౨. ఆహారవగ్గో
౧. ఆహారసుత్తవణ్ణనా
౧౧. ఆహరన్తీతి ఆనేన్తి ఉప్పాదేన్తి, ఉపత్థమ్భేన్తీతి అత్థో. నిబ్బత్తాతి పసుతా. భూతా నామ యస్మా తతో పట్ఠాయ లోకే జాతవోహారో పటిసన్ధిగ్గహణతో పన పట్ఠాయ యావ మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖన్తో, తావ సమ్భవేసినో, ఏస తావ గబ్భసేయ్యకేసు భూతసమ్భవేసివిభాగో, ఇతరేసు పన పఠమచిత్తాదివసేన వుత్తో. సమ్భవ-సద్దో చేత్థ గబ్భసేయ్యకానం వసేన పసూతిపరియాయో, ఇతరేసం వసేన ఉప్పత్తిపరియాయో. పఠమచిత్తపఠమఇరియాపథక్ఖణేసు హి తే సమ్భవం ఉప్పత్తిం ఏసన్తి ఉపగచ్ఛన్తి నామ, న తావ భూతా ఉపపత్తియా న సుప్పతిట్ఠితత్తా, భూతా ఏవ సబ్బసో భవేసనాయ సముచ్ఛిన్నత్తా. న పున భవిస్సన్తీతి అవధారణేన నివత్తితమత్థం దస్సేతి. యో చ ‘‘కాలఘసో భూతో’’తిఆదీసు భూత-సద్దస్స ఖీణాసవవాచితా దట్ఠబ్బా. వా-సద్దో చేత్థ సమ్పిణ్డనత్థో ‘‘అగ్గినా వా ఉదకేన వా’’తిఆదీసు వియ.
యథాసకం పచ్చయభావేన అత్తభావస్స పఠపనమేవేత్థ ఆహారేహి కాతబ్బఅనుగ్గహో హోతీతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘వచనభేదో…పే… ఏకో యేవా’’తి. సత్తస్స ఉప్పన్నధమ్మానన్తి సత్తస్స సన్తానే ఉప్పన్నధమ్మానం. యథా ‘‘వస్ససతం తిట్ఠతీ’’తి వుత్తే అనుప్పబన్ధవసేన పవత్తతీతి వుత్తం హోతి, ఏవం ఠితియాతి అనుప్పబన్ధవసేన పవత్తియాతి అత్థో, సా పన అవిచ్ఛేదోతి ఆహ ‘‘అవిచ్ఛేదాయా’’తి. అనుప్పబన్ధధమ్ముప్పత్తియా సత్తసన్తానో అనుగ్గహితో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘అనుప్పన్నానం ఉప్పాదాయా’’తి. ఏతానీతి ఠితిఅనుగ్గహపదాని. ఉభయత్థ దట్ఠబ్బాని న యథాసమ్బన్ధతో.
వత్థుగతా ఓజా వత్థు వియ తేన సద్ధిం అజ్ఝోహరితబ్బతం గచ్ఛతీతి వుత్తం ‘‘అజ్ఝోహరితబ్బకో ఆహారో’’తి, నిబ్బత్తితఓజం పన సన్ధాయ ‘‘కబళీకారో ఆహారో ఓజట్ఠమకరూపాని ఆహరతీ’’తి వక్ఖతి. ఓళారికతా అప్పోజతాయ న వత్థునో థూలతాయ కథినతాయ వా, తస్మా యస్మిం వత్థుస్మిం పరిత్తా ఓజా హోతి, తం ఓళారికం. సప్పాదయో దుక్ఖుప్పాదకతాయ ఓళారికా వేదితబ్బా. విసాణాదీనం తివస్సఛడ్డితానం పూతిభూతత్తా ముదుకతాతి వదన్తి. తరచ్ఛఖేళతేమితతాయ పన తథాభూతానం తేసం ముదుకతా. ధమ్మసభావో హేస. ససానం ఆహారో సుఖుమో తరుణతిణసస్సఖాదనతో. సకుణానం ఆహారో సుఖుమో తిణబీజాదిఖాదనతో. పచ్చన్తవాసీనం ఆహారో సుఖుమో మాసముగ్గకురాదిభోజనత్తా. తేసన్తి పరనిమ్మితవసవత్తీనం. సుఖుమోత్వేవాతి న కిఞ్చి ఉపాదాయ, అథ ఖో సుఖుమోఇచ్చేవ నిట్ఠం పత్తో తతో పరమసుఖుమస్స అభావతో.
వత్థువసేన పనేత్థ ఆహారస్స ఓళారికసుఖుమతా వుత్తా, సా చస్స అప్పోజమహోజతాహి వేదితబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిమాహ. పరిస్సయన్తి ఖుదావసేన ఉప్పన్నం విహింసం సరీరదరథం. వినోదేతీతి వత్థు తస్స వినోదనమత్తం కరోతి. న పన సక్కోతి పాలేతున్తి సరీరం యాపేతుం నప్పహోతి నిరోజత్తా. న సక్కోతి పరిస్సయం వినోదేతుం ఆమాసయస్స అపూరణతో.
ఛబ్బిధోపీతి ఇమినా కస్సచి ఫస్సస్స అనవసేసితబ్బతమాహ. దేసనక్కమేనేవేత్థ ఫస్సాదీనం దుతియాదితా, న అఞ్ఞేన కారణేనాతి ఆహ ‘‘దేసనానయో ఏవ చేసా’’తిఆది. మనసో సఞ్చేతనా న సత్తస్సాతి దస్సనత్థం మనోగహణం యథా ‘‘చిత్తస్స ఠితి, చేతోవిముత్తి చా’’తి ఆహ ‘‘మనోసఞ్చేతనాతి చేతనావా’’తి. చిత్తన్తి యం కిఞ్చి చిత్తమేవ. ఏకరాసిం కత్వాతి ఏకజ్ఝం గహేత్వా విభాగం అకత్వా, సామఞ్ఞేన గహితాతి అత్థో. తత్థ లబ్భమానం ఉపాదిణ్ణకాదివిభాగం దస్సేతుం ‘‘కబళీకారో ఆహారో’’తిఆది వుత్తం. ఆహారత్థం న సాధేన్తీతి తాదిసస్స ఆహారస్స అనాహరణతో. తదాపీతి భిజ్జిత్వా విగతకాలేపి. ఉపాదిణ్ణకాహారోతి వుచ్చన్తీతి కేచి. ఇదం పన ఆచరియానం న రుచ్చతి తదా ఉపాదిణ్ణకరూపస్సేవ అభావతో. పటిసన్ధిచిత్తేనేవ సహజాతాతి లక్ఖణవచనమేతం, సబ్బాయపి కమ్మజరూపపరియాపన్నాయ ఓజాయ అత్థిభావస్స అవిచ్ఛేదప్పవత్తిసమ్భవదస్సనత్థో. సత్తమాతి ఉప్పన్నదివసతో పట్ఠాయ యావ సత్తమదివసాపి. రూపసన్తతిం పాలేతి పవేణిఘటనవసేన. అయమేవాతి కమ్మజఓజా. కమ్మజఓజం పన పటిచ్చ ఉప్పన్నఓజా అకమ్మజత్తా అనుపాదిణ్ణఆహారోత్వేవ వేదితబ్బో. అనుపాదిణ్ణకా ఫస్సాదయో వేదితబ్బాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. లోకుత్తరా ఫస్సాదయో కథన్తి ఆహ ‘‘లోకుత్తరా పన రుళ్హీవసేన కథితా’’తి. యస్మా తేసం కుసలానం ఉపేతపరియాయో నత్థి, తస్మా విపాకానం ఉపాదిణ్ణపరియాయో నత్థేవాతి అనుపాదిణ్ణపరియాయోపి రుళ్హీవసేన వుత్తోతి వేదితబ్బో.
పుబ్బే ‘‘ఆహారాతి పచ్చయా’’తి వుత్తత్తా యది పచ్చయట్ఠో ఆహారట్ఠోతిఆదినా చోదేతి, అథ కస్మా ఇమే ఏవ చత్తారో వుత్తాతి అథ కస్మా చత్తారోవ వుత్తా. ఇమే ఏవ చ వుత్తాతి యోజనా. విసేసప్పచ్చయత్తాతి ఏతేన యథా అఞ్ఞే పచ్చయధమ్మా అత్తనో పచ్చయుప్పన్నస్స పచ్చయావ హోన్తి, ఇమే పన తథా చ హోతి అఞ్ఞథా చాతి సమానేపి పచ్చయత్తే అతిరేకపచ్చయా హోన్తి, తస్మా ‘‘ఆహారాతి వుత్తా’’తి ఇమమత్థం దస్సేతి. ఇదాని తం అతిరేకపచ్చయతం దస్సేతుం ‘‘విసేసపచ్చయో హీ’’తిఆది వుత్తం. విసేసప్పచ్చయో రూపకాయస్స కబళీకారో ఆహారో ఉపథమ్భకభావతో. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘రూపారూపానం ఉపథమ్భకత్తేన ఉపకారకా చత్తారో ఆహారా ఆహారపచ్చయో’’తి (విసుద్ధి. ౨.౬౦౮; పట్ఠా. అట్ఠ. పచ్చయుద్దేసవణ్ణనా). ఉపథమ్భకత్తఞ్హి సతీపి జనకత్తే అరూపీనం ఆహారానం ఆహారజరూపసముట్ఠానకరూపాహారస్స చ హోతి, అసతి పన ఉపథమ్భకత్తే ఆహారానం జనకత్తం నత్థీతి ఉపథమ్భకత్తం పధానం. జనయమానోపి హి ఆహారో అవిచ్ఛేదవసేన ఉపథమ్భయమానో ఏవ జనేతీతి ఉపథమ్భకభావో ఏవ ఆహారభావో. వేదనాయ ఫస్సో విసేసపచ్చయో. ‘‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా’’తి హి వుత్తం. ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి వచనతో విఞ్ఞాణస్స మనోసఞ్చేతనా. ‘‘చేతనా తివిధం భవం జనేతీ’’తి హి వుత్తం. ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి పన వచనతో నామరూపస్స విఞ్ఞాణం విసేసపచ్చయో. న హి ఓక్కన్తవిఞ్ఞాణాభావే నామరూపస్స అత్థి సమ్భవో. యథాహ ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చ హి, ఆనన్ద, మాతుకుచ్ఛిస్మిం న ఓక్కమిస్సథ, అపి ను ఖో నామరూపం మాతుకుచ్ఛిస్మిం సముచ్చిస్సథా’’తిఆది (దీ. ని. ౨.౧౧౫). వుత్తమేవత్థం సుత్తేన సాధేతుం ‘‘యథాహా’’తిఆది వుత్తం.
ఏవం యదిపి పచ్చయత్థో ఆహారత్థో, విసేసపచ్చయత్తా పన ఇమేవ ఆహారాతి వుత్తాతి తం నేసం విసేసపచ్చయతం అవిభాగతో దస్సేత్వా ఇదాని విభాగతో దస్సేతుం ‘‘కో పనేత్థా’’తిఆది ఆరద్ధం. ముఖే ఠపితమత్తో ఏవ అసఙ్ఖాదితో, తత్తకేనాపి అబ్భన్తరస్స ఆహారస్స పచ్చయో హోతి ఏవ. తేనాహ ‘‘అట్ఠ రూపాని సముట్ఠాపేతీ’’తి. సుఖవేదనాయ హితో సుఖవేదనీయో. సబ్బథాపీతి చక్ఖుసమ్ఫస్సాదివసేన. యత్తకా ఫస్సస్స పకారభేదా, తేసం వసేన సబ్బప్పకారోపి ఫస్సాహారో యథారహం తిస్సో వేదనా ఆహరతి, అనాహారకో నత్థి.
సబ్బథాపీతి ఇధాపి ఫస్సాహారే వుత్తనయానుసారేన అత్థో వేదితబ్బో. తిసన్తతివసేనాతి కాయదసకం భావదసకం వత్థుదసకన్తి తివిధసన్తతివసేన. సహజాతాదిపచ్చయనయేనాతి సహజాతాదిపచ్చయవిధినా. పటిసన్ధివిఞ్ఞాణఞ్హి అత్తనా సహజాతనామస్స సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞవిపాకిన్ద్రియసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహి పచ్చయో హోన్తోయేవ ఆహారపచ్చయతాయ తం ఆహారేతి వుత్తం, సహజాతరూపేసు పన వత్థునో సమ్పయుత్తపచ్చయం ఠపేత్వా విప్పయుత్తపచ్చయేన, సేసరూపానం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయఞ్చ ఠపేత్వా ఇతరేసం పచ్చయానం వసేన యోజనా కాతబ్బా. తానీతి నపుంసకనిద్దేసో అనపుంసకానమ్పి నపుంసకేహి సహ వచనతో. సాసవకుసలాకుసలచేతనావ వుత్తా విసేసపచ్చయభావదస్సనం హేతన్తి, తేనాహ ‘‘అవిసేసేన పనా’’తిఆది. పటిసన్ధివిఞ్ఞాణమేవ వుత్తన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. యథా తస్స తస్స ఫలస్స విసేసతో పచ్చయతాయ ఏతేసం ఆహారత్థో, ఏవం అవిసేసతోపీతి దస్సేతుం ‘‘అవిసేసేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తంసమ్పయుత్తతంసముట్ఠానధమ్మానన్తి తేహి ఫస్సాదీహి సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ తంసముట్ఠానరూపధమ్మానఞ్చ. తత్థ సమ్పయుత్తగ్గహణం యథారహతో దట్ఠబ్బం, సముట్ఠానగ్గహణం పన అవిసేసతో.
