౧౦. పచ్చయసుత్తవణ్ణనా

౨౦. సబ్బమ్పి సఙ్ఖతం అప్పటిచ్చ ఉప్పన్నం నామ నత్థీతి పచ్చయధమ్మోపి అత్తనో పచ్చయధమ్మం ఉపాదాయ పచ్చయుప్పన్నో, తథా పచ్చయుప్పన్నధమ్మోపి అత్తనో పచ్చయుప్పన్నం ఉపాదాయ పచ్చయధమ్మోతి యథారహం ధమ్మానం పచ్చయపచ్చయుప్పన్నతా. యేసం వినేయ్యానం పటిచ్చసముప్పాదదేసనాయేవ సుబోధతో ఉపట్ఠాతి, తేసం వసేన సుట్ఠు విభాగం కత్వా పటిచ్చసముప్పాదో దేసితో. యేసం పన వినేయ్యానం తదుభయస్మిం విభజ్జ సుతే ఏవ ధమ్మాభిసమయో హోతి, తే సన్ధాయ భగవా తదుభయం విభజ్జ దస్సేన్తో ‘‘పటిచ్చసముప్పాదఞ్చ వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి పటిచ్చసముప్పన్నే చ ధమ్మే’’తి ఇమం దేసనం ఆరభీతి ఇమమత్థం విభావేన్తో ‘‘సత్థా ఇమస్మిం సుత్తే’’తిఆదిమాహ. పచ్చయస్స భావో పచ్చయత్తం, పచ్చయనిబ్బత్తతా. అసభావధమ్మే న లబ్భతీతి ‘‘సభావధమ్మే’’తి వుత్తం. నను చ జాతి జరా మరణఞ్చ సభావధమ్మో న హోతి, యేసం పన ఖన్ధానం జాతి జరా మరణఞ్చ, తే ఏవ సభావధమ్మా, అథ కస్మా దేసనాయ తే గహితాతి? నాయం దోసో, జాతి జరా మరణఞ్హి పచ్చయనిబ్బత్తానం సభావధమ్మానం వికారమత్తం, నఞ్ఞేసం, తస్మా తే గహితాతి. ఉప్పాదా వా తథాగతానన్తి న వినేయ్యపుగ్గలానం మగ్గఫలుప్పత్తి వియ జాతిపచ్చయా జరామరణుప్పత్తి తథాగతుప్పాదాయత్తా, అథ ఖో సా తథాగతానం ఉప్పాదేపి అనుప్పాదేపి హోతియేవ. తస్మా సా కామం అసఙ్ఖతా వియ ధాతు న నిచ్చా, తథాపి ‘‘సబ్బకాలికా’’తి ఏతేన జాతిపచ్చయతో జరామరణుప్పత్తీతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘జాతియేవ జరామరణస్స పచ్చయో’’తి. జాతిపచ్చయాతి చ జాతిసఙ్ఖాతపచ్చయా. హేతుమ్హి నిస్సక్కవచనం. ఠితావ సా ధాతు, యాయం ఇదప్పచ్చయతా జాతియా జరామరణస్స పచ్చయతా తస్స బ్యభిచారాభావతో. ఇదాని న కదాచి జాతి జరామరణస్స పచ్చయో న హోతి హోతియేవాతి జరామరణస్స పచ్చయభావే నియమేతి. ఉభయేనపి యథావుత్తస్స పచ్చయభావో యత్థ హోతి, తత్థ అవస్సంభావితం దస్సేతి. తేనాహ భగవా ‘‘ఠితావ సా ధాతూ’’తి. ద్వీహి పదేహి. తిట్ఠన్తీతి యస్స వసేన ధమ్మానం ఠితి, సా ఇదప్పచ్చయతా ధమ్మట్ఠితతా. ధమ్మేతి పచ్చయుప్పన్నే ధమ్మే. నియమేతి విసేసేతి. హేతుగతవిసేససమాయోగో హి హేతుఫలస్స ఏవం ధమ్మతానియామో ఏవాతి.

