చూళవగ్గయోజనా
మహావగ్గఖన్ధకస్సేవం, కత్వాన యోజనానయం;
అధునా చూళవగ్గస్స, కరిస్సం యోజనానయం.
౧. కమ్మక్ఖన్ధకం
౧. తజ్జనీయకమ్మకథా
౧. చూళవగ్గస్స పఠమే కమ్మక్ఖన్ధకే ఏవమత్థో వేదితబ్బోతి యోజనా. ‘‘చూళవగ్గస్సా’’తి పదం ‘‘కమ్మక్ఖన్ధకే’’తి పదే అవయవిసమ్బన్ధో. తావాతి పారివాసికక్ఖన్ధకాదితో, పారివాసిక్ఖన్ధకాదీనం వా పఠమం. చేవసద్దో చ చసద్దో చ ‘‘పణ్డుకలోహితకా’’తి పదస్స అసమాహారద్వన్దవాక్యం దీపేన్తి. నిస్సయానం నామం నిస్సితేసు ఉపచారవసేన తేసం సద్ధివిహారికఅన్తేవాసికాపి పణ్డుకలోహితకనామాయేవ హోన్తీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తేసం నిస్సితకాపీ’’తిఆది. పిసద్దేన ఉపచారత్థం సమ్పిణ్డేతి. ‘‘సుట్ఠు బలవ’’న్తి ఇమినా బలవాబలవన్తి ద్విన్నం సద్దానం పరియాయభావేన వుత్తత్తా అతిసయత్థోతి దస్సేతి. ‘‘బలవబలవ’’న్తి వత్తబ్బే వాచాసిలిట్ఠవసేన దీఘం కత్వా ఏవం వుత్తం. పటివదథాతి పటిచ్ఛన్నట్ఠానే కథేథ. ఇమినా పటిమన్తేథాతి ఏత్థ మన్తధాతుయా గుత్తభాసనత్థం దస్సేతి. అత్థేసు కరణభాసనకిచ్చేసు అలం సమత్థాతి అలమత్థా, తేసం విసేసేనాతి అలమత్థతరాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమత్థతరా’’తి.
అధమ్మకమ్మద్వాదసకకథా
౪. అసమ్ముఖా కతన్తిఆదీసు ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. సమ్ముఖేహి విరహితా అసమ్ముఖాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సఙ్ఘధమ్మవినయపుగ్గలసమ్ముఖానం వినా కత’’న్తి. ‘‘అప్పటిపుచ్ఛిత్వా’’తి ఇమినా అప్పటిపుచ్ఛాతి ఏత్థ త్వాపచ్చయస్సాకారభావం దస్సేతి. తస్సేవాతి చుదితకస్సేవ. అదేసనాగామినియాతి ఏత్థ అకారస్స అఞ్ఞత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పారాజికా…పే… వా’’తి. ఏత్థాతి తజ్జనీయకమ్మే. నవ పదాతి నవసు పదేసు, నిద్ధారణే చేతం పచ్చత్తవచనం. పురిమకేసు తీసు తికేసు వుత్తేసు నవసు పదేసూతి యోజనా. ‘‘ఏకేక’’న్తి పదేన సమ్బన్ధితబ్బం. ఇమేహీతి ఇమేహి ద్వీహి పదేహి. ద్వాదస తికాతి పురిమేహి తీహి తికేహి నవ తికే మిస్సేత్వా ద్వాదస. సుక్కపక్ఖేసుపీతి పటిసేధవిరహవసేన సుక్కేసు పక్ఖేసుపి.
౬. ‘‘పబ్బజితాన’’న్తి ఇమినా గిహీనం అననులోమికతం నివత్తేతి. సహసోకితాదీహీతి ఆదిసద్దేన సహనన్దిం సఙ్గణ్హాతి. ఇమస్మిం ఠానే సబ్బఅట్ఠకథాపోత్థకేసు ‘‘న ఉపసమ్పాదేతబ్బన్తి ఉపజ్ఝాయేన హుత్వా న ఉపసమ్పాదేతబ్బ’’న్తి పాఠతో పట్ఠాయ యావ ‘‘న సమ్పయోజేతబ్బన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం యోజేత్వా కలహో న కారేతబ్బో’’తి పాఠో అత్థి, తావ అట్ఠారససమ్మావత్తనవత్తానం సంవణ్ణనాపాఠో లిఖితో, సో పాఠో ఇమస్మిం ఠానే న లిఖితబ్బో. కస్మా? పాళిక్కమానుప్పత్తాభావతో, అట్ఠకథాయమేవ ‘‘అట్ఠారస సమ్మావత్తనవత్తాని పారివాసికక్ఖన్ధకే వణ్ణయిస్సామా’’తి వక్ఖమానత్తా, యథావచనఞ్చ పారివాసికక్ఖన్ధకే (చూళవ. అట్ఠ. ౭౬) సంవణ్ణితత్థా చ. తస్మా సో పాఠో న పోరాణపాఠో హోతి, పచ్ఛా పక్ఖిత్తపాఠోతి దట్ఠబ్బో.
తిణ్ణం భిక్ఖవే భిక్ఖూనన్తిఆది వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఏకేకేనాపీతి తీసు అఙ్గేసు ఏకేకేనాపి. ఇమినా అవయవవాక్యనిబ్బత్తివసేన కమ్మారహభావం దస్సేతి. హీతి సచ్చం. నియస్సస్స విసేసేన అభిణ్హాపత్తికత్తం అఙ్గం ఇతి వుత్తన్తి యోజనా. ఏత్థ ఆకారవాచకో ఇతిసద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి దట్ఠబ్బం. ఏసేవ నయో అనన్తరేపి. తజ్జీయతి అనేన వినయకమ్మేనాతి తజ్జనీయం, తమేవ కమ్మం తజ్జనీయకమ్మం. ‘‘నిస్సాయ తే వత్థబ్బ’’న్తి నియస్సీయతి బాలో భజాపీయతి అనేన వినయకమ్మేనాతి నియస్సం, దివాదిగణికత్తా సకారస్స ద్వేభావో హోతి ‘‘నస్సం వస్స’’న్తిఆదీసు వియ, నియస్సమేవ కమ్మం నియస్సకమ్మం. గామాదితో పబ్బాజియతి అనేన వినయకమ్మేనాతి పబ్బాజనీయం, తమేవ కమ్మం పబ్బాజనీయకమ్మం. తీసూతి భణ్డనకారకఅభిణ్హాపత్తికకులదూసకవసేన తివిధేసు అఙ్గేసు. యేన కేనచి అఙ్గేనాతి సమ్బన్ధో. యది సబ్బాని కమ్మాని కాతుం వట్టతీతి యోజనా. ఏవం సతి చమ్పేయ్యక్ఖన్ధకే (మహావ. ౪౦౦ ఆదయో) వుత్తం ఇదం వచనం విరుజ్ఝతీతి సమ్బన్ధో. వచనత్థనానత్తతోతి వచనస్స చ అత్థస్స చ నానాభావతో. తమేవత్థం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘తజ్జనీయకమ్మారహస్సాతి ఇమస్స హీ’’తిఆది. తత్థ ‘‘తిణ్ణం భిక్ఖవే’’తిఆదివచనస్స అఙ్గసమ్భవో అత్థోతి యోజనా. తస్మాతి యస్మా న విరుజ్ఝతి, తస్మా. సఙ్ఘేన కతం హోతీతి సమ్బన్ధో. ఇమినా లక్ఖణేన తజ్జనీయాదికమ్మారహస్స తస్స భిక్ఖుస్సాతి యోజనా. ఏవం కమ్మసన్నిట్ఠానత్థం దస్సేత్వా అఙ్గసమ్భవత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యస్స పనా’’తిఆది. తత్థ యస్సాతి భిక్ఖుస్స, అత్థీతి సమ్బన్ధో. భణ్డనకారకాదీసూతిఆదిసద్దేన అభిణ్హాపత్తికకులదూసకాని సఙ్గణ్హాతి. ఆకఙ్ఖమానో సఙ్ఘో కరేయ్యాతి సమ్బన్ధో. కమ్మారహన్తి కమ్మస్స, కమ్మే వా అరహం. ఏత్థాతి కమ్మక్ఖన్ధకే. పుబ్బేనాతి పుబ్బే వుత్తేన చమ్పేయ్యక్ఖన్ధకేన. అపరన్తి అపరే వుత్తం కమ్మక్ఖన్ధకం. సమేతీతి సమం గచ్ఛతి.
తత్థాతి కమ్మేసు, తజ్జనీయకమ్మేతి సమ్బన్ధో, అఙ్గేసు వా, భణ్డనకారకవసేనాతి సమ్బన్ధో. అథ ఖోతి తథా వుత్తాపీతి అత్థో. కరోన్తేన కమ్మవాచావాచకేనాతి సమ్బన్ధో. హీతి ఫలజోతకో. భూతేన వత్థునాతి తచ్ఛేన వత్థునా. అఞ్ఞస్స కమ్మస్సాతి తజ్జనీయకమ్మతో అఞ్ఞస్స కమ్మస్స. కస్మా బాలస్స అబ్యత్తస్స ఆపత్తిబహులస్స తజ్జనీయకమ్మం కాతబ్బన్తి యోజనా. ఇదమ్పీతి తజ్జనీయకమ్మమ్పి. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు కమ్మేసు.
నప్పటిప్పస్సమ్భేతబ్బఅట్ఠారసకాదికథా
౮. పన్నలోమాతి పతితమానలోమా. ఏతన్తి వత్తం. నేత్థారన్తి ఏత్థ అఫుట్ఠక్ఖరసంయోగే పరస్స తకారస్స థకారో హోతి, తస్మా దుతియక్ఖరేన పాఠో యుత్తో. యేనాతి వత్తేన. నిస్సారణాతి నిస్సారణతో. దస వా దివసాని, పఞ్చ వా దివసాని పూరేతబ్బన్తి యోజనా. హీతి సచ్చం. ఏత్తకేనాతి ఏతప్పమాణేన దసపఞ్చదివసేన.
౨. నియస్సకమ్మకథా
౧౧. అపిస్సు భిక్ఖూ పకతాతి ఏత్థ నిపాతానమనేకత్థత్తా ఇధ అపిస్సుసద్దో నిచ్చత్థో హోతి. పకతసద్దో ‘‘కుక్కుచ్చపకతా’’తిఆదీసు (పారా. అట్ఠ. ౧.తతియసఙ్గీతికథా; పాచి. అట్ఠ. ౪౩౮) అభిభవనత్థో, ఇధ పన బ్యావటత్థోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నిచ్చం బ్యావటా హోన్తీ’’తి.
౩. పబ్బాజనీయకమ్మకథా
౨౭. ఏత్థాతి అస్సజిపునబ్బసుకవత్థుమ్హి. కాయికోతి ఏత్థ కాయేన కీళతీతి కాయికోతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కాయకీళా వుచ్చతీ’’తి. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా వాచాయ కీళతీతి వాచసికో, కాయికో చ వాచసికో చ కాయికవాచసికోతి వచనత్థం అతిదిసతి. ఏత్థ చ పచ్ఛిమవచనత్థో సమాహారద్వన్దో, సమాహారద్వన్దేపి కత్థచి పుల్లిఙ్గమిచ్ఛన్తి సద్దవిదూ ‘‘ధమ్మవినయో’’తిఆదీసు (విభ. అట్ఠ. ౫౦౯) వియ. కాయద్వారపఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదం వీతిక్కమతీతి కాయికోతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కాయద్వారే పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదవీతిక్కమో వుచ్చతీ’’తి. కాయేన పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదం వీతిక్కమేతీతి కాయికోతి వచనత్థోపి యుజ్జతేవ. ‘‘ఉపహననం వుచ్చతీ’’తి ఇమినా ఉపహననం ఉపఘాతం, తమేవ ఉపఘాతికన్తి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘నాసన’’న్తి ఇమినా హనధాతుయా హింసనత్థం దస్సేతి. పటిక్ఖిత్తవేజ్జకమ్మాదివసేన తేలపచనఅరిట్ఠపచనాదీని కాయికో మిచ్ఛాజీవో నామాతి యోజనా. ఇమినా మిచ్ఛాజీవస్స సరూపం దస్సేతి.
౪. పటిసారణీయకమ్మకథా
౩౩. సుధమ్మవత్థుస్మిం ఏవమత్థో వేదితబ్బోతి యోజనా. అనపలోకేత్వాతి ఏత్థ అపపుబ్బో లోకసద్దో ఆపుచ్ఛనత్థోతి ఆహ ‘‘న ఆపుచ్ఛిత్వా’’తి.
