౨. విభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౨. దుతియేపీతి దుతియసుత్తేపి. పి-సద్దేన తదఞ్ఞేసు సుత్తేసుపీతి అత్థో. ‘‘విసుద్ధిమగ్గే వుత్తా ఏవా’’తి వత్వాపి తదేకదేసం ఇధ వినియోగక్ఖమం దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తన్తి మూలం. విత్థారదేసనన్తి ‘‘విభజిస్సామీ’’తి పదస్స అత్థస్స దస్సనవసేన పవత్తం విభఙ్గదేసనం. ఉద్దేసదేసనా పఠమసుత్తే అనులోమదేసనాసదిసావ. పున వట్టవివట్టం దస్సేన్తోతి ‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే’’తిఆదినా పవత్తిం నివత్తిఞ్చ దస్సేన్తో. పఠమం ఉద్దేసవసేన విభజనవసేన వివట్టం దస్సితం, తతో ఏవ బ్యతిరేకనయేన వివట్టమ్పి దస్సితమేవ హోతీతి పునగ్గహణం.

తేసం తేసం సత్తానన్తి ఇదం కిఞ్చి పకారతో అనామసిత్వా సబ్బేపి సత్తే సామఞ్ఞతో బ్యాపేత్వా గహణన్తి ఆహ ‘‘సఙ్ఖేపతో…పే… నిద్దేసో’’తి. గతిజాతివసేనాతి పఞ్చగతివసేన, తత్థాపి ఏకేకాయ గతియా ఖత్తియాదిభుమ్మదేవాదిహత్థిఆదిజాతివసేన చ. ‘‘చిత్తం మనో’’తిఆదీసు వియ కిచ్చవిసేసం, ‘‘మానస’’న్తిఆదీసు వియ సమానే అత్థే సద్దవిసేసం, ‘‘పణ్డర’’న్తిఆదీసు వియ గుణవిసేసం, ‘‘చేతసికం హదయ’’న్తిఆదీసు వియ నిస్సయవిసేసం, ‘‘చిత్తస్స ఠితీ’’తిఆదీసు వియ అఞ్ఞస్స అవత్థాభావవిసేసం, ‘‘అలుబ్భనా’’తిఆదీసు వియ అఞ్ఞస్స కిరియాభావవిసేసం, ‘‘అలుబ్భితత్త’’న్తిఆదీసు వియ అఞ్ఞస్స అభావతావిసేసన్తి ఏవమాదికం అనపేక్ఖిత్వా ధమ్మమత్తం వా దీపనా సభావనిద్దేసో. జిణ్ణస్స జీరణవసేన పవత్తనాకారో జీరణతాతి ఆహ ‘‘ఆకారనిద్దేసో’’తి.

కాలాతిక్కమే కిచ్చనిద్దేసాతి కలలకాలతో పభుతి పురిమరూపానం జరాపత్తక్ఖణే ఉప్పజ్జమానాని పచ్ఛిమరూపాని పరిపక్కరూపానురూపాని పరిణతపరిణతాని ఉప్పజ్జన్తీతి అనుక్కమేన సుపరిణతరూపానం పరిపాకకాలే ఉప్పజ్జమానాని ఖణ్డిచ్చాదిసభావాని ఉప్పజ్జన్తీతి ‘‘ఖణ్డిచ్చ’’న్తిఆదయో కాలాతిక్కమే జరాయ కిచ్చనిద్దేసా. పకతినిద్దేసాతి ఫలవిపచ్చనపకతియా నిద్దేసా, జరాయ వా పాపుణితబ్బఫలమేవ పకతి, తస్సా నిద్దేసా, న చ ఖణ్డిచ్చాదీనేవ జరాతి ఉదకాదిగతమగ్గేసు తిణరుక్ఖసంభగ్గతాదయో వియ పరిపాకగతమగ్గసఙ్ఖాతేసు పరిపుణ్ణరూపేసు లబ్భమానా ఖణ్డిచ్చాదయో జరాయ గతమగ్గాఇచ్చేవ వేదితబ్బా, న జరాతి.

