౧. బుద్ధవగ్గో

౧. పటిచ్చసముప్పాదసుత్తవణ్ణనా

౧. దుతియసుత్తాదీనిపి పటిచ్చసముప్పాదవసేనేవ దేసితానీతి ఆహ ‘‘పఠమం పటిచ్చసముప్పాదసుత్త’’న్తి. తత్రాతి పదం యే దేసకాలా ఇధ విహరణకిరియాయ విసేసనభావేన వుత్తా, తేసం పరిదీపనన్తి దస్సేన్తో ‘‘యం సమయం…పే… దీపేతీ’’తి ఆహ. తం-సద్దో హి వుత్తస్స అత్థస్స పటినిద్దేసో, తస్మా ఇధ దేసస్స కాలస్స వా పటినిద్దేసో భవితుం అరహతి, న అఞ్ఞస్స. అయం తావ తత్రసద్దస్స పటినిద్దేసభావే అత్థవిభావనా. యస్మా పన ఈదిసేసు ఠానేసు తత్రసద్దో ధమ్మదేసనావిసిట్ఠం దేసం కాలఞ్చ విభావేతి, తస్మా వుత్తం ‘‘భాసితబ్బయుత్తే వా దేసకాలే’’తి. తేన తత్రాతి యత్థ భగవా ధమ్మదేసనత్థం భిక్ఖూ ఆలపి అభాసి, తాదిసే దేసే, కాలే వాతి అత్థో. న హీతిఆదినా తమేవత్థం సమత్థేతి.

నను చ యత్థ ఠితో భగవా ‘‘అకాలో ఖో తావా’’తిఆదినా బాహియస్స ధమ్మదేసనం పటిక్ఖిపి, తత్థేవ అన్తరవీథియం ఠితోవ తస్స ధమ్మం దేసేసీతి? సచ్చమేతం. అదేసేతబ్బకాలే అదేసనాయ హి ఇదం ఉదాహరణం. తేనాహ ‘‘అకాలో ఖో తావా’’తి. యం పన తత్థ వుత్తం ‘‘అన్తరఘరం పవిట్ఠమ్హా’’తి, తమ్పి తస్స అకాలభావస్సేవ పరియాయేన దస్సనత్థం వుత్తం. తస్స హి తదా అద్ధానపరిస్సమేన రూపకాయే అకమ్మఞ్ఞతా అహోసి, బలవపీతివేగేన నామకాయే. తదుభయస్స వూపసమం ఆగమేన్తో పపఞ్చపరిహారత్థం భగవా ‘‘అకాలో ఖో’’తి పరియాయేన పటిక్ఖిపి. అదేసేతబ్బదేసే అదేసనాయ పన ఉదాహరణం ‘‘అథ ఖో భగవా మగ్గా ఓక్కమ్మ అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది, విహారతో నిక్ఖమిత్వా విహారపచ్ఛాయాయం పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదీ’’తి ఏవమాదికం ఇధ ఆదిసద్దేన సఙ్గహితం. ‘‘స ఖో సో భిక్ఖవే బాలో ఇధ పాపాని కమ్మాని కరిత్వా’’తి ఏవమాదీసు (మ. ని. ౩.౨౪౮) పదపూరణమత్తే ఖో-సద్దో, ‘‘దుక్ఖం ఖో అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౨౧) అవధారణే, ‘‘కిత్తావతా ను ఖో, ఆవుసో, సత్థు పవివిత్తస్స విహరతో సావకా వివేకం నానుసిక్ఖన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౧) ఆదికాలత్థే, వాక్యారమ్భేతి అత్థో. తత్థ పదపూరణేన వచనాలఙ్కారమత్తం కతం హోతి, ఆదికాలత్థేన వాక్యస్స ఉపఞ్ఞాసమత్తం, అవధారణత్థేన పన నియమదస్సనం. ‘‘తస్మా ఆమన్తేసి ఏవా’’తి ఆమన్తనే నియమో దస్సితో హోతీతి.

‘‘భగవాతి లోకగరుదీపన’’న్తి కస్మా వుత్తం, నను పుబ్బే ‘‘భగవా’’తి పదం వుత్తన్తి? యదిపి పుబ్బే వుత్తం, తం పన యథావుత్తట్ఠానే విహరణకిరియాయ కత్తువిసేసదస్సనపరం, న ఆమన్తనకిరియాయ, ఇధ పన ఆమన్తనకిరియాయ, తస్మా తదత్థం పున భగవాతి పాళియం వుత్తన్తి. తస్సత్థం దస్సేతుం ‘‘భగవాతి లోకగరుదీపన’’న్తి ఆహ. కథాసవనయుత్తపుగ్గలవచనన్తి వక్ఖమానాయ పటిచ్చసముప్పాదదేసనాయ సవనయోగ్యపుగ్గలవచనం. చతూసుపి పరిసాసు భిక్ఖూ ఏవ ఏదిసానం దేసనానం విసేసేన భాజనభూతాతి సాతిసయేన సాసనసమ్పటిగ్గాహకభావదస్సనత్థం ఇధ భిక్ఖుగహణన్తి దస్సేత్వా ఇదాని సద్దత్థం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తి ఆహ. తత్థ భిక్ఖకోతి భిక్ఖూతి భిక్ఖనసీలత్తా భిక్ఖనధమ్మత్తా భిక్ఖూతి అత్థో. భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి బుద్ధాదీహిపి అజ్ఝుపగతం భిక్ఖాచరియం ఉఞ్ఛాచరియం అజ్ఝుపగతత్తా అనుట్ఠితత్తా భిక్ఖు. యో హి కోచి అప్పం వా మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధం పహాయ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో, సో కసిగోరక్ఖాదీహి జీవికకప్పనం హిత్వా లిఙ్గసమ్పటిచ్ఛనేనేవ భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతత్తా భిక్ఖు. పరపటిబద్ధజీవికత్తా వా విహారమజ్ఝే కాజభత్తం భుఞ్జమానోపి భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి భిక్ఖు పిణ్డియాలోపభోజనం నిస్సాయ పబ్బజ్జాయ ఉస్సాహజాతత్తా వా భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి భిక్ఖూతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

ఆదినా నయేనాతి ‘‘భిన్నపటధరోతి భిక్ఖు, భిన్దతి పాపకే అకుసలే ధమ్మేతి భిక్ఖు, భిన్నత్తా పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం భిక్ఖూ’’తిఆదినా విభఙ్గే (విభ. ౫౦౯) ఆగతనయేన. ఞాపనేతి అవబోధనే, పటివేదనేతి అత్థో. భిక్ఖనసీలతా, న కసివాణిజ్జాదీహి జీవనసీలతా. భిక్ఖనధమ్మతా ‘‘ఉద్దిస్స అరియా తిట్ఠన్తీ’’తి (జా. ౧.౭.౫౯) ఏవం వుత్తభిక్ఖనసభావతా, న యాచనాకోహఞ్ఞసభావతా. భిక్ఖనే సాధుకారితా ‘‘ఉత్తిట్ఠే నప్పమజ్జేయ్యా’’తి (ధ. ప. ౧౬౮) వచనం అనుస్సరిత్వా తత్థ అప్పమజ్జతా. అథ వా సీలం నామ పకతిసభావో. ఇధ పన తథాధిట్ఠానం. ధమ్మోతి వతం. అపరే పన ‘‘సీలం నామ వతవసేన సమాదానం. ధమ్మో నామ పవేణి-ఆగతం చారిత్తం. సాధుకారితా సక్కచ్చకారితా ఆదరకిరియా’’తి వణ్ణేన్తి.

హీనాధికజనసేవితవుత్తిన్తి యే భిక్ఖుభావే ఠితాపి జాతిమదాదివసేన ఉద్ధతా ఉన్నళా, యే చ గిహిభావే పరేసు అత్థికభావమ్పి అనుపగతతాయ భిక్ఖాచరియం పరమకాపఞ్ఞం మఞ్ఞన్తి, తేసం ఉభయేసమ్పి యథాక్కమం ‘‘భిక్ఖవో’’తి వచనేన హీనజనేహి దలిద్దేహి పరమకాపఞ్ఞతం పత్తేహి పరకులేసు భిక్ఖాచరియాయ జీవికం కప్పేన్తేహి సేవితం వుత్తిం పకాసేన్తో ఉద్ధతభావనిగ్గహం కరోతి, అధికజనేహి ఉళారభోగఖత్తియకులాదితో పబ్బజితేహి బుద్ధాదీహి ఆజీవసోధనత్థం సేవితం వుత్తిం పకాసేన్తో దీనభావనిగ్గహం కరోతీతి యోజేతబ్బం. యస్మా ‘‘భిక్ఖవో’’తి వచనం ఆమన్తనభావతో అభిముఖీకరణం, పకరణతో సామత్థియతో చ సుస్సూసాజననం, సక్కచ్చసవనమనసికారనియోజనఞ్చ హోతి, తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘భిక్ఖవోతి ఇమినా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ సాధుకం మనసికారేపీతి సాధుకం సవనే సాధుకం మనసికారే చ. కథం పవత్తితా సవనాదయో సాధుకం పవత్తితా హోన్తీతి? ‘‘అద్ధా ఇమాయ పటిపత్తియా సకలసాసనసమ్పత్తి హత్థగతా భవిస్సతీ’’తి ఆదరగారవయోగేన కథాదీసు అపరిభవాదినా చ. వుత్తఞ్హి ‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తో సద్ధమ్మం భబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం. కతమేహి పఞ్చహి? న కథం పరిభోతి, న కథికం పరిభోతి, న అత్తానం పరిభోతి, అవిక్ఖిత్తచిత్తో ధమ్మం సుణాతి ఏకగ్గచిత్తో, యోనిసో చ మనసి కరోతి. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తో సద్ధమ్మం భబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్త’’న్తి (అ. ని. ౫.౧౫౧). తేనాహ ‘‘సాధుకం మనసికారాయత్తా హి సాసనసమ్పత్తీ’’తి. సాసనసమ్పత్తి నామ సీలాదినిప్ఫత్తి. పఠమం ఉప్పన్నత్తా అధిగమవసేన. సత్థుచరియానువిధాయకత్తా సీలాదిగుణానుట్ఠానేన. తిణ్ణం యానానం వసేన అనుధమ్మపటిపత్తిసమ్భవతో సకలసాసనపటిగ్గాహకత్తా.

సన్తికత్తాతి సమీపభావతో. సన్తికావచరత్తాతి సబ్బకాలం సంవుత్తిభావతో. యథానుసిట్ఠన్తి అనుసాసనియానురూపం, అనుసాసనిం అనవసేసతో పటిగ్గహేత్వాతి అత్థో. ఏకచ్చే భిక్ఖూతి యే పటిచ్చసముప్పాదధమ్మే దేసనాపసుతా, తే. పుబ్బే ‘‘సబ్బపరిససాధారణా హి భగవతో ధమ్మదేసనా’’తిఆదినా భిక్ఖూనం ఏవ ఆమన్తనకారణం దస్సేత్వా ఇదాని భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ధమ్మదేసనాయ పయోజనం దస్సేతుం కిమత్థం పన భగవాతి చోదనం సముట్ఠాపేతి. తత్థ అఞ్ఞం చిన్తేన్తాతి అఞ్ఞవిహితా. విక్ఖిత్తచిత్తాతి అసమాహితచిత్తా. ధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తాతి హియ్యో తతో పరదివసేసు వా సుతధమ్మం పతి మనసా అవేక్ఖన్తా. భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ధమ్మే దేసియమానే ఆదితో పట్ఠాయ దేసనం సల్లక్ఖేతుం సక్కోతీతి ఇమమేవత్థం బ్యతిరేకముఖేన దస్సేతుం ‘‘తే అనామన్తేత్వా’’తిఆది వుత్తం.

