పరివారవగ్గయోజనా
చూళవగ్గఖన్ధకస్సేవం, కత్వాన యోజనానయం;
అధునా పరివారస్స, కరిస్సం యోజనానయం.
సోళసమహావారో
పఞ్ఞత్తివారయోజనా
ఏవం ద్వావీసతిఖన్ధకానం సంవణ్ణనం కత్వా ఇదాని ‘‘పరివారో’’తి సఙ్గహమారూళ్హస్స వినయస్స సంవణ్ణనం కరోన్తో అయమాచరియో పఠమం తావ అనుసన్ధిదస్సనముఖేన పటిఞ్ఞం కాతుకామో ఆహ ‘‘విసుద్ధపరివారస్సా’’తిఆది. తత్థ విసుద్ధపరివారస్సాతి విసుద్ధాయ చతుపరిసాయ పరివారితస్స, అథవా విసుద్ధేన చతుపరిససఙ్ఖాతేన పరివారేన సమన్నాగతస్స భగవతోతి సమ్బన్ధో. పరివారే హి విసుద్ధే తేన పరివారితో, తంపరివారితో వా భగవాపి విసుద్ధోయేవ నామ హోతి. ఇమినా సంవణ్ణియమానస్స ‘‘పరివారో’’తి సఙ్గహమారూళ్హస్స దేసేతబ్బధమ్మస్స అనురూపేన దేసకభూతస్స భగవతో థోమనం కతం హోతి. ధమ్మక్ఖన్ధసరీరస్సాతి సీలాదిధమ్మక్ఖన్ధసఙ్ఖాతేన సరీరేన సమన్నాగతస్స, ఇమినా సంవణ్ణితానం ఖన్ధకానమనురూపేన భగవతో థోమనం కతం హోతి. పకతి హేసాచరియానం యదిదం దేసేతబ్బధమ్మానురూపేన దేసకస్స థోమనా (సారత్థ. టీ. ౧.గన్థారమ్భకథా; విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧). అనన్తరాతి అనన్తరే కాలే.
యోతి వినయో. పుబ్బాగతన్తి పుబ్బే వుత్తేసు విభఙ్గఖన్ధకేసు ఆగతం. నయన్తి సద్దఅత్థవినిచ్ఛయనయసఙ్ఖాతం సబ్బం నయం. హిత్వాతి చజిత్వా. అనుత్తానత్థవణ్ణనన్తి అనుత్తానానం పదానమత్థవణ్ణనం. అయం పనేత్థ యోజనా – విసుద్ధపరివారస్స ధమ్మక్ఖన్ధసరీరస్స భగవతో సాసనే ఖన్ధకానమనన్తరా ‘‘పరివారో’’తి యో వినయో సఙ్గహం సమారూళ్హో, తస్స వినయస్స పుబ్బాగతం నయం హిత్వా ఇదాని అనుత్తానత్థవణ్ణనం కరిస్సామీతి.
౧. తత్థ తత్థాతి ‘‘తస్స అనుత్తానత్థవణ్ణనం కరిస్సామీ’’తి యో పరివారసఙ్ఖాతో వినయో సంవణ్ణేతబ్బభావేన వుత్తో, తత్థ. సఙ్ఖేపత్థోతి సమాసత్థో. యం తేనాతి ఏత్థ తసద్దస్స అనియమనిద్దేసభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యో సో’’తి. తత్థ యోతి అనియమ నిద్దేసో, తస్స ‘‘తేనా’’తి నియమనం దట్ఠబ్బం. సోతి పదాలఙ్కారో. ద్వీసు హి సబ్బనామేసు యేభుయ్యేన పుబ్బమేవ పధానం, పచ్ఛిమం పన వచనాలఙ్కారం. యో సో భగవా పఞ్ఞపేసీతి సమ్బన్ధో. చిరట్ఠితికత్థన్తి చిరం పఞ్చవస్ససహస్సకాలం ఠితికత్థాయ, ‘‘యాచితో’’తి చ ‘‘పఞ్ఞపేసీ’’తి చ సమ్బన్ధో. ధమ్మసేనాపతినా యాచితోతి సమ్బన్ధో. యాచితో హుత్వా పఞ్ఞపేసీతి యోజనా. తేన భగవతా పఞ్ఞత్తన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘జానతా పస్సతా’’తి ద్విన్నం పదానం కమ్మమేవ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తస్స తస్సా’’తిఆది. తత్థ ‘‘పఞ్ఞత్తికాల’’న్తి ఇమినా ‘‘జానతా’’తి పదస్స కమ్మం దస్సేతి, ‘‘దస అత్థవసే’’తి ఇమినా ‘‘పస్సతా’’తి పదస్స కమ్మం.
ఏవం కమ్మదస్సనేన యోజనానయం దస్సేత్వా ఇదాని కరణదస్సనేన అపరమ్పి యోజనానయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అపిచా’’తిఆది. ‘‘పుబ్బేనివాసాదీహీ’’తిఆదిసద్దేన దిబ్బచక్ఖుస్స విసుం గహేతబ్బత్తా ఇద్ధివిధదిబ్బసోతపరచిత్తవిజాననాని గహేతబ్బాని. ఇమేహి పదేహి ‘‘జానతా, పస్సతా’’తి ద్విన్నం పదానం పఞ్చన్నం లోకియఅభిఞ్ఞానమేవ కరణభావం దస్సేతి. తీహి విజ్జాహీతి పుబ్బేనివాసదిబ్బచక్ఖుఆసవక్ఖయఞాణసఙ్ఖాతాహి తీహి విజ్జాహి. ఛహి వా పన అభిఞ్ఞాహీతి సహ ఆసవక్ఖయఞాణేన పఞ్చలోకియాభిఞ్ఞాసఙ్ఖాతాహి ఛహి అభిఞ్ఞాహి. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు తీసు కాలేసు, పఞ్చసుపి ఞేయ్యధమ్మేసు. సమన్తచక్ఖునాతి అనావరణసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసఙ్ఖాతేన సమన్తచక్ఖునా. పఞ్ఞాయాతి సబ్బఞ్ఞుతపఞ్ఞాయ. తిరోకుట్టాదీతి ఆదిసద్దేన తిరోపబ్బతాదయో సఙ్గణ్హాతి. మంసచక్ఖునాతి పసాదచక్ఖునా. పటివేధపఞ్ఞాయాతి మగ్గపఞ్ఞాయ. దేసనాపఞ్ఞాయాతి సబ్బఞ్ఞుతపఞ్ఞాయ. సబ్బఞ్ఞుతపఞ్ఞాయేవ హి అత్థతో దేసనాపఞ్ఞా నామ. తేన వుత్తం ‘‘తస్సా పఞ్ఞాయ తేజసా. అభిధమ్మకథామగ్గం, దేవానం సమ్పవత్తయీతి (ధ. స. అట్ఠ. గన్థారమ్భకథా ౫). ఇమేహి పదేహి అవత్థావసేన విసుం విసుం ద్విన్నం పదానం కరణసమ్భవం దస్సేతి. అరహతాతి అరీనం అరానఞ్చ హతత్తా, పచ్చయాదీనఞ్చ అరహత్తా అరహతా. సమ్మాసమ్బుద్ధేనాతి సమ్మా సామఞ్చ సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధేన, తేన భగవతాతి సమ్బన్ధో. కేనాభతన్తి తం పఠమం పారాజికం కేన ఆభతం, ఇతి సఙ్ఖేపత్థోతి యోజనా.
౨. పుచ్ఛావిసజ్జనే పన ఏవమత్థో వేదితబ్బోతి యోజనా. యం తేన…పే… పారాజికన్తి ఇదం పదం పచ్చుద్ధరణమత్తమేవాతి సమ్బన్ధో. పతిఉద్ధరణమత్తమేవ, న అత్థదస్సనన్తి అత్థో. ఏత్థాతి ఏతేసు పదేసు. ఏకా పఞ్ఞత్తీతి ఏకా పఠమపఞ్ఞత్తి. అనుపఞ్ఞత్తియోతి పచ్ఛా ఠపితా పఞ్ఞత్తియో.
ఏత్తావతాతి ఏత్తకేన ‘‘ఏకా పఞ్ఞత్తి, ద్వే అనుపఞ్ఞత్తియో’’తి వచనమత్తేన విస్సజ్జితా హోన్తీతి సమ్బన్ధో. తతియం పుచ్ఛన్తి సమ్బన్ధో. కస్మా అనుప్పన్నపఞ్ఞత్తి తస్మిం నత్థీతి ఆహ ‘‘అయం హీ’’తిఆది. తత్థ హి యస్మా అఞ్ఞత్ర నత్థి, తస్మా నత్థీతి యోజనా. ‘‘అనుప్పన్నే దోసే పఞ్ఞత్తా’’తి ఇమినా అనుప్పన్నే దోసే పఞ్ఞపేతబ్బాతి అనుప్పన్నపఞ్ఞత్తీతి వచనత్థం దస్సేతి. సాతి అనుప్పన్నపఞ్ఞత్తి. తస్మాతి యస్మా అఞ్ఞత్ర నత్థి, తస్మా. సబ్బత్థపఞ్ఞత్తీతి ఏత్థ సబ్బస్మిం పదేసే పఞ్ఞత్తి సబ్బత్థపఞ్ఞత్తీతి అలుత్తసమాసం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మజ్ఝిమదేసే చేవా’’తిఆది. ‘‘మజ్ఝిమదేసే చేవ పచ్చన్తిమజనపదేసు చా’’తి ఇమినా ‘‘సబ్బత్థా’’తి పదస్స సరూపం దస్సేతి. పదేసపఞ్ఞత్తిం అపనేత్వా సబ్బత్థపఞ్ఞత్తిం పారిసేసనయేన దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వినయధరపఞ్చమేనా’’తిఆది. తత్థ వినయధరపఞ్చమేనాతి అనుస్సావనాచరియపఞ్చమేన. ఏత్థేవాతి మజ్ఝిమదేసేయేవ. ఏతేహీతి చతూహి సిక్ఖాపదేహి. సేసానీతి చతూహి సిక్ఖాపదేహి సేసాని.
సాధారణపఞ్ఞత్తీతి ఏత్థ సాధారణా నామ భిక్ఖుభిక్ఖునీనమేవాతి ఆహ ‘‘భిక్ఖూనఞ్చేవ భిక్ఖునీనఞ్చా’’తి. ఇదం పనాతి పఠమపారాజికం పన, పఞ్ఞత్తన్తి సమ్బన్ధో. వినీతకథామత్తమేవాతి వినీతవత్థుపకాసకం కథామత్తమేవ. తాసన్తి భిక్ఖునీనం. బ్యఞ్జనమత్తమేవాతి ‘‘సాధారణా’’తి చ ‘‘ఉభతో’’తి చ బ్యఞ్జనమత్తమేవ. ఏత్థాతి సాధారణపఞ్ఞత్తిఉభతోపఞ్ఞత్తిపదే.
‘‘నిదానే అనుపవిట్ఠ’’న్తి ఇమినా ‘‘నిదానోగధ’’న్తి పదస్స సత్తమీసమాసఞ్చ ఓగధసద్దస్స అనుపవిట్ఠత్థఞ్చ దస్సేతి. ఓగాళ్హో హుత్వా ధరతి తిట్ఠతీతి ఓగధం. నను నిదానోగధే సతి ‘‘పఠమేన ఉద్దేసేనా’’తి వత్తబ్బం, కస్మా ‘‘దుతియేన ఉద్దేసేనా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘నిదానోగధ’’న్తి. నిదానపరియాపన్నమ్పి సమానన్తి నిదానపరియాపన్నం సమానమ్పీతి యోజనా. పిసద్దో గరహత్థో, పగేవ దుతియే ఉద్దేసే పరియాపన్నేతి దస్సేతి. ‘‘సీలవిపత్తిఆదీన’’న్తి వచనం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘పఠమా హీ’’తిఆది.
ద్వఙ్గికేనాతి కాయచిత్తసఙ్ఖాతేన ద్వఙ్గికేన. నను ‘‘ఏకేన సముట్ఠానేనా’’తి వుత్తత్తా ‘‘కాయతోయేవా’’తి వత్తబ్బం, అథ కస్మా ‘‘కాయతో చ చిత్తతో చ సముట్ఠాతీ’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏత్థ హీ’’తిఆది. ఏత్థాతి ‘‘ఏకేన సముట్ఠానేనా’’తి వచనే. చిత్తన్తి సేవనచిత్తం. ఆపన్నోసీతి త్వం ఆపన్నో అసీతి యోజనా. ఆమ ఆపన్నోమ్హీతి ఆమ అహం ఆపన్నో అమ్హీతి యోజనా. తావదేవాతి తస్మిం పటిజానక్ఖణేయేవ. తం పుగ్గలన్తి పారాజికమాపన్నం తం పుగ్గలం. తప్పచ్చయాతి తస్స పారాజికమాపన్నస్స కారణా. ‘‘న కతమేన సమథేన సమ్మతీ’’తి యం పన వచనం వుత్తన్తి యోజనా. తన్తి వచనం, వుత్తన్తి సమ్బన్ధో.