యస్మా జరం పత్తస్స ఆయు హాయతి, ఇన్ద్రియాని జజ్జరాని హోన్తీతి ఆయుహానాదయో పకతినిద్దేసా, తస్మా వుత్తం ‘‘పచ్ఛిమా ద్వే పకతినిద్దేసా’’తి. తేనాహ ‘‘ఇమేహి పనా’’తిఆది.

అవిఞ్ఞాయమానన్తరత్తా అవీచిజరా మణిఆదీసు మన్దదసకాదీసు ఏకేకదసకేసు చ ఖణే ఖణే జిణ్ణవికారాదీనం దువిఞ్ఞేయ్యత్తా. తతో అఞ్ఞేసూతి మణిఆదితో అఞ్ఞేసు అహిచ్ఛత్తకాదీసు, పాణీనం ఏకభవపరియాపన్నే సకలఆయుస్మిం గహితతరుణయువాజరాకాలేసు, ఏకద్విత్తిదివసాతిక్కమేసు పుప్ఫాదీసు వాతి అత్థో. తత్థ హి జరావిసేసస్స సువిఞ్ఞేయ్యత్తా సవీచిజరా నామ.

చవనకవసేనాతి చవనకానం ఖన్ధానం వసేన. ఏకచతుపఞ్చక్ఖన్ధాయ చుతియా చవనమేవ చవనతాతి ఆహ ‘‘భావవచనేన లక్ఖణనిదస్సన’’న్తి, పాళియం ‘‘చుతీ’’తి వుత్తస్స మరణస్స సభావదస్సనన్తి అత్థో. భఙ్గుప్పత్తి భిజ్జమానతా. తేన ‘‘భేదో’’తి ఇమినా ఖన్ధానం భిజ్జమానతా భేదసమఙ్గితా వుత్తాతి దస్సేతి. ఠానాభావపరిదీపనన్తి కేనచిపి ఆకారేన అవట్ఠానాభావదీపనం. ఘటస్సేవాతి హి విసదిసూదాహరణం. యథా ఘటే భిన్నే కపాలాదిఅవయవసేసో లబ్భతి, న ఏవం చుతిక్ఖన్ధేసు భఙ్గేసు, న కోచి విసేసో తిట్ఠతీతి దస్సేతుం ‘‘అన్తరధాన’’న్తి వుత్తం. మచ్చుసఙ్ఖాతం మరణన్తి మచ్చుసఞ్ఞితం మరణం. ‘‘కాలమరణ’’న్తి వదన్తి. సన్తానస్స అచ్చన్తసముచ్ఛేదభూతం ఖీణాసవానం మరణం సముచ్ఛేదమరణం. ఆది-సద్దేన ఖణికమరణం సఙ్గణ్హాతి. తస్స కిరియాతి అన్తకస్స కిరియా, యా లోకే వుచ్చతి ‘‘మచ్చూ’’తి, మరణన్తి అత్థో. చవనకాలో ఏవ వా అనతిక్కమనీయత్తా విసేసేన కాలోతి వుత్తోతి తస్స కిరియా అత్థతో చుతిక్ఖన్ధానం భేదపవత్తియేవ. ‘‘మచ్చు మరణ’’న్తి వా ఏత్థ సమాసం అకత్వా యో ‘‘మచ్చూ’’తి వుచ్చతి భేదో, తమేవ మరణం ‘‘పాణచాగో’’తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

చతువోకారవసేనాతి చతువోకారభవవసేన. తత్థ హి రూపకాయసఞ్ఞితో కళేవరో నత్థి, యం నిక్ఖిపేయ్య. కిఞ్చాపి ఏకవోకారభవేపి కళేవరనిక్ఖేపో నత్థి, రూపకాయస్స పన తత్థ అత్థితామత్తం గహేత్వా ‘‘ఏకవోకారవసేన కళేవరస్స నిక్ఖేపో’’తి వుత్తో. చతువోకారవసేన చాతి చ-సద్దేన ‘‘సేసద్వయవసేన ఖన్ధానం భేదో’’తి ఇమమత్థం దస్సేతి సబ్బత్థేవ ఖన్ధభేదసబ్భావతో. సేసద్వయవసేనాతి సేసభవద్వయవసేనేవ కళేవరస్స నిక్ఖేపో. యదిపి ఏకవోకారభవే రూపకాయో విజ్జతి, కళేవరనిక్ఖేపో పన నత్థీతి ‘‘కళేవరస్స సబ్భావతో’’ఇచ్చేవ వుత్తం. యస్మా మనుస్సాదీసు కళేవరనిక్ఖేపో అత్థి, తస్మా మనుస్సాదీసు కళేవరస్స నిక్ఖేపోతి యోజనా. కళేవరం నిక్ఖిపీయతి ఏతేనాతి మరణం కళేవరస్స నిక్ఖేపో. ఏకతో కత్వాతి ఏకజ్ఝం కత్వా, ఏకజ్ఝం గహణమత్తేన.

