౮. అధికరణకథా

౨౧౫. విపచ్చతాయాతి ఏత్థ వికారభావేన పతతి పవత్తతీతి విపచ్చం, చిత్తదుక్ఖం, తదేవ విపచ్చతా, తదత్థాయాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చిత్తదుక్ఖత్థ’’న్తి. ‘‘ఫరుసవచన’’న్తి ఇమినా వోహార సద్దో వచనపరియాయోతి దస్సేతి. యో తత్థాతి ఏత్థ తసద్దస్స విసయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తేసు అనువదన్తేసూ’’తి. యో ఉపవాదోతి యోజనా. ‘‘అనువదనా’’తి ఏతం పదన్తి యోజనా. ఆకారదస్సనన్తి అనువదనస్స ఆకారదస్సనం, దస్సనహేతు వా. ‘‘పునప్పున’’న్తి ఇమినా అనుసమ్పవఙ్కతాతి ఏత్థ అనుసద్దస్స న ఉపచ్ఛిన్నత్థం దస్సేతి. తత్థేవాతి అనువదనే ఏవ. సమ్పవఙ్కతాతి సమ్మా పకారేన నిన్నపోనపబ్భారతా. అబ్భుస్సహనతాతి ఏత్థ అతిరేకం ఉస్సాహనతాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కస్మా’’తిఆది. అనుబలప్పదానన్తి ఏత్థ పునప్పునం బలస్స పదానన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పురిమవచనస్సా’’తిఆది.

కిచ్చయతాతి ఏత్థ ‘‘మా పణ్డిచ్చయ’’న్తిఆదీసు (జా. ౨.౨౨.౧) వియ బ్యఞ్జనవడ్ఢనవసేన యకారాగమోతి ఆహ ‘‘కిచ్చమేవ కిచ్చయ’’న్తి. ‘‘ఉభయంపేతం సఙ్ఘస్సేవ అధివచన’’న్తి ఇమినా కిచ్చకరణీయసద్దో కత్తువాచకోతి దస్సేతి, సఙ్ఘో హి కరోతీతి వచనత్థేన కిచ్చోతి చ కరణీయోతి చ వుచ్చతి. తస్స భావో, కిచ్చయతా కరణీయతాతి వుత్తే సఙ్ఘకమ్మంయేవ లబ్భతి. తేన వుత్తం ‘‘ఉభయంపేతం సఙ్ఘకమ్మస్సేవ అధివచన’’న్తి. యది కమ్మవాచకో భవేయ్య, ‘‘కత్తబ్బన్తి కిచ్చం, కరణీయ’’న్తి వుత్తేయేవ సఙ్ఘకమ్మస్స లభనతో తాపచ్చయో స్వత్థో భవేయ్య. ఏవఞ్హి సతి కిచ్చయస్స భావో కిచ్చయతా కరణీయస్స భావో కరణీయతాతి వచనత్థో న కత్తబ్బో భవేయ్య, కతో చ, తస్మా న కమ్మవాచకోతి దట్ఠబ్బం. తస్సేవాతి సఙ్ఘకమ్మస్సేవ. తత్థాతి అపలోకనాదీసు చతూసు కమ్మేసు. సీమట్ఠకసఙ్ఘన్తి ‘‘ఉపచారసీమాదీసు ఠితం సఙ్ఘం. సోధేత్వాతి ఏత్థ సోధనం నామ సీమట్ఠకసఙ్ఘస్స హత్థపాసనయనం, ఛన్దారహానం ఛన్దస్స ఆహరణం, సీమతో బహికరణం. తమేవత్థం ఏకదేసతో దస్సేతుం వుత్తం ‘‘ఛన్దారహానం ఛన్దం ఆహరిత్వా’’తి. అపలోకేతి ఆపుచ్ఛతి అనేనాతి అపలోకనం, తంయేవ కమ్మం అపలోకనకమ్మం. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘సీమట్ఠకసఙ్ఘం సోధేత్వా’’తిఆదినా వుత్తనయేనేవ. ‘‘సుణాతు మే’’తిఆదినా సఙ్ఘగణపుగ్గలే ఞాపేతి ఏతాయాతి ఞత్తి, సాయేవ కమ్మం ఞత్తికమ్మం, ఞత్తియేవ దుతియం ఞత్తిదుతియం, తమేవ కమ్మం ఞత్తిదుతియకమ్మం. ఏత్థ కిఞ్చాపి ఞత్తి పఠమం ఠపితా, కమ్మవాచాయేవ దుతియా హోతి, ‘‘ఫస్సపఞ్చమా’’తిఆదీసు (ధాతు. ౩౧౬) వియ పన పటిలోమవసేన వోహారం కత్వా ‘‘ఞత్తిదుతియా’’తి వుత్తం. ఫస్సపఞ్చమాతి ఏత్థ కిఞ్చాపి ధమ్మసఙ్గణియం (ధ. స. ౧ ఆదయో) ‘‘ఫస్సో హోతి, వేదనా హోతి, సఞ్ఞా హోతి, చేతనా హోతి, చిత్తం హోతీ’’తి ఫస్సం పఠమం వుత్తం, పటిలోమవసేన పన వోహారం కత్వా ‘‘ఫస్సపఞ్చమా’’తి ధాతుకథాయం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఏసేవ నయో ఞత్తి చతుత్థకమ్మేపి. ఏకాయ చ అనుసావనాయాతి ఞత్తితో అనుపచ్ఛా సావేతబ్బాతి అనుసావనా, తాయ, తీహి చ అనుసావనాహీతి ఞత్తితోఅను పచ్ఛా, పునప్పునం వా తిక్ఖత్తుం సావేతబ్బాతి అనుసావనా, తాహి. తత్థాతి చతూసు కమ్మేసు.

