదసదిసం వా నాదం నదతీ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తస్స అత్థస్స విఞ్ఞాపనం.

ఏతన్తి ‘‘బ్రహ్మచక్క’’న్తి ఏతం పదం. పఞ్ఞాపభావితన్తి చిరకాలపరిభావితాయ పారమితాపఞ్ఞాయ విపస్సనాపఞ్ఞాయ చ ఉప్పాదితం. కరుణాపభావితన్తి ‘‘కిచ్ఛం వతాయం లోకో ఆపన్నో’’తిఆదినయప్పవత్తాయ మహాకరుణాయ ఉప్పాదితం. యథా అభినిక్ఖమనతో పభుతి మహాబోధిసత్తానం అరియమగ్గాధిగమనవిరోధినీ పటిపత్తి నత్థి, ఏవం తుసితభవనతో నియతభావాపత్తితో చ పట్ఠాయాతి దుతియతతియనయా చ గహితా. ఫలక్ఖణేతి అగ్గఫలక్ఖణే. పటివేధనిట్ఠత్తా అరహత్తమగ్గఞాణం వజిరూపమతాయేవ సాతిసయో పటివేధోతి ‘‘ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామా’’తి వుత్తం. తేన పటిలద్ధస్సపి దేసనాఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తి పరస్స బుజ్ఝనమత్తేన హోతీతి ‘‘అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞస్స సోతాపత్తి…పే… ఫలక్ఖణే పవత్తనం నామా’’తి వుత్తం. తతో పరం పన యావ పరినిబ్బానా దేసనాఞాణప్పవత్తి, తస్సేవ పవత్తితస్స ధమ్మచక్కస్స ఠానన్తి వేదితబ్బం పవత్తితచక్కస్స చక్కవత్తినో చక్కరతనస్స ఠానం వియ. ఉభయమ్పీతి పి-సద్దేన లోకియదేసనాఞాణస్స ఇతరేన అనఞ్ఞసాధారణతావసేన సమానతం సమ్పిణ్డేతి. ఉరసి జాతతాయ ఉరసో సమ్భూతన్తి ఓరసం ఞాణం.

ఇతి రూపన్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దో అనవసేసతో రూపస్స సరూపనిదస్సనత్థోతి తస్స ‘‘ఇదం రూప’’న్తి ఏతేన సాధారణతో చ సరూపనిదస్సనమాహ. ఏత్తకం రూపన్తి ఏతేన అనవసేసతో ‘‘ఇతో ఉద్ధం రూపం నత్థీ’’తి నిమిత్తస్స అఞ్ఞస్స అభావం. ఇదాని తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘రుప్పనసభావఞ్చేవా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ రుప్పనం సీతాదివిరోధిపచ్చయసమవాయే విసదిసుప్పత్తి. ఆది-సద్దేన అజ్ఝత్తికబాహిరాదిభేదం సఙ్గణ్హాతి. లక్ఖణ…పే… వసేనాతి కక్ఖళత్తాదిలక్ఖణవసేన సన్ధారణాదిరసవసేన సమ్పటిచ్ఛనాదిపచ్చుపట్ఠానవసేన భూతత్తయాదిపదట్ఠానవసేన చ. ఏవం పరిగ్గహితస్సాతి ఏవం సాధారణతో చ లక్ఖణాదితో చ పరిగ్గహితస్స. అవిజ్జాసముదయాతి అవిజ్జాయ ఉప్పాదా, అత్థిభావాతి అత్థో. నిరోధవిరోధీ హి అత్థిభావో హోతి, తస్మా నిరోధే అసతి అత్థిభావో హోతి, తస్మా పురిమభవే సిద్ధాయ అవిజ్జాయ సతి ఇమస్మిం భవే రూపస్స సముదయో రూపస్స ఉప్పాదో హోతీతి అత్థో. తణ్హాసముదయా కమ్మసముదయాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అవిజ్జాదీహి చ తీహి అతీతకాలికత్తా తేసం సహకారీకారణభూతం ఉపాదానమ్పి గహితమేవాతి వేదితబ్బం. పవత్తిపచ్చయేసు కబళీకారఆహారస్స బలవతాయ, సో ఏవ గహితో, ‘‘ఆహారసముదయా’’తి పన గహితేన పవత్తిపచ్చయతామత్తేన ఉతుచిత్తానిపి గహితానేవ హోన్తీతి ద్వాదససముట్ఠానికం రూపస్స పచ్చయతో దస్సనమ్పి భవితబ్బమేవాతి దట్ఠబ్బం. నిబ్బత్తిలక్ఖణన్తిఆదినా కాలవసేన ఉదయదస్సనమాహ. తత్థ భూతవసేన మగ్గే ఉదయం పస్సిత్వా ఠితో ఇధ సన్తతివసేన అనుక్కమేన ఖణవసేన పస్సతి. అవిజ్జానిరోధా రూపనిరోధోతి అగ్గమగ్గఞాణేన అవిజ్జాయ అనుప్పాదనిరోధతో అనాగతస్స అనుప్పాదనిరోధో హోతి పచ్చయాభావే అభావతో. పచ్చయనిరోధేనాతి అవిజ్జాసఙ్ఖాతస్స పచ్చయస్స నిరోధభావేన. తణ్హానిరోధాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఆహారనిరోధాతి పవత్తిపచ్చయస్స కబళీకారాహారస్స అభావా. రూపనిరోధాతి తంసముట్ఠానరూపస్స అభావో హోతి. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బం. విపరిణామలక్ఖణన్తి భవకాలవసేన హేతుద్వయదస్సనం. తస్మా తం పదట్ఠానవసేన పగేవ పస్సిత్వా ఠితో ఇధ సన్తతివసేన దిస్వా అనుక్కమేన ఖణవసేన పస్సతి.