౩౪. కిన్తి కిం నామ ఖాదనీయభోజనీయం. వోతి తుమ్హేహి. గహపతీతి ఆలపనపదం. థేరానం అత్థాయాతి సమ్బన్ధో. పటియత్తన్తి పటియాదితం. ‘‘ఏతం అవోచా’’తి ఇమినా ఏతదవోచాతి ఏత్థ నిగ్గహితాదేససన్ధిం దస్సేతి. యదిదన్తి సద్దో ‘‘తిలసంగుళికా’’తి పదేన యోజితత్తా ఇత్థిలిఙ్గోతి ఆహ ‘‘యా అయ’’న్తి. తిలసక్ఖలికాతి తిలేన సంసట్ఠా సక్ఖలికా. ‘‘సా నత్థీ’’తి ఇమినా ఉత్తరవాక్యే యంసద్దస్స పుబ్బవాక్యే తంసద్దాపేక్ఖతం దస్సేతి. ఏకో పురిసోతి సమ్బన్ధో. పూవియోతి పూవం, పూవేన వా కయవిక్కయో. తేనాతి కారణేన. నన్తి గహపతిం. థేరోతి సుధమ్మత్థేరో. యదేవ కిఞ్చీతి ఏత్థ కిఞ్చి ఏవ యం వచనన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కిఞ్చిదేవ తిలసంగుళికావచన’’న్తి. ఇదన్తి ఇమం అత్థం. సోతి కుక్కుటపోతకో. కాకవస్సితన్తి కాకస్స వస్సితం, నేవ అకాసీతి సమ్బన్ధో. తయాపీతి పిసద్దో కుక్కుటపోతకం అపేక్ఖతి. నేవ భిక్ఖువచనం వుత్తం, న గిహివచనం వుత్తం, ఇతి ఇమమత్థం దస్సేతీతి యోజనా.
అధమ్మకమ్మాదిద్వాదసకకథా
౩౯. పురిమేహి కమ్మేహీతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి అఙ్గేసు. యథా పరిసక్కియమానే గిహినో లాభం న లభన్తీతి యోజనా. పరిపుబ్బో సక్కధాతు పరక్కమత్థోతి ఆహ ‘‘పరక్కమన్తో’’తి. తత్థాతి అనత్థాదీసు. అత్థభఙ్గోతి గిహీనం అత్థస్స భఙ్గో. అవసనన్తి గిహీనం అవసనం. గిహీనన్తి ఏత్థ సామ్యత్థే సామివచనన్తి ఆహ ‘‘గిహీనం సన్తికే’’తి. యథా కరియమానే సచ్చో హోతి, ఏవం న కరోతీతి యోజనా. ఏకఙ్గేనాపీతి పిసద్దో సమ్భావనత్థో, తతో అధికేహి అఙ్గేహి కా నామ కథాతి దస్సేతి. ఏత్థాతి పటిసారణీయకమ్మే. పటిముఖం అత్తనో దోసం సరాపేతబ్బం అనేన వినయకమ్మేనాతి పటిసారణీయం, తమేవ కమ్మం పటిసారణీయకమ్మం.
౫. ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖేపనీయకమ్మకథా
౪౬. సంసథాతి ఏత్థ సంసధాతుయా కథనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆరోచేథా’’తి. తుమ్హే సంసథ, కథేథాతి అత్థో.
౫౦. భణ్డనకారకో హోతీతిఆది కారణూపచారవసేన వుత్తోతి ఆహ ‘‘భణ్డనాదిపచ్చయా’’తిఆది. భణ్డనకారకాది కారణం, తేన ఆపన్నా ఆపత్తి ఫలం, తస్సా అదస్సనే ఉక్ఖేపనీయకమ్మం కాతబ్బన్తి అధిప్పాయో. తస్సాతి ఆపత్తియా.
౫౧. ఏత్థాతి ఉక్ఖేపనీయకమ్మే. తత్థాతి తేచత్తాలీసవత్తేసు. అనుద్ధంసేతబ్బోతి ఏత్థ ధంసధాతుయా గత్యత్థం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘న చోదేతబ్బో’’తి. ‘‘రజోనుద్ధంసతీ’’తిఆదీసు (బు. వం. ౨.౧౦౧) హి ధంసధాతు గత్యత్థే వత్తతి. ‘‘న భిక్ఖు భిక్ఖూహీ’’తి ఏత్థ సోయేవ భిక్ఖు తేహేవ భిక్ఖూహీతి అత్థం నివారేన్తో ఆహ ‘‘అఞ్ఞో భిక్ఖు అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహీ’’తి. న గిహిద్ధజోతి ఏత్థ గిహీనం ధజో గిహిద్ధజోతి వుత్తే ఓదాతవత్థాదీనీతి ఆహ ‘‘ఓదాతవత్థానీ’’తిఆది. న తిత్థియాదిపదత్తయన్తి ‘‘న తిత్థియా సేవితబ్బా, భిక్ఖూ సేవితబ్బా, భిక్ఖుసిక్ఖాయ సిక్ఖితబ్బ’’న్తి పదానం తయం. ‘‘న అపసాదేతబ్బో’’తి ఇమినా న ఆసాదేతబ్బోతి ఏత్థ ఆపుబ్బసదధాతుయా అపపుబ్బసదధాతుయా సమానభావం దస్సేతి. ‘‘అన్తో వా బహి వాతి’’ ఏత్థ కస్స అన్తో వా బహి వాతి ఆహ ‘‘విహారస్సా’’తి. సేసం సబ్బంవత్తన్తి యోజనా. ఇమినాతి ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖేపనీయకమ్మేన.
౬౫. తస్సాతి ఆపత్తియా. ఇధాతి పాపికాయ దిట్ఠియా అప్పటినిస్సగ్గే కతే ఉక్ఖేపనీయకమ్మే. ఆపత్తిఅదస్సనాదీసు ఉద్ధరిత్వా ఖిపీయతి అపనీయతి అనేన వినయకమ్మేనాతి ఉక్ఖేపనీయం, తమేవ కమ్మం ఉక్ఖేపనీయకమ్మం.
ఇతి కమ్మక్ఖన్ధకవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.
౨. పారివాసికక్ఖన్ధకం
౧. పారివాసికవత్తకథా
౭౫. పారివాసికక్ఖన్ధకే పారివాసికాతి పదస్స పరివాసం పరివసన్తీతి పారివాసికాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పరివాసం పరివసన్తా’’తి. తత్థాతి ‘‘పరివాసం పరివసన్తా’’తి తద్ధితవాక్యే. తేసూతి చతుబ్బిధేసు పరివాసేసు. తిత్థియపరివాసోతి తిత్థియానం పరివాసో, తిత్థియానం వా దాతబ్బో పరివాసో, తిత్థియేహి వా పరివసితబ్బో పరివాసో తిత్థియపరివాసో. అప్పటిచ్ఛన్నపరివాసోతి అప్పటిచ్ఛన్నో పరివాసో అప్పటిచ్ఛన్నపరివాసో. తత్థాతి అప్పటిచ్ఛన్నపరివాసే. యన్తి వచనం. అయం పనాతి అయం పటిచ్ఛన్నపరివాసో పన. ఇధాతి పారివాసికక్ఖన్ధకే. సేసాతి అప్పటిచ్ఛన్నపరివాసతో సేసా. తయోతి అప్పటిచ్ఛన్నపరివాసాదయో తయో, దాతబ్బాతి సమ్బన్ధో. కస్స దాతబ్బాతి ఆహ ‘‘యేనా’’తిఆది. ఆపన్నా చేవాతి ఆపజ్జితబ్బా చేవ. తేసూతి తివిధేసు పరివాసేసు. ఏతే పనాతి తయో పన. ఇధాతి పారివాసికక్ఖన్ధకే. తస్మాతి యస్మా ఇధ అధిప్పేతా, తస్మా. ఏతేసూతి తివిధేసు పరివాసేసు.
పకతత్తానం భిక్ఖూనన్తి ఏత్థ అధిప్పేతపకతత్తే దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఠపేత్వా’’తిఆది. మూలాయపటికస్సనారహాదీనమ్పీతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన మానత్తారహమానత్తచారికఅబ్భానారహాదయో సఙ్గణ్హాతి. పిసద్దేన పకతిపకతత్తం అపేక్ఖతి. తేతి పకతత్తా. యం అభివాదనాదిం కరోన్తీతి యోజనా. సాదియన్తీతి ఏత్థ సాదియనం నామ సమ్పటిచ్ఛనన్తి ఆహ ‘‘సమ్పటిచ్ఛన్తీ’’తి. తత్థాతి అభివాదనాదీసు, నిద్ధారణే చేతం భుమ్మవచనం. సామీచికమ్మన్తి ఏతం ఆభిసమాచారికస్స అధివచనన్తి యోజనా. అభివాదనాదీనీతి అభివాదనపచ్చుట్ఠానఅఞ్జలికమ్మాని. బీజనవాతదానాదినోతి బీజనియా పహరితేన పవత్తస్స వాతస్స దానాదినో. ఆసనాభిహారన్తి ఏత్థ అభిహరణం అభిహారో, ఆసనస్స అభిహారో ఆసనాభిహారోతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆసనస్స అభిహరణ’’న్తి. పఞ్ఞాపనమ్పి అభిహరిత్వా పఞ్ఞాపితత్తా అభిహారోయేవ నామాతి ఆహ ‘‘పఞ్ఞాపనమేవ వా’’తి. ‘‘పాదధోవనఉదక’’న్తి ఇమినా పాదస్స ధోవనం ఉదకం పాదోదకన్తి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘పాదట్ఠపనక’’న్తి ఇమినా పాదస్స ఠపనకం పీఠం పాదపీఠన్తి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘పాదఘంసనం వా’’తి ఇమినా పాదస్స ఘంసనం కథలికం పాదకథలికన్తి వచనత్థం దస్సేతి. సద్ధివిహారికానమ్పి అభివాదనాదిన్తి సమ్బన్ధో. పిసద్దేన అఞ్ఞేసం సాదియన్తస్స కా నామ కథాతి దస్సేతి. తేతి సద్ధివిహారికా. సద్ధాపబ్బజితాతి సద్ధాయ పబ్బజితా. కులపుత్తాతి జాతికులపుత్తా, ఆచారకులపుత్తా చ. కరోన్తి, ఆపుచ్ఛన్తియేవాతి సమ్బన్ధో. వారితమ్పి అసాదియనం నామాతి ఆహ ‘‘వారితకాలతో పట్ఠాయ అనాపత్తీ’’తి. మిథు యథావుడ్ఢన్తి ఏత్థ మిథుసద్దో అఞ్ఞమఞ్ఞపరియాయో, యథాసద్దో యంసద్దపరియాయో, విచ్ఛత్థో చాతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం యో యో వుడ్ఢో’’తి. అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్హి మిథతి సఙ్గమం కరోతీతి మిథూతి వుచ్చతి. తేన తేనాతి భిక్ఖునా, ‘‘సాదితు’’న్తి పదే భావకత్తా. సాదితుం అనుజానామీతి సమ్బన్ధో.
‘‘వుడ్ఢపటిపాటియా’’తి ఇమినా వుడ్ఢానం పటిపాటి యథావుడ్ఢన్తి చతుత్థీఅబ్యయీభావం దస్సేతి. పురిమపదే పన పఠమాఅబ్యయీభావో. పాళియాతి పన్తియా. తత్థేవాతి సఙ్ఘనవకట్ఠానే ఏవ. పవారణాయపీతి పిసద్దేన న కేవలం ఉపోసథేయేవ, అథ ఖో పవారణాయపీతి దస్సేతి. సఙ్ఘేన భాజియమానన్తి సమ్బన్ధో.
ఓణోజనన్తి అవనుదతే ఓణోజనం. అవపుబ్బో నుదధాతు నకారస్స ణకారం, దకారస్స చ జకారం కత్వా ఓణోజనన్తి వుచ్చతి. నుదధాతు అపనయనత్థో, తేన వుత్తం ‘‘విస్సజ్జనం వుచ్చతీ’’తి. ఉద్దేసభత్తాదీనీతిఆదిసద్దేన సలాకభత్తాదీని సఙ్గణ్హాతి. అస్సాతి పారివాసికస్స. తానీతి ద్వే తీణి ఉద్దేసభత్తాదీని. హేట్ఠాతి అత్తనో హేట్ఠా. గాహేథాతి నవకతరే భిక్ఖూ గాహాపేథ. భత్తపచ్చాసాతి భత్తమేవ పచ్చాసా భత్తపచ్చాసా, పచ్చాసాభత్తన్తి అత్థో. ‘‘విస్సజ్జేతబ్బానీ’’తి ఇమినా అవనుదితబ్బన్తి ఓణోజనన్తి అత్థం దస్సేతి. ఏవన్తి గహేత్వా విస్సజ్జమానేతి యోజనా. తానీతి ఉద్దేసభత్తాదీని. యది పన న గణ్హాతీతి సచే సఙ్ఘతో వస్సగ్గేన న గణ్హాతి. న విస్సజ్జేతీతి సచే అఞ్ఞస్స న విస్సజ్జేతి. ఓదిస్సాతి ఉద్దిసిత్వా. తస్సాతి పారివాసికస్స. హీతి యస్మా. సఙ్ఘనవకట్ఠానే నిసిన్నస్స తస్సాతి యోజనా. భత్తగ్గేతి భత్తస్స గహణట్ఠానే. సోతి పారివాసికో, మా కిలమిత్థాతి సమ్బన్ధో. ఇదన్తి ఓణోజనం. అస్సాతి పారివాసికస్స, అనుఞ్ఞాతన్తి సమ్బన్ధో.