వుత్తమాతికా పఞ్ఞత్తీతి వుత్తమాతికాసఙ్ఖాతా పఞ్ఞత్తి వినయో నామాతి యోజనా. మాతికా హి యస్మా పఞ్ఞపీయతి సఙ్ఖేపేన ఠపీయతి, పకారం జానాపేతి వా, తస్మా పఞ్ఞత్తీతి వుచ్చతి. ‘‘పదభాజనం వుచ్చతీ’’తి ఇమినా విత్థారేన భాజియతి ఏతాయాతి విభత్తీతి దస్సేతి. వీతిక్కమోతి కాయవాచావీతిక్కమో. సో హి న సంవరతి కాయవాచం న పిదహతీతి అసంవరోతి వుచ్చతి. యేసం వత్తతీతి ఏత్థ వత్తతికిరియాయ కత్తారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వినయపిటకఞ్చ అట్ఠకథా చా’’తి. పగుణాతి వాచుగ్గతా. తేతి తే పుగ్గలా, ధారేన్తీతి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఏతస్సాతి పఠమపారాజికస్స. కేనాభతన్తి ఏత్థ భరధాతుయా ధారణపోసనత్థేసు (పాణినీ ౧౦౮ ధాతుపాఠే) ధారణత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కేన ఆనీత’’న్తి. ‘‘పరమ్పరాయ ఆనీత’’న్తి ఇమినా పరమ్పరాభతన్తి పదస్స తతియాసమాసం దస్సేతి. అథవా ‘‘కేనాభత’’న్తి పుచ్ఛాయ అనురూపం యకారలోపవసేన వాక్యన్తి దస్సేతి.
౩. ఉపాలి దాసకో చేవాతిఆదికా గాథాయో కిమత్థం కేహి ఠపితాతి ఆహ ‘‘ఇదానీ’’తిఆది. తన్తి పరం పరం. తత్థాతి తాసు గాథాసు. యన్తి వచనం. ఇమినా నయేనాతి పఠమపారాజికస్స పుచ్ఛావిసజ్జనే వుత్తేన ఇమినా నయేన.
ఇతి మహావిభఙ్గే పఞ్ఞత్తివారవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.
కతాపత్తివారాదివణ్ణనా
౧౫౭. ఇతోతి పఞ్ఞత్తివారతో, పరం వుత్తా సత్త వారా ఉత్తానత్థా ఏవాతి యోజనా. కతాపత్తివారోతి ‘‘కతాపత్తీ’’తి పదేన లక్ఖితో వారో. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. తదనన్తరోతి తేసం సత్తన్నం వారానం అనన్తరే వుత్తో. సముచ్చయవారోతి సం ఏకతో ఆపత్తివిపత్తిఆదయో ఉచియన్తి సమ్పిణ్డియన్తి ఏత్థాతి సముచ్చయో, సోయేవ వారో సముచ్చయవారో.
౧౮౮. తతోతి తేహి అట్ఠహి వారేహి, పరం వుత్తాతి సమ్బన్ధో. పచ్చయవసేన వుత్తో ఏకో పఞ్ఞత్తివారోతి యోజనా. పచ్చయవసేనాతి పచ్చయసద్దస్స వసేన. తస్సాతి పచ్చయస్స. తేపీతి అట్ఠ వారాపి. ఇతీతిఆది నిగమనం. తతోతి మహావిభఙ్గతో, పరం ఆగతాతి సమ్బన్ధో. ఏవం ఇమే ద్వత్తింస వారాతి యోజనా. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఏత్థాతి ద్వత్తింసవారేసు.
సముట్ఠానసీసవణ్ణనా
౨౫౭. తదనన్తరాయాతి తేసం ద్వత్తింసవారానం అనన్తరం వుత్తాయ సముట్ఠానకథాయ ఏవమత్థో వేదితబ్బోతి యోజనా. అనత్తా ఇతి నిచ్ఛితాతి అనత్తాత్వేవ వినిచ్ఛితా. ఇమినా అనత్తా ఇతి నిచ్ఛయాతి ఏత్థ చిధాతుయా వినిచ్ఛయత్థం దస్సేతి. ‘‘అనిచ్చాకారాదీహీ’’తి ఇమినా సభాగధమ్మానన్తి ఏత్థ అనిచ్చాకారాదీహి సమానో భాగో ఏతేసన్తి సభాగా, తేయేవ ధమ్మా సభాగధమ్మాతి వచనత్థం దస్సేతి. నామమత్తమ్పీతి అనిచ్చాదినామమత్తమ్పి. పిసద్దేన పగేవ నామికో అనిచ్చాదిసభావోతి దస్సేతి. న పఞ్ఞాయతీతి న ఖాయతి. ఇమినా న నాయతీతి ఏత్థ ఞాధాతుయా ఖాయనత్థం దస్సేతి. దుక్ఖహానిన్తి ఏత్థ దుక్ఖం జహాతీతి దుక్ఖహానీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దుక్ఖఘాతన’’న్తి. దుక్ఖం హనతీతి దుక్ఖఘాతనో, సద్ధమ్మో, తం. ‘‘ఖన్ధకా యా చ మాతికా’’తి వత్తబ్బే సుఖుచ్చారణత్థాయ రస్సవసేన పాఠో అత్థీతి ఆహ ‘‘ఖన్ధకా య చ మాతికా’’తి. సముట్ఠానం నియతోకతన్తి (సం. ని. ౧.౨౧౬) ఏత్థ ‘‘సముట్ఠానం నియతకత’’న్తి వత్తబ్బే ‘‘పరోసహస్స’’న్తిఆదీసు వియ ఓకారాగమవసేన ‘‘సముట్ఠాననియతోకత’’న్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సముట్ఠానం నియతకత’’న్తి. ఏతేనాతి ‘‘సముట్ఠానం నియతోకత’’న్తి పాఠేన. పచ్చేతబ్బోతి పతి ఏతబ్బో, పటిముఖం ఞాతబ్బోతి అత్థో. అఞ్ఞేహీతి తీహి సిక్ఖాపదేహి అఞ్ఞేహి సిక్ఖాపదేహి.
తత్థాతి సమ్భేదనిదానవచనేసు. సమ్భేదవచనేన పచ్చేతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం. తాని తీణి సిక్ఖాపదాని ఠపేత్వాతి సమ్బన్ధో. పఞ్ఞత్తిదేససఙ్ఖాతన్తి పఞ్ఞత్తిట్ఠానభూతదేససఙ్ఖాతం. ‘‘ఇమాని తీణీ’’తి ఇమినా ‘‘దిస్సన్తీ’’తి కిరియాయ కత్తారం దస్సేతి. ‘‘పఞ్ఞాయన్తీ’’తి ఇమినా దిసధాతుయా ఖాయనత్థం దస్సేతి. తత్థాతి సముట్ఠాననియమసమ్భేదనిదానసఙ్ఖాతేసు తీసు, నిద్ధారణే భుమ్మం. ఇతరం పనాతి సముట్ఠాననియమసమ్భేదేహి అఞ్ఞం పన.
ఆళవీతి ఆళవియం. సక్కేసు భగ్గేసు చాతి ఏత్థ జనపదనామత్తా బహువచనవసేన వుత్తం.
ద్వీసు విభఙ్గేసు పఞ్ఞత్తం యం సిక్ఖాపదం ఉద్దిసన్తీతి యోజనా. ‘‘విభఙ్గేసూ’’తి ఇమినా విభఙ్గేతి ఏత్థ సుకారలోపోతి దస్సేతి. తస్సాతి సిక్ఖాపదస్స. యథాఞాయన్తి యుత్తియా అనురూపం. తన్తి సముట్ఠానం. మే సుణాథాతి మమ సన్తికా సుణాథ. ఇతీతి అయమత్థో.
కథినన్తి పఠమకథినసముట్ఠానం. అననుఞ్ఞాతాయ సద్ధిన్తి అననుఞ్ఞాతసముట్ఠానేన సద్ధిం. సదిసా ఇధ దిస్సరేతి ఏత్థ ఇధసద్దో అత్థపకరణవసేన ఉభతోవిభఙ్గవిసయోతి ఆహ ‘‘ఇధ ఉభతోవిభఙ్గే’’తి. ‘‘సదిసానీ’’తి ఇమినా సదిసాతి ఏత్థ నికారస్సాకారాదేసో దస్సితో. ‘‘దిస్సన్తీ’’తి ఇమినా దిస్సరేతి ఏత్థ అన్తిసద్దస్స రేకారో (నిరుత్తిదీపనియం ౫౭౦ సుతే) దస్సితో.
సముట్ఠానసీసో
పఠమపారాజికసముట్ఠానవణ్ణనా
౨౫౮. కిమత్థం ‘‘మేథునం సుక్కసంసగ్గో’’తిఆదివచనం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఇదానీ’’తిఆది. తత్థ తత్థాతి ‘‘మేథునం సుక్కసంసగ్గో’’తిఆదివచనే. సముట్ఠానసీసన్తి సముట్ఠానానం, సముట్ఠానేసు వా సీసం. సేసానీతి పఠమపారాజికతో సేసాని పఞ్చసత్తతి సిక్ఖాపదాని. తేనాతి పఠమపారాజికేన. ‘‘సుక్కసంసగ్గో’’తిఆదివచనం సంవణ్ణేన్తో ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. తత్థ తత్థాతి ‘‘సుక్కసంసగ్గో’’తిఆదివచనే.
ఖుద్దకవణ్ణనావసానేతి ఖుద్దకట్ఠకథాయ అవసానే.
లిఙ్గవిపరియాయోతి లిఙ్గవిపల్లాసో. కాయమానసికా కతాతి ఏత్థ కాయమానసేసు పవత్తా కాయమానసికాతి వుత్తే సముట్ఠానాతి ఆహ ‘‘కాయచిత్తసముట్ఠానా కతా’’తి.
దుతియపారాజికసముట్ఠానవణ్ణనా
౨౫౯. ఇదం సముట్ఠానం ఏకం సముట్ఠానసీసన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘అదిన్నాదాన’’న్తి ఇమినా అదిన్నన్తి ఏత్థ సముదాయనామే ఏకదేసవోహారోతి దస్సేతి. సేసానీతి దుతియపారాజికతో సేసాని ఏకూనసత్తతి సిక్ఖాపదాని. తేనాతి దుతియపారాజికేన. తత్థాతి ‘‘విగ్గహుత్తరీ’’తిఆదివచనే. విగ్గహుత్తరీతిఆదిపదానం బ్యఞ్జనే ఆదరమకత్వా అత్థమేవ దస్సేతుం వుత్తం ‘‘మనుస్సవిగ్గహఉత్తరిమనుస్సధమ్మసిక్ఖాపదానీ’’తి. అనియతా దుతియికాతి ఆపత్తిం అపేక్ఖిత్వా పాళియం ఇత్థిలిఙ్గవసేన వుత్తం, అట్ఠకథాయం పన సిక్ఖాపదం అపేక్ఖిత్వా నపుంసకలిఙ్గవసేన దుతియన్తి వుత్తం.
సముట్ఠానా తికా కతాతి ఏత్థ ‘‘తికసముట్ఠానా’’తి వత్తబ్బే పదవిపరియాయవసేన కకారస్స దీఘవసేన సముట్ఠానా తికాతి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తికసముట్ఠానా కతా’’తి.
సఞ్చరిత్తసముట్ఠానవణ్ణనా
౨౬౦. ‘‘సఞ్చరీ’’తి ఇదం తావ సఞ్చరిత్తం నామ ఏకసముట్ఠానసీసం, సేసాని తేన సదిసాని.
విభఙ్గే ఆగతేన ‘‘రిఞ్చన్తీ’’తి (పారా. ౫౭౬) పదేన ఏళకలోమధోవాపనసిక్ఖాపదం ఉపలక్ఖిత్వా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘విభఙ్గే రిఞ్చన్తి ఉద్దేసన్తి ఆగత’’న్తి.
‘‘యావ ద్వారకోసా అగ్గళట్ఠపనాయ’’ ఇతి (పాచి. ౧౩౫-౧౩౬) చ ‘‘అఞ్ఞాతికాయ భిక్ఖునియా చీవరం దదేయ్య’’ఇతి (పాచి. ౧౬౯) చ ‘‘చీవరం సిబ్బేయ్య’’ఇతి (పాచి. ౧౭౬-౧౭౭) చ వుత్తసిక్ఖాపదత్తయన్తి యోజనా.
