౪. విపస్సీసుత్తవణ్ణనా

౪. విప్ఫన్దన్తీతి నిమిసనవసేన. అనిమిసేహీతి విగతనిమిసేహి ఉమ్మీలన్తేహేవ. తేన వుత్తం మహాపదానే. ఏత్థాతి ఏతస్మిం ‘‘విపస్సీ’’తి పదే, ఏతస్మిం వా ‘‘అనిమిసేహీ’’తిఆదికే యథాగతే సుత్తన్తే.

మహాపురిసస్స అనిమిసలోచనతో ‘‘విపస్సీ’’తి సమఞ్ఞాపటిలాభస్స కారణం వుత్తం, తం అకారణం అఞ్ఞేసమ్పి మహాసత్తానం చరిమభవే అనిమిసలోచనత్తాతి చోదనం సన్ధాయ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిం వత్వా తతో పన అఞ్ఞమేవ కారణం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. పలాళయమానస్సాతి తోసేన్తస్స. అనాదరే చేతం సామివచనం. అట్టస్సాతి అత్థస్స.

పుఞ్ఞుస్సయసఙ్ఖాతో భగో అస్స అతిసయేన అత్థీతి భగవాతి ‘‘భాగ్యసమ్పన్నస్సా’’తి వుత్తం. సమ్మాతి సమ్మదేవ యాథావతో, ఞాయేన కారణేనాతి వుత్తం హోతీతి ఆహ ‘‘నయేన హేతునా’’తి. సం-సద్దో ‘‘సామ’’న్తి ఇమినా సమానత్థోతి ఆహ ‘‘సామం పచ్చత్తపురిసకారేనా’’తి, సయమ్భుఞాణేనాతి అత్థో. సమ్మా, సామం బుజ్ఝి ఏతేనాతి సమ్బోధో వుచ్చతి మగ్గఞాణం, ‘‘బుజ్ఝతి ఏతేనా’’తి కత్వా ఇధ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్సపి సఙ్గహో. బోధిమా సత్తో బోధిసత్తో, పురిమపదే ఉత్తరపదలోపో యథా ‘‘సాకపత్థవో’’తి. బుజ్ఝనకసత్తోతి ఏత్థ మహాబోధియానపటిపదాయ బుజ్ఝతీతి బోధి చ సో సత్తవిసేసయోగతో సత్తో చాతి బోధిసత్తో. పత్థయమానో పవత్తతీతి ‘‘కుదాస్సు నామ మహన్తం బోధిం పాపుణిస్సామీ’’తి సఞ్జాతచ్ఛన్దో పటిపజ్జతి. దుక్ఖన్తి జాతిఆదిమూలకం దుక్ఖం. కామం చుతుపపాతాపి మరణజాతియో, ‘‘జాయతి మీయతీ’’తి పన వత్వా ‘‘చవతి ఉపపజ్జతీ’’తి వచనం న ఏకభవపరియాపన్నానం తేసం గహణం, అథ ఖో నానాభవపరియాపన్నానం ఏకజ్ఝం గహణన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇదం…పే… వుత్త’’న్తి. తస్స నిస్సరణన్తి తస్స జరామరణస్స నిస్సరణన్తి వుచ్చతి. యస్మా మహాసత్తో జిణ్ణబ్యాధిమతే దిస్వా పబ్బజితో, తస్మాస్స జరామరణమేవ ఆదితో ఉపట్ఠాసి.

ఉపాయమనసికారేనాతి ఉపాయేన విధినా ఞాయేన మనసికారేన పథేన మనసికారస్స పవత్తనతో. సమాయోగో అహోసీతి యాథావతో పటివిజ్ఝనవసేన సమాగమో అహోసి. యోనిసో మనసికారాతి హేతుమ్హి నిస్సక్కవచనన్తి తస్స ‘‘యోనిసో మనసికారేనా’’తి హేతుమ్హి కరణవచనేన ఆహ. జాతియా ఖో సతి జరామరణన్తి ‘‘కిమ్హి ను ఖో సతి జరామరణం హోతి, కిం పచ్చయా జరామరణ’’న్తి జరామరణే కారణం పరిగ్గణ్హన్తస్స బోధిసత్తస్స ‘‘యస్మిం సతి యం హోతి, అసతి చ న హోతి, తం తస్స కారణ’’న్తి ఏవం అబ్యభిచారజాతికారణపరిగ్గణ్హనేన ‘‘జాతియా ఖో సతి జరామరణం హోతి, జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి యా జరామరణస్స కారణపరిగ్గాహికా పఞ్ఞా ఉప్పజ్జి, తాయ ఉప్పజ్జన్తియా చస్స అభిసమయో పటివేధో అహోసీతి అత్థో.

ఇతీతి వుత్తప్పకారపరామసనం. హీతి నిపాతమత్తం. ఇదన్తి యథావుత్తస్స వట్టస్స పచ్చక్ఖతో గహణం. తేనాహ ‘‘ఏవమిద’’న్తి. ఇధ అవిజ్జాయ సముదయస్స ఆగతత్తా ‘‘ఏకాదససు ఠానేసూ’’తి వుత్తం. సముదయం సమ్పిణ్డేత్వాతి సఙ్ఖారాదీనం సముదయం ఏకజ్ఝం గహేత్వా. అనేకవారఞ్హి సముదయదస్సనవసేన ఞాణస్స పవత్తత్తా ‘‘సముదయో సముదయో’’తి ఆమేడితవచనం. అథ వా ‘‘ఏవం సముదయో హోతీ’’తి ఇదం న కేవలం నిబ్బత్తిదస్సనపరం, అథ ఖో పటిచ్చసముప్పాదసద్దో వియ పటిచ్చసముప్పాదముఖేన ఇధ సముదయసద్దో నిబ్బత్తిముఖేన పచ్చయత్తం వదతి. విఞ్ఞాణాదయో చ యావన్తో ఇధ పచ్చయధమ్మా నిద్దిట్ఠా, తే సామఞ్ఞరూపేన బ్యాపనిచ్ఛావసేన గణ్హన్తో ‘‘సముదయో సముదయో’’తి అవోచ. తేనాహ ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారానం సముదయో హోతీ’’తి. దస్సనట్ఠేన చక్ఖూతి సముదయస్స పచ్చక్ఖతో దస్సనభావో చక్ఖు. ఞాతట్ఠేనాతి ఞాతభావేన. పజాననట్ఠేనాతి ‘‘అవిజ్జాసఙ్ఖారాదితంతంపచ్చయధమ్మపవత్తియా ఏతస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో’’తి పకారతో వా జాననట్ఠేన. పటివేధనట్ఠేనాతి ‘‘అయం అవిజ్జాది పచ్చయధమ్మో ఇమస్స సఙ్ఖారాదికస్స పచ్చయభావతో సముదయో’’తి పటివిజ్ఝనట్ఠేన. ఓభాసనట్ఠేనాతి సముదయభావపటిచ్ఛాదకస్స మోహన్ధకారస్స కిలేసన్ధకారస్స విధమనవసేన అవభాసనవసేన. తం పనేతం ‘‘చక్ఖు’’న్తిఆదినా వుత్తం ఞాణం. నిరోధవారేతి పటిలోమవారే. సో హి ‘‘కిస్స నిరోధా జరామరణనిరోధో’’తి నిరోధకిత్తనవసేన ఆగతో.

విపస్సీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.