ఆగతాగతేహి భిక్ఖూహీతి సమ్బన్ధో. చతుస్సాలభత్తన్తి చతుముఖా సాలా చతుస్సాలా భోజనసాలా, తత్థ పటిపాటియా దిన్నం భత్తం చతుస్సాలభత్తం. ఏతన్తి చతుస్సాలభత్తం. పాళియాతి భిక్ఖూనం పాళియా. ఓసక్కిత్వాతి హేట్ఠా సక్కిత్వా. హత్థపాసేతి భత్తదాయకస్స హత్థపాసే. సేనోతి కులలో. ‘‘ఆరామికసమణుద్దేసేహీ’’తి పదం ‘‘ఆహరాపేతు’’న్తి పదే కారితకమ్మం. సయమేవాతి పారివాసికేన అనాణత్తో హుత్వా సయమేవ. మహాపేళభత్తేపీతి మహతియం పేళాయం పక్ఖిపిత్వా దిన్నే భత్తేపి. యత్థ పనాతి పరివిసట్ఠానే పన.
౭౬. తత్రాయం సమ్మావత్తనాతి ఏత్థ తసద్దస్స అనియమనిద్దేసభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇదాని యా అయం సమ్మావత్తనా వుత్తా’’తి. సమ్మా వత్తితబ్బం ఏతాయాతి సమ్మావత్తనా. తత్థాతి సమ్మావత్తనాయం. న ఉపసమ్పాదేతబ్బన్తి ఏత్థ ఆచరియేన హుత్వా కమ్మవాచాసావనమ్పి ఉపసమ్పాదనమేవాతి ఆహ ‘‘ఆచరియేన హుత్వాపి కమ్మవాచా న సావేతబ్బా’’తి. అఞ్ఞస్మిం అసతీతి అత్తనా అఞ్ఞస్మిం కమ్మవాచావాచకే అసతి. న నిస్సయో దాతబ్బోతి ఏత్థ ఆగన్తుకానమేవ నిస్సయో న దాతబ్బో, న దిన్ననిస్సయానమ్పీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆగన్తుకానం నిస్సయో న దాతబ్బో’’తిఆది, యేహిపి భిక్ఖూహి గహితోతి సమ్బన్ధో.
అఞ్ఞో సామణేరోతి పకతత్తకాలే ఉపజ్ఝం దత్వా గహితసామణేరేహి అఞ్ఞో సామణేరో. ఆధిపచ్చట్ఠానభూతాతి సబ్బసమ్ముతీనం అధిపతిభావస్స ఠానభూతా. పటిబలస్సాతి భిక్ఖునియో ఓవదితుం పటిబలస్స. ఇమినా లద్ధసమ్ముతికేన ఆణత్తో అలద్ధసమ్ముతికోపి గరుధమ్మేహి వా అఞ్ఞేహి వా భిక్ఖునియో ఓవదితుం లభతీతి దస్సేతి. ఆగతా భిక్ఖునియో వత్తబ్బాతి సమ్బన్ధో. వోతి తుమ్హాకం. సోతి భిక్ఖు. వోతి తుమ్హాకం, దస్సతీతి సమ్బన్ధో.
సుక్కవిస్సట్ఠియాతి సుక్కవిస్సట్ఠిఆపత్తికారణా. కాయసంసగ్గాదిగరుకాపత్తి నాపజ్జితబ్బాతి యోజనా. ఆపత్తిక్ఖన్ధవసేన ఆపత్తివత్థూనం పాపిట్ఠభావఞ్చ పాపిట్ఠతరభావఞ్చ విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘సత్తసు హీ’’తిఆది. పాపిట్ఠతరాతి దుబ్భాసితాపత్తితో దుక్కటాపత్తి పాపిట్ఠతరా. తాసన్తి సత్తన్నం ఆపత్తీనం. పురిమనయేనేవాతి పురిమానం ఆపత్తీనం నయేనేవ. భేదోతి వత్థూనం విసేసో. ఏవం ఆపత్తిక్ఖన్ధవసేన ఆపత్తివత్థూనం పాపిట్ఠపాపిట్ఠతరభావం దస్సేత్వా ఇదాని సిక్ఖాపదవసేన తేసం తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పణ్ణత్తివజ్జసిక్ఖాపదే పనా’’తిఆది. ఉభయమ్పీతి వత్థుఆపత్తిసఙ్ఖాతం ఉభయమ్పి.
కమ్మన్తి ఏత్థ కారణభూతస్స కమ్మస్స నామం కారియభూతాయం కమ్మవాచాయం ఉపచారవసేన కారియభూతా కమ్మవాచా కమ్మన్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘పరివాసకమ్మవాచా వుచ్చతీ’’తి. కమ్మస్మిం సతి, కమ్మేన వా వచితబ్బాతి కమ్మవాచాతి వచనత్థో కాతబ్బో. కసికమ్మన్తి కసిసఙ్ఖాతం కమ్మం. గోరక్ఖకమ్మన్తి గోరక్ఖసఙ్ఖాతం కమ్మం. ‘‘కమ్మం కత’’న్తి ఇమినా కమ్మం కరోన్తీతి కమ్మికాతి వచనత్థం దస్సేతి. తేతి కమ్మికా భిక్ఖూ, న గరహితబ్బాతి సమ్బన్ధో.
వచితబ్బం అనేన దోసేనాతి వచనీయం, సంవిజ్జతి వచనీయం అస్సాతి సవచనీయం, తం న కాతబ్బన్తి అత్థో. తమేవత్థం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘పలిబోధత్థాయ హీ’’తిఆది. యావ న తం అధికరణం వూపసన్తం హోతి, తావ ఇమమ్హా ఆవాసా ఏకపదమ్పి మా పక్కామీతి యోజనా. తేతి తుయ్హం.
అనువాదోతి ఏత్థ అనుసాసనవసేన అఞ్ఞే వదతీతి అనువాదోతి వుత్తే జేట్ఠకట్ఠానన్తి ఆహ ‘‘విహారే జేట్ఠకట్ఠానం న కాతబ్బ’’న్తి. జేట్ఠకట్ఠానం సరూపేన దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పాతిమోక్ఖుద్దేసకేన వా’’తిఆది. మేతి మయ్హం. తన్తి తవం. న చోదేతబ్బోతి ఏత్థ కేన న చోదేతబ్బోతి ఆహ ‘‘వత్థునా వా ఆపత్తియా వా’’తి. న సారేతబ్బోతి న సరాపేతబ్బో. న భిక్ఖూహి సమ్పయోజేతబ్బన్తి ఏత్థ భిక్ఖూహి అత్తనా కలహవసేన న సమ్పయోజేతబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం యోజేత్వా కలహో న కారేతబ్బో’’తి.
సఙ్ఘత్థేరేన హుత్వాతి సఙ్ఘత్థేరేన హోన్తేనపీతి అత్థో. పురతో అగన్తబ్బే సమానే కిం పచ్ఛతో గన్తబ్బన్తి ఆహ ‘‘ద్వాదసహత్థ’’న్తిఆది. ఆసనపరియన్తోతి ఆసనమేవ పరియన్తో లామకోతి ఆసనపరియన్తో, తదత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సఙ్ఘనవకాసనం వుచ్చతీ’’తి. స్వాస్సాతి సో అస్స. సోతి ఆసనపరియన్తో. అస్సాతి పారివాసికస్స. తత్థాతి ఆసనపరియన్తే. అయన్తి పారివాసికో, న లభతీతి సమ్బన్ధో. గహితావసేసాతి గహితాహి సేయ్యాహి అవసేసా. మఙ్గులగూథభరితాతి మఙ్గులానం గూథేహి పూరితా. అస్సాతి పారివాసికస్స. రజేహి హతా నాసితా భూమి ఏత్థాతి రజోహతభూమి. జతుకమూసికభరితాతి జతూహి చ మూసికాహి చ పూరితా. పణ్ణసాలాతి పణ్ణేహి ఛాదితా సాలా. అస్సాతి పారివాసికస్స. సబ్బేపి ఆవాసాతి యోజనా. ఏతేహీతి పకతత్తేహి. తేసూతి ఆవాసేసు. యన్తి ఆవాసం. పచ్చయన్తి వస్సావాసికలాభం. ఏకపస్సేతి భిక్ఖూనం పాళియం అట్ఠత్వా ఏకస్మిం పస్సే.
అస్సాతి పారివాసికస్స, దేన్తీతి సమ్బన్ధో. సో ఏవాతి ఆసనాదిపరియన్తో ఏవ. ఞాతిపవారితట్ఠానే నిమన్తితేనాతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి తం కులం. సంవిధాయాతి సంవిదహిత్వా. అస్సాతి కులస్స, భవేయ్య వా.
హరాయమానేనాతి లజ్జమానేన. యేనాపీతి పారివాసికేనపి. సమాదిన్నన్తి ఆరఞ్ఞికధుతఙ్గసమాదిన్నం. తథాతి యథా ఆరఞ్ఞికఙ్గం న సమాదాతబ్బం, తథా. పిణ్డపాతికధుతఙ్గమ్పీతి పిసద్దో ఆరఞ్ఞికఙ్గం అపేక్ఖతి. యో పనాతి పారివాసికో పన.
అనారోచేన్తస్స మేతి యోజనా. అనారోచేన్తే సతీతి వా యోజనా. ‘‘ఇమినా కారణేనా’’తి ఇమినా తప్పచ్చయాతి ఏత్థ పచ్చయసద్దో కారణత్థో, నిస్సక్కవచనఞ్చ కారణత్థే హోతీతి దస్సేతి. సో రత్తిచ్ఛేదో ఏవ పచ్చయో తప్పచ్చయోతి వచనత్థో కాతబ్బో. ‘‘సామణేరేహీ’’తి పదం ‘‘పచాపేత్వా’’తి పదే కారితకమ్మం. ఏత్థాపి పకతియా నీహరాపేత్వాపి విహారే పచాపేత్వాపి భుఞ్జన్తస్స పటిసేధో నత్థి. కస్మా? ‘‘తప్పచ్చయా’’తి వుత్తత్తా. గామేతి మహాగామే, సబ్బకాలం అనేకసతేహి భిక్ఖూహి అవివిత్తే గామేతి అత్థో. గామకావాసన్తి గామోయేవ ఖుద్దకట్ఠేన గామకో, తస్మిం కారితో ఆవాసో గామకావాసో, తం.
గతేన ఆగన్తుకపారివాసికేనాతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి కిస్మిఞ్చి విహారే, సబ్బే భిక్ఖూతి సమ్బన్ధో. తత్థ తత్థాతి తస్మిం తస్మిం ఠితట్ఠానే. న ఏకచ్చే పస్సతి, అపస్సితత్తా నారోచేతి, రత్తిచ్ఛేదోవ హోతీతి అధిప్పాయో.
ఏకస్స వా బహూనం వా ఆగన్తుకానన్తి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి ‘‘ఆగన్తుకస్స ఆరోచేతబ్బ’’న్తి పదే. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘ఆగన్తుకేన ఆరోచేతబ్బ’’న్తి పదే వుత్తనయేనేవ. తం వుత్తనయమావికరోన్తో ఆహ ‘‘సచే’’తిఆది. తేసమ్పీతి ఆగన్తుకానమ్పి. తస్సాతి పారివాసికస్స. అజానన్తస్సేవాతి అనాదరే చేతం సామివచనం. అయఞ్చ పనాతి పారివాసికో చ. గతకాలేతి ఆగన్తుకానం గతకాలే. యేపీతి ఆగన్తుకాపి. ఓక్కమిత్వాతి ఓసరిత్వా, పవిసిత్వాతి అత్థో. అయఞ్చాతి పారివాసికో చ, జానాతీతి సమ్బన్ధో. నేసన్తి ఆగన్తుకానం. యోపీతి ఆగన్తుకోపి. అస్సాతి పారివాసికస్స. అఞ్ఞాతత్తాతి ఆగతభావస్స అజానితత్తా. ‘‘అబ్భాన’’న్తి పదం ‘‘కరోతీ’’తి పదే కమ్మం, ‘‘హోతీ’’తి పదే కత్తా. అధికా రత్తియోతి ఆపత్తిపటిచ్ఛన్నరత్తితో అధికా రత్తియో. అయన్తి పారివాసికవత్తపటిపదా. అపణ్ణకపటిపదాతి అవిరద్ధపటిపదా, ఏకంసపటిపదాతి అత్థో.