భిక్ఖవోతి చ సన్ధివసేన ఇ-కారలోపో దట్ఠబ్బో ‘‘భిక్ఖవో ఇతీ’’తి, అయఞ్హి ఇతిసద్దో హేతుపరిసమాపనాదిపదత్థవిపరియాయపకారావధారణనిదస్సనాదిఅనేకత్థపభేదో. తథా హేస ‘‘రుప్పతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా ‘రూప’న్తి వుచ్చతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౭౯) హేతుమ్హి దిస్సతి, ‘‘తస్మాతిహ మే, భిక్ఖవే, ధమ్మదాయాదా భవథ, మా ఆమిసదాయాదా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౯) పరిసమాపనే, ‘‘ఇతి వా ఏవరూపా విసూకదస్సనా పటివిరతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౩) ఆదిఅత్థే ‘‘మాగణ్డియోతి తస్స బ్రాహ్మణస్స సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో నామం నామకమ్మం నామధేయ్యం నిరుత్తి బ్యఞ్జనం అభిలాపో’’తిఆదీసు (మహాని. ౭౩, ౭౫) పదత్థవిపరియాయే, ‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, సప్పటిభయో బాలో, అప్పటిభయో పణ్డితో. సఉపద్దవో బాలో, అనుపద్దవో పణ్డితో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౨౪) పకారే, ‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా జరామరణన్తి ఇతి పుట్ఠేన సతా, ఆనన్ద, అత్థీతిస్స వచనీయం. కిం పచ్చయా జరామరణన్తి ఇతి చే వదేయ్య, జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి ఇచ్చస్స వచనీయ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౯౬) అవధారణే, ‘‘సబ్బమత్థీతి ఖో, కచ్చాన, అయమేకో అన్తో, సబ్బం నత్థీతి అయం దుతియో అన్తో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౧౫; ౩.౯౦) నిదస్సనే. ఇధాపి నిదస్సనే ఏవ దట్ఠబ్బో. భిక్ఖవోతి ఆమన్తనాకారో తమేస ఇతి-సద్దో నిదస్సేతి ‘‘భిక్ఖవోతి ఆమన్తేసీ’’తి. ఇమినా నయేన భద్దన్తేతిఆదీసుపి యథారహం ఇతిసద్దస్స అత్థో వేదితబ్బో.

పుబ్బే ‘‘భగవా ఆమన్తేసీ’’తి వుత్తత్తా భగవతో పచ్చస్సోసున్తి ఇధ భగవతోతి సామివచనం ఆమన్తనమేవ సమ్బన్ధీఅన్తరం అపేక్ఖతీతి ఇమినా అధిప్పాయేన ‘‘భగవతో ఆమన్తనం పటిఅస్సోసు’’న్తి వుత్తం. భగవతోతి ఇదం పన పటిస్సవసమ్బన్ధేన సమ్పదానవచనం. ఏత్తావతా యం కాలదేసదేసకపరిసాపదేసపటిమణ్డితం నిదానం భాసితన్తి సమ్బన్ధో. ఏత్థాహ – కిమత్థం పన ధమ్మవినయసఙ్గహే కరియమానే నిదానవచనం, నను భగవతా భాసితవచనస్సేవ సఙ్గహో కాతబ్బోతి? వుచ్చతే – దేసనాయ ఠితిఅసమ్మోససద్ధేయ్యభావసమ్పాదనత్థం. కాలదేసదేసకనిమిత్తపరిసాపదేసేహి ఉపనిబన్ధిత్వా ఠపితా హి దేసనా చిరట్ఠితికా హోతి అసమ్మోసధమ్మా సద్ధేయ్యా చ, దేసకాలకత్తుసోతునిమిత్తేహి ఉపనిబన్ధో వియ వోహారవినిచ్ఛయో. తేనేవ చాయస్మతా మహాకస్సపేన ‘‘పటిచ్చసముప్పాదసుత్తం, ఆవుసో ఆనన్ద, కత్థ భాసిత’’న్తిఆదినా దేసాదిపుచ్ఛాసు కతాసు తాసం విస్సజ్జనం కరోన్తేన ధమ్మభణ్డాగారికేన ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తి ఆయస్మతా ఆనన్దేన ఇమస్స సుత్తస్స నిదానం భాసితం.

అపిచ సత్థు సమ్పత్తిపకాసనత్థం నిదానవచనం. తథాగతస్స హి భగవతో పుబ్బరచనానుమానాగమతక్కాభావతో సమ్మాసమ్బుద్ధభావసిద్ధి. న హి సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పుబ్బరచనాదీహి అత్థో అత్థి, సబ్బత్థ అప్పటిహతఞాణచారతాయ ఏకప్పమాణత్తా చ ఞేయ్యధమ్మేసు. తథా ఆచరియముట్ఠిధమ్మమచ్ఛరియసత్థుసావకానురోధాభావతో ఖీణాసవత్తసిద్ధి. న హి సబ్బసో ఖీణాసవస్స తే సమ్భవన్తీతి సువిసుద్ధా చస్స పరానుగ్గహప్పవత్తి, ఏవం దేసకసంకిలేసభూతానం దిట్ఠిసీలసమ్పదాదూసకానం అవిజ్జాతణ్హానం అచ్చన్తాభావసంసూచకేహి ఞాణసమ్పదాపహానసమ్పదాభిబ్యఞ్జనకేహి చ సంబుద్ధవిసుద్ధభావేహి పురిమవేసారజ్జద్వయసిద్ధి, తతో ఏవ చ అన్తరాయికనియ్యానికధమ్మేసు సమ్మోహాభావసిద్ధితో పచ్ఛిమవేసారజ్జద్వయసిద్ధీతి భగవతో చతువేసారజ్జసమన్నాగమో అత్తహితపరహితపటిపత్తి చ నిదానవచనేన పకాసితా హోతి, తత్థ తత్థ సమ్పత్తపరిసాయ అజ్ఝాసయానురూపం ఠానుప్పత్తికపటిభానేన ధమ్మదేసనాదీపనతో, ఇధ పన మూలద్వయవసేన అన్తద్వయరహితస్స తిసన్ధికాలబన్ధస్స చతుబ్బిధనయసఙ్ఖేపగమ్భీరభావయుత్తస్స పటిచ్చసముప్పాదస్స బోధియా నిదస్సనతో చాతి యోజేతబ్బం. తేన వుత్తం ‘‘సత్థు సమ్పత్తిపకాసనత్థం నిదానవచన’’న్తి.

తథా సాసనసమ్పత్తిపకాసనత్థం నిదానవచనం. ఞాణకరుణాపరిగ్గహితసబ్బకిరియస్స హి భగవతో నత్థి నిరత్థికా పవత్తి, అత్తహితత్థా వా, తస్మా పరేసం ఏవ అత్థాయ పవత్తసబ్బకిరియస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సకలమ్పి కాయవచీమనోకమ్మం యథాపవత్తం వుచ్చమానం దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి యథారహం సత్తానం అనుసాసనట్ఠేన సాసనం, న కబ్బరచనా. తయిదం సత్థుచరితం కాలదేసదేసకపరిసాపదేసేహి సద్ధిం తత్థ తత్థ నిదానవచనేహి యథారహం పకాసీయతి, ఇధ పన ద్వాదసపదికపచ్చయాకారవిభావనేన తేన. తేన వుత్తం ‘‘సాసనసమ్పత్తిపకాసనత్థం నిదానవచన’’న్తి.

అపిచ సత్థు పమాణభావప్పకాసనేన సాసనస్స పమాణభావదస్సనత్థం నిదానవచనం, తఞ్చస్స పమాణభావదస్సనం హేట్ఠా వుత్తనయానుసారేన ‘‘భగవా’’తి చ ఇమినా పదేన విభావితన్తి వేదితబ్బం. ‘‘భగవా’’తి చ ఇమినా తథాగతస్స రాగదోసమోహాది-సబ్బసంకిలేసమలదుచ్చరితాదిదోసప్పహానదీపనేన వచనేన అనఞ్ఞసాధారణసుపరిసుద్ధఞాణకరుణాదిగుణవిసేసయోగపరిదీపనేన తతో ఏవ సబ్బసత్తుత్తమభావదీపనేన అయమత్థో సబ్బథా పకాసితో హోతీతి. ఇదమేత్థ నిదానవచనే పయోజననిదస్సనం.

నిక్ఖిత్తస్సాతి దేసితస్స. దేసనాపి హి దేసేతబ్బస్స సీలాదిఅత్థస్స వినేయ్యసన్తానేసు నిక్ఖిపనతో ‘‘నిక్ఖేపో’’తి వుచ్చతీతి ‘‘సుత్తనిక్ఖేపం తావ విచారేత్వా వుచ్చమానా పాకటా హోతీ’’తి సామఞ్ఞతో భగవతో దేసనాయ సముట్ఠానస్స విభాగం దస్సేత్వా ‘‘ఏత్థాయం దేసనా ఏవంసముట్ఠానా’’తి దేసనాయ సముట్ఠానే దస్సితే సుత్తస్స సమ్మదేవ నిదానపరిజాననేన వణ్ణనాయ సువిఞ్ఞేయ్యత్తా వుత్తం. తతో హేట్ఠా ‘‘కస్మా భగవతా పటిచ్చసముప్పాదవసేనేవ దేసనా ఆరద్ధా’’తి కేనచి చోదనాయ కతాయ ‘‘పరజ్ఝాసయోయం సుత్తనిక్ఖేపో’’తి పరిహారో సుకథితో హోతి. తత్థ యథా అనేకసతఅనేకసహస్సభేదానిపి సుత్తన్తాని సంకిలేసభాగియాదిపధాననయేన సోళసవిధతం నాతివత్తన్తి, ఏవం అత్తజ్ఝాసయాదిసుత్తనిక్ఖేపవసేన చతుబ్బిధభావన్తి ఆహ ‘‘చత్తారో హి సుత్తనిక్ఖేపా’’తి. ఏత్థ చ యథా అత్తజ్ఝాసయస్స అట్ఠుప్పత్తియా చ పరజ్ఝాసయపుచ్ఛాహి సద్ధిం సంసగ్గభేదో సమ్భవతి ‘‘అత్తజ్ఝాసయో చ పరజ్ఝాసయో చ, అత్తజ్ఝాసయో చ పుచ్ఛావసికో చ, అత్తజ్ఝాసయో చ పరజ్ఝాసయో చ పుచ్ఛావసికో చ, అట్ఠుప్పత్తికో చ పరజ్ఝాసయో చ, అట్ఠుప్పత్తికో చ పుచ్ఛావసికో చ, అట్ఠుప్పత్తికో చ పరజ్ఝాసయో చ పుచ్ఛావసికో చా’’తి అజ్ఝాసయపుచ్ఛానుసన్ధిసమ్భవతో, ఏవం యదిపి అట్ఠుప్పత్తియా అజ్ఝాసయేనపి సంసగ్గభేదో సమ్భవతి, అత్తజ్ఝాసయాదీహి పన పురతో ఠితేహి అట్ఠుప్పత్తియా సంసగ్గో నత్థీతి. నయిధ నిరవసేసో విత్థారనయో సమ్భవతీతి ‘‘చత్తారో హి సుత్తనిక్ఖేపా’’తి వుత్తం. తదన్తోగధత్తా వా సమ్భవన్తానం సేసనిక్ఖేపానం మూలనిక్ఖేపవసేన చత్తారోవ దస్సితా, తథాదస్సనఞ్చేత్థ అయం సంసగ్గభేదో గహేతబ్బోతి.