జాయనట్ఠేనాతిఆది ఆయతనవసేన యోనివసేన చ ద్వీహి పదేహి సబ్బసత్తే పరియాదియిత్వా పరియాదియిత్వా జాతిం దస్సేతుం వుత్తం. కేచి పన ‘‘కత్తుభావవసేన పదద్వయం వుత్త’’న్తి వదన్తి. ‘‘తేసం తేసం సత్తానం జాతి సఞ్జాతీ’’తి పన కత్తరి సామినిద్దేసస్స కతత్తా ఉభయత్థాపి భావనిద్దేసో. సమ్పుణ్ణా జాతి సఞ్జాతి. పాకటా నిబ్బత్తి అభినిబ్బత్తి. తేసం తేసం సత్తానం…పే… అభినిబ్బత్తీతి సత్తవసేన పవత్తత్తా వోహారదేసనా.

తత్ర తత్రాతి ఏకచతువోకారభవేసు ద్విన్నం సేసరూపధాతుయం పటిసన్ధిక్ఖణే ఉప్పజ్జమానానం పఞ్చన్నం, కామధాతుయం వికలావికలిన్ద్రియానం వసేన సత్తన్నం నవన్నం దసన్నం పున దసన్నం ఏకాదసన్నఞ్చ ఆయతనానం వసేన సఙ్గహో వేదితబ్బో. సన్తతియన్తి యేన కమ్మునా ఖన్ధానం పాతుభావో, తేన అభిసఙ్ఖతసన్తతియం. తఞ్చ ఖో పటిసన్ధిక్ఖణవసేన వేదితబ్బం.

కమ్మంయేవ కమ్మభవో ‘‘భవతి ఏతస్మా ఉపపత్తిభవో’’తి కత్వా. కమ్మేన నియ్యాదితఅత్తభావుపపత్తివసేన భవతీతి భవో, తథా తథా నిబ్బత్తవిపాకో కటత్తారూపఞ్చ. అట్ఠకథాయం పన ‘‘భవతీతి కత్వా భవో’’తి ఉపపత్తిభవస్స వక్ఖమానత్తా ‘‘కమ్మం ఫలవోహారేన భవోతి వుత్త’’న్తి కథితం.

ఉపాదియన్తి సత్తా దళ్హగ్గాహం గణ్హన్తి ఏతేన కిలేసకామేన. న కేవలం ఇధ కరణసాధనమేవ, అథ ఖో కత్తుసాధనమ్పి లబ్భతీతి వుత్తం ‘‘సయం వా’’తి. తన్తి వత్థుకామం. కామో చ సో కామనట్ఠేన, ఉపాదానఞ్చ భుసమాదానట్ఠేనాతి కాముపాదానం. ఏతన్తి కాముపాదానపదం. పున ఏతన్తి కాముపాదానసఙ్ఖాతం.

సస్సతో అత్తాతి ఇదం పురిమదిట్ఠిం ఉపాదియమానం ఉత్తరదిట్ఠిం దస్సేతుం వుత్తం. యథా ఏసా దిట్ఠి దళ్హీకరణవసేన పురిమం ఉత్తరా ఉపాదియతి, ఏవం ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదికాపీతి. అత్తగ్గహణం పన ‘‘అత్తవాదుపాదాన’’న్తి ఇదం న దిట్ఠుపాదానదస్సనన్తి దట్ఠబ్బం. లోకో చాతి అత్తగ్గహణవినిముత్తగ్గహణం దిట్ఠుపాదానభూతం ఇధ పురిమదిట్ఠిఉత్తరదిట్ఠివచనేహి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

యేన మిచ్ఛాభినివేసేన గోసీలగోవతాదిం సమాదియతి చేవ అనుతిట్ఠతి చ, సో గోసీలగోవతాదీనీతి అధిప్పేతాని. తేనాహ ‘‘గోసీల…పే… సయమేవ ఉపాదానానీ’’తి. అభినివేసతోతి అభినివేసనతో.