అపరో నయో – ఠితావ సా ధాతూతి యాయం జరామరణస్స ఇదప్పచ్చయతా ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి, ఏసా ధాతు ఏస సభావో. తథాగతానం ఉప్పాదతో పుబ్బే ఉద్ధఞ్చ అప్పటివిజ్ఝియమానో, మజ్ఝే చ పటివిజ్ఝియమానో న తథాగతేహి ఉప్పాదితో, అథ ఖో సమ్భవన్తస్స జరామరణస్స సబ్బకాలం జాతిపచ్చయతో సమ్భవోతి ఠితావ సా ధాతు, కేవలం పన సయమ్భుఞాణేన అభిసమ్బుజ్ఝనతో ‘‘అయం ధమ్మో తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో’’తి పవేదనతో చ తథాగతో ‘‘ధమ్మసామీ’’తి వుచ్చతి, న అపుబ్బస్స ఉప్పాదనతో. తేన వుత్తం ‘‘ఠితావ సా ధాతూ’’తి. సా ఏవ ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి ఏత్థ విపల్లాసాభావతో ఏవం అవబుజ్ఝమానస్స ఏతస్స సభావస్స, హేతునో వా తథేవ భావతో ఠితతాతి ధమ్మట్ఠితతా, జాతి వా జరామరణస్స ఉప్పాదట్ఠితి పవత్తఆయూహన-సంయోగ-పలిబోధ-సముదయ-హేతుపచ్చయట్ఠితీతి తదుప్పాదాదిభావేనస్సా ఠితతా ‘‘ధమ్మట్ఠితతా’’తి ఫలం పతి సామత్థియతో హేతుమేవ వదతి. ధారీయతి పచ్చయేహీతి వా ధమ్మో, తిట్ఠతి తత్థ తదాయత్తవుత్తితాయ ఫలన్తి ఠితి, ధమ్మస్స ఠితి ధమ్మట్ఠితి. ధమ్మోతి వా కారణం పచ్చయభావేన ఫలస్స ధారణతో, తస్స ఠితి సభావో, ధమ్మతో చ అఞ్ఞో సభావో నత్థీతి ధమ్మట్ఠితి, పచ్చయో. తేనాహ ‘‘పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’న్తి (పటి. మ. మాతికా ౪). ధమ్మట్ఠితి ఏవ ధమ్మట్ఠితతా. సా ఏవ ధాతు ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి ఇమస్స సభావస్స, హేతునో వా అఞ్ఞథత్తాభావతో, ‘‘న జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి విఞ్ఞాయమానస్స చ తబ్భావాభావతో నియామతా వవత్థితభావోతి ధమ్మనియామతా. ఫలస్స వా జరామరణస్స జాతియా సతి సమ్భవో ధమ్మే హేతుమ్హి ఠితతాతి ధమ్మట్ఠితతా, అసతి అసమ్భవో ధమ్మనియామతాతి ఏవం ఫలేన హేతుం విభావేతి, తం ‘‘ఠితావ సా ధాతూ’’తిఆదినా వుత్తం. ఇమేసం జరామరణాదీనం పచ్చయతాసఙ్ఖాతం ఇదప్పచ్చయతం అభిసమ్బుజ్ఝతి పచ్చక్ఖకరణేన అభిముఖం బుజ్ఝతి యాథావతో పటివిజ్ఝతి, తతో ఏవ అభిసమేతి అభిముఖం సమాగచ్ఛతి, ఆదితో కథేన్తో ఆచిక్ఖతి, ఉద్దిసతీతి అత్థో. తమేవ ఉద్దేసం పరియోసాపేన్తో దేసేతి. యథాఉద్దిట్ఠమత్తం నిద్దిసనవసేన పకారేహి ఞాపేన్తో పఞ్ఞాపేతి. పకారేహి ఏవ పతిట్ఠపేన్తో పట్ఠపేతి. యథానిద్దిట్ఠం పటినిద్దేసవసేన వివరతి విభజతి. వివటఞ్హి విభత్తఞ్చ అత్థం హేతూదాహరణదస్సనేహి పాకటం కరోన్తో ఉత్తానీకరోతి. ఉత్తానీకరోన్తో తథా పచ్చక్ఖభూతం కత్వా నిగమనవసేన పస్సథాతి చాహ.