తత్రాయం వచనత్థో – నిక్ఖిపీయతీతి నిక్ఖేపో, సుత్తం ఏవ నిక్ఖేపో సుత్తనిక్ఖేపో. అథ వా నిక్ఖిపనం నిక్ఖేపో, సుత్తస్స నిక్ఖేపో సుత్తనిక్ఖేపో, సుత్తదేసనాతి అత్థో. అత్తనో అజ్ఝాసయో అత్తజ్ఝాసయో, సో అస్స అత్థి కారణభూతోతి అత్తజ్ఝాసయో. అత్తనో అజ్ఝాసయో ఏతస్సాతి వా అత్తజ్ఝాసయో. పరజ్ఝాసయేపి ఏసేవ నయో. పుచ్ఛాయ వసేన పవత్తధమ్మో ఏతస్స అత్థీతి, పుచ్ఛావసికో. సుత్తదేసనాయ వత్థుభూతస్స అత్థస్స ఉప్పత్తి అత్థుప్పత్తి, అత్థుప్పత్తియేవ అట్ఠుప్పత్తి, సా ఏతస్స అత్థీతి అట్ఠుప్పత్తికో. అథ వా నిక్ఖిపీయతి సుత్తం ఏతేనాతి సుత్తనిక్ఖేపో, అత్తజ్ఝాసయాది ఏవ. ఏతస్మిం పన అత్థవికప్పే అత్తనో అజ్ఝాసయో అత్తజ్ఝాసయో. పరేసం అజ్ఝాసయో పరజ్ఝాసయో. పుచ్ఛీయతీతి పుచ్ఛా, పుచ్ఛిత్వా ఞాతబ్బో అత్థో. తస్స పుచ్ఛావసేన పవత్తం ధమ్మపటిగ్గాహకానం వచనం పుచ్ఛావసికం, తదేవ నిక్ఖేపసద్దాపేక్ఖాయ పుల్లిఙ్గవసేన ‘‘పుచ్ఛావసికో’’తి వుత్తం. తథా అట్ఠుప్పత్తి ఏవ అట్ఠుప్పత్తికోతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

అపిచేత్థ పరేసం ఇన్ద్రియపరిపాకాదికారణనిరపేక్ఖత్తా అత్తజ్ఝాసయస్స విసుం సుత్తనిక్ఖేపభావో యుత్తో కేవలం అత్తనో అజ్ఝాసయేనేవ ధమ్మతన్తిఠపనత్థం పవత్తితదేసనత్తా. పరజ్ఝాసయపుచ్ఛావసికానం పన పరేసం అజ్ఝాసయపుచ్ఛానం దేసనాపవత్తిహేతుభూతానం ఉప్పత్తియం పవత్తితానం కథం అట్ఠుప్పత్తియం అనవరోధో, పుచ్ఛావసికఅట్ఠుప్పత్తికానం వా పరజ్ఝాసయానురోధేన పవత్తితానం కథం పరజ్ఝాసయే అనవరోధోతి? న చోదేతబ్బమేతం. పరేసఞ్హి అభినీహారపరిపుచ్ఛాదివినిముత్తస్సేవ సుత్తదేసనాకారణుప్పాదస్స అట్ఠుప్పత్తిభావేన గహితత్తా పరజ్ఝాసయపుచ్ఛావసికానం విసుం గహణం. తథా హి బ్రహ్మజాలధమ్మదాయాదసుత్తాదీనం వణ్ణావణ్ణఆమిసుప్పాదాదిదేసనానిమిత్తం ‘‘అట్ఠుప్పత్తీ’’తి వుచ్చతి. పరేసం పుచ్ఛం వినా అజ్ఝాసయం ఏవ నిమిత్తం కత్వా దేసితో పరజ్ఝాసయో, పుచ్ఛావసేన ఏవ దేసితో పుచ్ఛావసికోతి పాకటోవాయమత్థోతి. అత్తనో అజ్ఝాసయేనేవ కథేతి ధమ్మతన్తిఠపనత్థన్తి దట్ఠబ్బం. దసబలసుత్తన్తహారకోతి దసబలవగ్గే అనుపుబ్బేన నిక్ఖిత్తానం సుత్తానం ఆవలి, తథా చన్దోపమహారకాదయో.

విముత్తిపరిపాచనీయా ధమ్మా సద్ధిన్ద్రియాదయో. అజ్ఝాసయన్తి అధిముత్తిం. ఖన్తిన్తి దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తిం. మనన్తి చిత్తం. అభినీహారన్తి పణిధానం. బుజ్ఝనభావన్తి బుజ్ఝనసభావం, పటివిజ్ఝనాకారం వా.

ఉగ్ఘటితఞ్ఞూతి ఉగ్ఘటనం నామ ఞాణుగ్ఘటనం, ఞాణేన ఉగ్ఘటితమత్తే ఏవ ధమ్మం జానాతీతి అత్థో. విపఞ్చితం విత్థారితమేవ అత్థం జానాతీతి విపఞ్చితఞ్ఞూ. ఉద్దేసాదీహి నేతబ్బోతి నేయ్యో. బ్యఞ్జనపదం పరమం అస్సాతి పదపరమో. సహ ఉదాహటవేలాయాతి ఉదాహారధమ్మస్స ఉద్దేసే ఉదాహటమత్తే ఏవ. ధమ్మాభిసమయోతి చతుసచ్చధమ్మస్స ఞాణేన సద్ధిం అభిసమాయోగో. అయం వుచ్చతీతి అయం ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆదినా నయేన సంఖిత్తేన మాతికాయ ఠపియమానాయ దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా అరహత్తం గణ్హితుం సమత్థో పుగ్గలో ‘‘ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ’’తి వుచ్చతి. అయం వుచ్చతీతి అయం సంఖిత్తేన మాతికం ఠపేత్వా విత్థారేన అత్థే విభజియమానే అరహత్తం పాపుణితుం సమత్థో పుగ్గలో ‘‘విపఞ్చితఞ్ఞూ’’తి వుచ్చతి. ఉద్దేసతోతి ఉద్దేసహేతు, ఉద్దిసన్తస్స ఉద్దిసాపేన్తస్స వాతి అత్థో, ‘‘ఉద్దిసతో’’తిపి పాఠో, అయమేవత్థో. పరిపుచ్ఛతోతి పరిపుచ్ఛన్తస్స. అనుపుబ్బేన ధమ్మాభిసమయో హోతీతి అనుక్కమేన అరహత్తప్పత్తి హోతి. న తాయ జాతియా ధమ్మాభిసమయో హోతీతి తేన అత్తభావేన మగ్గం వా ఫలం వా అన్తమసో ఝానం వా విపస్సనం వా నిబ్బత్తేతుం న సక్కోతి. అయం వుచ్చతీతి అయం పుగ్గలో బ్యఞ్జనపదమేవ పరమం కత్వా ఠితత్తా ‘‘పదపరమో’’తి వుచ్చతి.

ఏకచరాతి వివేకాభిరతియా ఏకవిహారినో. ద్విచరాతి ద్వే ఏకజ్ఝాసయా హుత్వా ఞాణచరియాదివసేన విచరన్తా. ఏస నయో సేసేసు. సత్తసుఞ్ఞతాపకాసనేన సుఞ్ఞతం. తతో ఏవ సణ్హం సుఖుమం. ‘‘పరేసం అజ్ఝాసయవసేన భగవా ఇదం సుత్తం ఆరభీ’’తి వత్వా తే పన ‘‘పరే’’తి వుత్తపుగ్గలా అపరికమ్మికా సుపరిసోధితపుబ్బభాగపటిపదా చాతి దువిధా, తదుభయేసు సత్థు పటిపత్తిం ఉపమాముఖేన పకాసేన్తో యథా హీతిఆదిమాహ. రూపం న సముట్ఠాపేతి లిఖనవసేన న ఉప్పాదేతి. అకతాభినివేసన్తి విపస్సనాభావనాయ అకతానుయోగం. సీల…పే… సమ్పదాయాతి అసమాదిన్నసీలం సీలసమ్పదాయ, సుపరిసుద్ధసీలం సమాధిసమ్పదాయ, అనుజుకతదిట్ఠిజుకమ్మం దిట్ఠిసమ్పదాయ యోజేన్తోతి యోజనా.

యన్తి యం పుబ్బభాగపటిపదం సన్ధాయ. సీలన్తి చతుపారిసుద్ధిసీలం. దిట్ఠి చాతి కమ్మస్సకతాదిట్ఠి చేవ కమ్మపథసమ్మాదిట్ఠి చ. తివిధేనాతి అజ్ఝత్తం బహిద్ధా అజ్ఝత్తబహిద్ధాతి ఏవం విసయభావతో తిప్పకారేన. యథావుత్తదిట్ఠివిసుద్ధియా విసేసపచ్చయం సీలంయేవ భావనాయ అధిట్ఠానన్తి వుత్తం ‘‘సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయా’’తి.

సుధన్తసువణ్ణం అపగతసబ్బకాళకం. చతురస్సాదిధోతో సుపరిమజ్జితమణిక్ఖన్ధో. పచ్చయధమ్మానం అవిజ్జాదీనం తస్స తస్స పచ్చయుప్పన్నస్స హేతుపచ్చయాదిభావో పచ్చయాకారో. సో పన అత్థతో అవిజ్జా ఏవాతి ఆహ ‘‘పటిచ్చసముప్పాదన్తి పచ్చయాకార’’న్తి. తేనాహ ‘‘పచ్చయాకారో హీ’’తిఆది.

కామం వో-సద్దో పదపరట్ఠితో పటియోగీఅత్థవిసేసవాచకో, నామపరభూతో పన తం తం కత్తుకమ్మకరణాదిసాధనవిసిట్ఠమేవ పబోధేతి, హి-నిపాతపరభూతో పన వచనాలఙ్కారమత్తమేవాతి ఆహ ‘‘వోతి…పే… దిస్సతీ’’తి. తందేసనన్తి తస్స పటిచ్చసముప్పాదస్స దేసనం. సా హి ఇధ త-సద్దేన పచ్చామసీయతి. ‘‘సుణాథా’’తి సోతవిఞ్ఞేయ్యతావచనతో న కేవలం పటిచ్చసముప్పాదో.