‘‘సమణచీవరేన చా’’తి ఏవం వచనం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘సమణచీవరం దదేయ్యా’’తి ఇదం (పాచి. ౯౧౭) వచనం సన్ధాయాతి సమ్బన్ధో.
సమనుభాసనాసముట్ఠానవణ్ణనా
౨౬౧. భేదన్తి ఇదం సమనుభాసనం నామ ఏకం సముట్ఠానసీసం, సేసాని తేన సదిసాని.
కథినసముట్ఠానవణ్ణనా
౨౬౨. ఉబ్భతన్తి ఇదం కథినసముట్ఠానం నామ ఏకం సముట్ఠానసీసం, సేసాని తేన సదిసాని.
ఆవసథేన సద్ధిన్తి ఆవసథసద్దేన సద్ధిం.
ఏళకలోమసముట్ఠానవణ్ణనా
౨౬౩. ‘‘ఏళకలోమా’’తి ఇదం ఏళకలోమసముట్ఠానం నామ ఏకం సముట్ఠానసీసం. ఇతోతి యథావుత్తతో. పాళిన్తి మాతికాపాళిం. విరజ్ఝిత్వాతి పుబ్బాపరతో విరాధేత్వా. యథాతి యేనాకారేన. పనసద్దో అనుగ్గహత్థో. కిఞ్చాపి లిఖన్తి, పన తథాపీతి యోజనా. ఏవన్తి తథాకారేన. అత్థానుక్కమోతి అత్థస్స అనుక్కమో.
‘‘అభిక్ఖుకావా సేన చా’’తి ఏతం వచనం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘అభిక్ఖుకే ఆవాసే వస్సం వసేయ్యా’’తి (పాచి. ౧౦౪౭) ఇదం వచనం సన్ధాయాతి సమ్బన్ధో. ‘‘భిక్ఖునీ’’తిఆదినా వుత్తానీతి సమ్బన్ధో. ఆదిసద్దేన ‘‘సిక్ఖమానా చ సామణేరీ గిహినియా’’తి పాఠం సఙ్గణ్హాతి.
పదసోధమ్మసముట్ఠానవణ్ణనా
౨౬౪. పదన్తి ఇదం పదసోధమ్మసముట్ఠానం నామ ఏకం సముట్ఠానసీసం, సేసాని తేన సదిసాని. ‘‘తథా అత్థఙ్గతేన చా’’తి ఏతం వచనం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘అత్థఙ్గతే సూరియే ఓవదేయ్యా’’తి (పాచి. ౧౫౪-౧౫౫) ఇదం వచనం సన్ధాయాతి సమ్బన్ధో. అనోకాసో చ…పే… సన్ధాయ వుత్తన్తి (పాచి. ౧౨౧౯-౧౨౨౧) ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.
అద్ధానసముట్ఠానవణ్ణనా
౨౬౫. అద్ధానన్తి ఇదం అద్ధానసముట్ఠానం నామ ఏకం సముట్ఠానసీసం, సేసాని తేన సదిసాని.
థేయ్యసత్థసముట్ఠానవణ్ణనా
౨౬౬. థేయ్యసత్థన్తి ఇదం థేయ్యసత్థసముట్ఠానం నామ ఏకం సముట్ఠానసీసం, సేసాని తేన సదిసాని. ‘‘బ్యూహేన సత్తమా’’తి ఇదం వచనం వుత్తన్తి యోజనా. తదనన్తరమేవాతి తస్స సిక్ఖాపదస్స అనన్తరమేవ, ‘‘ఆగత’’ఇతి సమ్బన్ధో.
ధమ్మదేసనాసముట్ఠానవణ్ణనా
౨౬౭. ధమ్మదేసనాసముట్ఠానే సముట్ఠానసీసం నత్థి, సబ్బాని ఏకదస సిక్ఖాపదాని సమ్పిణ్డేత్వా ధమ్మదేసనాసముట్ఠానానీతి వుత్తాని. ఏవన్తిఆది నిగమనం. తేసన్తి తేసం సిక్ఖాపదానం. సమ్భిన్నసముట్ఠానన్తి సంసగ్గసముట్ఠానం. తివిధన్తి భూతారోచనచోరివుట్ఠాపనఅననుఞ్ఞాతసముట్ఠానవసేన తిప్పకారం. తన్తి నియతసముట్ఠానం, హోతీతి సమ్బన్ధో. పున తన్తి నియతసముట్ఠానం, దస్సేతున్తి సమ్బన్ధో. పున తన్తి వచనం. నేత్తిధమ్మానులోమికన్తి ఏత్థ కాయవాచం నేతి వినేతీతి నేత్తి, కాయవాచం నేతి వినేతి ఏత్థ, ఏతాయాతి వా నేత్తి. ధమ్మోతి పాళి. సా హి యస్మా అత్థం ధారేతి, తస్మా ధమ్మోతి వుచ్చతి. నేత్తియేవ ధమ్మో నేత్తిధమ్మో, తస్స అనులోమికం నేత్తిధమ్మానులోమికం. తేన వుత్తం ‘‘వినయపాళిధమ్మస్స అనులోమ’’న్తి.
ఇతి సముట్ఠానసీసవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.
అన్తరపేయ్యాల కతిపుచ్ఛావారవణ్ణనా
౨౭౧. ఇదాని వుత్తోతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఇదానీ’’తి పదేన సమ్బన్ధత్తా వుత్తోతి ఏత్థ తపచ్చయో పచ్చుప్పన్నకాలికోతి దట్ఠబ్బో.
తత్థాతి మాతికాయం, పుచ్ఛాసు వా. ఆగతాపత్తిపుచ్ఛాతి ఆగతాపత్తియా పుచ్ఛా. హీతి విసేసజోతకో, హి విసేసం వక్ఖామీతి అత్థో. ఏత్థాతి ‘‘కతి ఆపత్తిక్ఖన్ధా’’తి దుతియపదే. ‘‘రాసివసేనా’’తి ఇమినా ఖన్ధసద్దస్స రాసత్థం దస్సేతి. వినీతవత్థూనీతి ఏత్థ వినీతసద్దో వినయపరియాయోతి ఆహ ‘‘వినయపుచ్ఛా’’తి. నను వినీతవినయసద్దానం సద్దతో నానత్తా అత్థతోపి నానం, కస్మా పన ‘‘వినయపుచ్ఛా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘వినీతం…పే… ఏక’’న్తి. ఇదన్తి పదత్తయం. అత్థతో ఏకన్తి అత్థతోయేవ ఏకం, న సద్దతో. వినీతవత్థూనీతి ఆపత్తివినయకారణత్తా వినీతవత్థూని. యేసూతి అగారవేసు. సతీతి సన్తేసు. ఏత్థ చ యేసు సతి ఆపత్తియో న హోన్తి, అసతి హోన్తీతి వాక్యమ్పి అవుత్తసిద్ధినయేన గహేతబ్బం. యేసూతి గారవేసు. తేతి అగారవగారవే. యస్మా పన నత్థీతి సమ్బన్ధో. విపత్తిభావపుచ్ఛాతి విపత్తిభావస్స పుచ్ఛా. పుచ్ఛియతి ఇమాయాతి పుచ్ఛా. వివాదమూలాని అనువాదమూలానీతి ఇమా పుచ్ఛాయో మూలపుచ్ఛాతి సమ్బన్ధో. పోత్థకేసు ‘‘ఇమానీ’’తి నికారేన సహ పాఠో అత్థి, సో అపాఠోయేవ. మూలపుచ్ఛాతి పుచ్ఛియన్తి ఇమాహీతి పుచ్ఛా, మూలానం పుచ్ఛా మూలపుచ్ఛా. ‘‘అధికరణ’’న్తిఆదీసు ‘‘వుత్తం’’ ఇతి సమ్బన్ధో. తేసంయేవాతి అధికరణానంయేవ. అయమేత్థ మాతికా.
నిద్దేసే మాతికాయాతి పాతిమోక్ఖే. విభఙ్గేతి పదభాజనియం, ఆగతవసేన వుత్తాతి యోజనా. అయమేత్థ నిద్దేసో.
పటినిద్దేసే ఆరతీతిఆదిపదానం వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆరకా’’తిఆది. తత్థ ‘‘ఆరకా’’తి ఇమినా ఆరతీతి ఏత్థ ఆఉపసగ్గస్స అత్థం దస్సేతి. ఏతేహీతి ఆపత్తిక్ఖన్ధేహి, ఆరకాతి సమ్బన్ధో. ‘‘రమతీ’’తి ఇమినా తిపచ్చయో కత్వత్థే హోతీతి దస్సేతి. రతీతి రమనం. ఇమినా తిపచ్చయో భావత్థేపి హోతీతి దస్సేతి. వినాతి ఏతేహి ఆపత్తిక్ఖన్ధేహి వినా. ఇమినా విరతీతి ఏత్థ విత్యూపసగ్గస్స అత్థం దస్సేతి. పచ్చేకన్తి పతి ఏకం, పటిసద్దో విచ్ఛత్థజోతకో, విసుం విసున్తి అత్థో. ఇమినా పటివిరతీతి ఏత్థ పటిత్యూపసగ్గస్స అత్థం దస్సేతి. విరతి పటివిరతీతి ఏత్థాపి తిపచ్చయో భావత్థేపి వేదితబ్బో. వేరన్తి అనత్థకరత్తా విరమితబ్బన్తి విరం, తదేవ వేరం, రాగాదిఅకుసలధమ్మా. తే హి వేరహేతుత్తా వేరన్తి వుచ్చన్తి. ఏతాయాతి విరతియా. ఇమినా అకిరియాతి ఏత్థ రిరియపచ్చయో కరణత్థే హోతీతి దస్సేతి. యం ఆపత్తిక్ఖన్ధకరణన్తి యోజనా. తస్సాతి ఆపత్తిక్ఖన్ధకరణస్స. పటిపక్ఖతోతి విరుద్ధభావతో. ఇమినా అకరణన్తి ఏత్థ అకారో విరుద్ధత్థోతి దస్సేతి. ఆపత్తిక్ఖన్ధఅజ్ఝాపత్తియాతి ఆపత్తిక్ఖన్ధానం అతిక్కమిత్వా ఆపజ్జనస్స. ‘‘వేలనతో’’తి ఇమినా వేలతీతి వేలా, వేలనం వా వేలాతి వచనత్థే దస్సేతి. నియ్యానన్తి మగ్గం. మగ్గో హి నిబ్బానం ఆరమ్మణకరణవసేన యాతి గచ్ఛతీతి నియ్యానన్తి వుచ్చతి. ‘‘బన్ధతీ’’తి ఇమినా సిధాతుయా బన్ధనత్థం దస్సేతి. ‘‘నివారేతీ’’తి ఇమినా బన్ధధాతుయా అధిప్పాయత్థం. ఏతన్తి ‘‘సేతూ’’తి నామం. తం సేతున్తి ఆపత్తిక్ఖన్ధసఙ్ఖాతం తం సేతుం. ఏత్థ కేసుచి పోత్థకేసు ‘‘సో సేతూ’’తి చ ‘‘ఏతాయ పఞ్ఞత్తియా’’తి చ పాఠో అత్థి, సో అపాఠోయేవ.
బుద్ధే అగారవాదీసు ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. యోతి యో కోచి, న గచ్ఛతీతిఆదీసు సమ్బన్ధో. ధరమానేతి తిట్ఠమానే, సంవిజ్జమానేతి అత్థో. ఉపట్ఠానన్తి ఉపట్ఠానట్ఠానం, ఉపట్ఠానత్థం వా. ఏతస్సాతి యస్స కస్సచి గహట్ఠస్స వా పబ్బజితస్స వా. ధమ్మస్సవనన్తి ధమ్మస్సవనట్ఠానం, ధమ్మస్సవనత్థం వా. ధమ్మస్సవనగ్గన్తి ధమ్మస్సవనం గణ్హన్తి ఏత్థాతి ధమ్మస్సవనగ్గో, ధమ్మసవనమణ్డపో. అథ వా ధమ్మస్సవనం గణ్హాతీతి ధమ్మస్సవనగ్గో, ధమ్మస్సవనట్ఠానే సమాగమజనో, తం ధమ్మస్సవనగ్గం. చిత్తీకారన్తి అపచాయనాకారం. విక్ఖిత్తో వా అనాదరో వా హుత్వా నిసీదతీతి యోజనా. కాయపాగబ్బియన్తి భుసం గరతి అఞ్ఞే పీళేతి అనేనాతి పగబ్బో, అతిమానో, ఓట్ఠజో తతియక్ఖరో. పగబ్బస్స భావో పాగబ్బియం, కాయేన పాగబ్బియం కాయపాగబ్బియం (వజిర. టీ. పరివార ౨౭౧; సారత్థ. టీ. పరివార ౩.౨౭౧; వి. వి. టీ. పరివార ౨.౨౭౧ సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౧౪౬; అ. ని. అట్ఠ. ౩.౬.౮౨-౮౪; సు. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪౪), కాయానాచారం. తిస్సో సిక్ఖాతి అధిసీలసిక్ఖాదికా తిస్సో సిక్ఖా. పమజ్జనం పమాదో, సతివిప్పవాసోతి ఆహ ‘‘పమాదే చ సతివిప్పవాసే’’తి. ఆమిసపటిసన్ధారన్తి ఆమిసేన అత్తనో, పరేసఞ్చ అన్తరస్స పటిసన్దహనం ఆమిసపటిసన్ధారో, తథా ధమ్మపటిసన్ధారో.