గచ్ఛన్తమ్పి భిక్ఖున్తి సమ్బన్ధో. సావేతున్తి సుణాపేతుం. విసయావిసయేనాతి ఆరోచేతుం దేసాదేసేన. కరవీకతిస్సత్థేరో ఆహాతి సమ్బన్ధో.
‘‘ఉపోసథదివసే’’తి ఇమినా ఉపోసథేతి ఏత్థ ఉపోసథసద్దస్స పాతిమోక్ఖుద్దేసాదయో అత్థే నివత్తేతి. పవారణాయపీతి పవారణదివసేపి. గన్తున్తి భిక్ఖుస్స ఠితట్ఠానం గన్తుం. దూతేనాపీతి ఏత్థ అనధిప్పేతదూతం పటిక్ఖిపిత్వా అధిప్పేతదూతం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అనుపసమ్పన్నం…పే… ఆరోచాపేతబ్బ’’న్తి.
సుఞ్ఞవిహారోతి భిక్ఖూహి వివిత్తవిహారో. యత్థాతి యస్మిం ఆవాసే. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. తత్థాతి సుఞ్ఞవిహారే. దసవిధన్తరాయే సతి పన గన్తబ్బమేవాతి యోజనా. నానాసంవాసకేహీతి కమ్మనానాసంవాసకలద్ధినానాసంవాసకేహి.
౮౧. ఆవాసాదీనం సరూపం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆవాసో నామా’’తిఆది. తతియపదేనాతి ‘‘ఆవాసే వా అనావాసే వా’’తి తతియపదేన. ఏతేసూతి ఆవాసాదీసు. ఛదనతోతి ఛదనకోటితో. అన్తోఆవాసేతి భిత్తిపరిచ్ఛిన్నే అన్తోఆవాసే. అవిసేసేనాతి ‘‘ఉక్ఖిత్తకో’’తి వా ‘‘పారివాసికో’’తి వా విసేసం అకత్వా సామఞ్ఞేన. ఉదకపాతేనాతి ఛదనతో ఉదకం పతతి ఏత్థాతి ఉదకపాతో, తేన. పఞ్చవణ్ణచ్ఛదనబద్ధట్ఠానేసూతి పఞ్చపమాణేన ఛదనేన బద్ధట్ఠానేసు ఏతేసు ఆవాసేసూతి సమ్బన్ధో. పారివాసికస్స చ ఉక్ఖిత్తకస్స చ పకతత్తేన సద్ధిం వారితన్తి యోజనా. నానూపచారేపీతి పిసద్దేన ఏకూపచారే పన కా నామ కథాతి దస్సేతి. ఏత్థాతి ఏకచ్ఛన్నే ఆవాసాదికే, సచే నిపజ్జతీతి సమ్బన్ధో. తస్మిన్తి సట్ఠివస్సేపి పారివాసికే.
వుట్ఠాతబ్బం, నిమన్తేతబ్బోతి ఏత్థ కిం అత్తనో వుడ్ఢతరం పకతత్తం దిస్వా వుట్ఠాతబ్బం, నిమన్తేతబ్బోతి ఆహ ‘‘తదహుపసమ్పన్నమ్పీ’’తిఆది. ఓబుద్ధన్తి పలిబుద్ధం. ఏకాసనేతి ఏత్థ ఏకసద్దో సమానపరియాయోతి ఆహ ‘‘సమానవస్సికాసనే’’తి, సమానవస్సికానం ఆసనేతి అత్థో. ఛమాయం నిసిన్నేతి ఏత్థ ఛమాసద్దో భూమిపరియాయోతి ఆహ ‘‘భూమియం నిసిన్నే’’తి. ఇతరేనాతి పారివాసికేన. సహాయేన సద్ధిం చఙ్కమతి వియాతి యోజనా. ‘‘ఏకస్మిం చఙ్కమే’’తి ఇమినా ఏకచఙ్కమసద్దస్స తుల్యాధికరణసమాసవాక్యం దస్సేతి.
ఛమాయం చఙ్కమన్తన్తి ఏత్థ భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘ఛమాయం చఙ్కమన్తే’’తి. అయం పనాతి వక్ఖమానో పన. ఏత్థాతి ‘‘ఛమాయం చఙ్కమన్తే’’తి పాఠే. చఙ్కమన్తేతి పకతత్తే చఙ్కమన్తే. న చఙ్కమితబ్బన్తి పారివాసికేన న చఙ్కమితబ్బం. కో పన వాదో ఇట్ఠకాచయసమ్పన్నే వేదికాపరిక్ఖిత్తే ఇతి అత్థోతి యోజనా. పబ్బతన్తరవనన్తరగుమ్బన్తరేసూతి పబ్బతమజ్ఝవనమజ్ఝగుమ్బమజ్ఝేసు, పబ్బతవివరవనవివరగుమ్బవివరేసు వా. ఉపచారన్తి ద్వాదసహత్థం ఉపచారం.
౮౨. ఇతరోతి నవకో. అస్సాతి నవకస్స. న వత్తభేదే దుక్కటన్తి అఞ్ఞాతత్తా న వత్తభేదే దుక్కటం. ఏసేవ నయో సబ్బత్థ. అపచ్ఛాపురిమన్తి అపచ్ఛా అపురిమం, ఏకపహారేనాతి అత్థో. సమవస్సా ద్వే పారివాసికాతి యోజనా. ద్విన్నం పారివాసికానం ఏకతో వసనదోసం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సచే హి ద్వే’’తిఆది. నేసన్తి ద్విన్నం పారివాసికానం. ఏత్థాతి పారివాసికాదీసు పఞ్చసు భిక్ఖూసు. మూలాయపటికస్సనారహాదయో చత్తారోతి యోజనా.
పరివాసదానాదీనీతి ఆదిసద్దేన మూలాయపటికస్సనమానత్తదానఅబ్భానాని సఙ్గణ్హాతి. ఏతేస్వేవాతి పరివాసదానాదీసు ఏవ. అయన్తి పారివాసికో.
౮౩. ‘‘అథ ఖో ఆయస్మా ఉపాలీ’’తిఆదివచనస్స అనుసన్ధిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇమం పనా’’తిఆది. రహోగతస్స ఉపాలిత్థేరస్సాతి యోజనా. అథ వా అనాదరే సామివచనం కత్వా ఉపాలిత్థేరస్స రహోగతస్సాతి యోజనా కాతబ్బా. ఏత్థాతి పారివాసికవత్తే. సోతి ఉపాలిత్థేరో. అస్సాతి ఉపాలిత్థేరస్స. తత్థాతి తీసు రత్తిచ్ఛేదేసు. య్వాయన్తి యో అయం, ఏకతో వాసోతి సమ్బన్ధో. సో వాసో సహవాసో నామాతి యోజనా. విప్పవాసోతి ఏత్థ పకతత్తేన విప్పయుత్తో హుత్వా వాసోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏకకస్సేవ వాసో’’తి. ఆగన్తుకాదీనన్తి ఆదిసద్దేన ఆవాసికా గహేతబ్బా.
౮౪. తత్థ తత్థాతి తం తం ఠానం. ద్వీసు పదేసూతి ద్వీసు వాక్యసఙ్ఖాతేసు పదేసు. ఏకేనేకేనపీతి ఏకేన ఏకేన వాక్యపదేనపి. పరివసియిత్థాతి పరివుత్థో, పరివుత్థో పరివాసో ఏతస్సాతి పరివుత్థపరివాసో, తస్స. హీతి సచ్చం. ఏసాతి ఏసో భిక్ఖూతి సమ్బన్ధో. సుద్ధన్తేతి సుద్ధకోట్ఠాసే. దుక్ఖస్సాతి వట్టదుక్ఖస్స. అన్తన్తి అవసానం, వినాసం వా.
౨. మూలాయపటికస్సనారహవత్తకథా
౮౬. నవకతరం మూలాయపటికస్సనారహం ఠపేత్వాతి యోజనా. ఇమేసం పఞ్చన్నం పకతత్తా ఏవాతి సమ్బన్ధో. నేసన్తి మూలాయపటికస్సనారహమానత్తారహమానత్తచారికఅబ్భానారహానం చతున్నం, మూలాయపటికస్సనారహాదిలక్ఖణన్తి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి మూలాయపటికస్సనారహస్స వత్తే. ఇతోతి మూలాయపటికస్సనారహస్స వత్తతో.
౮౭. యథేవ పారివాసికో గణపూరకో న హోతి, ఏవం ఏతేపి న హోన్తీతి యోజనా.
౪. మానత్తాచారికవత్తకథా
౯౨. ఊనే గణేతి ఏత్థ గణో నామ గణభోజనసిక్ఖాపదే (పాచి. ౨౧౭ ఆదయో) వియ హోతీతి ఆహ ‘‘చత్తారో వా అతిరేకా వా’’తి. సబ్బత్థాతి పారివాసికక్ఖన్ధకే.
ఇతి పారివాసికక్ఖన్ధకవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.
౩. సముచ్చయక్ఖన్ధకం
౧. సుక్కవిస్సట్ఠికథా
సముచ్చయక్ఖన్ధకే తత్థాతి చతుబ్బిధేసు మానత్తేసు. యం మానత్తం దియ్యతి, ఇదం అప్పటిచ్ఛన్నమానత్తం నామాతి యోజనా. ఏసేవ నయో అనన్తరవాక్యేసుపి. పటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియాతి హేత్వత్థే కరణవచనం, కారణత్థే నిస్సక్కవచనం వా. అద్ధమాసన్తి పన్నరసదివసకాలం. ఓధాయాతి సమూహం కత్వా. ‘‘ఏకతో కత్వా’’తి ఇమినా ‘‘ఓధాయా’’తి పదస్స అత్థం దస్సేతి. తేసూతి చతుబ్బిధేసు మానత్తేసు. ఇదన్తి మానత్తం. అప్పటిచ్ఛన్నాయ…పే… వచనతోతి ఞాపకహేతు. ఏతేన అప్పటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియా దాతబ్బం మానత్తం అప్పటిచ్ఛన్నమానత్తన్తి వచనత్థం దస్సేతి. తన్తి అప్పటిచ్ఛన్నమానత్తం. ఇధాతి ఇమిస్సం పాళియం. తతుత్తరీతి తతో తీహిపి ఉత్తరి. నానావత్థూని ఏతాసన్తి నానావత్థుకాయో. తాసన్తి నానావత్థుకానం.
మాళకసీమాయమేవాతి సీమమాళకే ఏవ, సీమఙ్గణే ఏవాతి అత్థో. తత్థేవాతి మాళకసీమాయమేవ.
వేదయామహన్తి వేదయామి అహం. మమ మానత్తచరభావం సఙ్ఘం జానాపేమీతి అత్థో. వేదయతీతి మన్తి జానాపేతి, ఇతి మం సఙ్ఘో ధారేతూతి అధిప్పాయో. వుత్తనయేనేవాతి పారివాసికక్ఖన్ధకే వుత్తనయేనేవ. నిక్ఖిపితబ్బన్తి ‘‘మానత్తం నిక్ఖిపామి, వత్తం నిక్ఖిపామీ’’తి నిక్ఖిపితబ్బం. మాళకతోతి సీమఙ్గణతో. సోపీతి సహ గచ్ఛన్తోపి. ‘‘మాళకే నారోచిత’’న్తి ఇమినా యస్స మాళకే ఆరోచితం, తస్స అనారోచేత్వాపి నిక్ఖిపితబ్బన్తి దస్సేతి. ఆరోచేన్తేన వత్తబ్బన్తి సమ్బన్ధో.
విసభాగేహి సహ వసన్తస్స వత్తస్స దుప్పూరితత్తా వుత్తం’’సభాగా భిక్ఖూ వసన్తీ’’తి. చతూహి, పఞ్చహి వాతి వాసద్దేన తతో అతిరేకమ్పి సఙ్గణ్హాతి. పరిక్ఖేపారహట్ఠానతోతి చీవరక్ఖన్ధకే (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯) వుత్తపరిక్ఖేపారహట్ఠానతో. ‘‘ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమిత్వా’’తి ఇదం విహారే భిక్ఖూనం సజ్ఝాయాదిసద్దసవనూపచారపహానత్థం వుత్తం. సచే సవనూపచారతో న ముచ్చతి, తతో అతిరేకమ్పి అతిక్కమితబ్బం. ఓక్కమ్మాతి మగ్గపటిపన్నానం భిక్ఖూనం వచనసద్దసవనూపచారపహానత్థం ఓక్కమిత్వా. ‘‘గుమ్బేన వా వతియా వా’’తి దస్సనూపచారపహానత్థం వుత్తం. ఇధ ఉపచారో నామ యత్థ ఠత్వా పస్సతి సుణాతి, సోయేవ దేసో. అఞ్ఞోతి చతూహి పఞ్చహి వా భిక్ఖూహి అఞ్ఞో. ఏసాతి ఏసో మానత్తచారికో.