ఏకత్థమేతం పదం క-సద్దేన పదవడ్ఢనమత్తస్స కతత్తా, తస్మా సాధుసద్దస్స కతో అత్థుద్ధారో సాధుకసద్దస్సపి కతో ఏవ హోతీతి అధిప్పాయో. సాధు భన్తేతి యాచామహం భన్తేతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘ఆయాచనే’’తి. పున సాధు భన్తేతి ఏవం భన్తేతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘సమ్పటిచ్ఛనే’’తి. సాధు సాధూతి అహో అహోతి అయమేత్థ అత్థోతి వుత్తం ‘‘సమ్పహంసనే’’తి. సాధు ధమ్మరుచీతి పుఞ్ఞకామో సున్దరోతి అత్థో. పఞ్ఞాణవాతి పఞ్ఞవా. అద్దుబ్భోతి అదూసకో. దళ్హీకమ్మేతి థిరీకరణే సక్కచ్చకిరియాయం. ఆణత్తియన్తి ఆణాపనే. ‘‘సుణాథ సాధుకం మనసి కరోథా’’తి హి వుత్తే సాధుకసద్దేన సవనమనసికారానం సక్కచ్చకిరియా వియ తదాణాపనమ్పి వుత్తం హోతి. ఆయాచనత్థతా వియ చస్స ఆణాపనత్థతా వేదితబ్బా.

ఇదానేత్థ ఏవం యోజనా వేదితబ్బాతి సమ్బన్ధో. సోతిన్ద్రియవిక్ఖేపనివారణం సవనే నియోజనవసేన కిరియన్తరపటిసేధనభావతో, సోతం ఓదహథాతి హి అత్థో. మనిన్ద్రియవిక్ఖేపనివారణం అఞ్ఞచిన్తాపటిసేధనతో. పురిమన్తి ‘‘సుణాథా’’తి పదం. ఏత్థాతి ‘‘సుణాథ, మనసి కరోథా’’తి పదద్వయే, ఏతస్మిం వా అధికారే. బ్యఞ్జనవిపల్లాసగ్గాహనివారణం సోతద్వారే విక్ఖేపపటిబాహకత్తా. న హి యాథావతో సుణన్తస్స సద్దతో విపల్లాసగ్గాహో హోతి. అత్థవిపల్లాసగ్గాహనివారణం మనిన్ద్రియవిక్ఖేపపటిబాహకత్తా. న హి సక్కచ్చం ధమ్మం ఉపధారేన్తస్స అత్థవిపల్లాసగ్గాహో హోతి. ధమ్మస్సవనే నియోజేతి ‘‘సుణాథా’’తి విదహనతో. ధారణూపపరిక్ఖాసూతి ఏత్థ ఉపపరిక్ఖగ్గహణేనేవ తులనతీరణాదికే దిట్ఠియా చ సుప్పటివేధం సఙ్గణ్హాతి. సబ్యఞ్జనోతి ఏత్థ యథాధిప్పేతమత్థం బ్యఞ్జయతీతి బ్యఞ్జనం, సభావనిరుత్తి. సహ బ్యఞ్జనేహీతి సబ్యఞ్జనో, బ్యఞ్జనసమ్పన్నోతి అత్థో. అరణీయతో ఉపగన్తబ్బతో అత్థో, చతుపారిసుద్ధిసీలాదికో. సహ అత్థేనాతి సాత్థో, అత్థసమ్పన్నోతి అత్థో. ధమ్మగమ్భీరోతిఆదీసు ధమ్మో నామ తన్తి. దేసనా నామ తస్సా మనసా వవత్థపితాయ తన్తియా దేసనా కథనం. అత్థో నామ తన్తియా అత్థో. పటివేధో నామ తన్తియా తన్తిఅత్థస్స చ యథాభూతావబోధో. యస్మా చేతే ధమ్మదేసనాఅత్థపటివేధా ససాదీహి వియ మహాసముద్దో మన్దబుద్ధీహి దుక్ఖోగాళ్హా అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠా చ, తస్మా గమ్భీరా. తేన వుత్తం ‘‘యస్మా అయం ధమ్మో…పే… సాధుకం మనసి కరోథా’’తి.

ఏత్థ చ పటివేధస్స దుక్కరభావతో ధమ్మత్థానం దేసనాఞాణస్స దుక్కరభావతో దేసనాయ దుక్ఖోగాహతా, పటివేధస్స పన ఉప్పాదేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా తబ్బిసయఞాణుప్పత్తియా చ దుక్కరభావతో దుక్ఖోగాహతా వేదితబ్బా. దేసనం నామ ఉద్దిసనం సఙ్ఖేపదస్సనసదిసం. తథా హి విభఙ్గసుత్తే ‘‘దేసేస్సామీ’’తి వత్వా పున ‘‘భాసిస్సామీ’’తి వుత్తం. తస్స నిద్దిసనం భాసనన్తి ఇధాధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘విత్థారతోపి నం భాసిస్సామీతి వుత్తం హోతీ’’తి. పరిబ్యత్తం కథనం వా భాసనం.

సాళికాయివ నిగ్ఘోసోతి సాళికాయ ఆలాపో వియ మధురో కణ్ణసుఖో పేమనీయో. పటిభానం సద్దో. ఉదీరయీతి ఉచ్చారీయతి, వుచ్చతీతి అత్థో. ఏవం వుత్తే ఉస్సాహజాతాతి ఏవం ‘‘సుణాథ సాధుకం మనసి కరోథ, భాసిస్సామీ’’తి వుత్తే ‘‘న కిర సత్థా సఙ్ఖేపేనేవ దేసేస్సతి, విత్థారేనపి భాసిస్సతీ’’తి సఞ్జాతుస్సాహా హట్ఠతుట్ఠా హుత్వా.

కతమోతి తస్స పదస్స సామఞ్ఞతో పుచ్ఛాభావో ఞాయతి, న విసేసతోతి తస్స పుచ్ఛావిసేసభావం కథేన్తో ‘‘కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా’’తి వత్వా తేనేవ పసఙ్గేన మహానిద్దేసే ఆగతా సబ్బాపి పుచ్ఛా అత్థుద్ధారనయేన దస్సేతి ‘‘పఞ్చవిధా హి పుచ్ఛా’’తిఆదినా. తత్థ అదిట్ఠం జోతేతి ఏతాయాతి అదిట్ఠజోతనా. దిట్ఠం సంసన్దీయతి ఏతాయాతి దిట్ఠసంసన్దనా. సంసన్దనఞ్చేత్థ సాకచ్ఛావసేన వినిచ్ఛయకరణం. విమతిం ఛిన్దతి ఏతాయాతి విమతిచ్ఛేదనా. అనుమతియా పుచ్ఛనం అనుమతిపుచ్ఛా. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ భిక్ఖవే’’తిఆదిపుచ్ఛాయ హి ‘‘కా తుమ్హాకం అనుమతీ’’తి అనుమతి పుచ్ఛితా హోతి. కథేతుకమ్యతా కథేతుకమ్యతాయ.

లక్ఖణన్తి ఞాతుం పుచ్ఛితో యో కోచి సభావో. అఞ్ఞాతన్తి యేన కేనచి ఞాణేన అఞ్ఞాతభావమాహ. అదిట్ఠన్తి దస్సనభూతేన ఞాణేన చక్ఖునా వియ న దిట్ఠతం. అతులితన్తి ‘‘ఏత్తకం ఇద’’న్తి తులనభూతేన ఞాణేన న తులితతం. అతీరితన్తి తీరణభూతేన ఞాణేన అకతఞాణకిరియాసమాపనతం. అవిభూతన్తి ఞాణస్స అపాకటభావం. అవిభావితన్తి ఞాణేన అపాకటీకతభావం.

పఞ్చసు పుచ్ఛాసు యా బుద్ధానం సబ్బతో న సన్తి, తా దస్సేత్వా ఇధాధిప్పేతపుచ్ఛం నిగమేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. యది పటిచ్చసముప్పాదో పచ్చయాకారో, అథ కస్మా భగవతా పటిచ్చసముప్పాదదేసనాయ సఙ్ఖారాదయో పచ్చయుప్పన్నా కథితాతి ఆహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది. పచ్చయుప్పన్నమ్పి కథేతి పచ్చయుప్పన్నదస్సనేన పచ్చయధమ్మానం పచ్చయభావస్స కథితభావతో. ఆహారవగ్గస్సాతిఆది ‘‘పచ్చయాకారో పటిచ్చసముప్పాదో’’తి దస్సనత్థం వుత్తం. ‘‘సమ్భవన్తీ’’తి పాళియం పరతో వుత్తం కిరియాపదం ఆనేత్వా యోజేతి, అఞ్ఞథా సఙ్ఖారా కిం కతాతి వా కరోన్తీతి వా న ఞాయేయ్య. పవత్తియా అనులోమతో ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా’’తిఆదికా అనులోమపటిచ్చసముప్పాదకథా.

‘‘అవిజ్జాయ త్వేవా’’తిఆదికా పన తస్స విలోమతో పటిలోమకథా. అచ్చన్తమేవ సఙ్ఖారే విరజ్జతి ఏతేనాతి విరాగో, మగ్గో. అసేసనిరోధాతి అసేసేత్వా నిరోధా సముచ్ఛిన్దనా. ఏవం నిరోధానన్తి ఏవం అనుప్పాదనిరోధేన నిరుద్ధానం సఙ్ఖారానం నిరోధా. ఇతి అవిజ్జాదీనం నిరోధవచనేన అరహత్తం వదతి. సకలస్సాతి అనవసేసస్స. సత్తవిరహితస్సాతి పరపరికప్పితజీవరహితస్స. వినివత్తేత్వాతి అనుప్పాదనిరోధదస్సనవసేన విపరివత్తేత్వా.

అత్తమనాతి పీతిసోమనస్సేన గహితచిత్తా. తథాభూతా చ హట్ఠచిత్తా నామ హోన్తీతి ఆహ ‘‘తుట్ఠచిత్తా’’తి. ‘‘తస్స వచనం అభినన్దితబ్బ’’న్తి ఏత్థ అభినన్దనసద్దో అనుమోదనత్థో. ‘‘అభినన్దిత్వా’’తి ఏత్థ సమ్పటిచ్ఛనత్థో. ఇధ పన ఉభయత్థోపి వట్టతీతి ఆహ ‘‘అనుమోదింసు చేవ సమ్పటిచ్ఛింసు చా’’తి.

పటిచ్చసముప్పాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. విభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౨. దుతియేపీతి దుతియసుత్తేపి. పి-సద్దేన తదఞ్ఞేసు సుత్తేసుపీతి అత్థో. ‘‘విసుద్ధిమగ్గే వుత్తా ఏవా’’తి వత్వాపి తదేకదేసం ఇధ వినియోగక్ఖమం దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తన్తి మూలం. విత్థారదేసనన్తి ‘‘విభజిస్సామీ’’తి పదస్స అత్థస్స దస్సనవసేన పవత్తం విభఙ్గదేసనం. ఉద్దేసదేసనా పఠమసుత్తే అనులోమదేసనాసదిసావ. పున వట్టవివట్టం దస్సేన్తోతి ‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే’’తిఆదినా పవత్తిం నివత్తిఞ్చ దస్సేన్తో. పఠమం ఉద్దేసవసేన విభజనవసేన వివట్టం దస్సితం, తతో ఏవ బ్యతిరేకనయేన వివట్టమ్పి దస్సితమేవ హోతీతి పునగ్గహణం.