ఉపత్థమ్భేన్తో ఆహారకిచ్చం సాధేతీతి ఉపత్థమ్భేన్తో ఏవ రూపం సముట్ఠాపేతి, ఓజట్ఠమకసముట్ఠాపనేనేవ పనస్స ఉపథమ్భనకిచ్చసిద్ధి. ఫుసన్తోయేవాతి ఫుసనకిచ్చం కరోన్తో ఏవ. ఆయూహమానావాతి చేతయమానా ఏవ అభిసన్దహన్తీ ఏవ. విజానన్తమేవాతి ఉపపత్తిపరికప్పనవసేన విజానన్తమేవ ఆహారకిచ్చం సాధేతీతి యోజనా. సబ్బత్థ ఆహారకిచ్చసాధనఞ్చ తేసం వేదనాదిఉప్పత్తిహేతుతాయ అత్తభావస్స పవత్తనమేవ. కాయట్ఠపనేనాతి కస్మా వుత్తం, నను కమ్మజాదిరూపం కమ్మాదినావ పవత్తతీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘కమ్మజనితోపీ’’తిఆది.
ఉపాదిణ్ణరూపసన్తతియా ఉపత్థమ్భనేనేవ ఉతుచిత్తజరూపసన్తతీనమ్పి ఉపత్థమ్భనసిద్ధి హోతీతి ‘‘ద్విన్నం రూపసన్తతీన’’న్తి వుత్తం. ఉపత్థమ్భనమేవ సన్ధాయ ‘‘అనుపాలకో హుత్వా’’తి చ వుత్తం. రూపకాయస్స ఠితిహేతుతా హి యాపనా అనుపాలనా. సుఖాదివత్థుభూతన్తి సుఖాదీనం పవత్తిట్ఠానభూతం. ఆరమ్మణమ్పి హి వసతి ఏత్థ ఆరమ్మణకరణవసేన తదారమ్మణా ధమ్మాతి వత్థూతి వుచ్చతి. ఫుసన్తోయేవాతి ఇదం ఫస్సస్స ఫుసనసభావత్తా వుత్తం. న హి ధమ్మానం సభావేన వినా పవత్తి అత్థి, వేదనాపవత్తియా వినా సత్తానం సన్ధావనతా నత్థీతి ఆహ ‘‘సుఖాది…పే… హోతీ’’తి. న చేత్థ సఞ్ఞీభవకథాయం అసఞ్ఞీభవో దస్సేతబ్బో, తస్సాపి వా కారణభూతవేదనాపవత్తివసేనేవ ఠితియా హేతునో అబ్యాపితత్తా, తథా హి ‘‘మనోసఞ్చేతనా…పే… భవమూలనిప్ఫాదనతో సత్తానం ఠితియా హోతీ’’తి వుత్తా. తతో ఏవ విఞ్ఞాణం విజానన్తమేవాతి ఉపపత్తిపరికప్పనవసేన విజానన్తమేవాతి వుత్తోవాయమత్థో.
చత్తారి భయాని దట్ఠబ్బాని ఆదీనవవిభావనతో. నికన్తీతి నికామనా, రసతణ్హం సన్ధాయ వదతి. సా హి కబళీకారే ఆహారే బలవతీ, తేనేవేత్థ అవధారణం కతం. భాయతి ఏతస్మాతి భయం, నికన్తియేవ భయం మహానత్థహేతుతో. ఉపగమనం విసయిన్ద్రియవిఞ్ఞాణేసు విసయవిఞ్ఞాణేసు చ సఙ్గతివసేన పవత్తి, తం వేదనాదిఉప్పత్తిహేతుతాయ ‘‘భయ’’న్తి వుత్తం. అవధారణే పయోజనం వుత్తనయమేవ. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఆయూహనం అభిసన్దహనం, సంవిధానన్తిపి వదన్తి. తం భవూపపత్తిహేతుతాయ ‘‘భయ’’న్తి వుత్తం. అభినిపాతో తత్థ తత్థ భవే పటిసన్ధిగ్గహణవసేన విఞ్ఞాణస్స నిబ్బత్తి. సో భవూపపత్తిహేతుకానం సబ్బేసం అనత్థానం మూలకారణతాయ ‘‘భయ’’న్తి వుత్తం. ఇదాని నికన్తిఆదీనం సప్పటిభయతం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘కిం కారణా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ నికన్తిం కత్వాతి ఆలయం జనేత్వా, తణ్హం ఉప్పాదేత్వాతి అత్థో. సీతాదీనం పురక్ఖతాతి సీతాదీనం పురతో ఠితా, సీతాదీహి బాధియమానాతి అత్థో.
ఫస్సం ఉపగచ్ఛన్తాతి చక్ఖుసమ్ఫస్సాదిభేదం ఫస్సం పవత్తేన్తా. ఫస్సస్సాదినోతి కాయసమ్ఫస్సవసేన ఫోట్ఠబ్బసఙ్ఖాతస్స అస్సాదనసీలా. కాయసమ్ఫస్సవసేన హి సత్తానం ఫోట్ఠబ్బతణ్హా పవత్తతీతి దస్సేతుం ఫస్సాహారాదీనవదస్సనే ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం ఉద్ధటం ‘‘పరేసం రక్ఖితగోపితేసూ’’తిఆదినా. ఫస్సస్సాదినోతి వా ఫస్సాహారస్సాదినోతి అత్థో. సతి హి ఫస్సాహారే సత్తానం ఫస్సారమ్మణే అస్సాదో, నాసతి, తేనాహ ‘‘ఫస్సస్సాదమూలక’’న్తిఆది.
జాతినిమిత్తస్స భయస్స అభినిపాతసభావేన గహితత్తా ‘‘తమ్మూలక’’న్తి వుత్తం. కమ్మాయూహననిమిత్తన్తి అత్థో. భయం సబ్బన్తి పఞ్చవీసతి, తివిధమహాభయం, అఞ్ఞఞ్చ సబ్బభయం ఆగతమేవ హోతి భయాధిట్ఠానస్స అత్తభావస్స నిప్ఫాదనతో.
అభినిపతతీతి అభినిబ్బత్తతి. పఠమాభినిబ్బత్తి హి సత్తానం తత్థ తత్థ అఙ్గారకాసుసదిసే భవే అభినిపాతసదిసీ. తమ్మూలకత్తాతి నామరూపనిబ్బత్తిమూలకత్తా. సబ్బభయానం అభినిపాతోయేవ భయం భాయతి ఏతస్మాతి కత్వా.
అప్పేతి వియాతి ఫలస్స అత్తలాభహేతుభావతో కారణం, తం నియ్యాదేతి వియ. తన్తి ఫలం. తతోతి కారణతో. ఏతేసన్తి ఆహారానం. యథావుత్తేనాతి ‘‘ఫలం నిదేతీ’’తిఆదినా వుత్తప్పకారేన అత్థేన. సబ్బపదేసూతి ‘‘వేదనానిరోధేనా’’తిఆదీసు సబ్బేసు పదేసు.
పటిసన్ధిం ఆదిం కత్వాతి పటిసన్ధిక్ఖణం ఆదిం కత్వా. ఉపాదిణ్ణకఆహారే సన్ధాయ ‘‘అత్తభావసఙ్ఖాతానం ఆహారాన’’న్తి వుత్తం. తే హి నిప్పరియాయతో తణ్హానిదానా. పరిపుణ్ణాయతనానం సత్తానం సత్తసన్తతివసేనాతి పరిపుణ్ణాయతనానం సభావకానం చక్ఖు సోతం ఘానం జివ్హా కాయో భావో వత్థూతి ఇమేసం సత్తన్నం సన్తతీనం వసేన. సేసానం అపరిపుణ్ణాయతనానం అన్ధబధిరఅభావకానం. ఊనఊనసన్తతివసేనాతి చక్ఖునా, సోతేన, తదుభయేన, భావేన చ ఊనఊనసన్తతివసేన. పటిసన్ధియం జాతా పటిసన్ధికా. పఠమభవఙ్గచిత్తక్ఖణాదీతి ఆది-సద్దేన తదారమ్మణచిత్తస్స సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.
తణ్హాయపి నిదానం జానాతీతి యోజనా. తణ్హానిదానన్తిపి పాఠో. వట్టం దస్సేత్వాతి సరూపతో నయతో చ సకలమేవ వట్టం దస్సేత్వా. ఇదాని తమత్థం విత్థారతో విభావేతుం ‘‘ఇమస్మిఞ్చ పన ఠానే’’తిఆదిమాహ. అతీతాభిముఖం దేసనం కత్వాతి పచ్చుప్పన్నభవతో పట్ఠాయ అతీతధమ్మాభిముఖం తబ్బిసయం దేసనం కత్వా తథాకారణేన. అతీతేన వట్టం దస్సేతీతి అతీతభవేన కమ్మకిలేసవిపాకవట్టం దస్సేతి. అత్తభావోతి పచ్చుప్పన్నో అత్తభావో. యది ఏవం కస్మా ‘‘అతీతేన వట్టం దస్సేతీ’’తి వుత్తన్తి? నాయం దోసో ‘‘అతీతేనేవా’’తి అనవధారణతో, ఏవఞ్చ కత్వా అతీతాభిముఖగ్గహణం జనకకమ్మం గహితం, తణ్హాసీసేన నానన్తరియభావతో. న హి కమ్మునా వినా తణ్హా భవనేత్తి యుజ్జతి.
తం కమ్మన్తి తణ్హాసీసేన వుత్తకమ్మం. దస్సేతున్తి తం అతీతం అత్తభావం దస్సేతుం. తస్సత్తభావస్స జనకం కమ్మన్తి తస్స యథావుత్తస్స అత్తభావస్స జనకం. తతో పరమ్పి అత్తభావం ఆయూహితం కమ్మం దస్సేతుం వుత్తం. అవిజ్జా చ నామ తణ్హా వియ కమ్మత్తాతి కమ్మస్సేవ గహణం. ద్వీసు ఠానేసూతి ఆహారగ్గహణేన వేదనాదిగ్గహణేనాతి ద్వీసు ఠానేసు. అత్తభావోతి పచ్చుప్పన్నకాలికో అతీతకాలికో చ అత్తభావో. పున ద్వీసూతి తణ్హాగ్గహణే అవిజ్జాసఙ్ఖారగ్గహణేతి ద్వీసు ఠానేసు. తస్స జనకన్తి పచ్చుప్పన్నస్స చేవ అతీతస్స చ అత్తభావస్స జనకం కమ్మం వుత్తన్తి యోజనా. కమ్మగ్గహణేన చేత్థ యత్థ తం కమ్మం ఆయూహితం, సా అతీతా జాతి అత్థతో దస్సితా హోతి. తేన సంసారవట్టస్స అనమతగ్గతం దీపేతి. సఙ్ఖేపేనాతి సఙ్ఖేపేన హేతుపఞ్చకఫలపఞ్చకగ్గహణమ్పి హి సఙ్ఖేపో ఏవ హేతుఫలభావేన సఙ్గహేతబ్బధమ్మానం అనేకవిధత్తా.
యది అతీతేన వట్టం దస్సితం, ఏవం సతి సప్పదేసా పటిచ్చసముప్పాదధమ్మదేసనా హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘తత్రాయ’’న్తిఆదిమాహ. తేన హి యదిపి సరూపతో అనాగతేన వట్టం ఇధ న దస్సితం, నయతో పన తస్సపి దస్సితత్తా నిప్పదేసా ఏవ పటిచ్చసముప్పాదదేసనాతి దస్సేతి. ఇదాని తమత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. ఉదకపిట్ఠే నిపన్నన్తి ఉదకం పరిప్లవవసేన నిపన్నం. పరభాగన్తి పరఉత్తమఙ్గభాగం. ఓరతోతి తతో అపరభాగతో ఓలోకేన్తో. అపరిపుణ్ణోతి వికలావయవో. ఏవంసమ్పదన్తిఆది ఉపమాయ సంసన్దనం.
యథా హి గీవా సరీరసన్ధారకకణ్డరానం మూలట్ఠానభూతా, ఏవం అత్తభావసన్ధారకానం సఙ్ఖారానం మూలభూతా తణ్హాతి వుత్తం ‘‘గీవాయ దిట్ఠకాలో’’తి. యథా వేదనాదిఅనేకావయవసముదాయభూతో అత్తభావో, ఏవం ఫాసుకపిట్ఠికణ్డకాదిఅనేకావయవసముదాయభూతా పిట్ఠీతి ‘‘పిట్ఠియా…పే… తస్స దిట్ఠకాలో’’తి వుత్తం. తణ్హాసఙ్ఖాతన్తి తణ్హాయ కథితం. ఇధ దేసనాయ పచ్చయా అవిజ్జాసఙ్ఖారా వేదితబ్బాతి ‘‘నఙ్గుట్ఠమూలస్స దిట్ఠకాలో వియా’’తి వుత్తం. తథా హి పరియోసానే ‘‘నఙ్గుట్ఠమూలం పస్సేయ్యా’’తి ఉపమాదస్సనం కతం. నయతో పరిపుణ్ణభావగ్గహణం వేదితబ్బం. పాళియం అనాగతస్సాపి పచ్చయవట్టస్స హేతువసేన ఫలవసేన వా పరిపుణ్ణభావస్స ముఖమత్తదస్సనీయత్తా ఆదితో ఫలహేతుసన్ధి, మజ్ఝే హేతుఫలసన్ధి, అన్తేపి ఫలహేతుసన్ధీతి ఏవం తిసన్ధికత్తా చతుసఙ్ఖేపమేవ వట్టం దస్సితన్తి.
ఆహారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. మోళియఫగ్గునసుత్తవణ్ణనా
౧౨. ఇమస్మింయేవ ఠానేతి ‘‘చత్తారోమే భిక్ఖు…పే… ఆహారా’’తి ఏవం చత్తారో ఆహారే సరూపతో దస్సేత్వా ‘‘ఇమే ఖో భిక్ఖవే…పే… అనుగ్గహాయా’’తి నిగమనవసేన దస్సితే ఇమస్మింయేవ ఠానే. దేసనం నిట్ఠాపేసి చతుఆహారవిభాగదీపకం దేసనం ఉద్దేసవసేనేవ నిట్ఠాపేసి, ఉపరి ఆవజ్జేత్వా తుణ్హీ నిసీది. దిట్ఠిగతికోతి అత్తదిట్ఠివసేన దిట్ఠిగతికో. వరగన్ధవాసితన్తి సభావసిద్ధేన చన్దనగన్ధేన చేవ తదఞ్ఞనానాగన్ధేన చ పరిభావితత్తా వరగన్ధవాసితం. రతనచఙ్కోటవరేనాతి రతనమయేన ఉత్తమచఙ్కోటకేన. దేసనానుసన్ధిం ఘటేన్తోతి యథాదేసితాయ దేసనాయ అనుసన్ధిం ఘటేన్తో, యథా ఉపరిదేసనా వద్ధేయ్య, ఏవం ఉస్సాహం కరోన్తో. విఞ్ఞాణాహారం ఆహారేతీతి తస్స ఆహారణకిరియాయ వుత్తపుచ్ఛాయ తం దిట్ఠిగతం ఉప్పాటేన్తో ‘‘యో ఏతం…పే… భుఞ్జతి వా’’తి ఆహ.
విఞ్ఞాణాహారే నామ ఇచ్ఛితే తస్స ఉపభుఞ్జకేనపి భవితబ్బం, సో ‘‘కో ను ఖో’’తి అయం పుచ్ఛాయ అధిప్పాయో. ఉతుసమయేతి గబ్భవుట్ఠానసమయే. సో హి ఉతుసమయస్స మత్తకసమయత్తా తథా వుత్తో. ‘‘ఉదకేన అణ్డాని మా నస్సన్తూ’’తి మహాసముద్దతో నిక్ఖమిత్వా. గిజ్ఝపోతకా వియ ఆహారసఞ్చేతనాయ తాని కచ్ఛపణ్డాని మనోసఞ్చేతనాహారేన యాపేన్తీతి అయం తస్స థేరస్స లద్ధి. కిఞ్చాపి అయం లద్ధీతి ఫస్సమనోసఞ్చేతనాహారేసు కిఞ్చాపి థేరస్స యుత్తా అయుత్తా వా అయం లద్ధి. ఇమం పఞ్హన్తి ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, విఞ్ఞాణాహారం ఆహారేతీ’’తి ఇమం పఞ్హం ఏతాయ యథావుత్తాయ లద్ధియా న పన పుచ్ఛతి, అథ ఖో సత్తుపలద్ధియా పుచ్ఛతీతి అధిప్పాయో. సోతి దిట్ఠిగతికో. న నిగ్గహేతబ్బో ఉమ్మత్తకసదిసత్తా అధిప్పాయం అజానిత్వా పుచ్ఛాయ కతత్తా. తేనాహ ‘‘ఆహారేతీతి నాహం వదామీ’’తిఆది.
తస్మిం మయా ఏవం వుత్తేతి తస్మిం వచనే మయా ‘‘ఆహారేతీ’’తి ఏవం వుత్తే సతి. అయం పఞ్హోతి ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, విఞ్ఞాణాహారం ఆహారేతీ’’తి అయం పఞ్హో యుత్తో భవేయ్య. ఏవం పుచ్ఛితే పఞ్హేతి సత్తుపలద్ధిం అనాదాయ ‘‘కతమస్స ధమ్మస్స పచ్చయో’’తి ఏవం ధమ్మపవత్తవసేనేవ పఞ్హే పుచ్ఛితే. తేనేవ విఞ్ఞాణేనాతి తేనేవ పటిసన్ధివిఞ్ఞాణేన సహ ఉప్పన్నం నామఞ్చ రూపఞ్చ అతీతభవే దిట్ఠిగతికస్స వసేన ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తీతి ఇధాధిప్పేతం. నామరూపే జాతే సతీతి నామరూపే నిబ్బత్తే తప్పచ్చయభూతం భిన్దిత్వా సళాయతనం హోతి.
తత్రాయం పచ్చయవిభాగో – నామన్తి వేదనాదిఖన్ధత్తయం ఇధాధిప్పేతం, రూపం పన సత్తసన్తతిపరియాపన్నం, నియమతో చత్తారి భూతాని ఛ వత్థూని జీవితిన్ద్రియం ఆహారో చ. తత్థ విపాకనామం పటిసన్ధిక్ఖణే హదయవత్థునో సహాయో హుత్వా ఛట్ఠస్స మనాయతనస్స సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయసమ్పయుత్తవిపాకఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహి సత్తధా పచ్చయో హోతి. కిఞ్చి పనేత్థ హేతుపచ్చయేన కిఞ్చి ఆహారపచ్చయేనాతి ఏవం ఉక్కంసావకంసో వేదితబ్బో. ఇతరేసం పన పఞ్చాయతనానం చతున్నం మహాభూతానం సహాయో హుత్వా సహజాతనిస్సయవిపాకవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన ఛధా పచ్చయో హోతి. కిఞ్చి పనేత్థ హేతుపచ్చయేన కిఞ్చి ఆహారపచ్చయేనాతి సబ్బం పురిమసదిసం. పవత్తే విపాకనామం విపాకస్స ఛట్ఠాయతనస్స వుత్తనయేన సత్తధా పచ్చయో హోతి, అవిపాకం పన అవిపాకస్స ఛట్ఠస్స తతో విపాకపచ్చయం అపనేత్వా పచ్చయో హోతి. చక్ఖాయతనాదీనం పన పచ్చుప్పన్నం చక్ఖుపసాదాదివత్థుకమ్పి ఇతరమ్పి విపాకనామం పచ్ఛాజాతవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహి చతుధా పచ్చయో హోతి, తథా అవిపాకమ్పి వేదితబ్బం. రూపతో పన వత్థురూపం పటిసన్ధియం ఛట్ఠస్స సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహి ఛధా పచ్చయో హోతి. చత్తారి పన భూతాని చక్ఖాయతనాదీనం పఞ్చన్నం సహజాతనిస్సయఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహి చతుధా పచ్చయో హోతి. రూపజీవితం అత్థిఅవిగతిన్ద్రియవసేన తిధా పచ్చయో హోతీతి అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గతో (విసుద్ధి. ౨.౫౯౪) గహేతబ్బో.
పఞ్హస్స ఓకాసం దేన్తోతి ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, ఫుసతీ’’తి ఇమస్స దిట్ఠిగతికపఞ్హస్స ఓకాసం దేన్తో. తతో వివేచేతుకామోతి అధిప్పాయో. సబ్బపదేసూతి దిట్ఠిగతికేన భగవతా చ వుత్తపదేసు. సత్తోతి అత్తా. సో పన ఉచ్ఛేదవాదినోపి యావ న ఉచ్ఛిజ్జతి, తావ అత్థేవాతి లద్ధి, పగేవ సస్సతవాదినో. భూతోతి విజ్జమానో. నిప్ఫత్తోతి నిప్ఫన్నో. న తస్స దాని నిప్ఫాదేతబ్బం కిఞ్చి అత్థీతి లద్ధి. ఇదప్పచ్చయా ఇదన్తి ఇమస్మా విఞ్ఞాణాహారపచ్చయా ఇదం నామరూపం. పున ఇదప్పచ్చయా ఇదన్తి ఇమస్మా నామరూపపచ్చయా ఇదం సళాయతనన్తి ఏవం బహూసు ఠానేసు భగవతా కథితత్తా యథా పచ్చయతో నిబ్బత్తం సఙ్ఖారమత్తమిదన్తి సఞ్ఞత్తిం ఉపగతో. తేనాపీతి సఞ్ఞత్తుపగతేనాపి. ఏకాబద్ధం కత్వాతి యథా పుచ్ఛాయ అవసరో న హోతి, తథా ఏకాబద్ధం కత్వా. దేసనారుళ్హన్తి యతో సళాయతనపదతో పట్ఠాయ ‘‘సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’తిఆదినా దేసనా పటిచ్చసముప్పాదవీథిం ఆరుళ్హమేవ. తమేవాతి సళాయతనపదమేవ గహేత్వా. వివజ్జేన్తోతి వివట్టేన్తో. ఏవమాహాతి ‘‘ఛన్నంత్వేవా’’తిఆదిఆకారేన ఏవం దేసితే, ‘‘వినేయ్యజనో పటివిజ్ఝతీ’’తి ఏవమాహ. విఞ్ఞాణాహారో ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తియాతి ఏవం పురిమభవతో ఆయతిభవస్స పచ్చయవసేన మూలకారణవసేన చ దేసితత్తా ‘‘విఞ్ఞాణనామరూపానం అన్తరే ఏకో సన్ధీ’’తి వుత్తం. తదమినా విఞ్ఞాణగ్గహణేన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్సాపి గహణం కతన్తి దట్ఠబ్బం.
మోళియఫగ్గునసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. సమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా
౧౩. యే పచ్చయసమవాయే తేనత్తభావేన సచ్చాని పటివిజ్ఝితుం సమత్థా, తే బాహిరకలిఙ్గే ఠితాపి తేనేవ తత్థ సమత్థతాయోగేన భావినం సమితబాహితపాపతం అపేక్ఖిత్వా సమణసమ్మతాయేవ బ్రాహ్మణసమ్మతాయేవాతి తే నివత్తేతుం ‘‘సచ్చాని పటివిజ్ఝితుం అసమత్థా’’తి వుత్తం. దుక్ఖసచ్చవసేనాతి దుక్ఖఅరియసచ్చవసేన. అఞ్ఞథా కథం బాహిరకాపి జరామరణం దుక్ఖన్తి న జానన్తి. సచ్చదేసనాభావతో ‘‘సహ తణ్హాయా’’తి వుత్తన్తి కేచి. తం న సుట్ఠు. యస్మా తత్థ తత్థ భవే పఠమాభినిబ్బత్తి, ఇధ జాతీతి అధిప్పేతా, సా చ తణ్హా ఏవ సన్తానేన, తణ్హేవ సా జాతి. జరామరణఞ్చేత్థ పాకటమేవ అధిప్పేతం, న ఖణికం, తస్మా సతణ్హా ఏవ జాతిజరామరణస్స సముదయోతి భూతకథనమేతం దట్ఠబ్బం. సముదయసచ్చవసేన న జానన్తీతి యోజనా. ఏస నయో సేసపదేసుపి. సబ్బపదేసూతి యత్థ తణ్హా విసేసనభావేన వత్తబ్బా, తేసు సబ్బపదేసు. యేన సమన్నాగతత్తా పుగ్గలో పరమత్థతో సమణో బ్రాహ్మణోతి వుచ్చతి, తం సామఞ్ఞం బ్రహ్మఞ్ఞఞ్చాతి ఆహ ‘‘అరియ…పే… బ్రహ్మఞ్ఞఞ్చా’’తి. యేన హి పవత్తినిమిత్తేన సమణ-సద్దో బ్రాహ్మణ-సద్దో చ సకే అత్థే నిరుళ్హో, తస్స వసేన అభిన్నోపి వేనేయ్యజ్ఝాసయతో ద్విధా కత్వా వత్తుం అరహతీతి వుత్తం ‘‘ఉభయత్థాపీ’’తి. ఏకాదససు ఠానేసు చత్తారి సచ్చాని కథేసి అవిజ్జాసముదయస్స అనుద్ధటత్తా.
సమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. దుతియసమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా
౧౪. ఇమే ధమ్మే కతమే ధమ్మేతి చ ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన ‘‘ఇమేసం ధమ్మానం కతమేసం ధమ్మాన’’న్తి ఇమేసం పదానం సఙ్గహో. ఏతాని హి పదాని జరామరణాదీనం సాధారణభావేన వుత్తాని ఇమిస్సా దేసనాయ పపఞ్చభూతానీతి ఆహ ‘‘ఏత్తకం పపఞ్చం కత్వా కథితం, దేసనం…పే… అజ్ఝాసయేనా’’తి. ఇమినా తానేవ జరామరణాదీని గహేత్వా పుగ్గలజ్ఝాసయవసేన ఆదితో ‘‘ఇమే ధమ్మే’’తిఆదినా సబ్బపదసాధారణతో దేసనా ఆరద్ధా. యథానులోమసాసనఞ్హి సుత్తన్తదేసనా, న యథాధమ్మసాసనన్తి.
దుతియసమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. కచ్చానగోత్తసుత్తవణ్ణనా
౧౫. యస్మా ఇధ జానన్తాపి ‘‘సమ్మాదిట్ఠీ’’తి వదన్తి అజానన్తాపి బాహిరకాపి సాసనికాపి అనుస్సవాదివసేనపి అత్తపచ్చక్ఖేనపి, తస్మా తం బహూనం వచనం ఉపాదాయ ఆమేడితవసేన ‘‘సమ్మాదిట్ఠి సమ్మాదిట్ఠీతి, భన్తే, వుచ్చతీ’’తి ఆహ. తథానిద్దిట్ఠతాదస్సనత్థం హిస్స అయం ఆమేడితపయోగో. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – ‘‘అపరేహిపి సమ్మాదిట్ఠీతి వుచ్చతి, సా పనాయం ఏవం వుచ్చమానా అత్థఞ్చ లక్ఖణఞ్చ ఉపాదాయ కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, సమ్మాదిట్ఠి హోతీ’’తి. అట్ఠకథాయం పన ‘‘సమ్మాదిట్ఠీ’’తి వచనే యస్మా విఞ్ఞూ ఏవ పమాణం, న అవిఞ్ఞూ, తస్మా ‘‘యం పణ్డితా’’తిఆది వుత్తం. ద్వే అవయవా అస్సాతి ద్వయం, దువిధం దిట్ఠిగాహవత్థు, ద్వయం దిట్ఠిగాహవసేన నిస్సితో అపస్సితోతి ద్వయనిస్సితో. తేనాహ ‘‘ద్వే కోట్ఠాసే నిస్సితో’’తి. యాయ దిట్ఠియా ‘‘సబ్బోయం లోకో అత్థి విజ్జతి సబ్బకాలం ఉపలబ్భతీ’’తి దిట్ఠిగతికో గణ్హాతి, సా దిట్ఠి అత్థితా, సా ఏవ సదా సబ్బకాలం లోకో అత్థీతి పవత్తగాహతాయ సస్సతో, తం సస్సతం. యాయ దిట్ఠియా ‘‘సబ్బోయం లోకో నత్థి న హోతి ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి దిట్ఠిగతికో గణ్హాతి, సా దిట్ఠి నత్థితా, సా ఏవ ఉచ్ఛిజ్జతీతి ఉప్పన్నగాహతాయ ఉచ్ఛేదో, తం ఉచ్ఛేదం. లోకో నామ సఙ్ఖారలోకో తమ్హి గహేతబ్బతో. సమ్మప్పఞ్ఞాయాతి అవిపరీతపఞ్ఞాయ యథాభూతపఞ్ఞాయ. తేనాహ ‘‘సవిపస్సనా మగ్గపఞ్ఞా’’తి. నిబ్బత్తేసు ధమ్మేసూతి యథా పచ్చయుప్పన్నేసు రూపారూపధమ్మేసు. పఞ్ఞాయన్తే స్వేవాతి సన్తాననిబన్ధనవసేన పఞ్ఞాయమానేసు ఏవ. యా నత్థీతి యా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి తత్థ తత్థేవ సత్తానం ఉచ్ఛిజ్జనతో వినస్సనతో కోచి ఠితో నామ సత్తో ధమ్మో వా నత్థీతి సఙ్ఖారలోకే ఉప్పజ్జేయ్య. ‘‘నత్థి సత్తా ఓపపాతికా’’తి పవత్తమానాపి మిచ్ఛాదిట్ఠి తథాపవత్తసఙ్ఖారారమ్మణావ. సా న హోతీతి కమ్మావిజ్జాతణ్హాదిభేదం పచ్చయం పటిచ్చ సఙ్ఖారలోకస్స సముదయనిబ్బత్తిం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో, సా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి, న హోతి, నప్పవత్తతి అవిచ్ఛేదేన సఙ్ఖారానం నిబ్బత్తిదస్సనతో. లోకనిరోధన్తి సఙ్ఖారలోకస్స ఖణికనిరోధం. తేనాహ ‘‘సఙ్ఖారానం భఙ్గ’’న్తి. యా అత్థీతి హేతుఫలసమ్బన్ధేన పవత్తమానస్స సన్తానానుపచ్ఛేదస్స ఏకత్తగ్గహణేన సఙ్ఖారలోకే యా సస్సతదిట్ఠి సబ్బకాలం లోకో అత్థీతి ఉప్పజ్జేయ్య. సా న హోతీతి ఉప్పన్నుప్పన్నానం నిరోధస్స నవనవానఞ్చ ఉప్పాదస్స దస్సనతో, సా సస్సతదిట్ఠి న హోతి.
లోకో సముదేతి ఏతస్మాతి లోకసముదయోతి ఆహ ‘‘అనులోమపచ్చయాకార’’న్తి. పచ్చయధమ్మానఞ్హి అత్తనో ఫలస్స పచ్చయభావో అనులోమపచ్చయాకారో. పటిలోమం పచ్చయాకారన్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. తంతంహేతునిరోధతో తంతంఫలనిరోధో హి పటిలోమపచ్చయాకారో. యో హి అవిజ్జాదీనం పచ్చయధమ్మానం హేతుఆదిపచ్చయభావో, సో నిప్పరియాయతో లోకసముదయో. పచ్చయుప్పన్నస్స సఙ్ఖారాదికస్స. అనుచ్ఛేదం పస్సతోతి అనుచ్ఛేదదస్సనస్స హేతు. అయమ్పీతి న కేవలం ఖణతో ఉదయవయనీహరణనయో, అథ ఖో పచ్చయతో ఉదయవయనీహరణనయోపి.
ఉపగమనట్ఠేన తణ్హావ ఉపయో. తథా దిట్ఠుపయో. ఏసేవ నయోతి ఇమినా ఉపయేహి ఉపాదానాదీనం అనత్థన్తరతం అతిదిసతి. తథా చ పన తేసు దువిధతా ఉపాదీయతి. నను చ చత్తారి ఉపాదానాని అఞ్ఞత్థ వుత్తానీతి? సచ్చం వుత్తాని, తాని చ ఖో అత్థతో ద్వే ఏవాతి ఇధ ఏవం వుత్తం. కామం ‘‘అహం మమ’’న్తి అయథానుక్కమేన వుత్తం, యథానుక్కమంయేవ పన అత్థో వేదితబ్బో. ఆది-సద్దేన పరోపరస్స సుభం అసుభన్తిఆదీనఞ్చ సఙ్గహో వేదితబ్బో. తే ధమ్మేతి తేభూమకధమ్మే. వినివిసన్తీతి విరూపం నివిసన్తి, అభినివిసన్తీతి అత్థో. తాహీతి తణ్హాదిట్ఠీహి. వినిబద్ధోతి విరూపం విముచ్చితుం వా అప్పదానవసేన నియమేత్వా బద్ధో.
‘‘అభినివేసో’’తి ఉపయుపాదానానం పవత్తిఆకారవిసేసో వుత్తోతి ఆహ ‘‘తఞ్చాయన్తి తఞ్చ ఉపయుపాదాన’’న్తి. చిత్తస్సాతి అకుసలచిత్తస్స. పతిట్ఠానభూతన్తి ఆధారభూతం. దోసమోహవసేనపి అకుసలచిత్తప్పవత్తి తణ్హాదిట్ఠాభినివేసూపనిస్సయా ఏవాతి తణ్హాదిట్ఠియో అకుసలస్స చిత్తస్స అధిట్ఠానన్తి వుత్తా. తస్మిన్తి అకుసలచిత్తే. అభినివిసన్తీతి ‘‘ఏతం మమ, ఏసో మే అత్తా’’తిఆదినా అభినివేసనం పవత్తేన్తి. అనుసేన్తీతి థామగతా హుత్వా అప్పహానభావేన అనుసేన్తి. తదుభయన్తి తణ్హాదిట్ఠిద్వయం. న ఉపగచ్ఛతీతి ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా తణ్హాదిట్ఠిగతియా న ఉపసఙ్కమతి న అల్లీయతి. న ఉపాదియతీతి న దళ్హగ్గాహం గణ్హాతి. న అధిట్ఠాతీతి న తణ్హాదిట్ఠిగాహేన అధిట్ఠాయ పవత్తతి. అత్తనియగాహో నామ సతి అత్తగాహే హోతీతి వుత్తం ‘‘అత్తా మే’’తి. ఇదం దుక్ఖగ్గహణం ఉపాదానక్ఖన్ధాపస్సయం తబ్బినిముత్తస్స దుక్ఖస్స అభావాతి వుత్తం ‘‘దుక్ఖమేవాతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధమత్తమేవా’’తి. ‘‘సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖా’’తి (దీ. ని. ౨.౩౮౭; మ. ని. ౧.౧౨౦; ౩.౩౭౩; విభ. ౧౯౦) హి వుత్తం. కఙ్ఖం న కరోతీతి సంసయం న ఉప్పాదేతి సబ్బసో విచికిచ్ఛాయ సముచ్ఛిన్దనతో.
న పరప్పచ్చయేనాతి పరస్స అసద్దహనేన. మిస్సకసమ్మాదిట్ఠిం ఆహాతి నామరూపపరిచ్ఛేదతో పట్ఠాయ సమ్మాదిట్ఠియా వుత్తత్తా లోకియలోకుత్తరమిస్సకం సమ్మాదిట్ఠిం అవోచ. నికూటన్తోతి నిహీనన్తో. నిహీనపరియాయో హి అయం నికూట-సద్దో. తేనాహ ‘‘లామకన్తో’’తి. పఠమకన్తి చ గరహాయం క-సద్దో. సబ్బం నత్థీతి యథాసఙ్ఖతం భఙ్గుప్పత్తియా నత్థి ఏవ, సబ్బం నత్థి ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతీతి అధిప్పాయో. సబ్బమత్థీతి చ యథా అసఙ్ఖతం అత్థి విజ్జతి, సబ్బకాలం ఉపలబ్భతీతి అధిప్పాయో. సబ్బన్తి చేత్థ సక్కాయసబ్బం వేదితబ్బం ‘‘సబ్బధమ్మమూలపరియాయ’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧) వియ. తఞ్హి పరిఞ్ఞాఞాణానం పచ్చయభూతం. ఇతి-సద్దో నిదస్సనే. కిం నిదస్సేతి? అత్థి-సద్దేన వుత్తం. ‘‘అత్థిత’’న్తి నిచ్చతం. సస్సతగ్గాహో హి ఇధ పఠమో అన్తోతి అధిప్పేతో. ఉచ్ఛేదగ్గాహో దుతియోతి తదుభయవినిముత్తా చ ఇదప్పచ్చయతా. ఏత్థ చ ఉప్పన్ననిరోధకథనతో సస్సతతం, నిరుజ్ఝన్తానం అసతి నిబ్బానప్పత్తియం యథాపచ్చయం పునూపగమనకథనతో ఉచ్ఛేదతఞ్చ అనుపగమ్మ మజ్ఝిమేన భగవా ధమ్మం దేసేతి ఇదప్పచ్చయతానయేన. తేన వుత్తం ‘‘ఏతే…పే… అన్తే’’తిఆది.
కచ్చానగోత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. ధమ్మకథికసుత్తవణ్ణనా
౧౬. నిబ్బిన్దనత్థాయాతి నిబ్బిదానుపస్సనాపటిలాభాయ. సా హి జరామరణసీసేన వుత్తేసు సఙ్ఖతధమ్మేసు నిబ్బిన్దనాకారేన పవత్తతి. విరజ్జనత్థాయాతి విరాగానుపస్సనాపటిలాభాయ. సీలతో పట్ఠాయాతి వివట్టసన్నిస్సితసీలసమాదానతో పట్ఠాయ. సోతాపత్తియఙ్గేహి సమన్నాగతో వివట్టసన్నిస్సితసీలే పతిట్ఠితో ఉపాసకోపి పగేవ చతుపారిసుద్ధిసీలే పతిట్ఠితో భిక్ఖు సమ్మాపటిపన్నో నామ. తేనాహ ‘‘యావ అరహత్తమగ్గా పటిపన్నోతి వేదితబ్బో’’తి. నిబ్బానధమ్మస్సాతి నిబ్బానావహస్స అరియస్స మగ్గస్స. అనురూపసభావభూతన్తి నిబ్బానాధిగమస్స అనుచ్ఛవికసభావభూతం. నిబ్బిదాతి ఇమినా వుట్ఠానగామినిపరియోసానం విపస్సనం వదతి. విరాగా నిరోధాతి పదద్వయేన అరియమగ్గం, ఇతరేన ఫలం. ఏత్థాతి ఇమస్మిం సుత్తే. ఏకేన నయేనాతి పఠమేన నయేన. తత్థ హి భగవా తేన భిక్ఖునా ధమ్మకథికలక్ఖణం పుచ్ఛితో తం మత్థకం పాపేత్వా విస్సజ్జేసి. యో హి విపస్సనం మగ్గం అనుపాదావిముత్తిం పాపేత్వా కథేతుం సక్కోతి, సో ఏకన్తధమ్మకథికో. తేనాహ ‘‘ధమ్మకథికస్స పుచ్ఛా కథితా’’తి. ద్వీహీతి దుతియతతియనయేహి. తన్తి పుచ్ఛం. విసేసేత్వాతి విసిట్ఠం కత్వా. యథాపుచ్ఛితమత్తమేవ అకథేత్వా అపుచ్ఛితమ్పి అత్థం దస్సేన్తో ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తిం అనుపాదాయ విముత్తిసఙ్ఖాతం విసేసం పాపేత్వా. భగవా హి అప్పం యాచితో బహుం దేన్తో ఉళారపురిసో వియ ధమ్మకథికలక్ఖణం పుచ్ఛితో పటిచ్చసముప్పాదముఖేన తఞ్చేవ తతో చ ఉత్తరిం ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తిం అనుపాదావిముత్తఞ్చ విస్సజ్జేసి. తత్థ ‘‘నిబ్బిదాయ…పే… ధమ్మం దేసేతీ’’తి ఇమినా ధమ్మదేసనం వాసనాభాగియం కత్వా దస్సేసి. ‘‘నిరోధాయ పటిపన్నో హోతీ’’తి ఇమినా నిబ్బేధభాగియం, ‘‘అనుపాదావిముత్తో హోతీ’’తి ఇమినా దేసనం అసేక్ఖభాగియం కత్వా దస్సేసి. తేనాహ ‘‘సేక్ఖాసేక్ఖభూమియో నిద్దిట్ఠా’’తి.