అపలోకేత్వావాతి ఏత్థ ఏవఫలం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఞత్తికమ్మాదివసేన న కాతబ్బ’’న్తి. ఞత్తికమ్మమ్పీతి పిసద్దేన న కేవలం అపలోకనకమ్మమేవ, అథ ఖో ఞత్తికమ్మమ్పీతి దస్సేతి. ఞత్తిదుతియకమ్మం పనాతి ఏత్థ పనసద్దో విసేసత్థజోతకో, పక్ఖన్తరజోతకో వా. తత్థాతి ద్వీసు కమ్మేసు. గరుకానీతి అలహుకాని. అవసేసానీతి ఛహి కమ్మేహి అవసేసాని, ఏవరూపాని లహుకకమ్మానీతి సమ్బన్ధో. ‘‘అవసేసా’’తిపి పాఠో, సమ్ముతియోతి సమ్బన్ధో. అపలోకేత్వాపీతి పిసద్దో ఞత్తిదుతియకమ్మవాచం సావేత్వాపీతి సమ్పిణ్డేతి. అఞ్ఞత్థాపోహనం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఞత్తికమ్మఞత్తిచతుత్థకమ్మవసేన పన న కాతబ్బమేవా’’తి. ఞత్తిచతుత్థకమ్మం కాతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి సమథక్ఖన్ధకే.

విత్థారతో పన ఆగతోయేవాతి సమ్బన్ధో. ఏతేసన్తి చతున్నం కమ్మానం. యం పన అత్థజాతం అనుత్తానన్తి సమ్బన్ధో. తత్థాతి చతూసు కమ్మేసు. తన్తి అత్థజాతం. ఏవన్తి ఏవం కమ్మవగ్గేయేవ వణ్ణయమానే. హీతి లద్ధగుణజోతకో. సువిఞ్ఞేయ్యాతి సుఖేన విఞ్ఞాతబ్బా.

౨౧౬. పాళివసేనేవాతి న అట్ఠకథావసేనాతి అధిప్పాయో.

౨౨౦. యేనాతి చిత్తుప్పాదేన. ఇమినా వివదన్తి అనేనాతి వివాదోతి వచనత్థం దస్సేతి. సమథేహి చాతి చసద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. తేన న కేవలం వివాదోయేవ, అథ ఖో అధికరణఞ్చాతి సమ్పిణ్డేతి, అథ వా సమథేహి చాతి సమథేహి ఏవ. ఇమినా సమథేహి అధికరీయతి వూపసమీయతీతి అధికరణన్తి వచనత్థం దస్సేతి. వివాదోయేవ అధికరణం వివాదాధికరణం. ఏవమాదినా నయేనాతి ఆదిసద్దేన అనుద్ధంసనేన వదన్తి అనేన చిత్తుప్పాదేనాతి అనువాదోతిఆదయో వచనత్థే సఙ్గణ్హాతి.