౨౭౨. సత్థరిపి అగారవోతిఆదీనం అత్థోతి సమ్బన్ధో. ‘‘అనీచవుత్తీ’’తిఆదినా అప్పతిస్సోతి పదస్స అధిప్పాయత్థం దస్సేతి, సద్దత్థో పనేవం వేదితబ్బో, పటిముఖం ఆదరేన సత్థువచనం అసుణన్తో అప్పతిస్సో నామాతి. అజ్ఝత్తం వాతి ఏత్థ నియకజ్ఝత్తాదీసు చతూసు నియకజ్ఝత్తభావఞ్చ సత్తమీవిభత్తియా అమాదేసభావఞ్చ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అత్తనో సన్తానే వా’’తి. ‘‘అత్తనో పక్ఖే వా’’తి ఇమినా అత్తనో చిత్తసన్తానేతి అత్థం పటిక్ఖిపతి. తత్ర తుమ్హేతి ఏత్థ తసద్దస్స విసయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తస్మిం అజ్ఝత్తబహిద్ధాభేదే’’తి. సపరసన్తానేతి అత్తపరసన్తానే. పహానాయాతి ఏత్థ హాధాతుయా కరణఞ్చ ఆయసద్దస్స తదత్థభావఞ్చ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మేత్తాభావనాదీహి నయేహి పహానత్థ’’న్తి. మేత్తాభావనాదీహీతిఆదిసద్దేన కరుణాభావనాదిం సఙ్గణ్హాతి. తన్తి వివాదమూలం. ‘‘అప్పవత్తిభావాయా’’తి ఇమినా అనవస్సవాయాతి ఏత్థ అవపుబ్బ సుధాతుయా పవత్తనత్థం దస్సేతి.
సన్దిట్ఠిపరామాసీతి ఏత్థ సస్స అత్తనో ఇదం సం, సం దిట్ఠిం పరతో ఆమసతీతి సన్దిట్ఠిపరామాసీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సకమేవ దిట్ఠిం పరామసతీ’’తి. ‘‘య’’న్తిఆదినా పరామసనాకారం దస్సేతి. ఆధానగ్గాహీతి ఏత్థ ఆభుసో ఠియతే ఆధానన్తి వచనత్థేన ఆధానసద్దో దళ్హపరియాయోతి ఆహ ‘‘దళ్హగ్గాహీ’’తి. దళ్హం గణ్హాతీతి దళ్హగ్గాహీ.
౨౭౩. అనువాదమూలనిద్దేసో కిఞ్చాపి సమానోతి యోజనా. అథ ఖోతి తథా సమానోపి, అయమేత్థ విసేసోతి సమ్బన్ధో. వివదన్తానం పుగ్గలానన్తి యోజనా. తథా వివదన్తాతి తేనాకారేన వివదన్తా, అనువదన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘అసుకం నామ విపత్తిం ఆపన్నో’’తి వుత్తమేవత్థం ఆపత్తియా సల్లక్ఖేత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పారాజికం ఆపన్నోసీ’’తిఆది. ఏత్థాతి అనువాదమూలే. విసేసోతి వివాదమూలతో విసేసో. వివదన్తానం కోధూపనాహాదీని వివాదమూలాని, అనువదన్తానం అనువాదమూలానీతి వుత్తం హోతి.
౨౭౪. మేత్తం కాయకమ్మం నామాతి ఏత్థ మేత్తా ఏతస్సత్థీతి మేత్తం, కాయకమ్మం, మేత్తచిత్తసహగతం కాయకమ్మన్తి వుత్తం హోతి. తేన వుత్తం ‘‘మేత్తచిత్తేన కతం కాయకమ్మ’’న్తి. సమ్ముఖపరమ్ముఖానం విత్థారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. తత్థ తత్థాతి తేసు సమ్ముఖపరమ్ముఖేసు. కాయకమ్మం నామాతి మేత్తం కాయకమ్మం నామ. థేరానం దానఇతి సమ్బన్ధో. ఉభయేహిపీతి నవకత్థేరేహిపి. తేసూతి నవకత్థేరేసు. అవమఞ్ఞన్తి అవమానం. అత్తనో దున్నిక్ఖిత్తానం పటిసామనం వియ పటిసామనన్తి యోజనా. ‘‘మేత్తాకాయకమ్మసఙ్ఖాతో’’తి ఇమినా అయమ్పి ధమ్మోతి ఏత్థ ధమ్మసరూపం దస్సేతి. పిసద్దో ఉపరి వక్ఖమానే ధమ్మే అపేక్ఖతి. ‘‘సరితబ్బో’’తి ఇమినా అనీయసద్దో కమ్మవాచకోతి దస్సేతి. సతిజనకోతి సబ్రహ్మచారీనం సతిజనకో. తస్స పదస్స అధిప్పాయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యో న’’న్తిఆది. తత్థ యోతి పుగ్గలో. నన్తి మేత్తం కాయకమ్మం. తం పుగ్గలం అనుస్సరన్తీతి సమ్బన్ధో. యేసన్తి సబ్రహ్మచారీనం. తేతి సబ్రహ్మచారినో. పసన్నచిత్తా హుత్వాతి సమ్బన్ధో. ‘‘పియం కరోతీ’’తి ఇమినా పియకరణోతి పదస్స పియం కరోతీతి పియకరణోతి వచనత్థం దస్సేతి. ఏసేవ నయో గరుకరణోతి ఏత్థాపి. ‘‘సఙ్గహేతబ్బభావాయా’’తి ఇమినా సఙ్గహాయాతి పదస్స భావప్పధానకమ్మనిద్దేసభావం దస్సేతి. సఙ్గహేతబ్బోతి సఙ్గహో, తదత్థాయ. తేహీతి సబ్రహ్మచారీహి. ‘‘సమగ్గభావాయా’’తి ఇమినా సమగ్గస్స భావో సామగ్గీతి వచనత్థం దస్సేతి.
పగ్గయ్హ వచనన్తి పగ్గహేత్వా వచనం. విహారేతి ఆధారే భుమ్మం, థేరే అసన్తేతి యోజనా. తన్తి థేరం కదా ఆగమిస్సతి నుఖోతి యోజనా. మమాయనవచనన్తి మమాయనాకారేన పవత్తం వచనం. మేత్తాసినేహసినిద్ధానీతి మేత్తాసఙ్ఖాతేన సినేహేన సినేహితాని. నయనానీతి చక్ఖూని. ‘‘అప్పాబాధో’’తి ఇమినా అరోగోతి పదస్సేవ అత్థం దస్సేతి. నిచ్చాబాధేన వా అరోగో, ఆగన్తుకాబాధేన అప్పాబాధో, అజ్ఝత్తాబాధేన వా అరోగో, బహిద్ధాబాధేన అప్పాబాధో, కాయాబాధేన వా అరోగో, చిత్తాబాధేన అప్పాబాధో. సమన్నాహరణన్తి పునప్పునం మనసికరణం.
న పుగ్గలం పటివిభజిత్వా భుఞ్జతీతి యోజనా. తదత్థం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘యో హీ’’తిఆది. తత్థ యోతి పుగ్గలో, భుఞ్జతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఏత్తకం…పే… భుఞ్జిస్సామీ’’తి ఇమినా ఆమిసపటివిభత్తభోగిభావం దస్సేతి. ‘‘ఏత్తకం వా అసుకస్స చ…పే… భుఞ్జిస్సామీ’’తి ఇమినా పుగ్గలపటివిభత్తభోగిభావం దస్సేతి. అయన్తి పుగ్గలో. ఆభతన్తి గామాదితో ఆనీతం. అదాతుమ్పీతి పిసద్దేన దాతుమ్పి వట్టతీతి దస్సేతి. దానఞ్హి నామ న కస్సచి వారితం. సబ్బేసన్తి దుస్సీలసీలవన్తానం. వుత్తన్తి అట్ఠకథాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౪౧; మ. ని. అట్ఠ. ౨.౪౯౨; అ. ని. అట్ఠ. ౩.౬.౧౧) వుత్తం. విచేయ్యాతి విచినిత్వా. దాతుమ్పీతి పిసద్దేన అవిచినిత్వా సామఞ్ఞతో దాతుమ్పి వట్టతీతి సమ్పిణ్డేతి. నను ఏవం సతి పుగ్గలవిభాగో కతో నామ హోతి, కస్మా విచేయ్య దాతుం వట్టతీతి ఆహ ‘‘న హీ’’తిఆది. హీతి యస్మా. ఏతేతి గిలానాదయో. ఇదం పదం విచినిత్వాతి పదే కమ్మం, ‘‘దేన్తేనా’’తి పదే సమ్పదానం. హీతి సచ్చం. ఇతి అయన్తి ఇతి మనసికత్వా అయం సారణీయధమ్మపూరకో.
అఖణ్డానీతిఆదీసు పఠమం తావ ఖణ్డఛిద్దసబలకమ్మాసాని దస్సేత్వా తేసం పటిపక్ఖవసేన అఖణ్డాదీని దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యస్సా’’తిఆది. తత్థ యస్సాతి భిక్ఖుస్స, సిక్ఖాపదం భిన్నన్తి సమ్బన్ధో. సత్తసు ఆపత్తిక్ఖన్ధేసూతి ఆధారే భుమ్మం, సిక్ఖాపదన్తి సమ్బన్ధో. ఆపత్తిఞ్హి పటిచ్చ సిక్ఖాపదస్స పఞ్ఞత్తత్తా ఆపత్తి తస్స విసయో హోతి. ఆదిమ్హి వా అన్తే వాతి సిక్ఖాపదానం ఆదిమ్హి వా అన్తే వా. వాసద్దో అనియమవికప్పత్థో. సిక్ఖాపదే భిన్నే ఆపత్తిసమ్భవతో వుత్తం ‘‘సిక్ఖాపదం భిన్న’’న్తి. ఖణ్డం నామాతి ఛిన్నం నామ. వేమజ్ఝేతి సిక్ఖాపదానం వేమజ్ఝే. భిన్నన్తి సిక్ఖాపదం భిన్నం. ఛిద్దం నామాతి వివరం నామ. ద్వే తీణి సిక్ఖాపదానీతి సమ్బన్ధో. సబలం నామాతి చిత్రం నామ. భిన్నానీతి సిక్ఖాపదాని భిన్నాని. కమ్మాసం నామాతి విచిత్రం నామ. ఏత్థ చ ఏకస్మిం ఠానే ఏకేన విసభాగవణ్ణేన చిత్రం సబలం నామ, నానాఠానే నానావణ్ణేన విచిత్రం కమ్మాసం నామాతి అయమేతేసం విసేసో. ఖణ్డాదీనం విపరివత్తనవసేన అఖణ్డాదీని దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యస్స పనా’’తిఆది. అభిన్నానిసీలానీతి అభిన్నాని సిక్ఖాపదసీలాని. తాని పనాతి సీలాని పన. ‘‘ఏతానీ’’తి పదం పదాలఙ్కారమత్తం. భుజిస్సభావకరణతోతి తణ్హాదాసబ్యతో మోచేత్వా భుజిస్సకరణభావతో. ఇమినా ‘‘భుజిస్సభావకరణానీ’’తి వత్తబ్బే ఉత్తరపదలోపవసేన ఏవం వుత్తన్తి దస్సేతి. భుజిస్సానీతి వుచ్చన్తీతి సమ్బన్ధో. విఞ్ఞూహీతి బుద్ధాదీహి సప్పురిసేహి. ఉపచారసమాధిం అప్పనాసమాధిం వాతి ఏత్థ వాసద్దో సముచ్చయత్థో. ఉపచారసమాధిఞ్చ అప్పనాసమాధిం చాతి హి అత్థో. ‘‘సంవత్తయన్తీ’’తి ఇమినా సమాధిసంవత్తనికానీతి ఏత్థ అనీయసద్దో బహులం కత్తువాచకోతి దస్సేతి. సీలసామఞ్ఞగతోతి ఏత్థ సమానస్స భావో సామఞ్ఞం, తం గతోతి సామఞ్ఞగతో, సీలేన సామఞ్ఞగతో సీలసామఞ్ఞగతో, హుత్వా విహరతీతి యోజనా. తేన వుత్తం ‘‘సమానభావూపగతసీలో విహరతీ’’తి.