‘‘ద్వాదసహత్థం ఉపచారం ఓక్కమిత్వా’’తి ఇమినా అనోక్కమిత్వా అజానన్తస్సేవ గచ్ఛతి, నత్థి రత్తిచ్ఛేదోపీతి దస్సేతి. ఏత్థ దిట్ఠరూపానం సుతసద్దానం ద్వాదసహత్థూపచారతో బహి ఠితానమ్పి ఆరోచేతబ్బం. అదిట్ఠాసుతానమ్పి అన్తో ద్వాదసహత్థూపచారగతానం ఆరోచేతబ్బన్తి దట్ఠబ్బం. సతి కరణీయేతి ఇదం గన్తుస్స కారణదస్సనత్థం వుత్తం. అసతి కరణీయేపి గన్తుం వట్టతి. సోపీతి ఏకో భిక్ఖుపి. ‘‘తస్స సన్తికే ఆరోచేత్వా’’తి ఇమినా అనారోచనే వత్తభేదదుక్కటం హోతీతి దస్సేతి. ఏకస్స సన్తికే ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపియమానే కిం ఊనే గణే చరణదోసో వా విప్పవాసో వా న హోతీతి ఆహ ‘‘అయఞ్చా’’తిఆది. తత్థ అయఞ్చాతి మానత్తచారికో పన. యస్మా కారణా వసి, తేన కారణేనాతి యోజనా. భిక్ఖూనఞ్చ అత్థిభావం సల్లక్ఖేత్వాతి పకతత్తాగతకాలే తస్స అనారోచేత్వావ గచ్ఛన్తి, తస్మా భిక్ఖూనఞ్చ ద్వాదసహత్థూపచారే అత్థిభావం సల్లక్ఖేత్వాతి అత్థో. ఏత్థ చ ‘‘గణస్స ఆరోచేత్వా’’తి ఇమినా ఊనే గణే చరణదోసాభావం దస్సేతి. ‘‘భిక్ఖూనఞ్చ అత్థిభావం సల్లక్ఖేత్వా’’తి ఇమినా విప్పవాసదోసాభావం దస్సేతి. యన్తి పుబ్బే అనారోచితం యం భిక్ఖుం. అయన్తి పఠమం పస్సితబ్బస్స ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపనం. ‘‘నిక్ఖిత్తవత్తస్స పరిహారో’’తి ఇమినా అనిక్ఖిత్తవత్తే అన్తోఉపచారగతానం సబ్బేసం ఆరోచేతబ్బన్తి దస్సేతి.
అయన్తి మానత్తచారికో, ఠితోతి సమ్బన్ధో. తేనాపీతి మానత్తచారికేనపి, యాచితబ్బన్తి యోజనా. సోతి అనిక్ఖిత్తవత్తో భిక్ఖు. తత్రాతి ‘‘సో అబ్భేతబ్బో’’తి వచనే. అయం అబ్భానవిధి వుత్తోతి యోజనా. అయఞ్చాతి అబ్భానవిధి చ. తాసన్తి ఆపత్తీనం. ఏవన్తిఆది నిగమనం. పటిచ్ఛన్నమానత్తం పన దాతబ్బం హోతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘పటిచ్ఛన్నాయా’’తిఆదినా పటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియా దాతబ్బం మానత్తం పటిచ్ఛన్నమానత్తన్తి వచనత్థం దస్సేతి. నన్తి పటిచ్ఛన్నమానత్తం.
౨. పరివాసకథా
౧౦౨. తస్సాతి పటిచ్ఛన్నమానత్తస్స. సమోధానేత్వాతి ఇధేవ పరివాసకథాయం సమోధానేత్వా. ఇధేవ పరివాసకథాయం దస్సయిస్సామాతి యోజనా. ఇధేవసద్దో హి పుబ్బాపరాపేక్ఖో.
ఇధ అధిప్పేతం పరివాసం విత్థారేత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అయం హీ’’తిఆది. ఇధ అధిప్పేతో పరివాసో నామ తివిధో హోతీతి యోజనా. తత్థాతి తివిధేసు పరివాసేసు. ‘‘యథాపటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియా’’తి వచనం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘కస్సచి హీ’’తిఆది. యథా ఉదాయిత్థేరస్స ఏకాహపటిచ్ఛన్నా అయం ఆపత్తి హోతి, తథా కస్సచి ఏకాహపటిచ్ఛన్నా ఆపత్తి హోతీతి యోజనా. యథా చ పరతో ఆగతా ఉదాయిత్థేరస్సేవ ఆపత్తి హోతి, తథా కస్సచి ద్విహాదిపటిచ్ఛన్నా ఆపత్తి హోతీతి యోజనా. ఇమినా వుత్తనయానుసారేన పరతోపి నయో నేతబ్బో. తస్మాతి యస్మా ఏకాహాదిపటిచ్ఛన్నా ఏకాదిఆపత్తి హోతి, తస్మా జానితబ్బోతి యోజనా.
పటిచ్ఛన్నభావం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘అయం హీ’’తిఆది. తత్థాతి ‘‘దసహాకారేహీ’’తి పాఠే. ఆపత్తిఇతి సఞ్ఞా ఏతస్సాతి ఆపత్తిసఞ్ఞీ . పహు చాతి సమత్థో చ. పపుబ్బో హూధాతు సమత్థత్థే హోతి.
తత్థాతి తస్సం మాతికాయం. యన్తి ఆపత్తిం. సోపి చాతి భిక్ఖుపి చ. తత్థాతి తస్సం ఆపత్తియం. అయన్తి భిక్ఖు. తత్థాతి ఆపత్తియం. అలజ్జిపక్ఖే తిట్ఠతీతి ‘‘సఞ్చిచ్చ ఆపత్తిం పరిగూహతీ’’తి (పరి. ౩౫౯) వుత్తపక్ఖే ఠితత్తా అలజ్జిపక్ఖే తిట్ఠతి.
పకతత్తోతి ఏత్థ ‘‘పారాజికం అనజ్ఝాపన్నో’’తి అత్థం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘తివిధం ఉక్ఖేపనీయకమ్మం అకతో’’తి. ఏతన్తి అప్పటిచ్ఛన్నభావం, ‘‘ఆపజ్జతి…పే… కుసలేహి చిన్తితా’’తి వచనం వా.
గాథాయ ‘‘సావసేస’’న్తి ఇమినా పారాజికం నివత్తేతి. గరుకన్తి ఏత్థ సఙ్ఘాదిసేసమేవ అధిప్పేతన్తి దస్సేతి. అనాదరియన్తి సిక్ఖాపదే అనాదరియం. వజ్జన్తి దుక్కటం. ఉక్ఖిత్తకేన కరణభూతేన.
యస్సాతి భిక్ఖుస్స, నత్థీతి సమ్బన్ధో. భీరుకజాతికతాయాతి భీరుకసభావతాయ. పబ్బతవిహారే వసన్తస్స యస్స భిక్ఖునోతి యోజనా. పబ్బతవిహారేతి పబ్బతస్స తలే, అన్తరే వా కారితే విహారే. ఏతస్మిన్తి ఏతాదిసే. అన్తరాయే సతియేవాతి యోజనా. తస్స అచ్ఛన్నావ హోతీతి యోజనా. అనన్తరాయికసఞ్ఞాయ ఛాదయతో అచ్ఛన్నావాతి అనన్తరాయికసఞ్ఞాయ ఛాదేన్తస్సాపి ఏకన్తేన అన్తరాయికత్తా అచ్ఛన్నావాతి అధిప్పాయో.
అస్సాతి భిక్ఖుస్స. హనుకవాతోతి హనుకస్స గేలఞ్ఞకరో వాతో. విజ్ఝతీతి హనుకం విజ్ఝతి. ఇమినాతి భిక్ఖునా. పహుసఞ్ఞినో ఛాదితాపి ఏకన్తేన అపహుత్తా అచ్ఛాదితావ హోతి.
ఛాదేతుకామో చాతి ఏత్థ ఇదం చతుక్కం వేదితబ్బం ఛాదేతుకామో ఛాదేతి, ఛాదేతుకామో నచ్ఛాదేతి, అచ్ఛాదేతుకామో ఛాదేతి, నచ్ఛాదేతుకామో నచ్ఛాదేతీతి. తత్థ పఠమపదం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఇదం ఉత్తానత్థమేవా’’తి. ఏవం సేసాసుపి మాతికాసు చతుక్కం వేదితబ్బం. చతూసు చతుక్కేసు పఠమపదే ఏవ ఛన్నా హోతి, న సేసపదేసు. అనుత్తానత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. పురేభత్తే వాతి పురేభత్తం వా, భత్తతో, భత్తస్స వా పురేతి పురేభత్తం. అబ్యయీభావసమాసే సత్తమీవిభత్తియా అమితికారియస్స అనిచ్చభావతో వుత్తం ‘‘పురేభత్తే’’తి. ఏసేవ నయో ‘‘పచ్ఛాభత్తే’’తి ఏత్థాపి. దుతియపదస్స అత్థం దస్సేత్వా తతియపదస్స అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యస్స పనా’’తిఆది. అభిక్ఖుకే ఠానే వసన్తస్స యస్స భిక్ఖుస్సాతి యోజనా. ఆగమేన్తస్స గచ్ఛన్తస్సాతి అనాదరే చేతాని సామివచనాని.
చతుత్థపదస్స అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యో పనా’’తిఆది. తత్థ యో పనాతి భిక్ఖు పన, ఆవి కరోతీతి సమ్బన్ధో. సభాగన్తి అవేరిం. అయన్తి భిక్ఖు. ఉపజ్ఝాయో ఇతి వా ఆచరియో ఇతి వాతి యోజనా. లజ్జాయాతి లజ్జనిమిత్తం, లజ్జకారణా, లజ్జహేతు వా. హీతి సచ్చం, యస్మా వా, ఇధాతి ఆపత్తిఆరోచనట్ఠానే. అవేరిసభాగస్సాతి అవేరీ హుత్వా సభాగస్స.
పకాసేతుకామోతి అఞ్ఞేసం పకాసేతుకామో. ఉపజ్ఝాయస్సాపీతి పిసద్దేన అఞ్ఞస్స సన్తికే కా నామ కథాతి దస్సేతి. తత్థాతి ఆపత్తిఆరోచనట్ఠానే. సభాగసఙ్ఘాదిసేసన్తి వత్థుసభాగసఙ్ఘాదిసేసం. సుద్ధస్సాతి వత్థుసభాగసఙ్ఘాదిసేసతో సుద్ధస్స. ఆవికరణాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆవికరోన్తో చా’’తిఆది. ఇతి ఇమానీతిఆది నిగమనం.
తతోతి జానితబ్బతో, పరన్తి సమ్బన్ధో. ఏకాహపటిచ్ఛన్నాతి ఏకాహేన పటిచ్ఛన్నా. యావ చుద్దస దివసాని, తావ దివసవసేన యోజనా కాతబ్బాతి యోజనా. పక్ఖపటిచ్ఛన్నన్తి పక్ఖేన పటిచ్ఛన్నం. అతిరేకపక్ఖపటిచ్ఛన్నన్తి పక్ఖతో అతిరేకేన పటిచ్ఛన్నం.
సంవచ్ఛరపటిచ్ఛన్నన్తి సంవచ్ఛరేన పటిచ్ఛన్నం. తతో వాతి అతిరేకసట్ఠిసంవచ్ఛ రతో వా. భియ్యోపీతి అతిరేకమ్పి.
తతోతి తీహి ఆపత్తీహి. పరన్తి అతిరేకం. గణనవసేనాతి ఆపత్తిగణనవసేన. వత్థుకిత్తనవసేన వాతి ఆపత్తీనం వత్థుకిత్తనవసేన వా. నామమత్తవసేన వాతి ‘‘సఙ్ఘాదిసేసాపత్తియో’’తి ఏవం నామస్సేవ వసేన వా. ఏత్థ హి మత్తసద్దో అవధారణత్థో, తేన వత్థుం నివత్తేతి.
తత్థాతి ‘‘నామమత్తవసేనా’’తి పదే. సజాతిసాధారణన్తి సస్స అత్తనో జాతి సజాతి, తాయ సాధారణం సజాతిసాధారణం. సబ్బేసం, సబ్బేహి వా ఆపత్తీహి సాధారణం సబ్బసాధారణం. తత్థాతి దువిధేసు నామేసు. సబ్బసాధారణనామవసేనాపీతి ఏత్థ పిసద్దో ‘‘అహం భన్తే సమ్బహులా సఙ్ఘాదిసేసా ఆపజ్జిం ఏకాహపటిచ్ఛన్నాయో’’తి ఏవం సజాతిసాధారణనామవసేనపి ‘‘అహం భన్తే సమ్బహులా సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జిం ఏకాహపటిచ్ఛన్నాయో’’తి ఏవం ఉభయసాధారణవసేనపి వత్తుం వట్టతీతి దస్సేతి. హీతి సచ్చం. సబ్బమ్పి పరివాసాదికం ఇదం వినయకమ్మన్తి యోజనా. వసతి ఆపత్తి ఏత్థ తదాయత్తవుత్తితాయాతి వత్థు. గో వుచ్చతి వచనం వా ఞాణం వా, తం తాయతీతి గోత్తం.