ఇతి వేదనాతిఆదీసుపి వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో. సుఖాదిభేదన్తి సుఖదుక్ఖఅదుక్ఖమసుఖాదివిభాగం. రూపసఞ్ఞాదిభేదన్తి రూపసఞ్ఞా, సద్ద… గన్ధ… రస… ఫోట్ఠబ్బ … ధమ్మసఞ్ఞాదివిభాగం. ఫస్సాదిభేదన్తి ఫస్సచేతనామనసికారాదివిభాగం. లక్ఖణ…పే… వసేనాతి ఇట్ఠానుభవనలక్ఖణాదిలక్ఖణవసేన ఇట్ఠాకారసమ్భోగరసాదిరసవసేన కాయికఅస్సాదాదిపచ్చుపట్ఠానవసేన ఇట్ఠారమ్మణాదిపదట్ఠానవసేన. ‘‘ఫుట్ఠో వేదేతి, ఫుట్ఠో సఞ్జానాతి, ఫుట్ఠో చేతేతీ’’తి (సం. ని. ౪.౯౩) వచనతో తీసు వేదనాదీసు ఖన్ధేసు ఫస్ససముదయాతి వత్తబ్బం. విఞ్ఞాణప్పచ్చయా నామరూప’’న్తి వచనతో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధే నామరూపసముదయాతి వత్తబ్బం. తేసంయేవ వసేనాతి ‘‘అవిజ్జానిరోధో వేదనానిరోధో’’తిఆదినా తేసంయేవ అవిజ్జాదీనం వసేన యోజేతబ్బం.