యాయం దిట్ఠీతి ఏత్థ ‘‘దిట్ఠీ’’తి సామఞ్ఞగతస్సాపి సద్దస్స ‘‘అరియా’’తి సద్దన్తరసన్నిధానేన విసేసవిసయత్తా సమ్మాదిట్ఠీతి ఆహ ‘‘మగ్గసమ్పయుత్తా సమ్మాదిట్ఠీ’’తి. ‘‘మగ్గసమ్పయుత్తా’’తి ఇమినా లోకియసమ్మాదిట్ఠిం పటిక్ఖిపతి. నిద్దోసాతి విసుద్ధత్తా, ఉత్తమత్తా వా నిద్దోసా. ఇమినా అరియసద్దో నిద్దోసత్థవాచకో అనిప్ఫన్నపాటిపదికోతి దస్సేతి. నియ్యాతీతి నిబ్బానం యాతి. ఇమినా అనీయసద్దో బహులం కత్తువాచకోతి దస్సేతి. యో తథాకారీ హోతి, తక్కరస్సాతి యోజనా. తథాకారీతి తాయ మగ్గసమ్పయుత్తాయ సమ్మాదిట్ఠియా కారీ హోతి. ఇమినా తాయ సమ్మాదిట్ఠియా కరోతీతి తక్కరోతి వచనత్థం దస్సేతి. దుక్ఖక్ఖయాయాతి ఏత్థ ఖీయనం ఖయో, దుక్ఖస్స ఖయో దుక్ఖక్ఖయో, తదత్థాయాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సబ్బదుక్ఖస్స ఖయత్థ’’న్తి. సేసన్తి వుత్తవచనతో సేసం వచనం.
ఇతి కతిపుచ్ఛావారవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.
ఖన్ధకపుచ్ఛావారో
పుచ్ఛావిస్సజ్జనావణ్ణనా
౩౨౦. ఉపసమ్పదక్ఖన్ధకన్తి మహాఖన్ధకం. ‘‘నిదానేన చ నిద్దేసేన చ సద్ధి’’న్తి ఇమినా సహ నిదానేనాతి సనిదానం, సహ నిద్దేసేనాతి సనిద్దేసన్తి వచనత్థం దస్సేతి. ఏత్థ నిదానేనాతి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిదేససఙ్ఖాతేన నిదానేన. నిద్దేసేనాతి పుగ్గలాదినిద్దేసేన. తత్థాతి ఉపసమ్పదక్ఖన్ధకే. సముక్కట్ఠపదానన్తి ఏత్థ సముక్కట్ఠసద్దో ఉత్తమపరియాయోతి ఆహ ‘‘ఉత్తమానీ’’తి. పదానీతి ‘‘న భిక్ఖవే ఊనవీసతివస్సో పుగ్గలో ఉపసమ్పాదేతబ్బో’’తి (పాచి. ౪౦౨-౪౦౩; మహావ. ౧౨౪) ఆదినా నయేన వుత్తాని పదాని. ఇమేహి పదేహి ‘‘సముక్కట్ఠాని పదాని సముక్కట్ఠపదానీ’’తి వచనత్థం దస్సేతి. ఇతీతి అయమత్థో. కస్మా పనేత్థ ‘‘సముక్కట్ఠపదానం కతి ఆపత్తియో’’తి పదానమేవ సామివసేన నిద్దేసో కతో, నను ఆపత్తియో నామ పుగ్గలానఞ్ఞేవ హోన్తీతి ఆహ ‘‘యేన యేన హీ’’తిఆది. హీతి యస్మా. యేన యేన పదేన పఞ్ఞత్తాతి సమ్బన్ధో. సా సాతి ఆపత్తి. ద్వే ఆపత్తియోతి ఏత్థ ద్విన్నం ఆపత్తీనం సరూపం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పాచిత్తియం, దుక్కట’’న్తి.
నస్సన్తేతేతి నస్సన్తు ఏతే. వినస్సన్తేతేతి వినస్సన్తు ఏతే భిక్ఖూతి అత్థో. తేహీతి భిక్ఖూహి. వదతోతి వదన్తానం. సేసేసు ఉపోసథకరణేసూతి సమ్బన్ధో. ‘‘దుక్కటాపత్తియేవా’’తి ఇమినా ఏకా ఆపత్తీతి ఏత్థ అత్థపకరణాదివసేన దుక్కటాపత్తియేవాతి దస్సేతి.
పవారణక్ఖన్ధకేపీతి పిసద్దో ఉపోసథక్ఖన్ధకం అపేక్ఖతి.
చమ్మసంయుత్తేపీతి చమ్మేన సంయుత్తం కత్వా దేసితే ఖన్ధకేపి, చమ్మక్ఖన్ధకేపీతి అత్థో. పిసద్దో పవారణక్ఖన్ధకం అపేక్ఖతి. భేసజ్జక్ఖన్ధకేపీతి పిసద్దో చమ్మక్ఖన్ధకం అపేక్ఖతి. సమన్తాతి అఙ్గజాతస్స సమన్తతో.
తత్థాతి కథినక్ఖన్ధకే. చీవరసంయుత్తేతి చీవరక్ఖన్ధకే.
చమ్పేయ్యకేతి చమ్పేయ్యక్ఖన్ధకే. సముచ్చయక్ఖన్ధకేసుపీతి పిసద్దో చమ్పేయ్యక్ఖన్ధకం అపేక్ఖతి.
సమథక్ఖన్ధకే ఇమా ద్వే ఆపత్తియో హోన్తీతి యోజనా. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. ఖుద్దకవత్థుకేతి ఖుద్దకవత్థుక్ఖన్ధకే. గరుభణ్డవిస్సజ్జనేతి గరుభణ్డస్స విస్సజ్జనే.
సఙ్ఘభేదేతి సఙ్ఘభేదక్ఖన్ధకే. ‘‘సమాచారం పుచ్ఛిస్సన్తి వుత్తే వత్తక్ఖన్ధకే’’తి ఇమినా సమాచారసద్దేన వత్తక్ఖన్ధకం గహేతబ్బన్తి దస్సేతి. సాతి దుక్కటాపత్తి. ‘‘తథా’’తి పదేన ‘‘ఏకా దుక్కటాపత్తియేవా’’తి పదం అతిదిసతి. ‘‘పాతిమోక్ఖట్ఠపనే’’తి ఇమినా పాళియం ఠపనం పుచ్ఛిస్సన్తి ఏత్థ ‘‘పాతిమోక్ఖ’’న్తిఆదిపదస్స లోపం దస్సేతి. పఞ్చసతికసత్తసతికేసూతి పఞ్చసతికక్ఖన్ధకసత్తసతికక్ఖన్ధకేసు. ఆరోపితోతి ఏత్థ రుపధాతుయా ద్వికమ్మికత్తా, న్యాదిగణత్తా చ ‘‘ధమ్మో’’తి పధానకమ్మమేవ వుత్తం, న ‘‘సఙ్గహ’’న్తి అపధానకమ్మం. తేన వుత్తం ‘‘ధమ్మో సఙ్గహ’’న్తి. తత్థాతి పఞ్చసతికసత్తసతికేసు.
ఇతి ఖన్ధకపుచ్ఛావణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.
ఏకుత్తరికనయో
ఏకుత్తరికనయో ఏకకవారవణ్ణనా
౩౨౧. ఏవం ఖన్ధకపుచ్ఛాయ వణ్ణనం కత్వా ఇదాని ఏకుత్తరికనయస్స తం కరోన్తో ఆహ ‘‘ఆపత్తి…పే… నయే’’తి. తత్థ ఏకుత్తరికనయే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. ‘‘ఛ ఆపత్తిసముట్ఠానానీ’’తి ఇమినా సముట్ఠానాని ఆపత్తిం కరోన్తీతి అత్థేన ఆపత్తికరా నామాతి దస్సేతి. ఏతేసన్తి ఛన్నం ఆపత్తిసముట్ఠానానం. హీతి యస్మా, ఆపజ్జతీతి సమ్బన్ధో. సిక్ఖాపదే చాతి మాతికాసిక్ఖాపదే చ. లహుకా ఆపత్తీతి ఏత్థ అప్పసావజ్జత్తా న లహుకా నామ హోతి, లహుకేన పన వినయకమ్మేనాతి ఆహ ‘‘లహుకేన వినయకమ్మేన విసుజ్ఝనతో’’తి. పఞ్చవిధాతి థుల్లచ్చయాదివసేన పఞ్చపకారా. కేనచీతి లహుకేన వా గరుకేన వా కేనచి ఆకారేన. సంవిజ్జతి గిహిభావతో అవసేసో సమణభావో ఏతిస్సాతి సావసేసా, పటిపక్ఖవసేన అనవసేసా. ద్వే ఆపత్తిక్ఖన్ధాతి పారాజికసఙ్ఘాదిసేసవసేన ద్వే ఆపత్తిక్ఖన్ధా.
‘‘కరోన్తీ’’తి ఇమినా అన్తరాయికాతి ఏత్థ ణికపచ్చయస్స అత్థం దస్సేతి. అన్తరాయికా ఆపత్తియో సబ్బథా అన్తరాయికా హోన్తీతి ఆహ ‘‘అన్తరాయికం ఆపన్నస్సాపీ’’తిఆది. దేసేత్వా సుద్ధిపత్తస్సాతి సమ్బన్ధో. లోకవజ్జాతి లోకేహి వజ్జేతబ్బా. పణ్ణత్తివజ్జాతి భగవతో పణ్ణత్తియా వజ్జేతబ్బా. యన్తి యం ఆపత్తిం ఆపజ్జతీతి సమ్బన్ధో. కరోన్తోతి కిరియమానతో. ఏత్థ హి మానసద్దస్స అన్తాదేసో. ఇమినా కరణం కిరియన్తి భావత్థం దస్సేతి. ఆపజ్జతీతి పుగ్గలో ఆపజ్జతి. సా ఆపత్తి కిరియతో సముట్ఠితా నామాతి యోజనా. కా ఆపత్తి వియాతి ఆహ ‘‘పారాజికాపత్తి వియా’’తి. ఏసేవ నయో అనన్తరవాక్యేసుపి.
పుబ్బాపత్తీతి ఏత్థ పుబ్బసద్దో పఠమత్థోతి ఆహ ‘‘పఠమం ఆపన్నాపత్తీ’’తి. ‘‘ఆపన్నా’’తి పదేన మజ్ఝేలోపం దస్సేతి. పచ్ఛా ఆపన్నాపత్తీతి వత్తభేదదుక్కటాపత్తి. మూలవిసుద్ధియాతి మూలే కాయచి ఆపత్తియా అమిస్సత్తా విసుద్ధియా ఆపత్తియా. కురున్దియం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఇదమ్పీతి కురున్దియం వుత్తవచనమ్పి. పిసద్దేన పురిమం మహాఅట్ఠకథావచనం అపేక్ఖతి. ఏకేన పరియాయేనాతి ఏకేన కారణేన.
యాతి ఆపత్తి, దేసితా హోతీతి సమ్బన్ధో. అయం దేసితా గణనూపికా నామాతి యోజనా. యా దేసితా హోతి, అయం అగణనూపికా నామాతి యోజనా. సఉస్సాహేనేవాతి పునపి ఆపజ్జిస్సామీతి సహ ఉస్సాహేనేవ. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ‘‘గణనం న ఉపేతీ’’తి ఇమినా గణనం న ఉపగచ్ఛతీతి అగణనూపికాతి వచనత్థం దస్సేతి. అట్ఠమే వత్థుస్మిం పూరణేతి సమ్బన్ధో. ఇదం పాళియం అట్ఠవత్థుకపూరణవసేన భిక్ఖునీనం ఆగతత్తా భిక్ఖునియో సన్ధాయ వుత్తం. భిక్ఖూనమ్పి దుతియపారాజికట్ఠానే లబ్భతియేవ.