తేసం తేసం సత్తానన్తి ఇదం కిఞ్చి పకారతో అనామసిత్వా సబ్బేపి సత్తే సామఞ్ఞతో బ్యాపేత్వా గహణన్తి ఆహ ‘‘సఙ్ఖేపతో…పే… నిద్దేసో’’తి. గతిజాతివసేనాతి పఞ్చగతివసేన, తత్థాపి ఏకేకాయ గతియా ఖత్తియాదిభుమ్మదేవాదిహత్థిఆదిజాతివసేన చ. ‘‘చిత్తం మనో’’తిఆదీసు వియ కిచ్చవిసేసం, ‘‘మానస’’న్తిఆదీసు వియ సమానే అత్థే సద్దవిసేసం, ‘‘పణ్డర’’న్తిఆదీసు వియ గుణవిసేసం, ‘‘చేతసికం హదయ’’న్తిఆదీసు వియ నిస్సయవిసేసం, ‘‘చిత్తస్స ఠితీ’’తిఆదీసు వియ అఞ్ఞస్స అవత్థాభావవిసేసం, ‘‘అలుబ్భనా’’తిఆదీసు వియ అఞ్ఞస్స కిరియాభావవిసేసం, ‘‘అలుబ్భితత్త’’న్తిఆదీసు వియ అఞ్ఞస్స అభావతావిసేసన్తి ఏవమాదికం అనపేక్ఖిత్వా ధమ్మమత్తం వా దీపనా సభావనిద్దేసో. జిణ్ణస్స జీరణవసేన పవత్తనాకారో జీరణతాతి ఆహ ‘‘ఆకారనిద్దేసో’’తి.

కాలాతిక్కమే కిచ్చనిద్దేసాతి కలలకాలతో పభుతి పురిమరూపానం జరాపత్తక్ఖణే ఉప్పజ్జమానాని పచ్ఛిమరూపాని పరిపక్కరూపానురూపాని పరిణతపరిణతాని ఉప్పజ్జన్తీతి అనుక్కమేన సుపరిణతరూపానం పరిపాకకాలే ఉప్పజ్జమానాని ఖణ్డిచ్చాదిసభావాని ఉప్పజ్జన్తీతి ‘‘ఖణ్డిచ్చ’’న్తిఆదయో కాలాతిక్కమే జరాయ కిచ్చనిద్దేసా. పకతినిద్దేసాతి ఫలవిపచ్చనపకతియా నిద్దేసా, జరాయ వా పాపుణితబ్బఫలమేవ పకతి, తస్సా నిద్దేసా, న చ ఖణ్డిచ్చాదీనేవ జరాతి ఉదకాదిగతమగ్గేసు తిణరుక్ఖసంభగ్గతాదయో వియ పరిపాకగతమగ్గసఙ్ఖాతేసు పరిపుణ్ణరూపేసు లబ్భమానా ఖణ్డిచ్చాదయో జరాయ గతమగ్గాఇచ్చేవ వేదితబ్బా, న జరాతి.

యస్మా జరం పత్తస్స ఆయు హాయతి, ఇన్ద్రియాని జజ్జరాని హోన్తీతి ఆయుహానాదయో పకతినిద్దేసా, తస్మా వుత్తం ‘‘పచ్ఛిమా ద్వే పకతినిద్దేసా’’తి. తేనాహ ‘‘ఇమేహి పనా’’తిఆది.

అవిఞ్ఞాయమానన్తరత్తా అవీచిజరా మణిఆదీసు మన్దదసకాదీసు ఏకేకదసకేసు చ ఖణే ఖణే జిణ్ణవికారాదీనం దువిఞ్ఞేయ్యత్తా. తతో అఞ్ఞేసూతి మణిఆదితో అఞ్ఞేసు అహిచ్ఛత్తకాదీసు, పాణీనం ఏకభవపరియాపన్నే సకలఆయుస్మిం గహితతరుణయువాజరాకాలేసు, ఏకద్విత్తిదివసాతిక్కమేసు పుప్ఫాదీసు వాతి అత్థో. తత్థ హి జరావిసేసస్స సువిఞ్ఞేయ్యత్తా సవీచిజరా నామ.

చవనకవసేనాతి చవనకానం ఖన్ధానం వసేన. ఏకచతుపఞ్చక్ఖన్ధాయ చుతియా చవనమేవ చవనతాతి ఆహ ‘‘భావవచనేన లక్ఖణనిదస్సన’’న్తి, పాళియం ‘‘చుతీ’’తి వుత్తస్స మరణస్స సభావదస్సనన్తి అత్థో. భఙ్గుప్పత్తి భిజ్జమానతా. తేన ‘‘భేదో’’తి ఇమినా ఖన్ధానం భిజ్జమానతా భేదసమఙ్గితా వుత్తాతి దస్సేతి. ఠానాభావపరిదీపనన్తి కేనచిపి ఆకారేన అవట్ఠానాభావదీపనం. ఘటస్సేవాతి హి విసదిసూదాహరణం. యథా ఘటే భిన్నే కపాలాదిఅవయవసేసో లబ్భతి, న ఏవం చుతిక్ఖన్ధేసు భఙ్గేసు, న కోచి విసేసో తిట్ఠతీతి దస్సేతుం ‘‘అన్తరధాన’’న్తి వుత్తం. మచ్చుసఙ్ఖాతం మరణన్తి మచ్చుసఞ్ఞితం మరణం. ‘‘కాలమరణ’’న్తి వదన్తి. సన్తానస్స అచ్చన్తసముచ్ఛేదభూతం ఖీణాసవానం మరణం సముచ్ఛేదమరణం. ఆది-సద్దేన ఖణికమరణం సఙ్గణ్హాతి. తస్స కిరియాతి అన్తకస్స కిరియా, యా లోకే వుచ్చతి ‘‘మచ్చూ’’తి, మరణన్తి అత్థో. చవనకాలో ఏవ వా అనతిక్కమనీయత్తా విసేసేన కాలోతి వుత్తోతి తస్స కిరియా అత్థతో చుతిక్ఖన్ధానం భేదపవత్తియేవ. ‘‘మచ్చు మరణ’’న్తి వా ఏత్థ సమాసం అకత్వా యో ‘‘మచ్చూ’’తి వుచ్చతి భేదో, తమేవ మరణం ‘‘పాణచాగో’’తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

చతువోకారవసేనాతి చతువోకారభవవసేన. తత్థ హి రూపకాయసఞ్ఞితో కళేవరో నత్థి, యం నిక్ఖిపేయ్య. కిఞ్చాపి ఏకవోకారభవేపి కళేవరనిక్ఖేపో నత్థి, రూపకాయస్స పన తత్థ అత్థితామత్తం గహేత్వా ‘‘ఏకవోకారవసేన కళేవరస్స నిక్ఖేపో’’తి వుత్తో. చతువోకారవసేన చాతి చ-సద్దేన ‘‘సేసద్వయవసేన ఖన్ధానం భేదో’’తి ఇమమత్థం దస్సేతి సబ్బత్థేవ ఖన్ధభేదసబ్భావతో. సేసద్వయవసేనాతి సేసభవద్వయవసేనేవ కళేవరస్స నిక్ఖేపో. యదిపి ఏకవోకారభవే రూపకాయో విజ్జతి, కళేవరనిక్ఖేపో పన నత్థీతి ‘‘కళేవరస్స సబ్భావతో’’ఇచ్చేవ వుత్తం. యస్మా మనుస్సాదీసు కళేవరనిక్ఖేపో అత్థి, తస్మా మనుస్సాదీసు కళేవరస్స నిక్ఖేపోతి యోజనా. కళేవరం నిక్ఖిపీయతి ఏతేనాతి మరణం కళేవరస్స నిక్ఖేపో. ఏకతో కత్వాతి ఏకజ్ఝం కత్వా, ఏకజ్ఝం గహణమత్తేన.

జాయనట్ఠేనాతిఆది ఆయతనవసేన యోనివసేన చ ద్వీహి పదేహి సబ్బసత్తే పరియాదియిత్వా పరియాదియిత్వా జాతిం దస్సేతుం వుత్తం. కేచి పన ‘‘కత్తుభావవసేన పదద్వయం వుత్త’’న్తి వదన్తి. ‘‘తేసం తేసం సత్తానం జాతి సఞ్జాతీ’’తి పన కత్తరి సామినిద్దేసస్స కతత్తా ఉభయత్థాపి భావనిద్దేసో. సమ్పుణ్ణా జాతి సఞ్జాతి. పాకటా నిబ్బత్తి అభినిబ్బత్తి. తేసం తేసం సత్తానం…పే… అభినిబ్బత్తీతి సత్తవసేన పవత్తత్తా వోహారదేసనా.

తత్ర తత్రాతి ఏకచతువోకారభవేసు ద్విన్నం సేసరూపధాతుయం పటిసన్ధిక్ఖణే ఉప్పజ్జమానానం పఞ్చన్నం, కామధాతుయం వికలావికలిన్ద్రియానం వసేన సత్తన్నం నవన్నం దసన్నం పున దసన్నం ఏకాదసన్నఞ్చ ఆయతనానం వసేన సఙ్గహో వేదితబ్బో. సన్తతియన్తి యేన కమ్మునా ఖన్ధానం పాతుభావో, తేన అభిసఙ్ఖతసన్తతియం. తఞ్చ ఖో పటిసన్ధిక్ఖణవసేన వేదితబ్బం.

కమ్మంయేవ కమ్మభవో ‘‘భవతి ఏతస్మా ఉపపత్తిభవో’’తి కత్వా. కమ్మేన నియ్యాదితఅత్తభావుపపత్తివసేన భవతీతి భవో, తథా తథా నిబ్బత్తవిపాకో కటత్తారూపఞ్చ. అట్ఠకథాయం పన ‘‘భవతీతి కత్వా భవో’’తి ఉపపత్తిభవస్స వక్ఖమానత్తా ‘‘కమ్మం ఫలవోహారేన భవోతి వుత్త’’న్తి కథితం.

ఉపాదియన్తి సత్తా దళ్హగ్గాహం గణ్హన్తి ఏతేన కిలేసకామేన. న కేవలం ఇధ కరణసాధనమేవ, అథ ఖో కత్తుసాధనమ్పి లబ్భతీతి వుత్తం ‘‘సయం వా’’తి. తన్తి వత్థుకామం. కామో చ సో కామనట్ఠేన, ఉపాదానఞ్చ భుసమాదానట్ఠేనాతి కాముపాదానం. ఏతన్తి కాముపాదానపదం. పున ఏతన్తి కాముపాదానసఙ్ఖాతం.

సస్సతో అత్తాతి ఇదం పురిమదిట్ఠిం ఉపాదియమానం ఉత్తరదిట్ఠిం దస్సేతుం వుత్తం. యథా ఏసా దిట్ఠి దళ్హీకరణవసేన పురిమం ఉత్తరా ఉపాదియతి, ఏవం ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదికాపీతి. అత్తగ్గహణం పన ‘‘అత్తవాదుపాదాన’’న్తి ఇదం న దిట్ఠుపాదానదస్సనన్తి దట్ఠబ్బం. లోకో చాతి అత్తగ్గహణవినిముత్తగ్గహణం దిట్ఠుపాదానభూతం ఇధ పురిమదిట్ఠిఉత్తరదిట్ఠివచనేహి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

యేన మిచ్ఛాభినివేసేన గోసీలగోవతాదిం సమాదియతి చేవ అనుతిట్ఠతి చ, సో గోసీలగోవతాదీనీతి అధిప్పేతాని. తేనాహ ‘‘గోసీల…పే… సయమేవ ఉపాదానానీ’’తి. అభినివేసతోతి అభినివేసనతో.