అత్తవాదుపాదానన్తి ‘‘అత్తా’’తి వాదస్స పఞ్ఞాపనస్స గహణస్స కారణభూతా దిట్ఠీతి అత్థో. అత్తవాదమత్తమేవాతి అత్తస్స అభావా ‘‘అత్తా’’తి ఇదం వచనమత్తమేవ. ఉపాదియన్తి దళ్హం గణ్హన్తి.

చక్ఖుద్వారాదీసు పవత్తాయాతి ఇదం తణ్హాయ రూపతణ్హాదిభావస్స కారణవచనం ఛద్వారారమ్మణికధమ్మానం పటినియతారమ్మణత్తా. జవనవీథియా పవత్తాయాతి ఇదం తస్సా పవత్తిట్ఠానదస్సనం. సభావేనేవ ఉట్ఠాతుం అసక్కోన్తస్స వేళు వియ నిస్సయో అహుత్వా ఓలుమ్భకభావేన భావో ఉపాదానస్స పచ్చయభావతో ఆరమ్మణమ్పి తంసదిసం వుత్తం. రూపేతి విసయే భుమ్మం. సా తివిధా హోతీతి సమ్బన్ధో. కామతణ్హా కామస్సాదభావేన పవత్తియా. ఏవం అస్సాదేన్తీతి సస్సతదిట్ఠియా సహజాతనిస్సయసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతాదిపచ్చయభూతాయ సంసట్ఠత్తా నిచ్చధువసస్సతాభినివేసముఖేన అస్సాదేన్తీ. భవసహగతా తణ్హా భవతణ్హా. భవతి తిట్ఠతి సబ్బకాలన్తి హి భవదిట్ఠి భవో ఉత్తరపదలోపేన, భవస్సాదవసేన పవత్తియా చ. ఇమినా నయేన విభవతణ్హాతి ఏత్థ అత్థో వేదితబ్బో. విభవతి ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతీతి ఏవం పవత్తా దిట్ఠి విభవో ఉత్తరపదలోపేన. ఏవం తాని అట్ఠారసాతి యా ఛ కామతణ్హా, ఛ భవతణ్హా, ఛ విభవతణ్హా వుత్తా, ఏతాని అట్ఠారస తణ్హావిచరితాని తణ్హాపచ్చయో. అజ్ఝత్తన్తి సకసన్తతియం. బహిద్ధాతి తతో బహిద్ధా. అతీతారమ్మణాని వా హోన్తు ఇతరారమ్మణాని వా, సయం పన అతీతాని ఛత్తింస తణ్హావిచరితాని. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ‘‘అట్ఠసతం తణ్హావిచరితానీ’’తిఆదినా సమ్బన్ధో. ఇదాని అపరేనపి పకారేన అట్ఠసతం తణ్హావిచరితాని దస్సేతుం ‘‘అజ్ఝత్తికస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అజ్ఝత్తికస్సాతి అజ్ఝత్తికఖన్ధపఞ్చకం. ఉపయోగత్థే హి ఇదం సామివచనం. ఉపాదాయాతి గహేత్వా. అస్మీతి హోతీతి యదేతం అజ్ఝత్తికం ఖన్ధపఞ్చకం ఉపాదాయ తణ్హామానదిట్ఠివసేన సముదాయగ్గాహతో అస్మీతి గాహో హోతి, తస్మిం సతీతి అత్థో. ఇధ పన రూపాదిఆరమ్మణవసేన అత్థో వేదితబ్బో. ఇత్థమస్మీతి హోతీతి ఖత్తియాదీసు ‘‘ఇదంపకారో అహ’’న్తి ఏవం తణ్హామానదిట్ఠివసేన హోతీతి అత్థో. ఇదం తావ అనుపనిధాయ గహణం.