థుల్లవజ్జాతి ఏత్థ థుల్లం వజ్జం ఏతిస్సాతి థుల్లవజ్జాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘థుల్లదోసే పఞ్ఞత్తా’’తి. యా చ ధమ్మికస్స పటిస్సవస్స అసచ్చాపనే ఆపత్తి అత్థి, సా చ గిహిపటిసంయుత్తాతి యోజనా. పఞ్చానన్తరియకమ్మాపత్తీతి పఞ్చహి ఆనన్తరియకమ్మేహి ఆపన్నా పారాజికాపత్తి. సుదిన్నత్థేరాదీతి ఆదిసద్దేన ధనియత్థేరాదయో సఙ్గణ్హాతి. ఆదికమ్మికోతి ఆదికమ్మం కరోన్తో, తస్మిం నియుత్తో వా. మక్కటిసమణాదీతి ఆదిసద్దేన వజ్జిపుత్తకాదయో సఙ్గణ్హాతి. యో కదాచి కరహచి ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, సో అధిచ్చాపత్తికో నామాతి యోజనా. పరతోపి ఏసేవ నయో.
‘‘చోదేతీ’’తి ఇమినా చోదేతీతి చోదకోతి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘చోదితో’’తి ఇమినా చోదితబ్బోతి చుదితో, సోయేవ చుదితకోతి వచనత్థం దస్సేతి. పఞ్చదససూతి పాతిమోక్ఖట్ఠపనక్ఖన్ధకే వుత్తేసు పఞ్చదసధమ్మేసు. తేనాతి అధమ్మచోదకేన, చోదితోతి సమ్బన్ధో. పాతిమోక్ఖట్ఠపనక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౪౦౧) వుత్తే సచ్చే చ అకుప్పే చ అతిట్ఠన్తోపి అధమ్మచుదితకోయేవ నామ, సో పన ధమ్మచోదకేన చోదితేయేవ కుప్పన్తో అధమ్మచుదితకో నామ, అధమ్మచోదకేన చోదితే పన కుప్పన్తోపి అధమ్మచుదితకో నామ న హోతి, తస్మా ఇధ న వుత్తో. ‘‘సమన్నాగతో’’తి ఇమినా నియతా ఏతస్స సన్తీతి నియతోతి వచనత్థం దస్సేతి.
ఆపజ్జితుం భబ్బాతి భబ్బాపత్తికా. కేనచి కమ్మేన అకతోపి అనుక్ఖిత్తకోయేవ నామ, సో పన ఉక్ఖిత్తకోతి సఙ్కాభావతో ఇధ న వుత్తో. అయన్తి తజ్జనీయాదికమ్మకతో భిక్ఖు. హీతి యస్మా, న కోపేతీతి సమ్బన్ధో. లిఙ్గదణ్డకమ్మసంవాసనాసనాహీతి లిఙ్గనాసనేన చ దణ్డకమ్మనాసనేన చ సంవాసనాసనేన చ. యేనాతి భిక్ఖునా. సోతి నానాసంవాసకో. ద్విన్నం నానాసంవాసకానం విసేసో హేట్ఠా (పాచి. అట్ఠ. ౪౨౮) వుత్తోయేవ. ఠపనం జానితబ్బన్తి ఏత్థ కిం ఠపనం నామాతి ఆహ ‘‘పాతిమోక్ఖట్ఠపన’’న్తి.
ఇతి ఏకకవారవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.
ఏకుత్తరికనయో దుకవారవణ్ణనా
౩౨౨. దుకేసు అచిత్తకా ఆపత్తీతి సమ్బన్ధో. భూతారోచనాపత్తీతి పాచిత్తియాపత్తి. అభూతారోచనాపత్తీతి పారాజికథుల్లచ్చయాపత్తి. పదసోధమ్మాదికాతిఆదిసద్దేన ఉత్తరిఛపఞ్చవాచా సఙ్గహితా. మఞ్చపీఠాదీనన్తిఆదిసద్దేన భిసిఆదయో సఙ్గణ్హాతి. అనాపుచ్ఛాగమనాదీసూతి ఆదిసద్దేన అనుద్ధరిత్వా గమనం సఙ్గణ్హాతి. సపుగ్గలోతి సో అత్తసఙ్ఖాతో పుగ్గలో సపుగ్గలో. పరపుగ్గలోతి పరో పుగ్గలో పరపుగ్గలో. గరుకన్తి సఙ్ఘాదిసేసం. లహుకన్తి పాచిత్తియం. పున గరుకన్తి పారాజికం. పున లహుకన్తి పాచిత్తియమేవ.
అఙ్గులిమత్తమ్పీతి పిసద్దేన కేసగ్గమత్తమ్పీతి అత్థం సమ్పిణ్డేతి. తన్తి మఞ్చపీఠం. గమియో ఆపజ్జతి నామాతి సమ్బన్ధో.
‘‘ఆదియన్తో ఆపజ్జతి నామా’’తిఆదినా అత్థాపత్తి ఆదియన్తో ఆపజ్జతీతి పాళియం ఆదియన్తో హుత్వా ఆపజ్జతి ఆపత్తి అత్థీతి యోజనానయం దస్సేతి. ఏవఞ్హి సతి ‘‘ఆపజ్జతీ’’తి ఆఖ్యాతపదం ‘‘అత్థీ’’తి కిరియన్తరం అపేక్ఖిత్వా కత్తా హోతీతి దట్ఠబ్బం. అథ వా ఆదియన్తో పుగ్గలో యం ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, సా ఆపత్తి అత్థీతి యోజనా. ఏసేవ నయో అఞ్ఞేసుపి. మూగబ్బతాదీనీతి ఆదిసద్దేన గోవతకుక్కురవతాదీని సఙ్గణ్హాతి. పారివాసికాదయో ఆపజ్జన్తీతి సమ్బన్ధో. తజ్జనీయాదికమ్మకతా వా పుగ్గలాతి యోజనా. అసమాదియన్తా ఆపజ్జన్తీతి అసమాదియన్తా హుత్వా ఆపజ్జన్తి. తేతి పుగ్గలే. కరోన్తో ఆపజ్జతి నామాతి కరోన్తో హుత్వా ఆపజ్జతి నామాతి యోజనా. ఏవం దేన్తో ఆపజ్జతి నామాతిఆదీసుపి.
ఏకరత్తఛారత్తసత్తాహదసాహమాసాతిక్కమేసూతి ‘‘ఏకరత్తమ్పి తిచీవరేన విప్పవసేయ్యా’’తి (పారా. ౪౭౫-౪౭౬) చ ‘‘ఛారత్తపరమం తేన భిక్ఖునా తేన చీవరేన విప్పవసితబ్బ’’న్తి (పారా. ౬౫౩) చ ‘‘సత్తాహపరమం సన్నిధికారకం పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి (పారా. ౬౨౨-౬౨౩) చ ‘‘దసాహపరమం అతిరేకచీవరం ధారేతబ్బ’’న్తి (పారా. ౪౬౨-౪౬౩) చ ‘‘మాసపరమం నిక్ఖిపితబ్బ’’న్తి (పారా. ౪౯౯-౫౦౦) చ వుత్తకాలాతిక్కమేసు.
ఇమం పన ఆపత్తిం ఆపజ్జతి నామాతి సమ్బన్ధో.
యస్మిం పక్ఖే నిసిన్నోతి యస్మిం పక్ఖే సయం నిసిన్నో. తేసన్తి అత్తనో పక్ఖే నిసిన్నానం, నానాసంవాసకన్తి సమ్బన్ధో. యేసన్తి సకపక్ఖే నిసిన్నానం. కమ్మం కోపేతీతి నానాసంవాసకత్తా కమ్మం కోపేతి. ఇతరేసన్తి పరపక్ఖే నిసిన్నానం. హత్థపాసం అనాగతత్తా కమ్మం కోపేతీతి యోజనా. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి వుత్తవచనం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘యేసం హీ’’తిఆది. యేసన్తి సకపక్ఖే వా పరపక్ఖే వా నిసిన్నానం యేసం భిక్ఖూనం. సోతి భిక్ఖు. ఆపజ్జితబ్బతోతి ఆపజ్జితబ్బభావతో. ఇమినా పుగ్గలేన ఛహి సముట్ఠానేహి ఆపజ్జితబ్బాతి ఆపత్తియోతి వచనత్థం దస్సేతి. కమ్మేన వా సలాకగ్గాహేన వాతి ఏత్థ ఉద్దేసో కమ్మే లక్ఖణహారనయేన సఙ్గహం గచ్ఛతి, వోహారానుస్సావనా సలాకగ్గాహేతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉద్దేసో చేవ…పే… ఏక’’న్తి. పుబ్బభాగాతి సఙ్ఘభేదస్స పుబ్బభాగే పవత్తా. పమాణన్తి సఙ్ఘభేదస్స కారణం.
అద్ధానహీనో నామాతి ఏత్థ అద్ధానసద్దో కాలపరియాయోతి ఆహ ‘‘ఊనవీసతివస్సో’’తి. థేయ్యసంవాసకాదయోతిఆదిసద్దేన తిత్థియపక్కన్తకభిక్ఖునీదూసకపఞ్చానన్తరియా సఙ్గహేతబ్బా. అట్ఠ అభబ్బపుగ్గలా కరణదుక్కటకా నామ హోన్తీతి యోజనా. ఏత్థ కత్తబ్బన్తి కరణం, కమ్మం, దుట్ఠు కత్తబ్బన్తి దుక్కటం, కమ్మమేవ. కరణం దుక్కటమేతస్సాతి కరణదుక్కటకో. విసేసనపరనిపాతో ‘‘అగ్యాహితో’’తిఆదీసు వియ. తదేవత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దుక్కటకిరియా’’తిఆది. నో చ యాచతీతి ఏత్థ యాచధాతుయా పధానకమ్మం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉపసమ్పద’’న్తి, ‘‘సఙ్ఘ’’న్తి అపధానకమ్మమానేతబ్బం. తేపిటకోతి తిపిటకం వాచుగ్గతవసేన ధారకో. ఆణాయపీతి పిసద్దో ‘‘మతేనపీ’’తి అత్థం సమ్పిణ్డేతి. యాచన్తస్సేవాతి నిస్సయం ఆచరియం యాచన్తస్సేవ. యం వత్థుం అజ్ఝాచరన్తో ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, తం వత్థు సాతిసారం నామాతి యోజనా.
ఉపఘాతికాతి ఏత్థ ఉపహనన్తీతి ఉపఘాతా, తేయేవ ఉపఘాతికాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉపఘాతా’’తి. తత్థాతి ద్వీసు ఉపఘాతికేసు. ద్వే వేనయికాతి ఏత్థ వినయేన సిద్ధా వేనయికాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వినయసిద్ధా’’తి. ‘‘ద్వే అత్థా’’తి ఇమినా ణికసద్దస్స సరూపం దస్సేతి. పఞ్ఞత్తానులోమం నామ దట్ఠబ్బన్తి సమ్బన్ధో. పచ్చయఘాతోతి పచ్చయస్స ఘాతో. ఇమినా సేతుఘాతోతి ఏత్థ సేతుసద్దో పచ్చయవాచకోతి దస్సేతి. చిత్తస్సాపీతి పిసద్దో పగేవ కాయవాచానన్తి దస్సేతి. ఇతిపీతి పిసద్దో దుతియత్థసమ్పిణ్డనో. ‘‘పమాణేనా’’తి ఇమినా మత్తకారితాతి ఏత్థ మత్తసద్దో పమాణత్థోతి దస్సేతి. ‘‘కరణ’’న్తి ఇమినా కారితాతి తద్ధితభావం కితభావేన దస్సేతి సభాగత్తా. కాయద్వారికన్తి కాయద్వారే పవత్తం ఆపత్తిం. ఇమినా ఆపజ్జతీతి పదస్స కమ్మం దస్సేతి. కాయేనేవ వుట్ఠాతీతి కాయసామగ్గియా దానత్తా కాయేనేవ వుట్ఠాతి. సీసమక్ఖనాదీతి ఆదిసద్దేన పాదమక్ఖనాదిం సఙ్గణ్హాతి.
తన్తి భారం. ‘‘నిత్థరితుం వీరియం ఆరభతీ’’తి ఇమినా వహనాకారం దస్సేతి. థేరో సమానోతి యోజనా. నవహనాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అనుజానామీ’’తిఆది. ‘‘కుక్కుచ్చాయిత్వా కరోతీ’’తి ఇమినా కుక్కుచ్చసద్దస్స నామధాతుం దస్సేతి. ‘‘దివా చ రత్తో చా’’తి ఇమినా అభిణ్హం ఆసవవడ్ఢనం దస్సేతి. తత్థ తత్థాతి తేసు తేసు విభఙ్గక్ఖన్ధకేసు.
ఇతి దుకవారవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.