ధమ్మకథికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. అచేలకస్సపసుత్తవణ్ణనా
౧౭. లిఙ్గేన అచేలకోతి పబ్బజితలిఙ్గేన అచేలకో. తేన అచేలకచరణేన అచేలో, న నిచ్చేలతామత్తేనాతి దస్సేతి. నామేనాతి గోత్తనామేన కస్సపోతి. దేసేతి పవేదేతి సంసయవిగమనం ఏతేనాతి దేసో, నిచ్ఛయహేతూతి ఆహ ‘‘కిఞ్చిదేవ దేస’’న్తిఆది. సో హి సంసయవిగమనం కరోతీతి కారణం. ఓకాసన్తి అవసంసన్దనపదేసం. తేనాహ ‘‘ఖణం కాల’’న్తి. అన్తరఘరం అన్తోనివేసనం. అన్తరే ఘరాని ఏతస్సాతి అన్తరఘరం, అన్తోగామో. యదాకఙ్ఖసీతి యం ఆకఙ్ఖసి. ఇతి భగవా సబ్బఞ్ఞుపవారణాయ పవారేతి. తేనాహ ‘‘యం ఇచ్ఛసీ’’తి. యదాకఙ్ఖసీతి యం ఆకఙ్ఖసి, కస్సప, తిక్ఖత్తుం పటిక్ఖిపన్తోపి పుచ్ఛసి, యం ఆకఙ్ఖసి, తమేవ పుచ్ఛాతి అత్థో.
‘‘యావతతియం పటిక్ఖిపీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘తతియమ్పి ఖో’’తిఆదినా పాఠేన భవితబ్బం. సో పన నయవసేన సంఖిత్తోతి దట్ఠబ్బో. యేన కారణేన భగవా అచేలకస్స తిక్ఖత్తుం యాచాపేత్వా చస్స పఞ్హం కథేసి, తం దస్సేతుం ‘‘కస్మా పనా’’తిఆదిమాహ. గారవజననత్థం యావతతియం పటిక్ఖిపి తఞ్చ ధమ్మస్స సుస్సూసాయ. ధమ్మగరుకా హి బుద్ధా భగవన్తో. సత్తానం ఞాణపరిపాకం ఆగమయమానో యావతతియం యాచాపేతీతి విభత్తివిపరిణామవసేన సాధారణతో పదం యోజేత్వా పున ‘‘ఏత్తకేన కాలేనా’’తి కస్సపస్స వసేన యోజేతబ్బం.
మాతి పటిసేధే నిపాతో. భణీతి పునవచనవసేన కిరియాపదం వదతి. మా ఏవం భణి, కథేసీతి అత్థో. ‘‘ఇతి భగవా అవోచా’’తి పన సఙ్గీతికారవచనం. సయంకతం దుక్ఖన్తి పురిసస్స ఉప్పజ్జమానదుక్ఖం, తేన కతం నామ తస్స కారణస్స పుబ్బే తేనేవ కమ్మస్స ఉపచితత్తాతి అయం నయో అనవజ్జో. దిట్ఠిగతికో పన పఞ్చక్ఖన్ధవినిముత్తం నిచ్చం కారకవేదకలక్ఖణం అత్తానం పరికప్పేత్వా తస్స వసేన ‘‘సయంకతం దుక్ఖ’’న్తి పుచ్ఛతీతి భగవా ‘‘మా హేవ’’న్తి అవోచ, తేనాహ ‘‘సయంకతం దుక్ఖన్తి వత్తుం న వట్టతీ’’తిఆది. ఏత్థ చ యది బాహిరకేహి పరికప్పితో అత్తా నామ కోచి అత్థి, సో చ నిచ్చో, తస్స నిబ్బికారతాయ, పురిమరూపావిజహనతో కస్సచి విసేసాధానస్స కాతుం అసక్కుణేయ్యతాయ అహితతో నివత్తనత్థం, హితే చ వత్తనత్థం ఉపదేసో చ నిప్పయోజనో సియా అత్తవాదినో. కథం వా సో ఉపదేసో పవత్తీయతి? వికారాభావతో. ఏవఞ్చ అత్తనో అజటాకాసస్స వియ దానాదికిరియా హింసాదికిరియా చ న సమ్భవతి, తథా సుఖస్స దుక్ఖస్స చ అనుభవనబన్ధో ఏవ అత్తవాదినో న యుజ్జతి కమ్మబన్ధాభావతో. జాతిఆదీనఞ్చ అసమ్భవతో కుతో విమోక్ఖో. అథ పన ‘‘ధమ్మమత్తం తస్స ఉప్పజ్జతి చేవ వినస్సతి చ. యస్స వసేనాయం కిరియావోహారో’’తి వదేయ్య, ఏవమ్పి పురిమరూపావిజహనేన అవట్ఠితస్స అత్తనో ధమ్మమత్తన్తి న సక్కా సమ్భావేతుం. తే వా పనస్స ధమ్మా అవత్థాభూతా, తతో అఞ్ఞే వా సియుం అనఞ్ఞే వా. యది అఞ్ఞే, న తాహి తస్స ఉప్పన్నాహిపి కోచి విసేసో అత్థి. యో హి కరోతి పటిసంవేదేతి చవతి ఉపపజ్జతి చాతి ఇచ్ఛితం, తస్మా తదత్థో ఏవ యథావుత్తదోసో. కిఞ్చ ధమ్మకప్పనాపి నిరత్థికా సియా. అథ అనఞ్ఞే, ఉప్పాదవినాసవన్తీహి అవత్థాహి అనఞ్ఞస్స అత్తనో తాసం వియ ఉప్పాదవినాససమ్భవతో కుతో నిచ్చతావకాసో. తాసమ్పి వా అత్తనో వియ నిచ్చతాపత్తీతి బన్ధవిమోక్ఖానం అసమ్భవో ఏవాతి న యుజ్జతేవాయం అత్తవాదో. తేనాహ ‘‘అత్తా నామ కోచి దుక్ఖస్స కారకో నత్థీతి దీపేతీ’’తి. పరతోతి ‘‘పరంకతం దుక్ఖ’’న్తిఆదికే పరస్మిం తివిధేపి నయే. అధిచ్చసముప్పన్నన్తి అధిచ్చ యదిచ్ఛాయ కిఞ్చి కారణం కస్సచి వా పుబ్బం వినా సముప్పన్నం. తేనాహ ‘‘అకారణేన యదిచ్ఛాయ ఉప్పన్న’’న్తి. కస్మా ఏవమాహాతి ఏవం వక్ఖమానోతి అధిప్పాయో. అస్సాతి అచేలస్స. అయన్తి భగవన్తం సన్ధాయ వదతి. సోధేన్తోతి సయం విసుద్ధం కత్వా పుచ్ఛితమత్థం ఏవ అత్తనో పుచ్ఛాయ సుద్ధిం దస్సేన్తో. లద్ధియా ‘‘సయంకతం దుక్ఖ’’న్తి మిచ్ఛాగహణస్స పటిసేధనత్థాయ.
సో కరోతీతి సో కమ్మం కరోతి. సో పటిసంవేదయతీతి కారకవేదకానం అనఞ్ఞత్తదస్సనపరం ఏతం, న పన కమ్మకిరియాఫలానం పటిసంవేదనానం సమానకాలతాదస్సనపరం. ఇతీతి నిదస్సనత్థే నిపాతో. ఖోతి అవధారణే. ‘‘సో ఏవా’’తి దస్సితో. అనియతాదేసా హి ఏతే నిపాతా. ఆదితోతి భుమ్మత్థే నిస్సక్కవచనన్తి ఆహ ‘‘ఆదిమ్హియేవా’’తి. ‘‘సయంకతం దుక్ఖ’’న్తి లద్ధియా పగేవ ‘‘సో కరోతి, సో పటిసంవేదయతీ’’తి సఞ్ఞాచిత్తవిపల్లాసా భవన్తి. సఞ్ఞావిపల్లాసతో హి చిత్తవిపల్లాసో, చిత్తవిపల్లాసతో దిట్ఠివిపల్లాసో, తేనాహ ‘‘ఏవం సతి పచ్ఛా సయంకతం దుక్ఖన్తి అయం లద్ధి హోతీ’’తి. ఏవం సతి సఞ్ఞాచిత్తవిపల్లాసానం బ్రూహితో మిచ్ఛాభినివేసో, యదిదం ‘‘సయంకతం దుక్ఖ’’న్తి లద్ధి. తస్మా పటినిస్సజ్జేతుం పాపకం దిట్ఠిగతన్తి దస్సేతి. తేనాహ భగవా ‘‘సయంకతం…పే… ఏతం పరేతీ’’తి. వట్టదుక్ఖం అధిప్పేతం అవిసేసతో అత్థీతి చ వుత్తత్తా. సస్సతం సస్సతగాహం దీపేతి పరేసం పకాసేతి, తథాభూతో చ సస్సతం దళ్హగ్గాహం గణ్హాతీతి. తస్సాతి దిట్ఠిగతికస్స. తం ‘‘సయంకతం దుక్ఖ’’న్తి ఏవం పవత్తం విపరీతదస్సనం. ఏతం సస్సతగ్గహణం. పరేతి ఉపేతి. తేనాహ ‘‘కారకఞ్చ…పే… అత్థో’’తి. ఏకమేవ గణ్హన్తన్తి సతిపి వత్థుభేదే అయోనిసో ఉప్పజ్జనేన ఏకమేవ కత్వా గణ్హన్తం.
ఇధ ‘‘ఆదిమ్హియేవా’’తి పదే. ‘‘పరంకతం దుక్ఖ’’న్తి లద్ధియా పగేవాతిఆదినా హేత్థ వుత్తనయానుసారేన అత్థో వేదితబ్బో. అయఞ్హేత్థ యోజనా – ‘‘పరంకతం దుక్ఖ’’న్తి లద్ధియా పగేవ అఞ్ఞో కరోతి, అఞ్ఞో పటిసంవేదయతీతి సఞ్ఞాచిత్తవిపల్లాసా భవన్తీతి సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం. ఏవం సతీతి ఏవం ముదుకే ఉచ్ఛేదవిపల్లాసే పఠముప్పన్నే సతి పచ్ఛా ‘‘పరంకతం దుక్ఖ’’న్తి అయం లద్ధి హోతీతి సమ్బన్ధో. కారకోతి కమ్మస్స కారకో. తేన కతన్తి కమ్మకారకేన కతం. కమ్మునా హి ఫలస్స వోహారో అభేదోపచారకత్తా. ఏవన్తి దిట్ఠిసహగతా వేదనా సాతసభావా కిలేసపరిళాహాదినా సపరిస్సయా సఉపాయాసా, ఏవం. ‘‘పగేవ ఇతరే’’తి వుత్తవేదనాయ అభితున్నస్స విద్ధస్స. ‘‘వుత్తనయేన యోజేతబ్బ’’న్తి వత్వా తం యోజనం దస్సేన్తో ‘‘తత్రాయ’’న్తిఆదిమాహ. ఉచ్ఛేదన్తి సతో సత్తస్స ఉచ్ఛేదం వినాసం, విభవన్తి అత్థో. అసతో హి వినాసాసమ్భవతో అత్థిభావనిబన్ధనో ఉచ్ఛేదో. యథా హేతుఫలభావేన పవత్తమానానం సభావధమ్మానం సతిపి ఏకసన్తానపరియాపన్నానం భిన్నసన్తతిపతితేహి విసేసే హేతుఫలానం పరమత్థతో అవినాభావత్తా భిన్నసన్తానపతితానం వియ అచ్చన్తభేదసన్నిట్ఠానేన నానత్తనయస్స మిచ్ఛాగహణం ఉచ్ఛేదాభినివేసస్స కారణం. ఏవం హేతుఫలభూతానం ధమ్మానం విజ్జమానేపి సభావభేదే ఏకసన్తతిపరియాపన్నతాయ ఏకత్తనయేన అచ్చన్తాభేదగహణమ్పి కారణమేవాతి దస్సేతుం ‘‘సత్తస్సా’’తి వుత్తం పాళియం. సన్తానవసేన హి వత్తమానేసు ఖన్ధేసు ఘనవినిబ్భోగాభావేన ఏకత్తగహణనిబన్ధనో సత్తగ్గాహో, సత్తస్స చ అత్థిభావగ్గాహనిబన్ధనో ఉచ్ఛేదగ్గాహో, యావాయం అత్తా న ఉచ్ఛిజ్జతి, తావాయం విజ్జతియేవాతి గహణతో నిరుదయవినాసో ఇధ ఉచ్ఛేదోతి అధిప్పేతోతి ‘‘ఉచ్ఛేద’’న్తి వుత్తం. విసేసేన నాసో వినాసో, అభావో. సో పన మంసచక్ఖుపఞ్ఞాచక్ఖూనం దస్సనపథాతిక్కమోయేవ హోతీతి వుత్తం ‘‘అదస్సన’’న్తి. అదస్సనే హి నాససద్దో లోకే నిరుళ్హోతి. సభావవిగమో సభావాపగమో విభవో. యో హి నిరుదయవినాసేన ఉచ్ఛిజ్జతి, న సో అత్తనో సభావేన తిట్ఠతి.