ఏవమాదీనీతి ఆది-సద్దేన ‘‘ఏవమస్మి, అఞ్ఞథాస్మి, అహం భవిస్సం, ఇత్థం భవిస్సం, ఏవం భవిస్సం, అఞ్ఞథా భవిస్సం, అసస్మి, సతస్మి, అహం సియం, ఇత్థం సియం, ఏవం సియం, అఞ్ఞథా సియం, అపాహం సియం, అపాహం ఇత్థం సియం, అపాహం ఏవం సియం, అపాహం అఞ్ఞథా సియ’’న్తి ఏతేసం సఙ్గహో. ఉపనిధాయ గహణమ్పి దువిధం సమతో అసమతో వాతి తం దస్సేతుం ‘‘ఏవమస్మి, అఞ్ఞథాస్మీ’’తి చ వుత్తం. తత్థ ఏవమస్మీతి ఇదం సమతో ఉపనిధాయ గహణం, యథా అయం ఖత్తియో, ఏవం అహమస్మీతి అత్థో. అఞ్ఞథాస్మీతి ఇదం పన అసమతో గహణం, యథాయం ఖత్తియో తతో అఞ్ఞథా అహం హీనో వా అధికో వాతి అత్థో. ఇమాని తావ పచ్చుప్పన్నవసేన చత్తారి తణ్హావిచరితాని. భవిస్సన్తిఆదీని పన చత్తారి అనాగతవసేన వుత్తాని, తేసం పురిమచతుక్కే వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. అసస్మీతి సస్సతో అస్మి, నిచ్చస్సేతం అధివచనం. సతస్మీతి అసస్సతో అస్మి, అనిచ్చస్సేతం అధివచనం. ఇతి ఇమాని ద్వే సస్సతుచ్ఛేదవసేన వుత్తాని. ఇతో పరాని సియన్తిఆదీని చత్తారి సంసయపరివితక్కవసేన వుత్తాని, తాని పురిమచతుక్కే వుత్తనయేన అత్థతో వేదితబ్బాని. అపాహం సియన్తిఆదీని పన చత్తారి ‘‘అపి నామాహం భవేయ్య’’న్తి ఏవం పత్థనాకప్పనవసేన వుత్తాని, తానిపి పురిమచతుక్కే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. ఏవమేతేసు –

ద్వే దిట్ఠిసీసా చత్తారో, సుద్ధసీసా సీసమూలకా;

తయో తయోతి ఏతాని, అట్ఠారస విభావయే.

ఏతే హి సస్సతుచ్ఛేదవసేన వుత్తా ద్వే దిట్ఠిసీసా నామ, ‘‘అస్మి, భవిస్సం సియం, అపాహం సియ’’న్తి ఏతే చత్తారో సుద్ధసీసా నామ, ‘‘ఇత్థమస్మీ’’తిఆదయో తయో తయోతి ద్వాదస సీసమూలకా నామాతి వేదితబ్బం. ఇధ పాళియం రూపారమ్మణాదివసేన తణ్హా ఆగతాతి ఆహ ‘‘అజ్ఝత్తికరూపాదినిస్సితానీ’’తి. అట్ఠారస తణ్హావిచరితానీతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. ఇమినా అస్మీతి ఇమినా అభిసేకసేనాపచ్చాదినా ‘‘ఖత్తియో అహ’’న్తి మూలభావతో ‘‘అస్మీ’’తి హోతి. సేసం పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. సఙ్గహేతి తణ్హాయ యథావుత్తవిభాగస్స సంఖిపనవసేన సఙ్గణ్హనే కరియమానే. ‘‘ఛయిమే, భిక్ఖవే, తణ్హాకాయా’’తిఆది నిద్దేసో. ‘‘రూపే తణ్హా రూపతణ్హా’’తిఆది నిద్దేసత్థో. ‘‘కామరాగభావేనా’’తిఆదికో, ‘‘అజ్ఝత్తికస్సుపాదాయా’’తిఆదికో చ నిద్దేసవిత్థారో. ‘‘రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు ఛళేవా’’తిఆదికో సఙ్గహో.