ఏకుత్తరికనయో తికవారవణ్ణనా
౩౨౩. తికేసు భగవతి తిట్ఠన్తే యం ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, సా ఆపత్తి అత్థీతి యోజనా. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు పదేసు. విత్థారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. తత్థ తత్థాతి తికేసు, విత్థారో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. లోహితుప్పాదాపత్తీతి అనులోమపారాజికాపత్తి. ‘‘ఆవుసోవాదేనా’’తి ‘‘ఆవుసో’’తి వోహారేన. వోతి తుమ్హేహి.
కాలేతి పురేభత్తకాలే. వికాలేతి పచ్ఛాభత్తకాలే. అవసేసం ఆపత్తిన్తి సమ్బన్ధో. దసవస్సోమ్హీతి అహం దసవస్సో అమ్హి. నవోతి పఞ్చవస్సఅపరిపుణ్ణో. మజ్ఝిమోతి పఞ్చవస్సతో పట్ఠాయ యావ దసవస్సఅపరిపుణ్ణో. కుసలచిత్తో ఆపజ్జతీతి కుసలచిత్తో హుత్వా ఆపజ్జతి. అబ్యాకతచిత్తోతి సుపన్తస్స భవఙ్గచిత్తం సన్ధాయ వుత్తం. యన్తి ఆపత్తిం. సబ్బన్తి ఆపత్తిం, ఆపజ్జతీతి సమ్బన్ధో. దుక్ఖవేదనాసమఙ్గీ హుత్వా ఆపజ్జతీతి యోజనా. యన్తి ఆపత్తిం.
తయో పటిక్ఖేపాతి ఏత్థ పటిక్ఖేపస్స సామికం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘బుద్ధస్స భగవతో’’తి. కిలేససల్లేఖనకపటిపత్తియాతి కిలేసం సల్లిఖతి తనుం కరోతీతి కిలేససల్లేఖనకా, సాయేవ పటిపత్తి కిలేససల్లేఖనకపటిపత్తి, తాయ.
పరిసం ఉపట్ఠాపేన్తో బాలోతి సమ్బన్ధో. పరిసం ఉపట్ఠాపేన్తో పణ్డితో చాతి సమ్బన్ధో. అవసేసం ఆపత్తిన్తి యోజనా. కాళేతి కాళపక్ఖే. జుణ్హేతి జుణ్హపక్ఖే.
కత్తికపుణ్ణమాసియాతి పచ్ఛిమకత్తికపుణ్ణమాసియా. కురున్దియం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. సువుత్తకారణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చాతుమాస’’న్తిఆది. హీతి యస్మా, పరియేసన్తో చ నివాసేన్తో చ భిక్ఖూతి యోజనా.
వత్థున్తి మేథునధమ్మాదివత్థుం.
పటిచ్ఛాదేతి ఏతాయాతి పటిచ్ఛాదీతి కరణత్థోపి యుజ్జతి. విత్థారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ద్వారం పిదహిత్వా’’తిఆది. ఏతదేవాతి పరికమ్మమేవ. ఉభయత్థాతి ఉభయేసు జన్తాఘరపటిచ్ఛాదిఉదకపటిచ్ఛాదీసు. సబ్బన్తి అఖిలం పరికమ్మాదిం. నియ్యన్తీతి నిలీయిత్వా యన్తి. ఇమినా వహన్తీతి ఏత్థ వహధాతు గత్యత్థోతి దస్సేతి. అబ్భమహికాధూమరజరాహువిముత్తన్తి అబ్భేన చ మహికాయ చ ధూమేన చ రజేన చ రాహునా చ విముత్తం. తేసూతి అబ్భాదీసు. తథాతి యథా చన్దమణ్డలం విరోచతి, తథా సూరియమణ్డలం.
కరణీయేన హుత్వాతి సమ్బన్ధో.
కప్పేన్తోతి కరోన్తో. ఆగన్తుకో ఆపజ్జతీతి సమ్బన్ధో. అనజ్ఝిట్ఠోతి అనజ్ఝేసితో హుత్వాతి సమ్బన్ధో. తిణవత్థారకసమథే కాయేన వుట్ఠాతి కాయసామగ్గియా దానత్తా.
ఆగాళ్హాయ చేతేయ్యాతి ఆగాళ్హసద్దో దళ్హపరియాయోతి ఆహ ‘‘దళ్హభావాయా’’తి. ఆ భుసో గాహియతే ఆగాళ్హో, గాళ్హో బాళ్హో దళ్హోతి అత్థతో ఏకం. చేతేయ్యాతి పకప్పేయ్య. న పూరయతోతి న పూరయన్తస్స. అలజ్జీ చ హోతి బాలో చ అపకతత్తో చాతి ఏత్థ బాలమత్తఅపకతత్తమత్తేన కమ్మం న కాతబ్బం, ఆపత్తివసేనేవ పన కాతబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘బాలో’’తిఆది. తత్థ బాలో న జానాతీతి సమ్బన్ధో. అయన్తి బాలో. ఏత్తావతాతి ఏత్తకేన అజాననమత్తేన. బాలభావమూలకం ఆపత్తిన్తి సమ్బన్ధో. ద్వే ఆపత్తిక్ఖన్ధేతి పారాజికసఙ్ఘాదిసేసవసేన ద్వే ఆపత్తిరాసయో. తేసన్తి తిణ్ణం పుగ్గలానం, కాతబ్బన్తి సమ్బన్ధో.
కాయికో దవో నామాతి కాయికో పరిహాసో నామ. ముఖాలమ్బరకరణాదిభేదోతి ముఖేన ఆలమ్బరనామకతూరియకిచ్చస్స కరణాదిభేదో. ద్వీహిపి ద్వారేహీతి కాయవచీవసేన ద్వీహిపి ద్వారేహి. కాయద్వారే పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదవీతిక్కమోతి కాయద్వారే పఞ్ఞత్తస్స కాయసంసగ్గాదిసిక్ఖాపదస్స వీతిక్కమో. వచీద్వారే పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదవీతిక్కమోతి వచీద్వారే పఞ్ఞత్తస్స దుట్ఠుల్లవాచాదిసిక్ఖాపదస్స వీతిక్కమో. కాయికేన ఉపఘాతికేనాతి ఏత్థ ఉపఘాతికం నామ అసిక్ఖనన్తి ఆహ ‘‘అసిక్ఖనేనా’’తి. కస్మా అసిక్ఖనం ఉపఘాతం నామాతి ఆహ ‘‘యో హీ’’తిఆది. తత్థ యోతి పుగ్గలో. తన్తి కాయద్వారే పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదం. నన్తి ఏవమేవ. హి యస్మా ఉపఘాతేతీతి సమ్బన్ధో. వేజ్జకమ్మేన సమన్నాగతోతి సమ్బన్ధో. సాసనఉగ్గహణఆరోచనాదినా వాచసికేన మిచ్ఛాజీవేనాతి యోజనా.
‘‘మా భణ్డనం కరీ’’తి ఇమినా ‘‘మా’’తి పటిసేధస్స ‘‘కరీ’’తి పాఠసేసేన సమ్బన్ధితబ్బభావం దస్సేతి. న వోహరితబ్బన్తి ఏత్థ విపుబ్బఅవపుబ్బ-హరధాతు కథనత్థోతి ఆహ ‘‘న కిఞ్చి వత్తబ్బ’’న్తి. హీతి సచ్చం. బీజనగ్గాహాదికేతి ఆదిసద్దేన ధమ్మజ్ఝేసనాదిం సఙ్గణ్హాతి. ఓకాసకమ్మం కారేన్తస్సాతి ఏత్థ ‘‘ఓకాస’’న్తి చ ‘‘ఓకాసకమ్మ’’న్తి చ సదిసన్తి ఆహ ‘‘ఓకాసం కారేన్తస్సా’’తి. న ఆదాతబ్బన్తి న గణ్హితబ్బం. తమేవత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యత్థ గహేత్వా’’తిఆది.
యన్తి వినయం. సోతి భిక్ఖు. సోతి వినయో. తస్సాతి భిక్ఖుస్స. ఇదన్తి కమ్మం. అఞ్ఞం పుచ్ఛాతి మయా అఞ్ఞం భిక్ఖుం పుచ్ఛాహీతి యోజనా. ఇతీతి ఏవం. సోతి తీహఙ్గేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు. అస్సాతి తీహఙ్గేహి సమన్నాగతస్స. న సాకచ్ఛితబ్బోతి న సహ కథేతబ్బో.
‘‘లద్ధి’’న్తి ఇమినా ఇదమప్పహాయాతి ఏత్థ ఇదంసద్దస్స విసయం దస్సేతి. ‘‘అవిజహిత్వా’’తి ఇమినా హాధాతు త్వాపచ్చయోతి దస్సేతి. సుద్ధం బ్రహ్మచారిన్తి ఏత్థ సబ్బథా కిలేససుద్ధో ఖీణాసవోవ గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘ఖీణాసవం భిక్ఖు’’న్తి. ‘‘పాతబ్యభావ’’న్తి ఇమినా పాతబ్యతన్తి ఏత్థ తాపచ్చయో భావత్థే హోతీతి దస్సేతి. ‘‘పటిసేవన’’న్తి ఇమినా పాతబ్యసద్దో యథాకామపరిభుఞ్జనత్థోతి దస్సేతి. గతివిసోధనన్తి దుగ్గతితో సుగతియా విసుజ్ఝనం. ‘‘అకుసలాని చేవ మూలాని చా’’తి ఇమినా అకుసలసద్దస్స చ మూలసద్దస్స చ తుల్యాధికరణభావం దస్సేతి. తస్మా అకుసలసఙ్ఖాతాని మూలాని అకుసలమూలానీతి తుల్యాధికరణసమాసో కాతబ్బో. దుచ్చరితానీతి ఏత్థ దుసద్దస్స దుట్ఠువిరూపత్థభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దుట్ఠు చరితాని, విరూపాని వా చరితానీ’’తి. విరూపానీతి వికారసభావాని. ‘‘కరణభూతేనా’’తి ఇమినా ‘‘కత్తుభూతేనా’’తి అత్థం పటిక్ఖిపతి. తత్థ తత్థాతి తస్మిం తస్మిం ఖన్ధకే.
ఇతి తికవారవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.
ఏకుత్తరికనయో చతుక్కవారవణ్ణనా
౩౨౪. చతుక్కేసు ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. తిణవత్థారకసమథట్ఠానన్తి తిణవత్థారకసమథేన అధికరణవూపసమితట్ఠానం. పరస్స కమ్మవాచాయాతి పరస్స కరణభూతాయ కమ్మవాచాయ. తతోతి చతుక్కతో. పరేసూతి అఞ్ఞేసు చతుక్కేసు ఏవమత్థో వేదితబ్బోతి యోజనా. తమేవాతి కాయద్వారికమేవ. పున తమేవాతి వచీద్వారికమేవ. ఆపజ్జితబ్బాపత్తిఞ్చ సహాగారసేయ్యాపత్తిఞ్చాతి యోజనా. జగ్గన్తోతి జాగరన్తో.
అచిత్తకో ఆపజ్జతి నామాతి ‘‘అచిత్తకో భిక్ఖు ఆపజ్జతి నామా’’తి వా ‘‘అచిత్తకో హుత్వా ఆపజ్జతి నామా’’తి వా యోజనా కాతబ్బా. సభాగన్తి వత్థుసభాగం. తఞ్చాతి అఞ్ఞతరం తఞ్చ ఆపత్తిం. ఇతీతి ఏవం.
కమ్మేనాతి సమనుభాసనకమ్మేన. కమ్మేన వుట్ఠాతీతి కమ్మేన ఏవ వుట్ఠాతి.
సోతి గిహిపరిక్ఖారో, ఆహటో హోతీతి సమ్బన్ధో. అవాపురణన్తి కుఞ్చికం. అన్తోతి భణ్డాగారస్స అన్తో.
సమ్ముఖా వుట్ఠాతీతి సమ్ముఖా ఏవ వుట్ఠాతి.
సయితాయ ఏవ భిక్ఖునియాతి యోజనా. ఇదన్తి సహాగారసేయ్యాపత్తిం, పటిచ్చాతి సమ్బన్ధో. ఏతన్తి ‘‘లిఙ్గపాతుభావేనా’’తి వచనం, వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఉభిన్నమ్పీతి భిక్ఖుభిక్ఖునీనమ్పి. లిఙ్గపటిలాభేనాతి ఇత్థిలిఙ్గపటిలాభేన. పఠమన్తి ఆదికప్పకాలే. ‘‘పఠమం ఉప్పన్నవసేనా’’తి ఇమినా పురే ఉప్పన్నం పురిమన్తి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘సేట్ఠభావేనా’’తి ఇమినా పురభావేన సేట్ఠభావేన ఉప్పన్నం పురిమన్తి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘పురిసలిఙ్గ’’న్తి ఇమినా ఇమపచ్చయస్స సరూపం దస్సేతి. పురిసకుత్తపురిసాకారాదీతి ఆదిసద్దేన పురిసనిమిత్తాదయో సఙ్గణ్హాతి. యాని ఛచత్తాలీస సిక్ఖాపదానీతి యోజనా. ఇమినా వుత్తనయానుసారేన దుతియచతుక్కేపి అత్థో వేదితబ్బో. తేహీతి తింసాధికేహి సతసిక్ఖాపదేహి.