అత్తవాదుపాదానన్తి ‘‘అత్తా’’తి వాదస్స పఞ్ఞాపనస్స గహణస్స కారణభూతా దిట్ఠీతి అత్థో. అత్తవాదమత్తమేవాతి అత్తస్స అభావా ‘‘అత్తా’’తి ఇదం వచనమత్తమేవ. ఉపాదియన్తి దళ్హం గణ్హన్తి.

చక్ఖుద్వారాదీసు పవత్తాయాతి ఇదం తణ్హాయ రూపతణ్హాదిభావస్స కారణవచనం ఛద్వారారమ్మణికధమ్మానం పటినియతారమ్మణత్తా. జవనవీథియా పవత్తాయాతి ఇదం తస్సా పవత్తిట్ఠానదస్సనం. సభావేనేవ ఉట్ఠాతుం అసక్కోన్తస్స వేళు వియ నిస్సయో అహుత్వా ఓలుమ్భకభావేన భావో ఉపాదానస్స పచ్చయభావతో ఆరమ్మణమ్పి తంసదిసం వుత్తం. రూపేతి విసయే భుమ్మం. సా తివిధా హోతీతి సమ్బన్ధో. కామతణ్హా కామస్సాదభావేన పవత్తియా. ఏవం అస్సాదేన్తీతి సస్సతదిట్ఠియా సహజాతనిస్సయసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతాదిపచ్చయభూతాయ సంసట్ఠత్తా నిచ్చధువసస్సతాభినివేసముఖేన అస్సాదేన్తీ. భవసహగతా తణ్హా భవతణ్హా. భవతి తిట్ఠతి సబ్బకాలన్తి హి భవదిట్ఠి భవో ఉత్తరపదలోపేన, భవస్సాదవసేన పవత్తియా చ. ఇమినా నయేన విభవతణ్హాతి ఏత్థ అత్థో వేదితబ్బో. విభవతి ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతీతి ఏవం పవత్తా దిట్ఠి విభవో ఉత్తరపదలోపేన. ఏవం తాని అట్ఠారసాతి యా ఛ కామతణ్హా, ఛ భవతణ్హా, ఛ విభవతణ్హా వుత్తా, ఏతాని అట్ఠారస తణ్హావిచరితాని తణ్హాపచ్చయో. అజ్ఝత్తన్తి సకసన్తతియం. బహిద్ధాతి తతో బహిద్ధా. అతీతారమ్మణాని వా హోన్తు ఇతరారమ్మణాని వా, సయం పన అతీతాని ఛత్తింస తణ్హావిచరితాని. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ‘‘అట్ఠసతం తణ్హావిచరితానీ’’తిఆదినా సమ్బన్ధో. ఇదాని అపరేనపి పకారేన అట్ఠసతం తణ్హావిచరితాని దస్సేతుం ‘‘అజ్ఝత్తికస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అజ్ఝత్తికస్సాతి అజ్ఝత్తికఖన్ధపఞ్చకం. ఉపయోగత్థే హి ఇదం సామివచనం. ఉపాదాయాతి గహేత్వా. అస్మీతి హోతీతి యదేతం అజ్ఝత్తికం ఖన్ధపఞ్చకం ఉపాదాయ తణ్హామానదిట్ఠివసేన సముదాయగ్గాహతో అస్మీతి గాహో హోతి, తస్మిం సతీతి అత్థో. ఇధ పన రూపాదిఆరమ్మణవసేన అత్థో వేదితబ్బో. ఇత్థమస్మీతి హోతీతి ఖత్తియాదీసు ‘‘ఇదంపకారో అహ’’న్తి ఏవం తణ్హామానదిట్ఠివసేన హోతీతి అత్థో. ఇదం తావ అనుపనిధాయ గహణం.

ఏవమాదీనీతి ఆది-సద్దేన ‘‘ఏవమస్మి, అఞ్ఞథాస్మి, అహం భవిస్సం, ఇత్థం భవిస్సం, ఏవం భవిస్సం, అఞ్ఞథా భవిస్సం, అసస్మి, సతస్మి, అహం సియం, ఇత్థం సియం, ఏవం సియం, అఞ్ఞథా సియం, అపాహం సియం, అపాహం ఇత్థం సియం, అపాహం ఏవం సియం, అపాహం అఞ్ఞథా సియ’’న్తి ఏతేసం సఙ్గహో. ఉపనిధాయ గహణమ్పి దువిధం సమతో అసమతో వాతి తం దస్సేతుం ‘‘ఏవమస్మి, అఞ్ఞథాస్మీ’’తి చ వుత్తం. తత్థ ఏవమస్మీతి ఇదం సమతో ఉపనిధాయ గహణం, యథా అయం ఖత్తియో, ఏవం అహమస్మీతి అత్థో. అఞ్ఞథాస్మీతి ఇదం పన అసమతో గహణం, యథాయం ఖత్తియో తతో అఞ్ఞథా అహం హీనో వా అధికో వాతి అత్థో. ఇమాని తావ పచ్చుప్పన్నవసేన చత్తారి తణ్హావిచరితాని. భవిస్సన్తిఆదీని పన చత్తారి అనాగతవసేన వుత్తాని, తేసం పురిమచతుక్కే వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. అసస్మీతి సస్సతో అస్మి, నిచ్చస్సేతం అధివచనం. సతస్మీతి అసస్సతో అస్మి, అనిచ్చస్సేతం అధివచనం. ఇతి ఇమాని ద్వే సస్సతుచ్ఛేదవసేన వుత్తాని. ఇతో పరాని సియన్తిఆదీని చత్తారి సంసయపరివితక్కవసేన వుత్తాని, తాని పురిమచతుక్కే వుత్తనయేన అత్థతో వేదితబ్బాని. అపాహం సియన్తిఆదీని పన చత్తారి ‘‘అపి నామాహం భవేయ్య’’న్తి ఏవం పత్థనాకప్పనవసేన వుత్తాని, తానిపి పురిమచతుక్కే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. ఏవమేతేసు –

ద్వే దిట్ఠిసీసా చత్తారో, సుద్ధసీసా సీసమూలకా;

తయో తయోతి ఏతాని, అట్ఠారస విభావయే.

ఏతే హి సస్సతుచ్ఛేదవసేన వుత్తా ద్వే దిట్ఠిసీసా నామ, ‘‘అస్మి, భవిస్సం సియం, అపాహం సియ’’న్తి ఏతే చత్తారో సుద్ధసీసా నామ, ‘‘ఇత్థమస్మీ’’తిఆదయో తయో తయోతి ద్వాదస సీసమూలకా నామాతి వేదితబ్బం. ఇధ పాళియం రూపారమ్మణాదివసేన తణ్హా ఆగతాతి ఆహ ‘‘అజ్ఝత్తికరూపాదినిస్సితానీ’’తి. అట్ఠారస తణ్హావిచరితానీతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. ఇమినా అస్మీతి ఇమినా అభిసేకసేనాపచ్చాదినా ‘‘ఖత్తియో అహ’’న్తి మూలభావతో ‘‘అస్మీ’’తి హోతి. సేసం పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. సఙ్గహేతి తణ్హాయ యథావుత్తవిభాగస్స సంఖిపనవసేన సఙ్గణ్హనే కరియమానే. ‘‘ఛయిమే, భిక్ఖవే, తణ్హాకాయా’’తిఆది నిద్దేసో. ‘‘రూపే తణ్హా రూపతణ్హా’’తిఆది నిద్దేసత్థో. ‘‘కామరాగభావేనా’’తిఆదికో, ‘‘అజ్ఝత్తికస్సుపాదాయా’’తిఆదికో చ నిద్దేసవిత్థారో. ‘‘రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు ఛళేవా’’తిఆదికో సఙ్గహో.

యస్మా చక్ఖుద్వారాదీసు ఏకేకస్మిం ద్వారే ఉప్పజ్జనకవిఞ్ఞాణాని వియ అనేకా ఏవ వేదనా, తస్మా తా రాసివసేన ఏకజ్ఝం గహేత్వా ‘‘ఛ వేదనాకాయా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘వేదనాసమూహా’’తి. నిస్సయభావేన ఉప్పత్తిద్వారభావేన నానాపచ్చయా హోన్తి చక్ఖుధాతుఆదయో, తా కుచ్ఛినా ధారేన్తియో వియ పోసేన్తియో వియ చ హోన్తీతి తాసం మాతుసదిసతా వుత్తా. చక్ఖుసమ్ఫస్సహేతూతి నిస్సయాదిచక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా. అయన్తి అయం వేదనా ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనా’’తిఆదినా సాధారణతో వుత్తా. ఏత్థాతి ఏతస్మిం వేదనాపదే. సబ్బసఙ్గాహికాతి కుసలాకుసలవిపాకకిరియానం వసేన సబ్బసఙ్గాహికా. ఏవం విభఙ్గే ఆగతనయేన సాధారణతో వత్వాపి ఇధాధిప్పేతవేదనమేవ దస్సేతుం ‘‘విపాకవసేన పనా’’తిఆదిమాహ. చక్ఖుమ్హి సమ్ఫస్సోతి చక్ఖుమ్హి నిస్సయభూతే ఉప్పన్నఫస్సో. ఏస నయో సేసేసు. యస్మా చక్ఖాదీని విసుద్ధిమగ్గే ఖన్ధనిద్దేసే లక్ఖణాదివిభాగతో, ఆయతననిద్దేసే విసేసతో, సామఞ్ఞతో చ సద్దత్థదస్సనాదివసేన విభావితాని, తస్మా ‘‘యం వత్తబ్బం…పే… వుత్తమేవా’’తి ఆహ.

నమనలక్ఖణన్తి ఆరమ్మణాభిముఖం హుత్వా నమనసభావం తేన వినా అప్పవత్తనతో. రుప్పనలక్ఖణం హేట్ఠా వుత్తమేవ. వేదనాక్ఖన్ధో పన ఏకావ వేదనా. సబ్బదుబ్బలచిత్తాని నామ పఞ్చవిఞ్ఞాణాని. నను తత్థ జీవితచిత్తట్ఠితియో చ సన్తీతి? సచ్చం, తాసం పన కిచ్చం న తథా పాకటం, యథా చేతనాదీనన్తి తే ఏవేత్థ పాళియం ఉద్ధటా. యేన మహన్తపాతుభావాదినా కారణేన. ఏత్థాతి ఏతస్మిం మహాభూతనిద్దేసే. అఞ్ఞో వినిచ్ఛయనయోతి ‘‘వచనత్థతో కలాపతో’’తిఆదినా లక్ఖణాదినిచ్ఛయతో అఞ్ఞో వినిచ్ఛయనయో. నను సో చతుధాతువవత్థానే వుత్తో, న రూపక్ఖన్ధనిద్దేసేతి? తత్థ వుత్తేపి ‘‘చతుధాతువవత్థానే వుత్తానీ’’తి అతిదేసవసేన వుత్తత్తా ‘‘రూపక్ఖన్ధనిద్దేసే వుత్తో’’తి వుత్తం. ఉపాదాయాతి పటిచ్చ. భూతాని హి పటిచ్చ ఉప్పజ్జమానం ఉపాదారూపం ‘‘తాని గహేత్వా’’తి వుత్తం అవిస్సజ్జనతో. నిస్సాయాతిపి ఏకే తేసం నిస్సయపచ్చయభావతో. పుబ్బకాలకిరియా నామ ఏకంసతో అపరకాలకిరియాపేక్ఖాతి పాఠసేసేన అత్థం వదతి. విభత్తివిపల్లాసేన వినా ఏవ అత్థం దస్సేతుం ‘‘సమూహత్థే వా’’తిఆది వుత్తం. సమూహసమ్బన్ధే సామినిద్దేసేన సమూహత్థో దీపితోతి తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమూహం ఉపాదాయా’’తి. ధమ్మసఙ్గణియం (ధ. స. ౫౮౪) ఆగతనయేన ‘‘తేవీసతివిధ’’న్తి వుత్తం. తత్థ హి హదయవత్థు న నిద్దిట్ఠం, ‘‘యం రూపం నిస్సాయా’’తి వా పట్ఠానే (పట్ఠాన. ౧.౧.౮) ఆగతత్తా హదయవత్థుమ్పి గహేత్వా జాతిరూపభావేన ఉపచయసన్తతియో ఏకతో కత్వా ‘‘తేవీసతివిధ’’న్తి వుత్తం.