యస్మా చక్ఖుద్వారాదీసు ఏకేకస్మిం ద్వారే ఉప్పజ్జనకవిఞ్ఞాణాని వియ అనేకా ఏవ వేదనా, తస్మా తా రాసివసేన ఏకజ్ఝం గహేత్వా ‘‘ఛ వేదనాకాయా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘వేదనాసమూహా’’తి. నిస్సయభావేన ఉప్పత్తిద్వారభావేన నానాపచ్చయా హోన్తి చక్ఖుధాతుఆదయో, తా కుచ్ఛినా ధారేన్తియో వియ పోసేన్తియో వియ చ హోన్తీతి తాసం మాతుసదిసతా వుత్తా. చక్ఖుసమ్ఫస్సహేతూతి నిస్సయాదిచక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా. అయన్తి అయం వేదనా ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనా’’తిఆదినా సాధారణతో వుత్తా. ఏత్థాతి ఏతస్మిం వేదనాపదే. సబ్బసఙ్గాహికాతి కుసలాకుసలవిపాకకిరియానం వసేన సబ్బసఙ్గాహికా. ఏవం విభఙ్గే ఆగతనయేన సాధారణతో వత్వాపి ఇధాధిప్పేతవేదనమేవ దస్సేతుం ‘‘విపాకవసేన పనా’’తిఆదిమాహ. చక్ఖుమ్హి సమ్ఫస్సోతి చక్ఖుమ్హి నిస్సయభూతే ఉప్పన్నఫస్సో. ఏస నయో సేసేసు. యస్మా చక్ఖాదీని విసుద్ధిమగ్గే ఖన్ధనిద్దేసే లక్ఖణాదివిభాగతో, ఆయతననిద్దేసే విసేసతో, సామఞ్ఞతో చ సద్దత్థదస్సనాదివసేన విభావితాని, తస్మా ‘‘యం వత్తబ్బం…పే… వుత్తమేవా’’తి ఆహ.

నమనలక్ఖణన్తి ఆరమ్మణాభిముఖం హుత్వా నమనసభావం తేన వినా అప్పవత్తనతో. రుప్పనలక్ఖణం హేట్ఠా వుత్తమేవ. వేదనాక్ఖన్ధో పన ఏకావ వేదనా. సబ్బదుబ్బలచిత్తాని నామ పఞ్చవిఞ్ఞాణాని. నను తత్థ జీవితచిత్తట్ఠితియో చ సన్తీతి? సచ్చం, తాసం పన కిచ్చం న తథా పాకటం, యథా చేతనాదీనన్తి తే ఏవేత్థ పాళియం ఉద్ధటా. యేన మహన్తపాతుభావాదినా కారణేన. ఏత్థాతి ఏతస్మిం మహాభూతనిద్దేసే. అఞ్ఞో వినిచ్ఛయనయోతి ‘‘వచనత్థతో కలాపతో’’తిఆదినా లక్ఖణాదినిచ్ఛయతో అఞ్ఞో వినిచ్ఛయనయో. నను సో చతుధాతువవత్థానే వుత్తో, న రూపక్ఖన్ధనిద్దేసేతి? తత్థ వుత్తేపి ‘‘చతుధాతువవత్థానే వుత్తానీ’’తి అతిదేసవసేన వుత్తత్తా ‘‘రూపక్ఖన్ధనిద్దేసే వుత్తో’’తి వుత్తం. ఉపాదాయాతి పటిచ్చ. భూతాని హి పటిచ్చ ఉప్పజ్జమానం ఉపాదారూపం ‘‘తాని గహేత్వా’’తి వుత్తం అవిస్సజ్జనతో. నిస్సాయాతిపి ఏకే తేసం నిస్సయపచ్చయభావతో. పుబ్బకాలకిరియా నామ ఏకంసతో అపరకాలకిరియాపేక్ఖాతి పాఠసేసేన అత్థం వదతి. విభత్తివిపల్లాసేన వినా ఏవ అత్థం దస్సేతుం ‘‘సమూహత్థే వా’’తిఆది వుత్తం. సమూహసమ్బన్ధే సామినిద్దేసేన సమూహత్థో దీపితోతి తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమూహం ఉపాదాయా’’తి. ధమ్మసఙ్గణియం (ధ. స. ౫౮౪) ఆగతనయేన ‘‘తేవీసతివిధ’’న్తి వుత్తం. తత్థ హి హదయవత్థు న నిద్దిట్ఠం, ‘‘యం రూపం నిస్సాయా’’తి వా పట్ఠానే (పట్ఠాన. ౧.౧.౮) ఆగతత్తా హదయవత్థుమ్పి గహేత్వా జాతిరూపభావేన ఉపచయసన్తతియో ఏకతో కత్వా ‘‘తేవీసతివిధ’’న్తి వుత్తం.