ఉపాదానక్ఖన్ధానం సముదయత్థఙ్గమవసేన తిత్థియానం అవిసయోపి సప్పదేసో సీహనాదో దస్సితో. ఇదాని నిప్పదేసో అనులోమపటిలోమవసేన సఙ్ఖేపతో విత్థారతో పచ్చయాకారవిసయో అనఞ్ఞసాధారణో దస్సీయతీతి ఆహ, ‘‘అయమ్పి అపరో సీహనాదో’’తి. తస్సాతి ‘‘ఇమస్మిం సతీ’’తిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తపటిచ్చసముప్పాదపాళియా. ఏత్థ చ ‘‘ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుఝ్తీ’’తి అవిజ్జాదీనం భావే సఙ్ఖారాదీనం భావస్స, అవిజ్జాదీనం నిరోధే సఙ్ఖారాదీనం నిరోధస్స కథనేన పురిమస్మిం పచ్చయలక్ఖణే నియమో దస్సితో ‘‘ఇమస్మిం సతి ఏవ, నాసతి, ఇమస్స ఉప్పాదా ఏవ, నానుప్పాదా, నిరోధా ఏవ, నానిరోధా’’తి. తేనేదం లక్ఖణం అన్తోగధనియమం ఇధ పటిచ్చసముప్పాదస్స వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. నిరోధోతి చ అవిజ్జాదీనం విరాగా విగమేన ఆయతిం అనుప్పాదో అప్పవత్తి. తథా హి వుత్తం ‘‘అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా’’తిఆది. నిరోధవిరోధీ చ ఉప్పాదో, యేన సో ఉప్పాదనిరోధవిభాగేన వుత్తో ‘‘ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతీ’’తి. తేనేతం దస్సేతి ‘‘అసతి నిరోధే ఉప్పాదో నామ, సో చేత్థ అత్థిభావోతి వుచ్చతీ’’తి. ‘‘ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతీ’’తి ఇదమేవ హి లక్ఖణం. పరియాయన్తరేన ‘‘ఇమస్స ఉప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతీ’’తి వదన్తేన పరేన పురిమం విసేసితం హోతి. తస్మా న వత్తమానంయేవ సన్ధాయ ‘‘ఇమస్మిం సతీ’’తి వుత్తం, అథ ఖో మగ్గేన అనిరుజ్ఝనసభావఞ్చాతి విఞ్ఞాయతి. యస్మా చ ‘‘ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతీ’’తి ద్విధాపి ఉద్దిట్ఠస్స లక్ఖణస్స నిద్దేసం వదన్తేన భగవతా ‘‘అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో’’తిఆదినా నిరోధోవ వుత్తో, తస్మా నత్థిభావోపి నిరోధో ఏవాతి నత్థిభావవిరుద్ధో అత్థిభావో అనిరోధోతి దస్సితం హోతి. తేన అనిరోధసఙ్ఖాతేన అత్థిభావేన ఉప్పాదం విసేసేతి. తతో ఇధ న కేవలం అత్థిభావమత్తం ఉప్పాదోతి అత్థో అధిప్పేతో, అథ ఖో అనిరోధసఙ్ఖాతో అత్థిభావో చాతి అయమత్థో విభావితో హోతి. ఏవమేతం లక్ఖణద్వయవచనం అఞ్ఞమఞ్ఞం విసేసనవిసేసితబ్బభావేన సాత్థకన్తి వేదితబ్బం. కో పనాయం అనిరోధో నామ, యో ‘‘అత్థిభావో, ఉప్పాదో’’తి చ వుత్తోతి? అప్పహీనభావో చ అనిబ్బత్తితఫలభావేన ఫలుప్పాదనారహతా చాతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన పరమత్థదీపనియం ఉదానట్ఠకథాయం (ఉదా. అట్ఠ. ౧). వుత్తనయేన వేదితబ్బో.