ఏతే తేతి వా యే ఇమే తయా ‘‘సయంకతం దుక్ఖ’’న్తి చ పుట్ఠేన మయా ‘‘సో కరోతి, సో పటిసంవేదయతీ’’తిఆదినా, ‘‘అఞ్ఞో కరోతి, అఞ్ఞో పటిసంవేదయతీ’’తిఆదినా చ పటిక్ఖిత్తా సస్సతుచ్ఛేదసఙ్ఖాతా అన్తా, తే ఉభో అన్తేతి యోజనా. అథ వా ఏతే తేతి యత్థ పుథూ అఞ్ఞతిత్థియా అనుపచితఞాణసమ్భారతాయ పరమగమ్భీరం సణ్హం సుఖుమం సుఞ్ఞతం అప్పజానన్తా సస్సతుచ్ఛేదే నిముగ్గా సీసం ఉక్ఖిపితుం న విసహన్తి, ఏతే తే ఉభో అన్తే అనుపగమ్మాతి యోజనా. దేసేతీతి పఠమం తావ అనఞ్ఞసాధారణే పటిపత్తిధమ్మే ఞాణానుభావేన మజ్ఝిమాయ పటిపదాయ ఠితో, కరుణానుభావేన దేసనాధమ్మే మజ్ఝిమాయ పటిపదాయ ఠితో ధమ్మం దేసేతి. ఏత్థ హీతి హి-సద్దో హేతుఅత్థో. యస్మా కారణతో…పే… నిద్దిట్ఠో, తస్మా మజ్ఝిమాయ పటిపదాయ ఠితో ధమ్మం దేసేతీతి యోజనా. కారణతో ఫలం దీపితన్తి యోజనా, అభిధేయ్యానురూపఞ్హి లిఙ్గవచనాని హోన్తి. అస్సాతి ఫలస్స. న కోచి కారకో వా వేదకో వా నిద్దిట్ఠో, అఞ్ఞదత్థు పటిక్ఖిత్తో హేతుఫలమత్తతాదస్సనతో కేవలం దుక్ఖక్ఖన్ధగహణతోతి. ఏత్తావతాతి ‘‘ఏతే తే, కస్సప…పే… దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి ఏత్తకేన తావ పదేన. సేసపఞ్హాతి ‘‘సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ దుక్ఖ’’న్తిఆదికా సేసా చత్తారో పఞ్హా. అట్ఠకథాయం పన ‘‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, నత్థి దుక్ఖ’’న్తి పఞ్హో పాళియం సరూపేనేవ పటిక్ఖిత్తోతి న ఉద్ధతో. పటిసేధితా హోన్తీతి తతియపఞ్హో, తావ పఠమదుతియపఞ్హపటిక్ఖేపేనేవ పటిక్ఖిత్తో, సో హి పఞ్హో విసుం విసుం పటిక్ఖేపేన ఏకజ్ఝం పటిక్ఖేపేన చ. తేనాహ ‘‘ఉభో…పే… పటిక్ఖిత్తో’’తి. ఏత్థ చ యస్స అత్తా కారకో వేదకో వా ఇచ్ఛితో, తేన విపరిణామధమ్మో అత్తా అనుఞ్ఞాతో హోతి. తథా చ సతి అనుపుబ్బధమ్మప్పవత్తియా రూపాదిధమ్మానం వియ, సుఖాదిధమ్మానం వియ చస్స పచ్చయాయత్తవుత్తితాయ ఉప్పాదవన్తతా ఆపజ్జతి. ఉప్పాదే చ సతి అవస్సంభావీ నిరోధోతి అనవకాసా నిచ్చతాతి. తస్స ‘‘సయంకత’’న్తి పఠమపఞ్హపటిక్ఖేపో పచ్ఛా చే అత్తనో నిరుళ్హస్స సముదయో హోతీతి పుబ్బే వియ అనేన భవితబ్బం, పుబ్బే వియ వా పచ్ఛాపి. సేసపఞ్హాతి తతియపఞ్హాదయో. తతియపఞ్హో పటిక్ఖిత్తోతి ఏవఞ్చ తతియపఞ్హో పటిక్ఖిత్తో వేదితబ్బో – ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా సతతం సమితం పచ్చయాయత్తస్స దీపనేన దుక్ఖస్స అధిచ్చసముప్పన్నతా పటిక్ఖిత్తా, తతో ఏవ తస్స అజాననఞ్చ పటిక్ఖిత్తం. తేనాహ భగవా ‘‘ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౨౬; సం. ని. ౨.౩౯-౪౦; మహావ. ౧; ఉదా. ౧).
యం పరివాసం సమాదియిత్వా పరివసతీతి యోజనా. వచనసిలిట్ఠతావసేనాతి ‘‘భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం లభేయ్యం ఉపసమ్పద’’న్తి యాచన్తేన తేన వుత్తవచనసిలిట్ఠతావసేన. గామప్పవేసనాదీనీతి ఆది-సద్దేన నాతిదివాపటిక్కమనం, నవేసియాదిగోచరతా, సబ్రహ్మచారీనం కిచ్చేసు దక్ఖతాది, ఉద్దేసాదీసు తిబ్బచ్ఛన్దతా, తిత్థియానం అవణ్ణభణనే అత్తమనతా, బుద్ధాదీనం అవణ్ణభణనే అనత్తమనతా, తిత్థియానం వణ్ణభణనే అనత్తమనతా, బుద్ధాదీనం వణ్ణభణనే అత్తమనతాతి (మహావ. ౮౭) ఇమేసం సఙ్గహో. అట్ఠ వత్తానీతి ఇమాని అట్ఠ తిత్థియవత్తాని పూరేన్తేన. ఏత్థ చ నాతికాలేన గామప్పవేసనా తత్థ విసుద్ధకాయవచీసమాచారేన పిణ్డాయ చరిత్వా నాతిదివాపటిక్కమనన్తి ఇదమేకం వత్తం.
అయమేత్థ పాఠోతి ఏతస్మిం కస్సపసుత్తే అయం పాఠో. అఞ్ఞత్థాతి సీహనాదసుత్తాదీసు (దీ. ని. ౧.౪౦౨-౪౦౩). ఘంసిత్వా కోట్టేత్వాతి యథా సువణ్ణం నిఘంసిత్వా అధికరణియా కోట్టేత్వా నిద్దోసమేవ గయ్హతి, ఏవం పరివాసవత్తచరణేన ఘంసిత్వా సుద్ధభావవీమంసనేన కోట్టేత్వా సుద్ధో ఏవ అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో ఇధ గయ్హతి. తిబ్బచ్ఛన్దతన్తి సాసనం అనుపవిసిత్వా బ్రహ్మచరియవాసే తిబ్బచ్ఛన్దతం దళ్హతరాభిరుచితం. అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆమన్తేసీతి నామగోత్తేన అపాకటం ఏకం భిక్ఖుం ఆణాపేసి ఏహిభిక్ఖుఉపసమ్పదాయ ఉపనిస్సయాభావతో. గణే నిసీదిత్వాతి భిక్ఖూ అత్తనో సన్తికే పత్తాసనవసేన గణే నిసీదిత్వా.
అచేలకస్సపసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. తిమ్బరుకసుత్తవణ్ణనా
౧౮. యస్మా తిమ్బరుకో ‘‘వేదనా అత్తా. అత్తావ వేదయతీ’’తి ఏవంలద్ధికో, తస్మా తాయ లద్ధియా ‘‘సయంకతం సుఖదుక్ఖ’’న్తి వదతి, తం పటిసంహరితుం భగవా ‘‘సా వేదనా’’తిఆదిం అవోచ. తేనాహ ‘‘సా వేదనాతిఆది సయంకతం సుఖదుక్ఖన్తి లద్ధియా నిసేధనత్థం వుత్త’’న్తి. ఏత్థాపీతి ఇమస్మిమ్పి సుత్తే. తత్రాతి యం వుత్తం ‘‘సా వేదనా…పే… సుఖదుక్ఖ’’న్తి, తస్మిం పాఠే. ఆదిమ్హియేవాతి ఏత్థ భుమ్మవచనేన ‘‘ఆదితో’’తి తో-సద్దో న నిస్సక్కవచనే. ఏవ-కారేన ఖో-సద్దో అవధారణేతి దస్సేతి. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం అనన్తరసుత్తే వుత్తమేవ. తత్థ పన ‘‘వేదనాతో అఞ్ఞో అత్తా, వేదనాయ కారకో’’తి లద్ధికస్స దిట్ఠిగతికస్స వాదో పటిక్ఖిత్తో, ఇధ ‘‘వేదనా అత్తా’’తి ఏవంలద్ధికస్సాతి అయమేవ విసేసో. తేనాహ ‘‘ఏవఞ్హి సతి వేదనాయ ఏవ వేదనా కతా హోతీ’’తిఆది. ఇమిస్సాతి యాయ వేదనాయ సుఖదుక్ఖం కతం, ఇమిస్సా. పుబ్బేపీతి సస్సతాకారతో పుబ్బేపి. పురిమఞ్హి అత్థన్తి అనన్తరసుత్తే వుత్తం అత్థం. అట్ఠకథాయన్తి పోరాణట్ఠకథాయం. తన్తి పురిమసుత్తే వుత్తమత్థం. అస్సాతి ఇమస్స సుత్తస్స. యస్మా తిమ్బరుకో ‘‘వేదనావ అత్తా’’తి గణ్హాతి, తస్మా వుత్తం ‘‘అహం సా వేదనా…పే… న వదామీ’’తి.
అఞ్ఞా వేదనాతిఆదీసుపి యం వత్తబ్బం, తం అనన్తరసుత్తే వుత్తనయమేవ. కారకవేదనాతి కత్తుభూతవేదనా. వేదనాసుఖదుక్ఖన్తి వేదనాభూతసుఖదుక్ఖం కథితం, న వట్టసుఖదుక్ఖం. ‘‘విపాకసుఖదుక్ఖమేవ వట్టతీ’’తి వుత్తం ‘‘సయంకతం సుఖం దుక్ఖ’’న్తిఆదివచనతో.
తిమ్బరుకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. బాలపణ్డితసుత్తవణ్ణనా
౧౯. అవిజ్జా నీవరణా భవాది-ఆదీనవస్స నివారితపటిచ్ఛాదికా ఏతస్సాతి అవిజ్జానీవరణో, అవిజ్జాయ నివుతోతి ఆహ ‘‘అవిజ్జాయ నివారితస్సా’’తి. అయం కాయోతి బాలస్స అప్పహీనకిలేసస్స పచ్చుప్పన్నం అత్తభావం రక్ఖం కత్వా అవిజ్జాయ పటిచ్ఛాదితాదీనవే అయాథావదస్సనవసేన తణ్హాయ పటిలద్ధచిత్తస్స తంతంభవూపగా సఙ్ఖారా సఙ్ఖరీయన్తి. తేహి చ అత్తభావస్స అభినిబ్బత్తి, తస్మా అయఞ్చ అవిజ్జాయ కాయో నిబ్బత్తోతి. అస్సాతి బాలస్స. అయం అత్థోతి ‘‘అయం కాయో నామరూపన్తి చ వుత్తో’’తి అత్థో దీపేతబ్బో ఉపాదానక్ఖన్ధసళాయతనసఙ్గహతో తేసం ధమ్మానం. ఏవమేతం ద్వయన్తి ఏవం అవిజ్జాయ నివారితత్తా, తణ్హాయ చ సంయుత్తత్తా ఏవం సపరసన్తానగతసవిఞ్ఞాణకకాయసఙ్ఖాతం ద్వయం హోతి. అఞ్ఞత్థాతి సుత్తన్తరేసు. ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౦౪, ౪౦౦; ౩.౪౨౧, ౪౨౫-౪౨౬; సం. ని. ౨.౪౩-౪౫; ౪.౬౦-౬౧; కథా. ౪౬౫, ౪౬౭) అజ్ఝత్తికబాహిరాయతనాని భిన్దిత్వా చక్ఖురూపాదిద్వయాని పటిచ్చ చక్ఖుసమ్ఫస్సాదయో వుత్తా, ఇధ పన అభిన్దిత్వా ఛ అజ్ఝత్తికబాహిరాయతనాని పటిచ్చ చక్ఖుసమ్ఫస్సాదయో వుత్తా ‘‘ద్వయం పటిచ్చ ఫస్సో’’తి, తస్మా మహాద్వయం నామ కిరేతం అనవసేసతో అజ్ఝత్తికబాహిరాయతనానం గహితత్తా. అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనానీతి ఏత్థాపి హి సళాయతనాని సఙ్గహితానేవ. ఫస్సకారణానీతి ఫస్సపవత్తియా పచ్చయాని. యేహీతి హేతుదస్సనమత్తన్తి ఆహ ‘‘యేహి కారణభూతేహీ’’తి. ఫస్సో ఏవ ఫుసనకిచ్చో, న ఫస్సాయతనానీతి వుత్తం ‘‘ఫస్సేన ఫుట్ఠో’’తి. పరిపుణ్ణవసేనాతి అవేకల్లవసేన. అపరిపుణ్ణాయతనానం హీనాని ఫస్సస్స కారణాని హోన్తి, తేసం వియాతి ‘‘ఏతేసం వా అఞ్ఞతరేనా’’తి వుత్తం. కాయనిబ్బత్తనాదిమ్హీతి సవిఞ్ఞాణకస్స కాయస్స నిబ్బత్తనం కాయనిబ్బత్తనం, కాయో వా నిబ్బత్తతి ఏతేనాతి కాయనిబ్బత్తనం, కిలేసాభిసఙ్ఖారా. ఆదిసద్దేన ఫస్ససళాయతనాదిసఙ్గహో. అధికం పయసతి పయుఞ్జతి ఏతేనాతి అధిప్పయాసో, విసేసకారణన్తి ఆహ ‘‘అధికపయోగో’’తి.