చక్ఖుస్స విఞ్ఞాణన్తి వా చక్ఖువిఞ్ఞాణం. అసాధారణకారణేన చాయం నిద్దేసో. ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి ఏత్థ సబ్బలోకియవిపాకవిఞ్ఞాణస్స గహేతబ్బత్తా ‘‘తేభూమకవిపాకచిత్తస్సేతం అధివచన’’న్తి వుత్తం.

అభిసఙ్ఖరణలక్ఖణోతి ఆయూహనసభావో. చోపనవసేనాతి విఞ్ఞత్తిసంచోపనవసేన, కాయవిఞ్ఞత్తియా సముట్ఠాపనవసేనాతి అత్థో. వచనభేదవసేనాతి వచీభేదుప్పాదవసేన, వచీవిఞ్ఞత్తియా సముట్ఠాపనవసేనాతి అత్థో. ఏవం చోపనం న భవేయ్యాతి దస్సేతుం ‘‘రహో నిసీదిత్వా చిన్తేన్తస్సా’’తి వుత్తం. ఏకూనతింసాతి ఏత్థ అభిఞ్ఞాచేతనావినిముత్తా ఏవ ఏకూనతింస చేతనా వేదితబ్బా తస్సా విపాకవిఞ్ఞాణస్స పచ్చయత్తాభావతో.

దుక్ఖేతి ఏకమ్పి ఇదం భుమ్మవచనం సంసిలేసననిస్సయవిసయబ్యాపనవసేన అత్తానం భిన్దిత్వా వినియోగం గచ్ఛతీతి ‘‘చతూహి కారణేహీ’’తిఆది వుత్తం. ఏకోపి హి విభత్తినిద్దేసో అనేకధా వినియోగం గచ్ఛతి యథా తద్ధితత్థే ఉత్తరపదసమాహారేతి. తన్తి అఞ్ఞాణం. దుక్ఖసచ్చన్తి హదయవత్థులక్ఖణం దుక్ఖసచ్చం. అస్సాతి అఞ్ఞాణస్స. నిస్సయపచ్చయభావేనాతి పురేజాతనిస్సయభావేన. సహజాతనిస్సయపచ్చయభావేన పన తంసహజాతా ఫస్సాదయో వత్తబ్బా. ఆరమ్మణపచ్చయభావేన దుక్ఖసచ్చం అస్స ఆరమ్మణన్తి యోజనా. దుక్ఖసచ్చన్తి ఉపయోగఏకవచనం. ఏతన్తి అఞ్ఞాణం. తస్సాతి దుక్ఖసచ్చస్స. ‘‘పటిచ్ఛాదేతీ’’తి ఏత్థ వుత్తం పటిచ్ఛాదనాకారం దస్సేతుం ‘‘యాథావా’’తిఆది వుత్తం. ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేనపి ఏకదేసేన యాథావతో లక్ఖణపటివేధో హోతియేవాతి ‘‘యాథావలక్ఖణపటివేధనివారణేనా’’తి వత్వా ‘‘ఞాణపవత్తియా చేత్థ అప్పదానేనా’’తి వుత్తన్తి వదన్తి. పురిమం పన పటివేధఞాణుప్పత్తియా నిసేధకథాదస్సనం, పచ్ఛిమం అనుబోధఞాణుప్పత్తియా. ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఏత్థాతి దుక్ఖసచ్చే.