పఞ్చక్ఖన్ధవిభజనాదివసేనాతి పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం ద్వాదసపదికస్స పచ్చయాకారస్స విభజనవసేన. ఇమస్మిఞ్హి దసబలసుత్తే ధమ్మస్స దేసితాకారో పఞ్చక్ఖన్ధపచ్చయాకారమత్తో. తేనాహ ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధపచ్చయాకారధమ్మో’’తి. ఆచరియముట్ఠియా అకరణేన విభూతో, సో పన అత్థతో చ సద్దతో చ పిహితో హేట్ఠాముఖజాతో వా న హోతీతి ఆహ ‘‘అనికుజ్జితో’’తి. వివటోతి విభావితో. తేనాహ ‘‘వివరిత్వా ఠపితో’’తి. పకాసితోతి ఞాణోభాసేన ఓభాసితో ఆదీపితోతి ఆహ ‘‘దీపితో జోతితో’’తి. తత్థ తత్థ ఛిన్నభిన్నట్ఠానే. సిబ్బితగణ్ఠితన్తి వాకం గహేత్వా సిబ్బితం, సిబ్బితుం అసక్కుణేయ్యట్ఠానే వాకేన గణ్ఠితఞ్చ. ఛిన్నపిలోతికాభావేన విగతపిలోతికో ధమ్మో, తస్స ఛిన్నపిలోతికస్స పటిలోమతా ఛిన్నభిన్నతాభావేనాతి దస్సేన్తో ‘‘న హేత్థా’’తిఆదిమాహ. నివాసనపారుపనం పరిగ్గహణం. సయం పటిభానం కప్పేత్వా. వడ్ఢేన్తా అత్తనో సమయం. సమణకచవరన్తి సమణవేసధారణవసేన సమణపటిరూపతాయ సమణానం కచవరభూతం. అత్తనో రూపపవత్తియా కరణ్డం కుచ్ఛితం ధుత్తం వాతి పవత్తేతీతి కారణ్డవో, దుస్సీలో. తం కారణ్డవం. నిద్ధమథాతి నీహరథ. కసమ్బున్తి సమణకసటం. అపకస్సథాతి అపకడ్ఢథ నన్తి అత్థో. పలాపేతి పలాపసదిసే. తథా హి తణ్డులసారరహితో ధఞ్ఞపటిరూపకో థుసమత్తకో పలాపోతి వుచ్చతి, ఏవం సీలాదిసారరహితో సమణపటిరూపకో పలాపో వియాతి పలాపో, దుస్సీలో. తే పలాపే. వాహేథాతి అపనేథ. పతిస్సతాతి బాళ్హసతితాయ పతిస్సతా హోథాతి.

సద్ధాయ పబ్బజితేనాతి రాజూపద్దవాదీహి అనుపద్దుతేన ‘‘ఏవఞ్హి తం ఓతిణ్ణం జాతిఆదిసంసారభయం విజినిస్సామీ’’తి వట్టనిస్సరణత్థం ఆగతాయ సద్ధాయ వసేన పబ్బజితేన. ఆచారకులపుత్తోతి ఆచారేన అభిజాతో. తేనాహ ‘‘యతో కుతోచీ’’తిఆది. జాతికులపుత్తోతి జాతిసమ్పత్తియా అభిజాతో. విఞ్ఞుప్పసత్థాని అఙ్గాని సమ్మాపధానియఙ్గభావేన, కాయే చ జీవితే చ నిరపేక్ఖభావేన వీరియం ఆరభన్తస్స తథాపవత్తవీరియవసేన ‘‘తచో ఏకం అఙ్గ’’న్తి వుత్తం. ఏస నయో సేసేసుపి. నవసు ఠానేసు సమాధాతబ్బన్తి ‘‘కాలవసేన పఞ్చసు, ఇరియాపథవసేన చతూసూ’’తి ఏవం నవసు ఠానేసు వీరియం సమాధాతబ్బం పవత్తేతబ్బం.

సో దుక్ఖం విహరతీతి కుసీతపుగ్గలో నియ్యానికసాసనే వీరియారమ్భస్స అకరణేన సామఞ్ఞత్థస్స అనుప్పత్తియా దుక్ఖం విహరతి. సకం వా అత్థం సదత్థం క-కారస్స ద-కారం కత్వా. కుసీతస్స అత్థపరిహాయనం మూలతో పట్ఠాయ దస్సేతుం ‘‘ఛ ద్వారానీ’’తిఆది వుత్తం. నిసజ్జావసేన పీఠమద్దనతో పీఠమద్దనో, నిరస్సనవచనం తస్స, కస్సచిపత్థస్స అధారణతో కేవలం పీఠభారభూతోతి అధిప్పాయో. అఞ్ఞత్థ పన ‘‘మఖమద్దనో’’తి వుచ్చతి, తత్థ దానమిచ్ఛాయ పరేసం మఖం పస్సన్తోతి అత్థో. లణ్డపూరకోతి కుచ్ఛిపూరం భుఞ్జిత్వా వచ్చకుటిపూరకో.