భగవా అమ్హాకం ఉప్పాదకభావేన మూలభావేన భగవంమూలకా. ఇమే ధమ్మాతి ఇమే కారణధమ్మా. యేహి మయం బాలపణ్డితానం సమానేపి కాయనిబ్బత్తనాదిమ్హి విసేసం జానేయ్యామ, తేనాహ ‘‘పుబ్బే కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధేన ఉప్పాదితా’’తిఆది. ఆజానామాతి అభిముఖం పచ్చక్ఖతో జానామ. పటివిజ్ఝామాతి తస్సేవ వేవచనం, అధిగచ్ఛామాతి అత్థో. నేతాతి అమ్హాకం సన్తానే పాపేతా. వినేతాతి యథా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో హోతి, ఏవం విసేసతో నేతా, తదఙ్గవినయాదివసేన వా వినేతా. అనునేతాతి అనురూపం నేతా. అన్తరన్తరా యథాధమ్మపఞ్ఞత్తియా పఞ్ఞాపితానం ధమ్మానం అనురూపతో దస్సనం హోతీతి ఆహ ‘‘యథాసభావతో …పే… దస్సేతా’’తి. ఆపాథం ఉపగచ్ఛన్తానం భగవా పటిసరణం సమోసరణట్ఠానన్తి భగవంపటిసరణా ధమ్మా. తేనాహ ‘‘చతుభూమకధమ్మా’’తిఆది. పటిసరతి పటివిజ్ఝతీతి పటిసరణం, తస్మా పటివిజ్ఝనవసేన భగవా పటిసరణం ఏతేసన్తి భగవంపటిసరణా. తేనాహ ‘‘అపి చా’’తిఆది. ఫస్సో ఆగచ్ఛతీతి పటివిజ్ఝనకవసేన ఫస్సో ఞాణస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తోయేవ సో అత్థతో ‘‘అహం కిన్నామో’’తి నామం పుచ్ఛన్తో వియ, భగవా చస్స నామం కరోన్తో వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘అహం భగవా’’తిఆది. ఉపట్ఠాతూతి ఞాణస్స పచ్చుపట్ఠాతు. భగవన్తంయేవ పటిభాతూతి భగవతో ఏవ భాగో హోతు, భగవావ నం అత్తనో భాగం కత్వా విస్సజ్జేతూతి అత్థో, భగవతో భాగో యదిదం ధమ్మస్స అక్ఖానం, అమ్హాకం పన సవనం భాగోతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. ఏవఞ్హి సద్దలక్ఖణేన సమేతి. కేచి పన పటిభాతూతి అత్థం వదన్తి ఞాణేన దిస్సతు దేసీయతూతి వా అత్థో. తేనాహ ‘‘తుమ్హేయేవ నో కథేత్వా దేథాతి అత్థో’’తి.
బాలస్స పణ్డితస్స చ కాయస్స నిబ్బత్తియా పచ్చయభూతా అవిజ్జా చ తణ్హా చ. తేనాహ ‘‘కమ్మం…పే… నిరుద్ధా’’తి. జవాపేత్వాతి గహితజవనం కత్వా, యథా పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢితుం సమత్థం హోతి, ఏవం కత్వా. యది నిరుద్ధా, కథం అప్పహీనాతి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యథా పనా’’తిఆది. భవతి హి తంసదిసేపి తబ్బోహారో యథా ‘‘సా ఏవ తిత్తిరీ, తానేవ ఓసధాని, తస్సేవ కమ్మస్స విపాకావసేసేనా’’తి చ. దుక్ఖక్ఖయాయాతి తదత్థవిసేసనత్థన్తి ఆహ ‘‘ఖయత్థాయా’’తి. పటిసన్ధికాయన్తి పటిసన్ధిగహణపుబ్బకం కాయం. పాళియం ‘‘బాలేనా’’తి కరణవచనం నిస్సక్కేతి ఆహ ‘‘బాలతో’’తి. భావినా సహ పటిసన్ధినా సప్పటిసన్ధికో. యో పన ఏకన్తతో తేనత్తభావేన అరహత్తం పత్తుం భబ్బో, సో భావినా పటిసన్ధినా ‘‘అప్పటిసన్ధికో’’తి, తతో విసేసనత్థం ‘‘సప్పటిసన్ధికో’’తి వుత్తం. కిఞ్చాపి వుత్తం, సో చ యావ అరియభూమిం న ఓక్కమతి, తావ బాలధమ్మసమఙ్గీ ఏవాతి కత్వా ‘‘సబ్బోపి పుథుజ్జనో బాలో’’తి వుత్తం. తథా హి ‘‘అప్పటిసన్ధికో ఖీణాసవో పణ్డితో’’తి ఖీణాసవ-సద్దేన అప్పటిసన్ధికో విసేసితో. యది ఏవం సేక్ఖా కథన్తి ఆహ ‘‘సోతాపన్నా’’తిఆది. తే హి సిఖాపత్తపణ్డిచ్చభావలక్ఖణాభావతో పణ్డితాతి న వత్తబ్బా ఖీణాసవా వియ, బలవతరానం పన బాలధమ్మానం పహీనత్తా బాలాతిపి న వత్తబ్బా పుథుజ్జనా వియ. భజియమానా పన చతుసచ్చసమ్పటివేధం ఉపాదాయ పణ్డితపక్ఖం భజన్తి, న బాలపక్ఖం వుత్తకారణేనాతి.
బాలపణ్డితసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. పచ్చయసుత్తవణ్ణనా
౨౦. సబ్బమ్పి సఙ్ఖతం అప్పటిచ్చ ఉప్పన్నం నామ నత్థీతి పచ్చయధమ్మోపి అత్తనో పచ్చయధమ్మం ఉపాదాయ పచ్చయుప్పన్నో, తథా పచ్చయుప్పన్నధమ్మోపి అత్తనో పచ్చయుప్పన్నం ఉపాదాయ పచ్చయధమ్మోతి యథారహం ధమ్మానం పచ్చయపచ్చయుప్పన్నతా. యేసం వినేయ్యానం పటిచ్చసముప్పాదదేసనాయేవ సుబోధతో ఉపట్ఠాతి, తేసం వసేన సుట్ఠు విభాగం కత్వా పటిచ్చసముప్పాదో దేసితో. యేసం పన వినేయ్యానం తదుభయస్మిం విభజ్జ సుతే ఏవ ధమ్మాభిసమయో హోతి, తే సన్ధాయ భగవా తదుభయం విభజ్జ దస్సేన్తో ‘‘పటిచ్చసముప్పాదఞ్చ వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి పటిచ్చసముప్పన్నే చ ధమ్మే’’తి ఇమం దేసనం ఆరభీతి ఇమమత్థం విభావేన్తో ‘‘సత్థా ఇమస్మిం సుత్తే’’తిఆదిమాహ. పచ్చయస్స భావో పచ్చయత్తం, పచ్చయనిబ్బత్తతా. అసభావధమ్మే న లబ్భతీతి ‘‘సభావధమ్మే’’తి వుత్తం. నను చ జాతి జరా మరణఞ్చ సభావధమ్మో న హోతి, యేసం పన ఖన్ధానం జాతి జరా మరణఞ్చ, తే ఏవ సభావధమ్మా, అథ కస్మా దేసనాయ తే గహితాతి? నాయం దోసో, జాతి జరా మరణఞ్హి పచ్చయనిబ్బత్తానం సభావధమ్మానం వికారమత్తం, నఞ్ఞేసం, తస్మా తే గహితాతి. ఉప్పాదా వా తథాగతానన్తి న వినేయ్యపుగ్గలానం మగ్గఫలుప్పత్తి వియ జాతిపచ్చయా జరామరణుప్పత్తి తథాగతుప్పాదాయత్తా, అథ ఖో సా తథాగతానం ఉప్పాదేపి అనుప్పాదేపి హోతియేవ. తస్మా సా కామం అసఙ్ఖతా వియ ధాతు న నిచ్చా, తథాపి ‘‘సబ్బకాలికా’’తి ఏతేన జాతిపచ్చయతో జరామరణుప్పత్తీతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘జాతియేవ జరామరణస్స పచ్చయో’’తి. జాతిపచ్చయాతి చ జాతిసఙ్ఖాతపచ్చయా. హేతుమ్హి నిస్సక్కవచనం. ఠితావ సా ధాతు, యాయం ఇదప్పచ్చయతా జాతియా జరామరణస్స పచ్చయతా తస్స బ్యభిచారాభావతో. ఇదాని న కదాచి జాతి జరామరణస్స పచ్చయో న హోతి హోతియేవాతి జరామరణస్స పచ్చయభావే నియమేతి. ఉభయేనపి యథావుత్తస్స పచ్చయభావో యత్థ హోతి, తత్థ అవస్సంభావితం దస్సేతి. తేనాహ భగవా ‘‘ఠితావ సా ధాతూ’’తి. ద్వీహి పదేహి. తిట్ఠన్తీతి యస్స వసేన ధమ్మానం ఠితి, సా ఇదప్పచ్చయతా ధమ్మట్ఠితతా. ధమ్మేతి పచ్చయుప్పన్నే ధమ్మే. నియమేతి విసేసేతి. హేతుగతవిసేససమాయోగో హి హేతుఫలస్స ఏవం ధమ్మతానియామో ఏవాతి.
అపరో నయో – ఠితావ సా ధాతూతి యాయం జరామరణస్స ఇదప్పచ్చయతా ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి, ఏసా ధాతు ఏస సభావో. తథాగతానం ఉప్పాదతో పుబ్బే ఉద్ధఞ్చ అప్పటివిజ్ఝియమానో, మజ్ఝే చ పటివిజ్ఝియమానో న తథాగతేహి ఉప్పాదితో, అథ ఖో సమ్భవన్తస్స జరామరణస్స సబ్బకాలం జాతిపచ్చయతో సమ్భవోతి ఠితావ సా ధాతు, కేవలం పన సయమ్భుఞాణేన అభిసమ్బుజ్ఝనతో ‘‘అయం ధమ్మో తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో’’తి పవేదనతో చ తథాగతో ‘‘ధమ్మసామీ’’తి వుచ్చతి, న అపుబ్బస్స ఉప్పాదనతో. తేన వుత్తం ‘‘ఠితావ సా ధాతూ’’తి. సా ఏవ ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి ఏత్థ విపల్లాసాభావతో ఏవం అవబుజ్ఝమానస్స ఏతస్స సభావస్స, హేతునో వా తథేవ భావతో ఠితతాతి ధమ్మట్ఠితతా, జాతి వా జరామరణస్స ఉప్పాదట్ఠితి పవత్తఆయూహన-సంయోగ-పలిబోధ-సముదయ-హేతుపచ్చయట్ఠితీతి తదుప్పాదాదిభావేనస్సా ఠితతా ‘‘ధమ్మట్ఠితతా’’తి ఫలం పతి సామత్థియతో హేతుమేవ వదతి. ధారీయతి పచ్చయేహీతి వా ధమ్మో, తిట్ఠతి తత్థ తదాయత్తవుత్తితాయ ఫలన్తి ఠితి, ధమ్మస్స ఠితి ధమ్మట్ఠితి. ధమ్మోతి వా కారణం పచ్చయభావేన ఫలస్స ధారణతో, తస్స ఠితి సభావో, ధమ్మతో చ అఞ్ఞో సభావో నత్థీతి ధమ్మట్ఠితి, పచ్చయో. తేనాహ ‘‘పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’న్తి (పటి. మ. మాతికా ౪). ధమ్మట్ఠితి ఏవ ధమ్మట్ఠితతా. సా ఏవ ధాతు ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి ఇమస్స సభావస్స, హేతునో వా అఞ్ఞథత్తాభావతో, ‘‘న జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి విఞ్ఞాయమానస్స చ తబ్భావాభావతో నియామతా వవత్థితభావోతి ధమ్మనియామతా. ఫలస్స వా జరామరణస్స జాతియా సతి సమ్భవో ధమ్మే హేతుమ్హి ఠితతాతి ధమ్మట్ఠితతా, అసతి అసమ్భవో ధమ్మనియామతాతి ఏవం ఫలేన హేతుం విభావేతి, తం ‘‘ఠితావ సా ధాతూ’’తిఆదినా వుత్తం. ఇమేసం జరామరణాదీనం పచ్చయతాసఙ్ఖాతం ఇదప్పచ్చయతం అభిసమ్బుజ్ఝతి పచ్చక్ఖకరణేన అభిముఖం బుజ్ఝతి యాథావతో పటివిజ్ఝతి, తతో ఏవ అభిసమేతి అభిముఖం సమాగచ్ఛతి, ఆదితో కథేన్తో ఆచిక్ఖతి, ఉద్దిసతీతి అత్థో. తమేవ ఉద్దేసం పరియోసాపేన్తో దేసేతి. యథాఉద్దిట్ఠమత్తం నిద్దిసనవసేన పకారేహి ఞాపేన్తో పఞ్ఞాపేతి. పకారేహి ఏవ పతిట్ఠపేన్తో పట్ఠపేతి. యథానిద్దిట్ఠం పటినిద్దేసవసేన వివరతి విభజతి. వివటఞ్హి విభత్తఞ్చ అత్థం హేతూదాహరణదస్సనేహి పాకటం కరోన్తో ఉత్తానీకరోతి. ఉత్తానీకరోన్తో తథా పచ్చక్ఖభూతం కత్వా నిగమనవసేన పస్సథాతి చాహ.