తత్థాతి వత్థాదీసు చతుబ్బిధేసు. తత్థాతి తేసు వచనేసు. సుక్కవిస్సట్ఠిం కాయసంసగ్గన్తిఆదినా వచనేనాపీతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన దుట్ఠుల్లాదివచనాని సఙ్గణ్హాతి. ఇధ పనాతి ఇమస్మిం పన ఠానే. యో యోతి తిస్సో వా ఫుస్సో వా ఆపన్నో హోతి.
ఏవం ఆరోచేతబ్బన్తి ఏవం వక్ఖమాననయేన ఆరోచేతబ్బన్తి యోజనా. కిం ఆరోచేతబ్బం? ‘‘అహం భన్తే…పే… సఙ్ఘో ధారేతు’’ ఇతి ఆరోచేతబ్బన్తి యోజనా.
వేదయామహన్తి వేదయామి అహం. మమ పారివాసికభావం సఙ్ఘం, సఙ్ఘస్స వా జానాపేమీతి అత్థో. వేదయతీతి మన్తి వేదయతి ఇతి మం. పారివాసికభావం సఙ్ఘం, సఙ్ఘస్స వా జానాపేతీతి మం సఙ్ఘో ధారేతూతి అత్థో. ఏత్థ బహూసు అట్ఠకథాపోత్థకేసు ‘‘తిణ్ణం వా అతిరేకానం వా ఆరోచేన్తేన ఆయస్మన్తో ధారేన్తూ’’తి పాఠో అత్థి. కేసుచి అట్ఠకథాపోత్థకేసు ‘‘తిణ్ణం ఆరోచేన్తేన ఆయస్మన్తో ధారేన్తూ’’తి ఏత్తకోయేవ పాఠో అత్థి. హేట్ఠా మానత్తకథాయమ్పి ఏవమేవ అత్థి. తత్థ ‘‘అతిరేకాన’’న్తి ఇమినా తీహి అతిరేకానం ఆరోచేన్తేన సఙ్ఘం అపేక్ఖిత్వా సచే ఏకవచనవసేన వత్తుకామో హోతి, ‘‘మం సఙ్ఘో ధారేతూ’’తి వత్తబ్బం. అథ సమ్బహులే భిక్ఖూ అపేక్ఖిత్వా సచే బహువచనవసేన వత్తుకామో హోతి, యథా తిణ్ణం, ఏవం ‘‘మం ఆయస్మన్తో ధారేన్తూ’’తి వత్తబ్బన్తి దస్సేతి. ఇదఞ్చ సద్దసత్థవసేనేవ వుత్తం, న వినయకమ్మవిపత్తివసేనాతి దట్ఠబ్బం.
‘‘విహారేయేవ రత్తిపరిగ్గహో’’తి ఇమినా అన్తోఉపచారసీమాయమ్పి పరివసితబ్బభావం దస్సేతి. ఉపచారసీమన్తి పరిక్ఖిత్తస్స విహారస్స పరిక్ఖేపం, అపరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపారహట్ఠానం. ఏసాతి పారివాసికో భిక్ఖు. అస్సాతి ఆగతస్స భిక్ఖునో.
తతోతి ఆపత్తిపటిచ్ఛన్నదివసతో. కుక్కుచ్చవినోదనత్థాయాతి ఆపత్తిపటిచ్ఛన్నదివసేన సమం పరివసితబ్బం నుఖో, న నుఖోతి కుక్కుచ్చస్స వినోదనత్థాయ. పరివుత్థత్తాతి పరివసితత్తా. సోతి పరివుత్థో భిక్ఖు. ఇదన్తి దాతబ్బమానత్తం. తన్తి పటిచ్ఛన్నమానత్తం. ఛారత్తన్తి ఛరత్తియో సమాహటాతి ఛారత్తం, సమాహారే దిగు. ‘‘ఛరత్త’’న్తి వత్తబ్బే సుఖుచ్చారణత్థం ఛకారస్స దీఘం కత్వా ఏవం వుత్తం, అచ్చన్తసంయోగే చేతం ఉపయోగవచనం.
అప్పటిచ్ఛన్నాపత్తిం దాతుం వట్టతీతి సమ్బన్ధో. ఇమినా హేట్ఠా వుత్తం పటిచ్ఛన్నమానత్తం ఇమస్మిం పటిచ్ఛన్నమానత్తే సమోధానేత్వాపి దాతుం వట్టతీతి దస్సేతి. ఏవం సన్తేపి మూలమానత్తం పటిచ్చ పటిచ్ఛన్నమానత్తన్తి వుచ్చతి. కథం దాతుం వట్టతీతి యోజనా.
అస్సాతి మానత్తం యాచన్తస్స. తదనురూపన్తి తస్స యాచనస్స అనురూపం. సచే పటిచ్ఛన్నా ద్వేతి ఏత్థ ద్వేతి నిదస్సనమత్తం తతో అతిరేకమ్పి గహేతబ్బత్తా. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు ఏకబహూసు. తదనురూపమే వాతి తస్స మానత్తదానస్స అనురూపమేవ. ఇధ పనాతి పటిచ్ఛన్నమానత్తే పన. ఇతీతిఆది నిగమనం. యం మానత్తం దియ్యతీతి యోజనా. ఏత్థాతి పటిచ్ఛన్నమానత్తే.
అవసేసాతి అప్పటిచ్ఛన్నపరివాసపటిచ్ఛన్నపరివాసేహి అవసేసా. తత్థాతి అవసేసేసు ద్వీసు పరివాసేసు. అధమ్మికమానత్తచారావసానే అనుఞ్ఞాతపరివాసోతి సమ్బన్ధో. కిస్మిం వత్థుస్మిం అనుఞ్ఞాతోతి ఆహ ‘‘ఇమస్మిం వత్థుస్మి’’న్తి. ఏసాతి సుద్ధన్తో, దాతబ్బోతి సమ్బన్ధో. ఏతన్తి జాననాజాననం.
తత్థాతి ద్వీసు సుద్ధన్తేసు, చూళసుద్ధన్తోతి వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. యోతి భిక్ఖు, వదతీతి సమ్బన్ధో. ఆరోచితదివసతోతి ఆపత్తిఆరోచితదివసతో.
తన్తి చూళసుద్ధన్తం, పరివసన్తేన పరివసితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. అగ్గహేసీతి పరివాసం అగ్గహేసి. అఞ్ఞన్తి గహితమాసతో అఞ్ఞం. ‘‘పరివాసదానకిచ్చం నత్థీ’’తి ఇమినా పరివాసగహణకిచ్చమ్పి నత్థీతి దస్సేతి గణ్హన్తస్సేవ దాతబ్బత్తా, దేన్తస్సేవ గహేతబ్బత్తా వా. ఉద్ధమ్పి ఆరోహతీతి పరివాసగహణకాలతో అఞ్ఞమ్పి కాలం పరివసితబ్బత్తా ఉద్ధమ్పి ఆరోహతి. హేట్ఠాపి ఓరోహతీతి పరివాసగహణకాలతో ఊనమ్పి కాలం పరివసితబ్బత్తా హేట్ఠాపి ఓరోహతి. ఇదన్తి ఆరోహనోరోహనం. తస్సాతి సుద్ధన్తపరివాసస్స. ఏకమేవ పటిచ్చ ద్వే, తిస్సో, సమ్బహులా వా భవన్తీతి ఆహ ‘‘ఏకం వినా సమ్బహులానం అభావతో’’తి.
ఏవం చూళసుద్ధన్తం దస్సేత్వా మహాసుద్ధన్తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యో పనా’’తిఆది. తన్తి మహాసుద్ధన్తం. యావ యత్తకో ఉపసమ్పదదివసో హోతి, తావ తత్తకం కాలన్తి యోజనా. ఉద్ధం నారోహతీతి ఉద్ధం ఆరోహనకాలస్స అభావతో ఉద్ధం న ఆరోహతి. ఏత్థాతి సుద్ధన్తపరివాసే. అయం సుద్ధన్తపరివాసో నామాతి నిగమనం.
తత్థాతి తివిధేసు సమోధానపరివాసేసు. ‘‘ఓధునిత్వా సమోదహిత్వా దాతబ్బపరివాసో’’తి ఇమినా ఓధునిత్వా సమోధానేత్వా దాతబ్బో పరివాసో ఓధానసమోధానోతి వచనత్థం దస్సేతి, ‘‘పరివాసో’’తి ఇమినా తద్ధితణపచ్చయస్స సరూపం దస్సేతి. ఏత్థ చ అవధునియతే, అవధునితబ్బన్తి వా ఓధానం, సం ఏకతో ఓదహీయతే సమ్పిణ్డీయతే, ఉదహియతి సమ్పిణ్డియతీతి వా సమోధానన్తి అవయవవచనత్థో కాతబ్బో. ‘‘మక్ఖేత్వా’’తి ఇమినా ధుధాతుయా పప్పోటనధంసనధోవనాని దస్సేతి. సోతి ఓధానసమోధానో, ఆగతోతి సమ్బన్ధో.
ఏత్థాతి ఓధానసమోధానే. యోతి భిక్ఖు, పటిచ్ఛాదేతీతి సమ్బన్ధో. పరివసన్తో వా మానత్తారహో వా మానత్తం చరన్తో వా అబ్భానారహో వా యో భిక్ఖూతి యోజనా. ‘‘పురిమాయ ఆపత్తియా’’తి పదం ‘‘సమా వా’’తి పదే సహాదియోగో. ‘‘ఊనతరా’’తిపదే విభత్తిఅపాదానం, అనుమేయ్యవిసయఅపాదానం వా. ‘‘అదివసే కత్వా’’తి ఇమినా ఓధునిత్వాతి ఏత్థ ధుధాతుయా యథావుత్తత్థేయేవ దస్సేతి. ఊనకపక్ఖపటిచ్ఛన్నాతి పక్ఖతో ఊనకేన పటిచ్ఛన్నా. ఏతేనుపాయేనాతి పక్ఖే వుత్తేన ఏతేన ఉపాయేన.
తత్థాతి మూలాపత్తితో అతిరేకపటిచ్ఛన్నే. ఆవి కారాపేత్వాతి మూలాపత్తితో అన్తరాపత్తియా పటిచ్ఛన్నభావం ఆవి కారాపేత్వా. ఏత్థాతి ఆపత్తిపటిచ్ఛన్నే. పమాణన్తి కారణం. యాతి ఆపత్తి. తత్థాతి మూలభావేన కత్తబ్బాయం మూలిఆపత్తియం. ఇతరన్తి మూలిభావేన కత్తబ్బం మూలాపత్తిం. సమోధాయాతి సమోదహిత్వా. పక్ఖిపిత్వాతి అత్థో.
ఏకా వా యా ఆపత్తి సబ్బచిరపటిచ్ఛన్నా హోతీతి యోజనా. సబ్బచిరపటిచ్ఛన్నాయోతి సబ్బాసం ఆపత్తీనం చిరేన పటిచ్ఛన్నాయో. తాసన్తి ఆపత్తీనం. అగ్ఘేనాతి పరిచ్ఛేదేన. అగ్ఘసద్దో హేత్థ పరిచ్ఛేదత్థవాచకో. అభిధానే (అభిధానప్పదీపికాయం ౧౦౪౮ గాథాయం) వుత్తం ‘‘అగ్ఘో ముల్యే చ పూజనే’’తి. ఏత్థ ‘‘ముల్యే చా’’తి పదస్స మూలపరిచ్ఛేదేతి అత్థో దట్ఠబ్బో. తమేవత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తాసం రత్తిపరిచ్ఛేదవసేనా’’తి. ఇమేహి పదేహి అగ్ఘేన రత్తిపరిచ్ఛేదేన సమోధానేత్వా దాతబ్బో పరివాసో అగ్ఘసమోధానోతి వచనత్థం దస్సేతి. ఏత్థ చ ‘‘సబ్బచిరపటిచ్ఛన్నాయో’’తి వుత్తత్తా కిఞ్చాపి కోటిఅత్థవాచకో తతియక్ఖరేన పాఠో యుత్తో వియ దిస్సతి. తథాపి సో పాఠో న గహేతబ్బో. కస్మా? బహూసు పాళిపోత్థకేసు, అట్ఠకథాపోత్థకేసు చ అలిఖితత్తా. బహూసు హి పోరాణపోత్థకేసు చతుత్థక్ఖరేన పాఠోయేవ లిఖితో, తస్మా సో పాఠోయేవ గహేతబ్బో, న అఞ్ఞోతి దట్ఠబ్బం. సోతి అగ్ఘసమోధానో. ఆగతోయేవాతి సమ్బన్ధో.