సహజాతస్స అఞ్ఞాణస్స సముదయసచ్చం వత్థు హోతి నిస్సయపచ్చయభావతోతి వుత్తం ‘‘వత్థుతో’’తి. ఆరమ్మణతోతి ఆరమ్మణపచ్చయభావేన. యస్మా సముదయసచ్చం అఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణం హోతి, తస్మా ‘‘దుక్ఖసముదయే అఞ్ఞాణ’’న్తి వుత్తన్తి అత్థో. పటిచ్ఛాదనం దుక్ఖసచ్చే వుత్తనయమేవ ఏకేనేవ కారణేన ఇతరేసం తిణ్ణం అసమ్భవతో, కిం పన ఏతం ఏకం కారణన్తి ఆహ ‘‘పటిచ్ఛాదనతో’’తి. ఇదం విత్థారతో విభావేతుం ‘‘నిరోధపటిపదానం హీ’’తిఆది వుత్తం. తదారబ్భాతి తం ఆరబ్భ తం ఆరమ్మణం కత్వా. పచ్ఛిమఞ్హి సచ్చద్వయన్తి నిరోధో మగ్గో. తఞ్హి నయగమ్భీరత్తా. దుద్దసన్తి సణ్హసుఖుమధమ్మత్తా సభావేనేవ గమ్భీరతాయ దుద్దసం దువిఞ్ఞేయ్యం దురవగ్గాహం. తత్థాతి పురిమే సచ్చద్వయే. అన్ధభూతన్తి అన్ధకారభూతం. న పవత్తతి ఆరమ్మణం కాతుం న విసహతి. వచనీయత్తేనాతి వాచకభావేన తథా ఉపట్ఠానతో. సభావలక్ఖణస్స దుద్దసత్తాతి పీళనాదిఆయూహనాదివసేన ‘‘ఇదం దుక్ఖం, అయం సముదయో’’తి (మ. ని. ౪౮౪; ౩.౧౦౪) యాథావతో సభావలక్ఖణస్స దుద్దసత్తా దువిఞ్ఞేయ్యత్తా పురిమద్వయం గమ్భీరం. తత్థాతి పురిమస్మిం సచ్చద్వయే. విపల్లాసగ్గాహవసేన పవత్తతీతి సుభాదివిపరీతగ్గాహానం పచ్చయభావవసేన అఞ్ఞాణం పవత్తతి.

ఇదాని ‘‘దుక్ఖే అఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీసు పకారన్తరేనపి అత్థం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ దుక్ఖేతి ఏత్తావతాతి ‘‘అఞ్ఞాణన్తి వుచ్చమానాయ అవిజ్జాయ దుక్ఖే’’తి ఏత్తకేన. సఙ్గహతోతి సమోధానతో. కిచ్చతోతి అసమ్పటివేధకిచ్చతో. అఞ్ఞాణమివాతి విసయసభావం యాథావతో పటివిజ్ఝితుం అప్పదానకిచ్చమివ. ‘‘దుక్ఖే’’తిఆదినా తత్థ అవిజ్జా పవత్తతి, విసేసతో నిద్దిట్ఠం హోతీతి కత్వా సబ్బత్థేవ తథా అవిసిట్ఠసభావదస్సనం ఇదన్తి దస్సేతుం ‘‘అవిసేసతో పనా’’తిఆది వుత్తం.

ఖణికనిరోధస్స ఇధ అనధిప్పేతత్తా అయుజ్జమానత్తా విరాగగ్గహణతో చ అవిజ్జాదీనం పటిపక్ఖవసేన పటిబాహనం ఇధ ‘‘నిరోధో’’తి అధిప్పేతో, సో చ నేసం సబ్బసో అనుప్పజ్జనమేవాతి ఆహ ‘‘నిరోధో హోతీతి అనుప్పాదో హోతీ’’తి. ‘‘అవిజ్జా నిరుజ్ఝతి ఏత్థాతి అవిజ్జానిరోధో, సఙ్ఖారా నిరుజ్ఝన్తి ఏత్థాతి సఙ్ఖారనిరోధో’’తి ఏవం సబ్బేహి ఏతేహి నిరోధపదేహి నిబ్బానస్స దేసితత్తా దట్ఠబ్బా. తేనాహ ‘‘నిబ్బానం హీ’’తిఆది. వట్టవివట్టన్తి వట్టఞ్చ వివట్టఞ్చ. ‘‘ద్వాదసహీ’’తి ఇదం పచ్చేకం యోజేతబ్బం ‘‘అనులోమతో ద్వాదసహి పదేహి వట్టం, పటిలోమతో ద్వాదసహి వివట్టం ఇధ దస్సిత’’న్తి.

విభఙ్గసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.