‘‘ఆరద్ధవీరియో’’తిఆదీసు ‘‘కుసీతో పుగ్గలో’’తి ఏత్థ వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో, ఆసీసాయ వసేన థోమితో. ఆరద్ధవీరియేతి పగ్గహితవీరియే. పహితత్తేతి నిబ్బానం పతిపేసితచిత్తే. ఏతేన సావకానం సమ్మాపటిపత్తిం సత్థువన్దనానిసంసఞ్చ దస్సేసి.

హీనేనాతి వట్టనిస్సితేన ధమ్మేన. తేనాహ ‘‘హీనాయ సద్ధాయా’’తిఆది. అగ్గేనాతి సేట్ఠేన వివట్టనిస్సితేన ధమ్మేన, ఈసకమ్పి కతకాలుసియవిగతట్ఠేన మణ్డట్ఠేన చ పసన్నమ్పి సురాది న పాతబ్బం. సాసనన్తి పరియత్తిపటిపత్తిపటివేధలక్ఖణం సాసనం. పసన్నం విగతదోసమలత్తా పసాదనియత్తా చ. పాతబ్బఞ్చ పత్తేన వియ సుఖేన పరిభుఞ్జితబ్బతో దుచ్చరితసబ్బకిలేసకసావమలపఙ్కదోసరహితత్తా చ.

మణ్డభూతా బోధిపక్ఖియధమ్మదేసనాపి దేసనామణ్డో. తస్స ఏకస్సేవ పన దేసనామణ్డస్స పటిగ్గాహకా సుప్పటిపన్నా దోసరహితా చతస్సో పరిసా పటిగ్గహమణ్డో. మగ్గబ్రహ్మచరియం తగ్గతికత్తా సకలోపి బోధిపక్ఖియధమ్మరాసి బ్రహ్మచరియమణ్డో. తేనాహ ‘‘కతమో దేసనామణ్డో’’తిఆది. తత్థ విఞ్ఞాతారోతి సచ్చానం అభిసమేతావినో. తథా హి ఆదితో ‘‘చతున్నం అరియసచ్చానం ఆచిక్ఖణా’’తిఆది వుత్తం. పుబ్బభాగే ‘‘అత్థి అయం లోకో’’తిఆదినా ఇధలోకపరలోకగతసమ్మోసవిగమేన పవత్తో అధిమోక్ఖోవ అధిమోక్ఖమణ్డో. ఛడ్డేత్వా సముచ్ఛేదవసేన విజహిత్వా. చతుభూమకస్స సద్ధిన్ద్రియస్స అధిమోక్ఖమణ్డేన మణ్డభూతం అధిమోక్ఖం. ఆది-సద్దేన ‘‘పగ్గహమణ్డో వీరియిన్ద్రియం కోసజ్జకసట’’న్తిఆదిం పాళిసేసం సఙ్గణ్హాతి. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సాసనే, ‘‘మణ్డస్మి’’న్తి వా వచనే. కారణవచనం, తేన ‘‘సత్థా సమ్ముఖీభూతో’’తి సమ్ముఖభావనాయోగో నిరాసఙ్కఫలావహోతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘అసమ్ముఖా’’తిఆది. పమాణన్తి అనురూపం భేసజ్జస్స పమాణం. ఉగ్గమనన్తి భేసజ్జస్స వమనం విరేచనం, తస్స వా వసేన దోసధాతూనం వమనం విరేచనం. ఏవమేవాతి యథా భేసజ్జమణ్డం వేజ్జసమ్ముఖా నిరాసఙ్కా పివన్తి, ఏవమేవ ‘‘సత్థా సమ్ముఖీభూతో’’తి నిరాసఙ్కా వీరియం కత్వా, మణ్డపేయ్య సాసనం పివథాతి యోజనా. అభిఞ్ఞాసమాపత్తిపటిలాభేన సానిసంసా. మగ్గఫలాధిగమనేన సవడ్ఢి. పరత్థన్తి అత్తనో దిట్ఠానుగతిఆపత్తియా, తథా సమ్మాపటిపజ్జన్తానం పరేసం అత్థన్తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

దుతియదసబలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.