యస్స పనాతి భిక్ఖుస్స, పటిచ్ఛన్నాతి సమ్బన్ధో. సబ్బన్తి సకలం. ఆపత్తిసహస్సగాథాయ –
దససతం ఆపత్తియో రత్తిసతం ఛాదయిత్వానాతి యోజనా. ఇమినా నయేనపి అగ్ఘసమోధానోతి ఏత్థ అగ్ఘసద్దస్స చతుత్థక్ఖరేన పాఠస్స యుత్తభావో వేదితబ్బో. అగ్ఘేన దసరత్తిపరిచ్ఛేదేన సమోధాయ దాతబ్బో అగ్ఘసమోధానో.
యో పరివాసో నానావత్థుకాయో ఆపత్తియో ఏకతో కత్వా దియ్యతి, అయం పరివాసో మిస్సకసమోధానో నామాతి యోజనా. ఏత్థ వత్థువసేన మిస్సకా ఆపత్తియో సమోధానేత్వా దాతబ్బో పరివాసో మిస్సకసమోధానోతి వచనత్థో కాతబ్బో. తత్రాతి మిస్సకసమోధానే. తదనురూపాయాతి తస్స యాచనస్స అనురూపాయ.
ఏత్థ చాతి మిస్సకసమోధానే చ, కాతుం వట్టతీతి సమ్బన్ధో.
‘‘పక్ఖమానత్తఞ్చ …పే… కథయిస్సామా’’తి యం వచనం వుత్తం, తస్స వచనస్స ఓకాసోతి యోజనా. తం పనాతి పక్ఖమానత్తం పన. ‘‘అడ్ఢమాసమేవ దాతబ్బ’’న్తి ఇమినా పక్ఖమేవ దాతబ్బం మానత్తం పక్ఖమానత్తన్తి వచనత్థం దస్సేతి. హీతి సచ్చం. తం పనాతి పక్ఖమానత్తం పన, దాతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. అత్తనో సీమన్తి అత్తనో విహారసీమం, మహాసీమన్తి అత్థో. సోధేత్వాతి సబ్బాసం హత్థపాసనయనవసేన, ఛన్దారహానం ఛన్దనయనవసేన, సీమతో బహికరణవసేన చ సోధేత్వా. చతువగ్గగణన్తి చతువగ్గసఙ్ఘం. గణోతి చేత్థ సఙ్ఘోయేవాధిప్పేతో.
తత్రాతి ‘‘యోజనా కాతబ్బా’’తి వచనే. ముఖమత్తదస్సనన్తి ఉపాయమత్తదస్సనం, ఆదిమత్తదస్సనం వా. ‘‘ఆపన్నాయ భిక్ఖునియా’’తి పదం ‘‘ఏవమస్స వచనీయో’’తి పదే కత్తా, ‘‘యాచాపేత్వా’’తి పదే కారితకమ్మం. ‘‘బ్యత్తాయ భిక్ఖునియా’’తి పదం ‘‘ఞాపేతబ్బో’’తి పదే కారితకత్తా, ‘‘సఙ్ఘో’’తి పదం తత్థేవ కారితకమ్మం. ‘‘ఏతం కారణ’’న్తి ధాతుకమ్మం అజ్ఝాహరితబ్బం. తబ్బపచ్చయేన కారితకమ్మమేవ వుత్తం. ఞాపేతబ్బాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సుణాతు మే’’తిఆది.
నిక్ఖిత్తవత్తన్తి కరణత్థే చేతం ఉపయోగవచనం. నిక్ఖిత్తవత్తేనాతి హి అత్థో. తత్థేవాతి మాళకసీమాయమేవ. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. అస్సాతి మానత్తచారికాయ భిక్ఖునియా. తత్రాతి తస్మా కత్తబ్బవినయకమ్మభావతోతి అత్థో. నోతి అమ్హాకం, సన్తికన్తి సమ్బన్ధో. చతూహి పకతత్తభిక్ఖునీహి నిసీదితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. గామూపచారతో ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమిత్వాతి ఇదం భిక్ఖునీవిహారూపచారాతిక్కమం సన్ధాయ వుత్తం. విహారూపచారతోపీతి భిక్ఖువిహారూపచారతోపి. తత్థాతి భిక్ఖునీనం నిసిన్నట్ఠానం. కురున్దిమహాపచ్చరీసు పన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. విహారస్స చాతి భిక్ఖువిహారస్స చ. గామస్స ఉపచారం ముఞ్చితుం వట్టతీతి న వుత్తన్తి యోజనా. తస్మా గామూపచారేపి నిసీదితుం వట్టతీతి అధిప్పాయో.
తాయ భిక్ఖునియా ఆరోచేతబ్బన్తి సమ్బన్ధో.
తత్థేవాతి భిక్ఖునీనం నిసీదనట్ఠానేయేవ. ఠానన్తి భిక్ఖూనం ఠానం. ఏతీతి ఆగచ్ఛతి. పగేవాతి పాతోయేవ. తాయాతి మానత్తచారినియా.
అనిక్ఖిత్తవత్తాయ పన భిక్ఖునియాతి సమ్బన్ధో. అజాననపచ్చయాతి అజాననకారణా. తన్తి వచనం. పారివాసికవత్తాదీనన్తి ఆదిసద్దేన ఆగన్తుకవత్తపూరణనిస్సయపటిప్పస్సద్ధాదయో సఙ్గణ్హాతి. యుత్తతరం దిస్సతీతి యుత్తతరం హుత్వా దిస్సతి. ఇమినా అనిక్ఖిత్తవత్తభిక్ఖునా వియ భిక్ఖునియాపి అన్తోఉపచారసీమగతానంయేవ ఆరోచేతబ్బం, న గామే ఠితానమ్పి గన్త్వా ఆరోచేతబ్బన్తి దీపేతి. ఉపోసథేతి ఉపోసథదివసే. ఏసేవ నయో పవారణాయపి. దేవసికన్తి దివసే దివసే. తస్మిం గామేతి భిక్ఖునీనం వసనగామే. అఞ్ఞత్రాతి భిక్ఖునీనం వసనగామతో అఞ్ఞస్మిం గామే. తత్రాతి భిక్ఖునీనం వసనగామం. దస్సేత్వాతి భిక్ఖునీనం దస్సేత్వా. తాయాతి మానత్తచారినియా. విహారన్తి భిక్ఖూనం విహారం. ఉపచారసీమాయాతి ఉపచారసీమతో బహీతి సమ్బన్ధో. అయన్తి మానత్తచారినీ.
వీసతి గణో ఇమస్సాతి వీసతిగణో, సఙ్ఘో, తస్మిం. మానత్తం చరమానా భిక్ఖునీతి యోజనా. ఇదం పక్ఖమానత్తం నామాతి ఇదం పుబ్బవచనస్స నిగమవసేన పరవచనస్స కథనత్థాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
తత్థాతి తివిధేసు మానత్తేసు. యదేతం మానత్తం అనుఞ్ఞాతన్తి సమ్బన్ధో. పరతోతి పరస్మిం. పరివాసం పరివసన్తస్స మూలాయపటికస్సితస్స ఉదాయిత్థేరస్స అనుఞ్ఞాతన్తి సమ్బన్ధో. ఆపజ్జిత్వాతి ఆపజ్జనతో. ఇదన్తి మానత్తం వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఓధానసమోధానన్తి ఏత్థ వచనత్థో హేట్ఠా వుత్తోయేవ. తమ్పీతి కురున్దియం వుత్తవచనమ్పి.
తన్తి అగ్ఘసమోధానమిస్సకసమోధానం, దాతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఏత్తావతాతి ఏతపరిమాణేన వచనక్కమేన, ‘‘అయఞ్హి ఇధ అధిప్పేతో పరివాసో నామా’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) వచనతో పట్ఠాయ యావ ‘‘యోజేత్వా దాతబ్బ’’న్తి వచనం, తావ వచనక్కమేనాతి అత్థో. ‘‘తేన హి భిక్ఖవే…పే… దస్సేస్సామా’’తి యం వచనం వుత్తన్తి యోజనా. ‘‘అత్థతో’’తి ఇమినా సద్దోపి గహేతబ్బో అవినాభావతో.
పటిచ్ఛన్నపరివాసకథా
౧౦౨. యా పాళి వుత్తాతి సమ్బన్ధో.
౧౦౮. తతోతి పాళితో. తం ఆపత్తిన్తి తం అన్తరాపత్తిం. అస్సాతి భిక్ఖుస్స. నిక్ఖిత్తవత్తో భిక్ఖూతి సమ్బన్ధో, హుత్వాతి వా. సోతి భిక్ఖు, ఠితో హుత్వాతి సమ్బన్ధో. తస్సా ఆపత్తియాతి తస్సా అన్తరాపత్తియా. పటిచ్ఛన్నా హోతీతి అన్తరాపత్తిపి పటిచ్ఛన్నా హోతి. తస్మిమ్పీతి మూలాయ పటికస్సనేపి. మక్ఖితాతి పిసితా, ధంసితా వా. మక్ఖియన్తి పిసియన్తి, ధంసియన్తీతి వా మక్ఖితా, పరివుత్థదివసా. తతోతి పాళితో పరన్తి సమ్బన్ధో. పరతోపి ఏసేవ నయో. ఏవన్తిఆది నిగమనం. పటిచ్ఛన్నవారే దస్సితా హోన్తీతి సమ్బన్ధో.
సమోధానపరివాసకథా
౧౨౫. తతోతి పటిచ్ఛన్నవారతో, పరం దస్సితన్తి సమ్బన్ధో. ఏత్థ చాతి ఏతస్మిం వారే చ. యస్మాతి యస్మా కారణా, యేన కారణేన వా. తేనేవాతి తేనేవ కారణేన, తస్మా కారణా వా, ‘‘మూలాయ…పే… దేతూ’’తి వుత్తన్తి యోజనా. తస్మా సబ్బే మక్ఖితావ హోన్తీతి యోజనా. తతోతి వారతో పరం నిట్ఠాపితన్తి సమ్బన్ధో.
అగ్ఘసమోధానపరివాసకథా
౧౩౪. తతోతి వారతో పరం దస్సితోతి సమ్బన్ధో. తతోతి వారతో పరం పాళి ఠపితాతి సమ్బన్ధో. లజ్జిధమ్మే వా ఉప్పన్నేతి సమ్బన్ధో. యన్తి కమ్మం. తతోతి వారతో పరం తథేవ పాళి ఠపితాతి సమ్బన్ధో.
౧౩౮. తతోతి వారతో పరం పురిమనయేనేవ పాళి ఠపితాతి సమ్బన్ధో.
సుద్ధన్తపరివాసాదికథా
౧౫౬. తతోతి వారతో పరం సుద్ధన్తపరివాసో దస్సితోతి సమ్బన్ధో.
౧౬౦. తతోతి పాళితో పరం పాళి ఠపితాతి సమ్బన్ధో.
౧౬౫. తత్థాతి పాళియం. అన్తరా…పే… అప్పటిచ్ఛన్నాయోతిఆదీసు అత్థో దట్ఠబ్బోతి సమ్బన్ధో.
౧౬౬. పచ్ఛిమస్మిం ఆపత్తిక్ఖన్ధేతి ఏత్థ ఆపత్తిక్ఖన్ధస్స భేదభావతో కిం ‘‘పచ్ఛిమస్మిం ఆపత్తిక్ఖన్ధే’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏకోవ సో ఆపత్తిక్ఖన్ధో’’తి. అథ కస్మా ‘‘పచ్ఛిమస్మిం ఆపత్తిక్ఖన్ధే’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పచ్ఛా ఛాదితత్తా పనా’’తిఆది. ఏత్థ పనసద్దో గరహత్థవాచకో, తథాపీతి హి అత్థో. ఏకోపి ఆపత్తిక్ఖన్ధో పచ్ఛా ఛాదితత్తా పచ్ఛిమస్మిం ఆపత్తిక్ఖన్ధేతి వుత్తన్తి అధిప్పాయో.
౧౮౦. ‘‘వవత్థితా సమ్భిన్నా’’తి ఏతం వచనన్తి యోజనా.
౮. ద్వేభిక్ఖువారఏకాదసకాదికథా
౧౮౧. తతోతి పాళితో పరం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తత్థాతి పాళియం. మిస్సకన్తి ఏత్థ కేహి మిస్సకన్తి ఆహ ‘‘థుల్లచ్చయాదీహి మిస్సక’’న్తి.
౧౮౪. తతోతి పాళితో పరం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తత్థాతి ‘‘ఇధ పన భిక్ఖవే’’తిఆదిపాఠే. తఞ్చాతి ‘‘ఇధ పన భిక్ఖవే’’తిఆదివచనఞ్చ ఇతో పుబ్బే అవుత్తం సబ్బం వచనఞ్చాతి యోజనా.