చక్ఖుస్స విఞ్ఞాణన్తి వా చక్ఖువిఞ్ఞాణం. అసాధారణకారణేన చాయం నిద్దేసో. ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి ఏత్థ సబ్బలోకియవిపాకవిఞ్ఞాణస్స గహేతబ్బత్తా ‘‘తేభూమకవిపాకచిత్తస్సేతం అధివచన’’న్తి వుత్తం.

అభిసఙ్ఖరణలక్ఖణోతి ఆయూహనసభావో. చోపనవసేనాతి విఞ్ఞత్తిసంచోపనవసేన, కాయవిఞ్ఞత్తియా సముట్ఠాపనవసేనాతి అత్థో. వచనభేదవసేనాతి వచీభేదుప్పాదవసేన, వచీవిఞ్ఞత్తియా సముట్ఠాపనవసేనాతి అత్థో. ఏవం చోపనం న భవేయ్యాతి దస్సేతుం ‘‘రహో నిసీదిత్వా చిన్తేన్తస్సా’’తి వుత్తం. ఏకూనతింసాతి ఏత్థ అభిఞ్ఞాచేతనావినిముత్తా ఏవ ఏకూనతింస చేతనా వేదితబ్బా తస్సా విపాకవిఞ్ఞాణస్స పచ్చయత్తాభావతో.

దుక్ఖేతి ఏకమ్పి ఇదం భుమ్మవచనం సంసిలేసననిస్సయవిసయబ్యాపనవసేన అత్తానం భిన్దిత్వా వినియోగం గచ్ఛతీతి ‘‘చతూహి కారణేహీ’’తిఆది వుత్తం. ఏకోపి హి విభత్తినిద్దేసో అనేకధా వినియోగం గచ్ఛతి యథా తద్ధితత్థే ఉత్తరపదసమాహారేతి. తన్తి అఞ్ఞాణం. దుక్ఖసచ్చన్తి హదయవత్థులక్ఖణం దుక్ఖసచ్చం. అస్సాతి అఞ్ఞాణస్స. నిస్సయపచ్చయభావేనాతి పురేజాతనిస్సయభావేన. సహజాతనిస్సయపచ్చయభావేన పన తంసహజాతా ఫస్సాదయో వత్తబ్బా. ఆరమ్మణపచ్చయభావేన దుక్ఖసచ్చం అస్స ఆరమ్మణన్తి యోజనా. దుక్ఖసచ్చన్తి ఉపయోగఏకవచనం. ఏతన్తి అఞ్ఞాణం. తస్సాతి దుక్ఖసచ్చస్స. ‘‘పటిచ్ఛాదేతీ’’తి ఏత్థ వుత్తం పటిచ్ఛాదనాకారం దస్సేతుం ‘‘యాథావా’’తిఆది వుత్తం. ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేనపి ఏకదేసేన యాథావతో లక్ఖణపటివేధో హోతియేవాతి ‘‘యాథావలక్ఖణపటివేధనివారణేనా’’తి వత్వా ‘‘ఞాణపవత్తియా చేత్థ అప్పదానేనా’’తి వుత్తన్తి వదన్తి. పురిమం పన పటివేధఞాణుప్పత్తియా నిసేధకథాదస్సనం, పచ్ఛిమం అనుబోధఞాణుప్పత్తియా. ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఏత్థాతి దుక్ఖసచ్చే.

సహజాతస్స అఞ్ఞాణస్స సముదయసచ్చం వత్థు హోతి నిస్సయపచ్చయభావతోతి వుత్తం ‘‘వత్థుతో’’తి. ఆరమ్మణతోతి ఆరమ్మణపచ్చయభావేన. యస్మా సముదయసచ్చం అఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణం హోతి, తస్మా ‘‘దుక్ఖసముదయే అఞ్ఞాణ’’న్తి వుత్తన్తి అత్థో. పటిచ్ఛాదనం దుక్ఖసచ్చే వుత్తనయమేవ ఏకేనేవ కారణేన ఇతరేసం తిణ్ణం అసమ్భవతో, కిం పన ఏతం ఏకం కారణన్తి ఆహ ‘‘పటిచ్ఛాదనతో’’తి. ఇదం విత్థారతో విభావేతుం ‘‘నిరోధపటిపదానం హీ’’తిఆది వుత్తం. తదారబ్భాతి తం ఆరబ్భ తం ఆరమ్మణం కత్వా. పచ్ఛిమఞ్హి సచ్చద్వయన్తి నిరోధో మగ్గో. తఞ్హి నయగమ్భీరత్తా. దుద్దసన్తి సణ్హసుఖుమధమ్మత్తా సభావేనేవ గమ్భీరతాయ దుద్దసం దువిఞ్ఞేయ్యం దురవగ్గాహం. తత్థాతి పురిమే సచ్చద్వయే. అన్ధభూతన్తి అన్ధకారభూతం. న పవత్తతి ఆరమ్మణం కాతుం న విసహతి. వచనీయత్తేనాతి వాచకభావేన తథా ఉపట్ఠానతో. సభావలక్ఖణస్స దుద్దసత్తాతి పీళనాదిఆయూహనాదివసేన ‘‘ఇదం దుక్ఖం, అయం సముదయో’’తి (మ. ని. ౪౮౪; ౩.౧౦౪) యాథావతో సభావలక్ఖణస్స దుద్దసత్తా దువిఞ్ఞేయ్యత్తా పురిమద్వయం గమ్భీరం. తత్థాతి పురిమస్మిం సచ్చద్వయే. విపల్లాసగ్గాహవసేన పవత్తతీతి సుభాదివిపరీతగ్గాహానం పచ్చయభావవసేన అఞ్ఞాణం పవత్తతి.

ఇదాని ‘‘దుక్ఖే అఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీసు పకారన్తరేనపి అత్థం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ దుక్ఖేతి ఏత్తావతాతి ‘‘అఞ్ఞాణన్తి వుచ్చమానాయ అవిజ్జాయ దుక్ఖే’’తి ఏత్తకేన. సఙ్గహతోతి సమోధానతో. కిచ్చతోతి అసమ్పటివేధకిచ్చతో. అఞ్ఞాణమివాతి విసయసభావం యాథావతో పటివిజ్ఝితుం అప్పదానకిచ్చమివ. ‘‘దుక్ఖే’’తిఆదినా తత్థ అవిజ్జా పవత్తతి, విసేసతో నిద్దిట్ఠం హోతీతి కత్వా సబ్బత్థేవ తథా అవిసిట్ఠసభావదస్సనం ఇదన్తి దస్సేతుం ‘‘అవిసేసతో పనా’’తిఆది వుత్తం.

ఖణికనిరోధస్స ఇధ అనధిప్పేతత్తా అయుజ్జమానత్తా విరాగగ్గహణతో చ అవిజ్జాదీనం పటిపక్ఖవసేన పటిబాహనం ఇధ ‘‘నిరోధో’’తి అధిప్పేతో, సో చ నేసం సబ్బసో అనుప్పజ్జనమేవాతి ఆహ ‘‘నిరోధో హోతీతి అనుప్పాదో హోతీ’’తి. ‘‘అవిజ్జా నిరుజ్ఝతి ఏత్థాతి అవిజ్జానిరోధో, సఙ్ఖారా నిరుజ్ఝన్తి ఏత్థాతి సఙ్ఖారనిరోధో’’తి ఏవం సబ్బేహి ఏతేహి నిరోధపదేహి నిబ్బానస్స దేసితత్తా దట్ఠబ్బా. తేనాహ ‘‘నిబ్బానం హీ’’తిఆది. వట్టవివట్టన్తి వట్టఞ్చ వివట్టఞ్చ. ‘‘ద్వాదసహీ’’తి ఇదం పచ్చేకం యోజేతబ్బం ‘‘అనులోమతో ద్వాదసహి పదేహి వట్టం, పటిలోమతో ద్వాదసహి వివట్టం ఇధ దస్సిత’’న్తి.