జాతిపచ్చయా జరామరణన్తిఆదీసూతి జాతిఆదీనం జరామరణపచ్చయభావేసు. తేహి తేహి పచ్చయేహీతి యావతకేహి పచ్చయేహి యం ఫలం ఉప్పజ్జమానారహం, అవికలేహి తేహేవ తస్స ఉప్పత్తి, న ఊనాధికేహీతి. తేనాహ ‘‘అనూనాధికేహేవా’’తి. యథా తం చక్ఖురూపాలోకమనసికారేహి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స సమ్భవోతి. తేన తంతంఫలనిప్ఫాదనే తస్సా పచ్చయసామగ్గియా తప్పకారతా తథతాతి వుత్తాతి దస్సేతి. సామగ్గిన్తి సమోధానం, సమవాయన్తి అత్థో. అసమ్భవాభావతోతి అనుప్పజ్జనస్స అభావతో. తథావిధపచ్చయసామగ్గియఞ్హి సతిపి ఫలస్స అనుప్పజ్జనే తస్సావితథతా సియా. అఞ్ఞధమ్మపచ్చయేహీతి అఞ్ఞస్స ఫలధమ్మస్స పచ్చయేహి. అఞ్ఞధమ్మానుప్పత్తితోతి తతో అఞ్ఞస్స ఫలధమ్మస్స అనుప్పజ్జనతో. న హి కదాచి చక్ఖురూపాలోకమనసికారేహి సోతవిఞ్ఞాణస్స సమ్భవో అత్థి. యది సియా, తస్సా సామగ్గియా అఞ్ఞథతా నామ సియా, న చేతం అత్థీతి ‘‘అనఞ్ఞథతా’’తి వుత్తం. పచ్చయతోతి పచ్చయభావతో. పచ్చయసమూహతోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఇదప్పచ్చయా ఏవ ఇదప్పచ్చయతాతి తా-సద్దేన పదం వడ్ఢితం యథా ‘‘దేవోయేవ దేవతా’’తి, ఇదప్పచ్చయానం సమూహో ఇదప్పచ్చయతాతి సమూహత్థో తాసద్దో యథా ‘‘జనానం సమూహో జనతా’’తి ఇమమత్థం సన్ధాయాహ ‘‘లక్ఖణం పనేత్థ సద్దసత్థతో వేదితబ్బ’’న్తి.

న నిచ్చం సస్సతన్తి అనిచ్చం. జరామరణం న అనిచ్చం సఙ్ఖారానం వికారభావతో అనిప్ఫన్నత్తా, తథాపి ‘‘అనిచ్చ’’న్తి పరియాయేన వుత్తం. ఏస నయో సఙ్ఖతాదీసుపి. సమాగన్త్వా కతం సహితేహేవ పచ్చయేహి నిబ్బత్తేతబ్బతో యథాసభావం సమేచ్చ సమ్భుయ్య పచ్చయేహి కతన్తి సఙ్ఖతం. పచ్చయారహం పచ్చయం పటిచ్చ న వినా తేన సహితసమేతమేవ ఉప్పన్నన్తి పటిచ్చసముప్పన్నం. తేనాహ ‘‘పచ్చయే నిస్సాయ ఉప్పన్న’’న్తి. ఖయసభావన్తి భిజ్జనసభావం. విగచ్ఛనకసభావన్తి సకభావతో అపగచ్ఛనకసభావం. విరజ్జనకసభావన్తి పలుజ్జనకసభావం. నిరుజ్ఝనకసభావన్తి ఖణభఙ్గవసేన పభఙ్గుసభావం. వుత్తనయేనాతి జరాయ వుత్తనయేన. జనకప్పచ్చయానం కమ్మాదీనం. కిచ్చానుభావక్ఖణేతి ఏత్థ కిచ్చానుభావో నామ యథా పవత్తమానే పచ్చయే తస్స ఫలం ఉప్పజ్జతి, తథా పవత్తి, ఏవం సన్తస్స పవత్తనక్ఖణే. ఇదం వుత్తం హోతి – యస్మిం ఖణే పచ్చయో అత్తనో ఫలుప్పాదనం పతి బ్యావటో నామ హోతి, ఇమస్మిం ఖణే యే ధమ్మా రూపాదయో ఉపలబ్భన్తి తతో పుబ్బే, పచ్ఛా చ అనుపలబ్భమానా, తేసం తతో ఉప్పత్తి నిద్ధారీయతి, ఏవం జాతియాపి సా నిద్ధారేతబ్బా తంఖణూపలద్ధతోతి. యది ఏవం నిప్పరియాయతోవ జాతియా కుతోచి ఉప్పత్తి సిద్ధి, అథ కస్మా ‘‘ఏకేన పరియాయేనా’’తి వుత్తన్తి? జాయమానధమ్మానం వికారభావేన ఉపలద్ధబ్బత్తా. యది నిప్ఫన్నధమ్మా వియ జాతి ఉపలబ్భేయ్య, నిప్పరియాయతోవ తస్సా కుతోచి ఉప్పత్తి సియా, న చేవం ఉపలబ్భతి, అథ ఖో అనిప్ఫన్నత్తా వికారభావేన ఉపలబ్భతి. తస్మా ‘‘ఏకేన పరియాయేనేత్థ అనిచ్చాతిఆదీని యుజ్జన్తీ’’తి వుత్తం. న పన జరామరణే, జనకప్పచ్చయానం కిచ్చానుభావక్ఖణే తస్స అలబ్భనతో. తేనేవ ‘‘ఏత్థ చ అనిచ్చన్తి…పే… అనిచ్చం నామ జాత’’న్తి వుత్తం.

సవిపస్సనాయాతి ఏత్థ సహ-సద్దో అప్పధానభావదీపనో ‘‘సమక్ఖికం, సమకస’’న్తిఆదీసు వియ. అప్పధానభూతా హి విపస్సనా, యథాభూతదస్సనమగ్గపఞ్ఞా పజానాతి. ‘‘పురిమం అన్త’’న్తి వుచ్చమానే పచ్చుప్పన్నభావస్సపి గహణం సియాతి ‘‘పురిమం అన్తం అతీత’’న్తి వుత్తం. విజ్జమానతఞ్చ అవిజ్జమానతఞ్చాతి సస్సతాసఙ్కం నిస్సాయ ‘‘అహోసిం ను ఖో అహమతీతమద్ధాన’’న్తి అతీతే అత్తనో విజ్జమానతం, అధిచ్చసముప్పత్తిఆసఙ్కం నిస్సాయ ‘‘యతో పభుతి అహం, తతో పుబ్బే న ను ఖో అహోసి’’న్తి అతీతే అత్తనో అవిజ్జమానతఞ్చ కఙ్ఖతి. కస్మా? విచికిచ్ఛాయ ఆకారద్వయావలమ్బనతో. తస్సా పన అతీతవత్థుతాయ గహితత్తా సస్సతాధిచ్చసముప్పత్తిఆకారనిస్సితతా దస్సితా ఏవ. ఆసప్పనపరిసప్పనపవత్తికం కత్థచిపి అప్పటివత్తిహేతుభూతం విచికిచ్ఛం కస్మా ఉప్పాదేతీతి న విచారేతబ్బమేతన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కింకారణన్తి న వత్తబ్బ’’న్తి. కారణం వా విచికిచ్ఛాయ అయోనిసోమనసికారో, తస్స అన్ధబాలపుథుజ్జనభావో, అరియానం అదస్సావితా చాతి దట్ఠబ్బం. జాతిలిఙ్గుపపత్తియోతి ఖత్తియబ్రాహ్మణాదిజాతిం, గహట్ఠపబ్బజితాదిలిఙ్గం, దేవమనుస్సాదిఉపపత్తిఞ్చ. నిస్సాయాతి ఉపాదాయ. తస్మిం కాలే యం సన్తానం మజ్ఝిమం పమాణం, తేన యుత్తో పమాణికో, తదభావతో అధికభావతో వా ‘‘అప్పమాణికో’’తి వేదితబ్బో. కేచీతి సారసమాసాచరియా. తే హి ‘‘కథం ను ఖో’’తి ఇస్సరేన వా బ్రహ్మునా వా పుబ్బకతేన వా అహేతుతో వా నిబ్బత్తోతి చిన్తేతీతి వదన్తి. అహేతుతో నిబ్బత్తికఙ్ఖాపి హి హేతుపరామసనమేవాతి. పరమ్పరన్తి పుబ్బాపరప్పవత్తిం. అద్ధానన్తి కాలాధివచనం, తఞ్చ భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం దట్ఠబ్బం. విజ్జమానతఞ్చ అవిజ్జమానతఞ్చాతి సస్సతాసఙ్కం నిస్సాయ ‘‘భవిస్సామి ను ఖో అహం అనాగతమద్ధాన’’న్తి అనాగతే అత్తనో విజ్జమానతం, ఉచ్ఛేదాసఙ్కం నిస్సాయ ‘‘యస్మిఞ్చ అత్తభావే ఉచ్ఛేదనకఙ్ఖా, తతో పరం ను ఖో భవిస్సామీ’’తి అనాగతే అత్తనో అవిజ్జమానతఞ్చ కఙ్ఖతీతి హేట్ఠా వుత్తనయేన యోజేతబ్బం.