జాతిపచ్చయా జరామరణన్తిఆదీసూతి జాతిఆదీనం జరామరణపచ్చయభావేసు. తేహి తేహి పచ్చయేహీతి యావతకేహి పచ్చయేహి యం ఫలం ఉప్పజ్జమానారహం, అవికలేహి తేహేవ తస్స ఉప్పత్తి, న ఊనాధికేహీతి. తేనాహ ‘‘అనూనాధికేహేవా’’తి. యథా తం చక్ఖురూపాలోకమనసికారేహి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స సమ్భవోతి. తేన తంతంఫలనిప్ఫాదనే తస్సా పచ్చయసామగ్గియా తప్పకారతా తథతాతి వుత్తాతి దస్సేతి. సామగ్గిన్తి సమోధానం, సమవాయన్తి అత్థో. అసమ్భవాభావతోతి అనుప్పజ్జనస్స అభావతో. తథావిధపచ్చయసామగ్గియఞ్హి సతిపి ఫలస్స అనుప్పజ్జనే తస్సావితథతా సియా. అఞ్ఞధమ్మపచ్చయేహీతి అఞ్ఞస్స ఫలధమ్మస్స పచ్చయేహి. అఞ్ఞధమ్మానుప్పత్తితోతి తతో అఞ్ఞస్స ఫలధమ్మస్స అనుప్పజ్జనతో. న హి కదాచి చక్ఖురూపాలోకమనసికారేహి సోతవిఞ్ఞాణస్స సమ్భవో అత్థి. యది సియా, తస్సా సామగ్గియా అఞ్ఞథతా నామ సియా, న చేతం అత్థీతి ‘‘అనఞ్ఞథతా’’తి వుత్తం. పచ్చయతోతి పచ్చయభావతో. పచ్చయసమూహతోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఇదప్పచ్చయా ఏవ ఇదప్పచ్చయతాతి తా-సద్దేన పదం వడ్ఢితం యథా ‘‘దేవోయేవ దేవతా’’తి, ఇదప్పచ్చయానం సమూహో ఇదప్పచ్చయతాతి సమూహత్థో తాసద్దో యథా ‘‘జనానం సమూహో జనతా’’తి ఇమమత్థం సన్ధాయాహ ‘‘లక్ఖణం పనేత్థ సద్దసత్థతో వేదితబ్బ’’న్తి.
న నిచ్చం సస్సతన్తి అనిచ్చం. జరామరణం న అనిచ్చం సఙ్ఖారానం వికారభావతో అనిప్ఫన్నత్తా, తథాపి ‘‘అనిచ్చ’’న్తి పరియాయేన వుత్తం. ఏస నయో సఙ్ఖతాదీసుపి. సమాగన్త్వా కతం సహితేహేవ పచ్చయేహి నిబ్బత్తేతబ్బతో యథాసభావం సమేచ్చ సమ్భుయ్య పచ్చయేహి కతన్తి సఙ్ఖతం. పచ్చయారహం పచ్చయం పటిచ్చ న వినా తేన సహితసమేతమేవ ఉప్పన్నన్తి పటిచ్చసముప్పన్నం. తేనాహ ‘‘పచ్చయే నిస్సాయ ఉప్పన్న’’న్తి. ఖయసభావన్తి భిజ్జనసభావం. విగచ్ఛనకసభావన్తి సకభావతో అపగచ్ఛనకసభావం. విరజ్జనకసభావన్తి పలుజ్జనకసభావం. నిరుజ్ఝనకసభావన్తి ఖణభఙ్గవసేన పభఙ్గుసభావం. వుత్తనయేనాతి జరాయ వుత్తనయేన. జనకప్పచ్చయానం కమ్మాదీనం. కిచ్చానుభావక్ఖణేతి ఏత్థ కిచ్చానుభావో నామ యథా పవత్తమానే పచ్చయే తస్స ఫలం ఉప్పజ్జతి, తథా పవత్తి, ఏవం సన్తస్స పవత్తనక్ఖణే. ఇదం వుత్తం హోతి – యస్మిం ఖణే పచ్చయో అత్తనో ఫలుప్పాదనం పతి బ్యావటో నామ హోతి, ఇమస్మిం ఖణే యే ధమ్మా రూపాదయో ఉపలబ్భన్తి తతో పుబ్బే, పచ్ఛా చ అనుపలబ్భమానా, తేసం తతో ఉప్పత్తి నిద్ధారీయతి, ఏవం జాతియాపి సా నిద్ధారేతబ్బా తంఖణూపలద్ధతోతి. యది ఏవం నిప్పరియాయతోవ జాతియా కుతోచి ఉప్పత్తి సిద్ధి, అథ కస్మా ‘‘ఏకేన పరియాయేనా’’తి వుత్తన్తి? జాయమానధమ్మానం వికారభావేన ఉపలద్ధబ్బత్తా. యది నిప్ఫన్నధమ్మా వియ జాతి ఉపలబ్భేయ్య, నిప్పరియాయతోవ తస్సా కుతోచి ఉప్పత్తి సియా, న చేవం ఉపలబ్భతి, అథ ఖో అనిప్ఫన్నత్తా వికారభావేన ఉపలబ్భతి. తస్మా ‘‘ఏకేన పరియాయేనేత్థ అనిచ్చాతిఆదీని యుజ్జన్తీ’’తి వుత్తం. న పన జరామరణే, జనకప్పచ్చయానం కిచ్చానుభావక్ఖణే తస్స అలబ్భనతో. తేనేవ ‘‘ఏత్థ చ అనిచ్చన్తి…పే… అనిచ్చం నామ జాత’’న్తి వుత్తం.
సవిపస్సనాయాతి ఏత్థ సహ-సద్దో అప్పధానభావదీపనో ‘‘సమక్ఖికం, సమకస’’న్తిఆదీసు వియ. అప్పధానభూతా హి విపస్సనా, యథాభూతదస్సనమగ్గపఞ్ఞా పజానాతి. ‘‘పురిమం అన్త’’న్తి వుచ్చమానే పచ్చుప్పన్నభావస్సపి గహణం సియాతి ‘‘పురిమం అన్తం అతీత’’న్తి వుత్తం. విజ్జమానతఞ్చ అవిజ్జమానతఞ్చాతి సస్సతాసఙ్కం నిస్సాయ ‘‘అహోసిం ను ఖో అహమతీతమద్ధాన’’న్తి అతీతే అత్తనో విజ్జమానతం, అధిచ్చసముప్పత్తిఆసఙ్కం నిస్సాయ ‘‘యతో పభుతి అహం, తతో పుబ్బే న ను ఖో అహోసి’’న్తి అతీతే అత్తనో అవిజ్జమానతఞ్చ కఙ్ఖతి. కస్మా? విచికిచ్ఛాయ ఆకారద్వయావలమ్బనతో. తస్సా పన అతీతవత్థుతాయ గహితత్తా సస్సతాధిచ్చసముప్పత్తిఆకారనిస్సితతా దస్సితా ఏవ. ఆసప్పనపరిసప్పనపవత్తికం కత్థచిపి అప్పటివత్తిహేతుభూతం విచికిచ్ఛం కస్మా ఉప్పాదేతీతి న విచారేతబ్బమేతన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కింకారణన్తి న వత్తబ్బ’’న్తి. కారణం వా విచికిచ్ఛాయ అయోనిసోమనసికారో, తస్స అన్ధబాలపుథుజ్జనభావో, అరియానం అదస్సావితా చాతి దట్ఠబ్బం. జాతిలిఙ్గుపపత్తియోతి ఖత్తియబ్రాహ్మణాదిజాతిం, గహట్ఠపబ్బజితాదిలిఙ్గం, దేవమనుస్సాదిఉపపత్తిఞ్చ. నిస్సాయాతి ఉపాదాయ. తస్మిం కాలే యం సన్తానం మజ్ఝిమం పమాణం, తేన యుత్తో పమాణికో, తదభావతో అధికభావతో వా ‘‘అప్పమాణికో’’తి వేదితబ్బో. కేచీతి సారసమాసాచరియా. తే హి ‘‘కథం ను ఖో’’తి ఇస్సరేన వా బ్రహ్మునా వా పుబ్బకతేన వా అహేతుతో వా నిబ్బత్తోతి చిన్తేతీతి వదన్తి. అహేతుతో నిబ్బత్తికఙ్ఖాపి హి హేతుపరామసనమేవాతి. పరమ్పరన్తి పుబ్బాపరప్పవత్తిం. అద్ధానన్తి కాలాధివచనం, తఞ్చ భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం దట్ఠబ్బం. విజ్జమానతఞ్చ అవిజ్జమానతఞ్చాతి సస్సతాసఙ్కం నిస్సాయ ‘‘భవిస్సామి ను ఖో అహం అనాగతమద్ధాన’’న్తి అనాగతే అత్తనో విజ్జమానతం, ఉచ్ఛేదాసఙ్కం నిస్సాయ ‘‘యస్మిఞ్చ అత్తభావే ఉచ్ఛేదనకఙ్ఖా, తతో పరం ను ఖో భవిస్సామీ’’తి అనాగతే అత్తనో అవిజ్జమానతఞ్చ కఙ్ఖతీతి హేట్ఠా వుత్తనయేన యోజేతబ్బం.
పచ్చుప్పన్నం అద్ధానన్తి అద్ధాపచ్చుప్పన్నస్స ఇధాధిప్పేతత్తా ‘‘పటిసన్ధిమాదిం కత్వా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘ఇదం కథం, ఇదం కథ’’న్తి పవత్తనతో కథంకథా, విచికిచ్ఛా, సా అస్స అత్థీతి కథంకథీ. తేనాహ ‘‘విచికిచ్ఛీ’’తి. కా ఏత్థ చిన్తా? ఉమ్మత్తకో వియ బాలపుథుజ్జనోతి పటికచ్చేవ వుత్తన్తి అధిప్పాయో. తం మహామాతాయ పుత్తం. ముణ్డేసున్తి ముణ్డేన అనిచ్ఛన్తం జాగరణకాలే న సక్కాతి సుత్తం ముణ్డేసుం కులధమ్మవసేన యథా ఏకచ్చే కులతాపసా. రాజభయేనాతి చ వదన్తి. సీతిభూతన్తి ఇదం మధురకభావప్పత్తియా కారణవచనం. ‘‘సేతభూత’’న్తిపి పాఠో, ఉదకే చిరట్ఠానేన సేతభావం పత్తన్తి అత్థో.
అత్తనో ఖత్తియభావం కఙ్ఖతి కణ్ణో వియ సూతపుత్తసఞ్ఞీ, సూతపుత్తసఞ్ఞీతి సూరియదేవపుత్తస్స పుత్తసఞ్ఞీ. జాతియా విభావియమానాయ ‘‘అహ’’న్తి తస్స అత్తనో పరామసనం సన్ధాయాహ ‘‘ఏవమ్పి సియా కఙ్ఖా’’తి. మనుస్సాపి చ రాజానో వియాతి మనుస్సాపి చ కేచి ఏకచ్చే రాజానో వియాతి అధిప్పాయో. వుత్తనయమేవ ‘‘సణ్ఠానాకారం నిస్సాయా’’తిఆదినా. ఏత్థాతి ‘‘కథం ను ఖోస్మీ’’తి పదే. అబ్భన్తరే జీవోతి పరపరికప్పితం అన్తరత్తానం వదతి. సోళసంసాదీనన్తి ఆది-సద్దేన సరీరపరిమాణఅఙ్గుట్ఠ-యవపరమాణుపరిమాణతాదికే సఙ్గణ్హాతి. సత్తపఞ్ఞత్తి జీవవిసయాతి దిట్ఠిగతికానం మతిమత్తం, పరమత్థతో పన సా అత్తభావవిసయావాతి ఆహ ‘‘అత్తభావస్స ఆగతిగతిట్ఠాన’’న్తి. యతాయం ఆగతో, యత్థ చ గమిస్సతి, తం ఠానన్తి అత్థో. సోతాపన్నో అధిప్పేతో విచికిచ్ఛాపహానస్స దిట్ఠత్తా. ఇతరేపి తయోతి సకదాగామీఆదయో అవారితా ఏవ. ‘‘అయఞ్చ…పే… సుదిట్ఠా’’తి నిప్పదేసతో సచ్చసంపటివేధస్స జోతితత్తా.
పచ్చయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఆహారవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.