విభఙ్గసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పటిపదాసుత్తవణ్ణనా

౩. మిచ్ఛా పటిపజ్జతి ఏతాయాతి మిచ్ఛాపటిపదా, వట్టగామిమగ్గో దుక్ఖావహత్తా. తం మిచ్ఛాపటిపదం. తేనాహ ‘‘అనియ్యానికపటిపదా’’తి. సో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో కథం మిచ్ఛాపటిపదా హోతీతి? సమ్పత్తిభవే సుఖావహోవ హోతీతి అధిప్పాయో. వట్టసీసత్తాతి వట్టపక్ఖియానం ఉత్తమఙ్గభావతో. అన్తమసోతి ఉక్కంసపరియన్తం సన్ధాయ వదతి అవకంసపరియన్తతో. ‘‘ఇదం మే పుఞ్ఞం నిబ్బానాధిగమాయ పచ్చయో హోతూ’’తి ఏవం నిబ్బానం పత్థేత్వా పవత్తితం. పణ్ణముట్ఠిదానమత్తన్తి సాకపణ్ణముట్ఠిదానమత్తం. అప్పత్వాతి అన్తోగధహేతు ఏస నిద్దేసో, అపాపేత్వాతి అత్థో. యదగ్గేన వా పటిపజ్జనతో అరహత్తం పత్తోతి వుచ్చతి, తదగ్గేన తదావహా పటిపదాపి పత్తాతి వుచ్చతీతి ‘‘అప్పత్వా’’తి వుత్తం. అనులోమవసేనాతి అనులోమపటిచ్చసముప్పాదవసేన. పటిలోమవసేనాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పటిపదా పుచ్ఛితాతి ఏతేన పటిపదా దేసేతుం ఆరద్ధాతి అయమ్పి అత్థో సఙ్గహితో యథారద్ధస్స అత్థస్స కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాయ ఇధాగతత్తా. అనులోమపటిచ్చసముప్పాదదేసనాయమ్పేత్థ బ్యతిరేకముఖేన అవిజ్జాదినిరోధా పన విజ్జాయ సతి హోతి సఙ్ఖారానం అసమ్భవోతి వుత్తం ‘‘నిబ్బానం భాజిత’’న్తి. సరూపేన పన తాయ వట్టమేవ పకాసితం. వక్ఖతి హి పరియోసానే ‘‘వట్టవివట్టమేవ కథిత’’న్తి. నియ్యాతనేతి నిగమనే. ఫలేనాతి పత్తబ్బఫలేన పటిపదాయ సమ్పాపకహేతునో దస్సితత్తా. యథా హి తివిధో హేతు ఞాపకో, నిబ్బత్తకో, సమ్పాపకోతి, ఏవం తివిధం ఫలం ఞాపేతబ్బం, నిబ్బత్తేతబ్బం, సమ్పాపేతబ్బన్తి. తస్మా పత్తబ్బఫలేన నిబ్బానేన తంసమ్పాపకహేతుభూతాయ పటిపదాయ దస్సితత్తాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఫలేన హేత్థా’’తిఆది. అయం వుచ్చతీతి ఏవం నిబ్బానఫలా అయం ‘‘సమ్మాపటిపదా’’తి వుచ్చతి. అసేసవిరాగా అసేసనిరోధాతి సముచ్ఛేదప్పహానవసేన అవిజ్జాయ అసేసవిరజ్జనతో అసేసనిరుజ్ఝనతో చ. పదద్వయేనపి అనుప్పాదనిరోధమేవ వదతి. తఞ్హి నిబ్బానం. దుతియవికప్పే అయం ఏత్థ అధిప్పాయో – యేన మగ్గేన కరణభూతేన అసేసనిరోధో హోతి, అవిజ్జాయ అసేసనిరోధో యం ఆగమ్మ హోతి, తం మగ్గం దస్సేతున్తి. ఏవఞ్హి సతీతి ఏవం పదభాజనస్స నిబ్బానస్స పదత్థే సతి. సానుభావా పటిపదా విభత్తా హోతీతి అవిజ్జాయ అసేసనిరోధహేతుపటిపదా తత్థ సాతిసయసామత్థియసమాయోగతో సానుభావా విభత్తా హోతి. మిచ్ఛాపటిపదాగహణేనేత్థ వట్టస్సపి విభత్తత్తా వుత్తం ‘‘వట్టవివట్టమేవ కథిత’’న్తి.

పటిపదాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. విపస్సీసుత్తవణ్ణనా

౪. విప్ఫన్దన్తీతి నిమిసనవసేన. అనిమిసేహీతి విగతనిమిసేహి ఉమ్మీలన్తేహేవ. తేన వుత్తం మహాపదానే. ఏత్థాతి ఏతస్మిం ‘‘విపస్సీ’’తి పదే, ఏతస్మిం వా ‘‘అనిమిసేహీ’’తిఆదికే యథాగతే సుత్తన్తే.

మహాపురిసస్స అనిమిసలోచనతో ‘‘విపస్సీ’’తి సమఞ్ఞాపటిలాభస్స కారణం వుత్తం, తం అకారణం అఞ్ఞేసమ్పి మహాసత్తానం చరిమభవే అనిమిసలోచనత్తాతి చోదనం సన్ధాయ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిం వత్వా తతో పన అఞ్ఞమేవ కారణం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. పలాళయమానస్సాతి తోసేన్తస్స. అనాదరే చేతం సామివచనం. అట్టస్సాతి అత్థస్స.

పుఞ్ఞుస్సయసఙ్ఖాతో భగో అస్స అతిసయేన అత్థీతి భగవాతి ‘‘భాగ్యసమ్పన్నస్సా’’తి వుత్తం. సమ్మాతి సమ్మదేవ యాథావతో, ఞాయేన కారణేనాతి వుత్తం హోతీతి ఆహ ‘‘నయేన హేతునా’’తి. సం-సద్దో ‘‘సామ’’న్తి ఇమినా సమానత్థోతి ఆహ ‘‘సామం పచ్చత్తపురిసకారేనా’’తి, సయమ్భుఞాణేనాతి అత్థో. సమ్మా, సామం బుజ్ఝి ఏతేనాతి సమ్బోధో వుచ్చతి మగ్గఞాణం, ‘‘బుజ్ఝతి ఏతేనా’’తి కత్వా ఇధ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్సపి సఙ్గహో. బోధిమా సత్తో బోధిసత్తో, పురిమపదే ఉత్తరపదలోపో యథా ‘‘సాకపత్థవో’’తి. బుజ్ఝనకసత్తోతి ఏత్థ మహాబోధియానపటిపదాయ బుజ్ఝతీతి బోధి చ సో సత్తవిసేసయోగతో సత్తో చాతి బోధిసత్తో. పత్థయమానో పవత్తతీతి ‘‘కుదాస్సు నామ మహన్తం బోధిం పాపుణిస్సామీ’’తి సఞ్జాతచ్ఛన్దో పటిపజ్జతి. దుక్ఖన్తి జాతిఆదిమూలకం దుక్ఖం. కామం చుతుపపాతాపి మరణజాతియో, ‘‘జాయతి మీయతీ’’తి పన వత్వా ‘‘చవతి ఉపపజ్జతీ’’తి వచనం న ఏకభవపరియాపన్నానం తేసం గహణం, అథ ఖో నానాభవపరియాపన్నానం ఏకజ్ఝం గహణన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇదం…పే… వుత్త’’న్తి. తస్స నిస్సరణన్తి తస్స జరామరణస్స నిస్సరణన్తి వుచ్చతి. యస్మా మహాసత్తో జిణ్ణబ్యాధిమతే దిస్వా పబ్బజితో, తస్మాస్స జరామరణమేవ ఆదితో ఉపట్ఠాసి.

ఉపాయమనసికారేనాతి ఉపాయేన విధినా ఞాయేన మనసికారేన పథేన మనసికారస్స పవత్తనతో. సమాయోగో అహోసీతి యాథావతో పటివిజ్ఝనవసేన సమాగమో అహోసి. యోనిసో మనసికారాతి హేతుమ్హి నిస్సక్కవచనన్తి తస్స ‘‘యోనిసో మనసికారేనా’’తి హేతుమ్హి కరణవచనేన ఆహ. జాతియా ఖో సతి జరామరణన్తి ‘‘కిమ్హి ను ఖో సతి జరామరణం హోతి, కిం పచ్చయా జరామరణ’’న్తి జరామరణే కారణం పరిగ్గణ్హన్తస్స బోధిసత్తస్స ‘‘యస్మిం సతి యం హోతి, అసతి చ న హోతి, తం తస్స కారణ’’న్తి ఏవం అబ్యభిచారజాతికారణపరిగ్గణ్హనేన ‘‘జాతియా ఖో సతి జరామరణం హోతి, జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి యా జరామరణస్స కారణపరిగ్గాహికా పఞ్ఞా ఉప్పజ్జి, తాయ ఉప్పజ్జన్తియా చస్స అభిసమయో పటివేధో అహోసీతి అత్థో.

ఇతీతి వుత్తప్పకారపరామసనం. హీతి నిపాతమత్తం. ఇదన్తి యథావుత్తస్స వట్టస్స పచ్చక్ఖతో గహణం. తేనాహ ‘‘ఏవమిద’’న్తి. ఇధ అవిజ్జాయ సముదయస్స ఆగతత్తా ‘‘ఏకాదససు ఠానేసూ’’తి వుత్తం. సముదయం సమ్పిణ్డేత్వాతి సఙ్ఖారాదీనం సముదయం ఏకజ్ఝం గహేత్వా. అనేకవారఞ్హి సముదయదస్సనవసేన ఞాణస్స పవత్తత్తా ‘‘సముదయో సముదయో’’తి ఆమేడితవచనం. అథ వా ‘‘ఏవం సముదయో హోతీ’’తి ఇదం న కేవలం నిబ్బత్తిదస్సనపరం, అథ ఖో పటిచ్చసముప్పాదసద్దో వియ పటిచ్చసముప్పాదముఖేన ఇధ సముదయసద్దో నిబ్బత్తిముఖేన పచ్చయత్తం వదతి. విఞ్ఞాణాదయో చ యావన్తో ఇధ పచ్చయధమ్మా నిద్దిట్ఠా, తే సామఞ్ఞరూపేన బ్యాపనిచ్ఛావసేన గణ్హన్తో ‘‘సముదయో సముదయో’’తి అవోచ. తేనాహ ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారానం సముదయో హోతీ’’తి. దస్సనట్ఠేన చక్ఖూతి సముదయస్స పచ్చక్ఖతో దస్సనభావో చక్ఖు. ఞాతట్ఠేనాతి ఞాతభావేన. పజాననట్ఠేనాతి ‘‘అవిజ్జాసఙ్ఖారాదితంతంపచ్చయధమ్మపవత్తియా ఏతస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో’’తి పకారతో వా జాననట్ఠేన. పటివేధనట్ఠేనాతి ‘‘అయం అవిజ్జాది పచ్చయధమ్మో ఇమస్స సఙ్ఖారాదికస్స పచ్చయభావతో సముదయో’’తి పటివిజ్ఝనట్ఠేన. ఓభాసనట్ఠేనాతి సముదయభావపటిచ్ఛాదకస్స మోహన్ధకారస్స కిలేసన్ధకారస్స విధమనవసేన అవభాసనవసేన. తం పనేతం ‘‘చక్ఖు’’న్తిఆదినా వుత్తం ఞాణం. నిరోధవారేతి పటిలోమవారే. సో హి ‘‘కిస్స నిరోధా జరామరణనిరోధో’’తి నిరోధకిత్తనవసేన ఆగతో.

విపస్సీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫-౧౦. సిఖీసుత్తాదివణ్ణనా

౫-౧౦. న ఏవం యోజేత్వాతి ‘‘సిఖిస్సపీ’’తిఆదినా సముచ్చయవసేన ఏవం న యోజేత్వా. కస్మాతిఆదినా తత్థ కారణం వదతి. ఏకాసనే అదేసితత్తాతి వుత్తమేవత్థం పాకటం కాతుం ‘‘నానాఠానేసు హీ’’తిఆది వుత్తం. యదిపి తాని విసుం విసుం వుత్తభావేన దేసితాని, అత్థవణ్ణనా పన ఏకసదిసా తదత్థస్స అభిన్నత్తా. ‘‘బుద్ధా జాతా’’తి న అఞ్ఞో ఆచిక్ఖతీతి యోజనా. న హి మహాబోధిసత్తానం పచ్ఛిమభవే పరోపదేసేన పయోజనం అత్థి. గతమగ్గేనేవాతి పటిపత్తిగమనేన గతమగ్గేనేవ పచ్ఛిమమహాబోధిసత్తా గచ్ఛన్తి, అయమేత్థ ధమ్మతా. గచ్ఛన్తీతి చతూసు సతిపట్ఠానేసు పతిట్ఠితచిత్తా సత్త బోజ్ఝఙ్గే యాథావతో భావేత్వా సమ్మాసమ్బోధియా అభిసమ్బుజ్ఝనవసేన పవత్తన్తీతి అత్థో. యథా పన తేసం పఠమవిపస్సనాభినివేసో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘సబ్బబోధిసత్తా హీ’’తిఆది వుత్తం. బుద్ధభావానం విపస్సనా, బుద్ధత్థాయ వా విపస్సనా బుద్ధవిపస్సనా.

సిఖీసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

బుద్ధవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.