పచ్చుప్పన్నం అద్ధానన్తి అద్ధాపచ్చుప్పన్నస్స ఇధాధిప్పేతత్తా ‘‘పటిసన్ధిమాదిం కత్వా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘ఇదం కథం, ఇదం కథ’’న్తి పవత్తనతో కథంకథా, విచికిచ్ఛా, సా అస్స అత్థీతి కథంకథీ. తేనాహ ‘‘విచికిచ్ఛీ’’తి. కా ఏత్థ చిన్తా? ఉమ్మత్తకో వియ బాలపుథుజ్జనోతి పటికచ్చేవ వుత్తన్తి అధిప్పాయో. తం మహామాతాయ పుత్తం. ముణ్డేసున్తి ముణ్డేన అనిచ్ఛన్తం జాగరణకాలే న సక్కాతి సుత్తం ముణ్డేసుం కులధమ్మవసేన యథా ఏకచ్చే కులతాపసా. రాజభయేనాతి చ వదన్తి. సీతిభూతన్తి ఇదం మధురకభావప్పత్తియా కారణవచనం. ‘‘సేతభూత’’న్తిపి పాఠో, ఉదకే చిరట్ఠానేన సేతభావం పత్తన్తి అత్థో.

అత్తనో ఖత్తియభావం కఙ్ఖతి కణ్ణో వియ సూతపుత్తసఞ్ఞీ, సూతపుత్తసఞ్ఞీతి సూరియదేవపుత్తస్స పుత్తసఞ్ఞీ. జాతియా విభావియమానాయ ‘‘అహ’’న్తి తస్స అత్తనో పరామసనం సన్ధాయాహ ‘‘ఏవమ్పి సియా కఙ్ఖా’’తి. మనుస్సాపి చ రాజానో వియాతి మనుస్సాపి చ కేచి ఏకచ్చే రాజానో వియాతి అధిప్పాయో. వుత్తనయమేవ ‘‘సణ్ఠానాకారం నిస్సాయా’’తిఆదినా. ఏత్థాతి ‘‘కథం ను ఖోస్మీ’’తి పదే. అబ్భన్తరే జీవోతి పరపరికప్పితం అన్తరత్తానం వదతి. సోళసంసాదీనన్తి ఆది-సద్దేన సరీరపరిమాణఅఙ్గుట్ఠ-యవపరమాణుపరిమాణతాదికే సఙ్గణ్హాతి. సత్తపఞ్ఞత్తి జీవవిసయాతి దిట్ఠిగతికానం మతిమత్తం, పరమత్థతో పన సా అత్తభావవిసయావాతి ఆహ ‘‘అత్తభావస్స ఆగతిగతిట్ఠాన’’న్తి. యతాయం ఆగతో, యత్థ చ గమిస్సతి, తం ఠానన్తి అత్థో. సోతాపన్నో అధిప్పేతో విచికిచ్ఛాపహానస్స దిట్ఠత్తా. ఇతరేపి తయోతి సకదాగామీఆదయో అవారితా ఏవ. ‘‘అయఞ్చ…పే… సుదిట్ఠా’’తి నిప్పదేసతో సచ్చసంపటివేధస్స జోతితత్తా.

పచ్చయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆహారవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.