౨౨౨. సన్ధాయభాసితవసేనాతి లోకవజ్జం సన్ధాయ భాసితస్స వచనస్స వసేన. సన్ధాయభాసితత్థం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘యస్మిం హీ’’తిఆది. తత్థ పథవిఖణనాదికే యస్మిం ఆపత్తాధికరణేతి యోజనా. తస్మిన్తి కుసలచిత్తఙ్గే ఆపత్తాధికరణే. తస్మాతి యస్మా న సక్కా వత్తుం, తస్మా. ఇదన్తి ‘‘నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసల’’న్తి వచనం, వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. సన్ధాయ అవుత్తం దస్సేత్వా సన్ధాయ వుత్తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇదం పన సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. తత్థ ఇదం పనాతి కారణం పన సన్ధాయాతి సమ్బన్ధో. యం ఆపత్తాధికరణన్తి యోజనా. ‘‘లోకవజ్జ’’న్తి పదే తుల్యాధికరణం. లోకస్మిం, లోకేహి వా వజ్జేతబ్బన్తి లోకవజ్జం. తన్తి ఆపత్తాధికరణం. తత్థాతి ఆపత్తాధికరణే. వికప్పోతి వివిధా కప్పనం, వివిధతక్కో వా. యం పనాతి ఆపత్తాధికరణం పన. ‘‘పణ్ణత్తివజ్జ’’న్తి పదే తుల్యాధికరణం. భగవతో పఞ్ఞత్తియా హేతుభూతాయ వజ్జేతబ్బన్తి పణ్ణత్తివజ్జం. తన్తి ఆపత్తాధికరణం, అకుసలం హోతీతి సమ్బన్ధో. కిఞ్చీతి అప్పమత్తకం, ఆపత్తానాపత్తిం అజానన్తస్స ఆపజ్జనతోతి సమ్బన్ధో. తస్మాతి యస్మా అబ్యాకతం హోతి, తస్మా. తత్థాతి పణ్ణత్తివజ్జభూతే ఆపత్తాధికరణే. ‘‘ఆపత్తాధికరణం…పే… కుసల’’న్తి ఇదం వచనం వుత్తన్తి యోజనా.

యది కుసలచిత్తో ఆపజ్జతి, అథ నను ఆపత్తాధికరణం కులలన్తి వత్తబ్బో భవేయ్యాతి ఆహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. యన్తి ఆపత్తాధికరణం. ‘‘ఇదం వుచ్చతి…పే… కుసల’’న్తి వదేయ్య సచేతి యోజనా. ఏళకలోమఞ్చ పదసోధమ్మఞ్చ ఏళకలోమపదసోధమ్మాని, తాని ఆదీని యేసం తానీతి ఏళకలోమపదసోధమ్మాదీని, తాని సముట్ఠానాని యాసన్తి ఏళకలోమపదసోధమ్మాదిసముట్ఠానా, తాసం ఆపత్తీనమ్పీతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి ఏళకలోమపదసోధమ్మాదిసముట్ఠానాసు ఆపత్తీసు. ఆపత్తియా అఙ్గన్తి ఆపత్తియా కారణం. ఏవం ఆపత్తియా అనఙ్గం దస్సేత్వా తస్సాయేవ అఙ్గం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కాయవచీవిఞ్ఞత్తివసేన పనా’’తిఆది. తత్థ చలితప్పవత్తానన్తి చలితేన హేతుభూతేన పవత్తానం. అథ వా చలితో చ కాయో, పవత్తా చ వాచాతి చలితప్పవత్తా, తాసం చలితప్పవత్తానం కాయవాచానం. తఞ్చాతి కాయవాచానం అఞ్ఞతరఞ్చ. అబ్యాకతన్తి ఏత్థ ఇతిసద్దో పరిసమాపనత్థో.

అయమత్థో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. తేనాతి చిత్తేన. ‘‘ఇదం…పే… సద్ధి’’న్తి ఇమినా సఞ్జానన్తోతి ఏత్థ సంసద్దస్స సున్దరత్థం సహ ఆకారేన దస్సేతి. ‘‘వీతిక్కమ…పే… కప్పేత్వా’’తి ఇమినా చేచ్చాతి పదస్స అత్థం సహ విసేసనేన దస్సేతి. ‘‘ఉపక్కమవసేన…పే… పేసేత్వా’’తి ఇమినా అభివితరిత్వాతి పదస్స అత్థం దస్సేతి. పాళియం యంసద్దోవీతిక్కమవిసయోతి ఆహ ‘‘యం ఆపత్తాధికరణం వీతిక్కమ’’న్తి. ‘‘ఆపజ్జతీ’’తి ఇమినా పాఠసేసం దస్సేతి. ఏవం వీతిక్కమతో తస్స భిక్ఖునోతి యోజనా.

అబ్యాకతవారేపీతి పిసద్దో అకుసలవారం అపేక్ఖతి. తస్సాతి చిత్తస్స. అజానన్తోతిఆదీనం పదానమత్థో అకుసలవారే వుత్తపటిపక్ఖవసేన వేదితబ్బో. యం ఆపత్తాధికరణన్తిఆదీనం పదానమత్థో అకుసలవారేన సదిసోయేవ.

౨౨౪. అయం వివాదో నో అధికరణన్తిఆదీసు ఏవమత్థో వేదితబ్బోతి సమ్బన్ధో.