ఇతి సముచ్చయక్ఖన్ధకవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.
౪. సమథక్ఖన్ధకం
౧. సమ్ముఖావినయకథా
౧౮౬-౭. సమథక్ఖన్ధకే ఏవమత్థో వేదితబ్బోతి యోజనా. ఛ మాతికాపదానీతి వాక్యమ్పి సమాసోపి యుత్తోయేవ. తత్థ సమాసో పన అసమాహారదిగుయేవ. ‘‘నిక్ఖిపిత్వా’’తి పదం ‘‘వుత్తో’’తి పదే పుబ్బకాలకిరియావిసేసనం, తుల్యత్థో వా. విత్థారోతి విభఙ్గో. తత్థాతి విభఙ్గే. సఞ్ఞాపేతీతి ఏత్థ సఞ్ఞం కత్వా జానాపేతీతి అత్థం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘పరితోసేత్వా జానాపేతీ’’తి. ఇమినా సంపుబ్బో ఞాధాతు పరితోసనత్థం అన్తోకత్వా అవబోధనత్థో హోతీతి దస్సేతి. కారణపతిరూపకానీతి కారణస్స పటిభాగాని. నిజ్ఝాపేతీతి ఏత్థ ఝేధాతు ఓలోకనత్థోతి ఆహ ‘‘ఓలోకేతీ’’తి. యథాతి యేనాకారేన, కరియమానేతి సమ్బన్ధో. సోతి ధమ్మవాదీ. పరతోపి ఏసేవ నయో. ‘‘పునప్పున’’న్తి ఇమినా అనుపేక్ఖతీతి ఏత్థ అనుసద్దో న ఉపచ్ఛిన్నత్థోతి దస్సేతి. పేక్ఖతి అనుపేక్ఖతీతి ఏత్థ ఇక్ఖధాతు ‘‘దస్సేతి అనుదస్సేతీ’’తి ఏత్థ దిసధాతుయా సదిసత్థోతి ఆహ ‘‘దస్సేతి…పే… పరియాయవచనానీ’’తి. తేసఞ్ఞేవాతి ‘‘పేక్ఖతి అనుపేక్ఖతీ’’తి పదానఞ్ఞేవ. పరియాయవచనానీతి వేవచనసద్దా అత్థే పరిబ్యత్తిం అయన్తి గచ్ఛన్తి ఇమేహీతి పరియాయాని, తానియేవ వచనాని పరియాయవచనాని. సోతి అధమ్మవాదీ. మోహేత్వాతి ధమ్మవాదీపుగ్గలాదిం మోహాపేత్వా.
౧౮౮. ధమ్మవాదీ పుగ్గలో దస్సేతీతి సమ్బన్ధో. అమోహేత్వాతి అధమ్మవాదీపుగ్గలాదిం అమోహాపేత్వా, అవిపరీతం జానాపేత్వాతి అత్థో.
౨. సతివినయకథా
౧౯౫. పరమ్ముఖం వినేతి వినాసేతీతి వినయో, పరమ్ముఖం వినేతి వినాసేతి అనేనాతి వా వినయో, వినయకమ్మం. సఙ్ఘధమ్మవినయపుగ్గలసమ్ముఖానం దాతబ్బో వినయో సమ్ముఖావినయో. పఞ్చిమానీతి ఏత్థ పఞ్చన్నం సరూపం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సుద్ధస్సా’’తిఆది. అనువదితస్స దానన్తి సమ్బన్ధో. ఏతానీతి పఞ్చ అఙ్గాని. ‘‘ఏకేకఅఙ్గవసేన న లబ్భన్తీ’’తి ఇమినా సముదాయవాక్యనిబ్బత్తిభావతో పఞ్చఙ్గవసేనేవ లబ్భన్తీతి దస్సేతి. దేసనామత్తమేవేతన్తి ‘‘పఞ్చిమానీ’’తి ఏతం వచనం దేసనామత్తమేవ, న అవయవవాక్యనిబ్బత్తివచనన్తి అధిప్పాయో. ధమ్మన్తి భూతం. ఏత్థాతి ‘‘పఞ్చిమాని భిక్ఖవే’’తిఆదివచనే. తత్థ చాతి ‘‘పఞ్చిమాని భిక్ఖవే’’తిఆదివచనే చ. అనువదన్తీతి ఏత్థ అనుద్ధంసనేన వదన్తీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చోదేన్తీ’’తి. అయం పన సతివినయో దాతబ్బోతి సమ్బన్ధో. అనాగామినోపీతి పిసద్దో సమ్భావనే, సకదాగామిఆదికే పన కా నామ కథాతి దస్సేతి. సో చ ఖోతి సతివినయో చ. చోదియమానేయేవాతి చోదియమానస్సేవ, అయమేవ వా పాఠో. తస్మిన్తి సతివినయస్మిం దిన్నేతి సమ్బన్ధో. అచోదితత్తా కథా న రూహతీతి ఆహ ‘‘చోదేన్తోపీ’’తిఆది. ఆపజ్జతీతి చోదకో ఆపజ్జతి. చోదనాదిఅసారుప్పే వినేతి వినాసేతీతి వినయో, వినేతి వినాసేతి అనేనాతి వా వినయో, వినయకమ్మం. సతివేపుల్లపత్తస్స దాతబ్బో వినయో సతివినయో.
౩. అమూళ్హవినయకథా
౧౯౬. భాసితపరికన్తన్తి ఏత్థ భాసితపరికన్తసద్దానం కరణాపేక్ఖత్తా విసుం కరణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వాచాయ భాసితం, కాయేన పరికన్త’’న్తి. ‘‘పరిక్కమేత్వా కత’’న్తి ఇమినా పరికమతీతి పరికన్తం, పరికన్తం హుత్వా కతం పరికన్తన్తి వచనత్థం దస్సేతి. పరిక్కమేత్వాతి అతిక్కమిత్వా. సరతాయస్మాతి ఏత్థ ఉకారలోపసన్ధిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సరతు ఆయస్మా’’తి. ‘‘ఏవరూపియా ఆపత్తియా’’తి ఇమినా ఆపజ్జితాతి ఏత్థ తుపచ్చయయోగభావతో కమ్మత్థఛట్ఠియాపి సమ్భవభావం దస్సేతి. తుపచ్చయయోగే కమ్మత్థఛట్ఠీ అనిచ్చం హోతి, తస్మా పాళియం ‘‘ఏవరూపియా ఆపత్తియా’’తి కమ్మత్థఛట్ఠీభావేన అవత్వా ‘‘ఏవరూపిం ఆపత్తి’’న్తి కమ్మత్థదుతియాభావేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తస్సాతి ‘‘ఆపజ్జిత్వా’’తి పాఠస్స. ‘‘పఠమం పచ్ఛా’’తి పదేహి అధిప్పాయత్థం దస్సేతి. చోదకస్స కథం వినేతి వినాసేతీతి వినయో, చోదకస్స కథం వినేతి వినాసేతి అనేనాతి వా వినయో. పఠమం మూళ్హభావం ఉపగన్త్వా పచ్ఛా అమూళ్హస్స దాతబ్బో వినయో అమూళ్హవినయో.
౪. పటిఞ్ఞాతకరణకథా
౨౦౦. పటిజానియతే, పటిజాననం వా పటిఞ్ఞా, తాయ కారేతబ్బం.
౫. యేభుయ్యసికాకథా
౨౦౨. యేభుయ్యసికాతి ఏత్థ యేభుయ్యేన పవత్తా యేభుయ్యసికా, ధమ్మవాదీనం యేభుయ్యతాసమ్పాదికా కిరియాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యస్సా కిరియాయా’’తిఆది. తత్థ యస్సా కిరియాయాతి యస్సా యేభుయ్యతాసమ్పాదికాయ కిరియాయ. ఏసాతి యేభుయ్యతాసమ్పాదికా కిరియా.
౨౦౪. ఓరమత్తకన్తి ఏత్థ ఓరసద్దో చ మత్తసద్దో చ సమూహం కత్వా పరిత్తవాచకో అప్పమత్తవాచకోతి ఆహ ‘‘పరిత్తం అప్పమత్తక’’న్తి. ‘‘భణ్డనమత్తమేవా’’తి ఇమినా న మహన్తం వివాదాధికరణం హోతీతి దస్సేతి. న చ గతిగతన్తి ఏత్థ చిరకాలభావం న చ గతన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ద్వే తయో…పే… అవినిచ్ఛిత’’న్తి. తత్థ తత్థేవాతి తస్మిం తస్మిం వివాదాధికరణజాతఆవాసే ఏవ, న చ సరితసారితపదానం సుద్ధకారితకిరియభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సయం సరితం వా అఞ్ఞేహి సారితం వా న హోతీ’’తి. తేహి భిక్ఖూహీతి వివాదకారకేహి భిక్ఖూహి. ‘‘సలాకం గాహేన్తో’’తి ఇమినా ‘‘జానాతీ’’తి పదస్స కత్తారం దస్సేతి. ఇమినా నీహారేనాతి ఇమినా కారణేన. అపి నామాతి ఇమినా అప్పేవనామసద్దో అపినామపరియాయోతి దస్సేతి. అస్సూతి భవేయ్యుం. ఇమినా ‘‘పాళియం అధమ్మవాదీ బహుతరా భవేయ్యుం, అప్పేవ నామ సాధూ’’తి యోజనానయం దస్సేతి. ‘‘అయమస్స అజ్ఝాసయో హోతీ’’తి ఇమినా పాఠసేసం దస్సేతి. అస్సాతి సలాకగాహస్స. ద్వీసుపీతి ‘‘జానాతి సఙ్ఘో భిజ్జిస్సతీ’’తి చ ‘‘అప్పేవ నామ సఙ్ఘో భిజ్జేయ్యా’’తి చ ద్వీసుపి పదేసు.
‘‘అధమ్మేన గణ్హన్తీ’’తి ఏత్థ ‘‘గణ్హన్తీ’’తి కిరియాపదస్స అధమ్మవాదినో ఏవ కత్తా నామాతి ఆహ ‘‘అధమ్మవాదినో’’తి. ‘‘ద్వే ధమ్మవాదినో’’తి ఇమినా ‘‘వగ్గా గణ్హన్తీ’’తి ఏత్థ ‘‘గణ్హన్తీ’’తి కిరియాపదస్స ధమ్మవాదినో ఏవ కత్తా నామాతి దస్సేతి. న చ యథాదిట్ఠియా గణ్హన్తీతి ఏత్థ ధమ్మవాదినో హుత్వా ధమ్మవాదిసలాకం అగ్గహేత్వా అధమ్మవాదిసలాకస్స గహణం న చ యథాదిట్ఠియా గణ్హన్తి నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ధమ్మవాదినో హుత్వా’’తిఆది. పటివత్తేత్వాతి ఇమమేవత్థం పటిసేధేత్వా. ‘‘పరివత్తేత్వా’’తిపి పాఠో, హేట్ఠుపరియాయం కత్వాతి అత్థో. తేతి ధమ్మవాదినో. ఏత్థాతి సమథక్ఖన్ధకే.
౬. తస్సపాపియసికాకథా
౨౦౭. అసుచీతి ఏత్థ నత్థి సుచీని కాయవచీకమ్మాని ఏతస్సాతి అసుచీతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అసుచీహి కాయవచీకమ్మేహి సమన్నాగతో’’తి. ఏసేవ నయో అలజ్జీతి ఏత్థాపి. సానువాదోతి ఏత్థ అనువాదఉపవాదసద్దానం పరియాయత్తా వుత్తం ‘‘సఉపవాదో’’తి. ఇతి పఞ్చాతి ఇమాని పఞ్చ అఙ్గాని. ఏత్థాతి తస్సపాపియసికకమ్మే. ఇదన్తి కమ్మం వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. హీతి విత్థారో. యో పుగ్గలో పాపియోతి యోజనా. పాపుస్సన్నతాయాతి లామకుస్సన్నతాయ. ఇమినా అయఞ్చ పాపో అయఞ్చ పాపో, అయమిమేసం విసేసేన పాపోతి పాపియోతి చ పాపానం అతిసయేన పాపోతి పాపియోతి చ వచనత్థో దస్సితో. తస్సాతి పుగ్గలస్స. ఇమినా తస్స పాపియస్స కత్తబ్బం తస్సపాపియసికం, తమేవ కమ్మం తస్సపాపియసికకమ్మన్తి వచనత్థం దస్సేతి. కేసుచి పోత్థకేసు యకారే ద్వేభావో అత్థి, సో అయుత్తోయేవ. ‘‘యేభుయ్యసికా’’తి ఏత్థ యకారే ద్వేభావస్స దస్సనతో ఏత్థాపి ద్వేభావో యుత్తో భవేయ్యాతి లిఖన్తీతి దట్ఠబ్బం.