మహాపదేసాతి వినయే (మహావ. ౩౦౫) ఆగతా మహాపదేసా. కస్మా మహాపదేసా ‘‘సాముక్కంసా’’తి వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘తే హీ’’తిఆది. తత్థ తేతి చత్తారో మహాపదేసా, వుచ్చన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘సయ’’న్తి ఇమినా సాముక్కంసాతి ఏత్థ సంసద్దస్స సయమత్థం దస్సేతి. ‘‘ఉక్ఖిపిత్వా’’తి ఇమినా ఉక్కంససద్దో ఉక్ఖిపనత్థోతి దస్సేతి. ‘‘ఠపితత్తా’’తి ఇమినా సయం ఉక్కంసిత్వా ఠపితా సాముక్కంసాతి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘అజ్ఝోహరణీయపరిభోగా’’తి ఇమినా బాహిరపరిభోగం నివత్తేతి. ఉదకం పనాతి కేనచి అసంసగ్గం పసన్నోదకం పన. కాలేతి సప్పదట్ఠకాలే. ‘‘పఞ్చ వా దస వా సీలానీ’’తి ఇమినా పఞ్చ వా దస వా సీలాని ఉపాసకసీలన్తి దస్సేతి.
తత్థ చాతి విహారే చ. ఉభోపీతి ఆగన్తుకావాసికవసేన ఉభోపి. అసాధారణన్తి ద్వీహి అసాధారణం. ఆపత్తిన్తి భిక్ఖునీహియేవ సాధారణం ఆపత్తిం. గమియచతుక్కేపీతి పిసద్దో ఆగన్తుకచతుక్కం అపేక్ఖతి. వత్థునానత్తతావాతి మేథునాదివత్థునానత్తతా ఏవ. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. సాతి ఆపత్తి. తథాతి యథా కాయసంసగ్గే, తథా లసుణఖాదనేతి యోజనా. ఏత్థాతి వత్థునానత్తతాదిచతుక్కే. చత్తారి పారాజికానీతి భిక్ఖుపాతిమోక్ఖే ఆగతాని. విసుం ఆపజ్జన్తేసుపి ఏసేవ నయోతి సమ్బన్ధో.
పురిమచతుక్కేతి వత్థునానత్తతాదిచతుక్కే. యో పఠమో పఞ్హోతి యోజనా. ఇధాతి వత్థుసభాగతాదిచతుక్కే. యో చాతి యో చ పఞ్హో. తత్థాతి వత్థునానత్తతాదిచతుక్కే. తతియచతుత్థేసు పఞ్హేసూతి సమ్బన్ధో.
‘‘సద్ధివిహారికస్సా’’తి పదం ‘‘కత్తబ్బ’’ఇతి పదే సమ్పదానం.
గరుకన్తి పారాజికం. లహుకన్తి థుల్లచ్చయం వా దుక్కటం వా.
అట్ఠన్నం భిక్ఖునీనం పటిపాటియా నిసీదితబ్బతో వుత్తం ‘‘నవమభిక్ఖునితో’’తి. పచ్చుట్ఠానారహాతి పటిముఖం ఉపట్ఠాతుం అరహా. అవిసేసేన చాతి ‘‘భిక్ఖూ’’తి వా ‘‘భిక్ఖునీ’’తి వా విసేస, మకత్వా సామఞ్ఞేన చ. ‘‘ఆసనారహచతుక్కస్సా’’తి పదం ‘‘పఠమపద’’న్తి పదే అవయవిసమ్బన్ధో.
అసాధారణన్తి భిక్ఖూహి అసాధారణం. వికాలే కప్పతీతి తదహువికాలే కప్పతి. కాలాతీతన్తి కాలయామసత్తహాతీతం. యావకాలికాదిత్తయఞ్చ అకప్పియమంసఞ్చ ఉగ్గహితకఞ్చ అపటిగ్గహితకఞ్చాతి యోజనా.
గుణఙ్గుణూపాహనఞ్చ ధువన్హానఞ్చ చమ్మత్థరణఞ్చ గుణఙ్గుణూపాహనధువన్హానచమ్మత్థరణాని. ఇమాని చత్తారీతి పఞ్చవగ్గేన గణేన ఉపసమ్పదదానాదీని. ఇధాతి పచ్చన్తిమేసు జనపదేసు. ఇధాతి మజ్ఝిమేసు. ఇదన్తి చతుబ్బిధం వత్థు. దీపేతుమ్పీతి దీపనమ్పి. తుంపచ్చయో హి కత్వత్థజోతకో. ఏసేవ నయో దీపేతుం పనాతి ఏత్థాపి. సేసం అనుఞ్ఞాతకన్తి సమ్బన్ధో. ఉభయత్థపీతి పచ్చన్తిమమజ్ఝిమవసేన ఉభయత్థాపి.
ఛన్దపారిసుద్ధిఅక్ఖానం ఏకం కత్వా ‘‘చత్తారో’’తి వుత్తం. చత్తారో పుబ్బకిచ్చాతి లిఙ్గవిపల్లాసో, ‘‘చత్తారి పుబ్బకిచ్చానీ’’తి హి అత్థో. ఏవం వుత్తాని ఇమాని చత్తారీతి సమ్బన్ధో. ఏవం ఆగతా సమ్ముతియోతి సమ్బన్ధో. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు చతుక్కేసు.
ఇతి చతుక్కవారవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.
ఏకుత్తరికనయో పఞ్చకవారవణ్ణనా
౩౨౫. పఞ్చకేసు ‘‘పఞ్చ పుగ్గలా నియతా’’తి ఏతం ఆనన్తరియానమేవ గహణన్తి యోజనా. పఞ్చ ఛేదన కా ఆపత్తియో నామ వేదితబ్బాతి సమ్బన్ధో. యా వికప్పనా వుత్తాతి యోజనా. ఉస్సఙ్కితోతి ఉట్ఠహిత్వా సఙ్కితో. పరిసఙ్కితోతి పునప్పునం సఙ్కితో. అకుప్పో అరహత్తఫలసఙ్ఖాతో ధమ్మో ఇమస్సాతి అకుప్పధమ్మో, ఖీణాసవో. ఖీణాసవో సమానోపి ఉస్సఙ్కితో చేవ పరిసఙ్కితో చాతి యోజనా. పరిహరితబ్బాతి అపనేతబ్బా. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఏతేసూతి అగోచరేసు. థూపచీవరన్తి ఏత్థ థూపం పరిక్ఖిపిత్వా కతం చీవరం థూపచీవరన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వమ్మిక’’న్తిఆది. వమ్మికో హి థూపయతి ఉద్ధం ఆరోహతీతి థూపోతి వుచ్చతి. న్హానట్ఠానేతి సబ్బేసం న్హానట్ఠానే. తఞ్హి ఉదకేన కాయం అభిసిఞ్చతి ఏత్థాతి అభిసేకన్తి వుచ్చతి. అభిసేకే ఛడ్డితం ఆభిసేకికం, చీవరం. తేన వుత్తం ‘‘ఛడ్డితచీవర’’న్తి. భతపటియాభతన్తి ఏత్థ భరధాతుయా పోసనత్థం పటిక్ఖిపిత్వా ధారణత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సుసానం నేత్వా పున ఆనీతక’’న్తి. తత్థ ‘‘సుసాన’’న్తి ఇమినా కమ్మం దస్సేతి, ‘‘పునా’’తి ఇమినా పటిసద్దస్స అత్థం దస్సేతి. ఇమేహి పదేహి సుసానం భతం హుత్వా గేహం పటిఆభరితబ్బన్తి భతపటియాభతన్తి వచనత్థం దస్సేతి, యకారో పదసన్ధికరో. పాళియం, అట్ఠకథాయఞ్చ పోత్థకేసు ‘‘గతపటియాగత’’న్తి కణ్ఠజతతియక్ఖరేన పాఠో అత్థి, సో అసున్దరో.
కాయో పఠమం, వాచా దుతియం, కాయవాచా తతియం, ఇదం సన్ధాయ ‘‘తతియేనా’’తి వుత్తం. తత్థేవాతి అన్తరపేయ్యాలే ఏవ.
అదిన్నన్తి ఏత్థ అకారస్స నకారియభావఞ్చ తపచ్చయస్స కమ్మవాచకభావఞ్చ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అఞ్ఞేన న దిన్న’’న్తి. తత్థ ‘‘అఞ్ఞేనా’’తి ఇమినా తపచ్చయస్స కమ్మవాచకభావం దస్సేతి, నకారేన అకారస్స కారియం దస్సేతి. కేన కారణేన అవిదితన్తి ఆహ ‘‘పటిగ్గణ్హామీతి చేతనాయ అభావేనా’’తి. అవిదితన్తి అపాకటం. నటసమజ్జాదిదానన్తి నటసమజ్జాదీనం సబ్బేసం దానం. ఉసభవిస్సజ్జనన్తి ఉసభస్స విస్సజ్జనం. ఇదం ఉపలక్ఖణవసేన వుత్తం. సబ్బాసమ్పి పన మనుస్సామనుస్సానం ఇత్థీనం మేథునరతివసేన పురిసానం దానమ్పి గహేతబ్బం. ఇత్థిదానన్తి ఏత్థాపి యాసం కాసఞ్చి ఇత్థీనం యేసం కేసఞ్చి పురిసానం దానం గహేతబ్బం. పటిభానచిత్తకమ్మదానన్తి మేథునసేవనపటిభానచిత్తకమ్మదానం. లోకస్సాతి లోకేన. కథేతుకమ్యతాతి కథేతుకామతా. ‘‘న సుప్పటివినోదయా’’తి ఇమినా దుక్ఖేన పటివినోదేతబ్బాతి దుప్పటివినోదయా, పటివినోదేతుం న సుకరాతి దస్సేతి. ఉపాయేనాతి యుత్తియా.
ఫుస్సదేవత్థేరో అట్ఠాసి కిరాతి సమ్బన్ధో. ఏకంసన్తి భుమ్మత్థే చేతం ఉపయోగవచనం. ఏకస్మిం అంసేతి హి అత్థో. బుద్ధారమ్మణన్తి బుద్ధగుణారమ్మణం. మారోతి దేవపుత్తమారో, గతోతి సమ్బన్ధో. గోమయన్తి గోమీళ్హం. జరగ్గవోతి జరగోణో. తాదిసమేవాతి గోమయవిప్పకిరణసభావమేవ. విప్పకారన్తి విసేసపకారేన కరణం. వఙ్కపాదన్తి కుటిలపాదం. పరికసన్తోతి పరిచ్ఛేదం కత్వా విలేఖన్తో. విగచ్ఛపురిసోతి వికారం, విరూపం వా గతపురిసో. ‘‘విభచ్ఛపురిసో’’తిపి పాఠో, విసేసేన సోభణం భక్ఖపురిసోతి అత్థో. అయమేవ పాఠో అభిధానాదీసు (అభిధానప్పదీపికాయం ౧౦౨ గాథాయం) దిస్సతి. సమన్తాతి కటఅన్ధకారవిహారస్స సమన్తతో. మారో సియా ను ఖోతి యోజనా. న అసక్ఖిం ఇతి ఆహాతి యోజనా. దిట్ఠపుబ్బోతి పుబ్బే దిట్ఠో. మహానుభావోతి దేవిద్ధియా మహానుభావో. ఇఙ్ఘాతి ఉయ్యోజనత్థే నిపాతో, ఉయ్యోజేమీతి అత్థో. అత్తభావన్తి తవ అత్తభావం. తాదిసం రూపన్తి బుద్ధస్స భగవతో అత్తభావసదిసం రూపం. తంసరిక్ఖకన్తి తేన రూపేన సదిసం. పతిరూపమేవ సదిసట్ఠేన పతిరూపకం, న ఏకంససదిసం రూపం కిఞ్చి సదిసరూపన్తి అత్థో. సకత్తభావన్తి సస్స ఏసో సకో, సోయేవ అత్తభావో సకత్తభావో, తం. అయన్తి మారో. కథన్తి కేన కారణేన భగవా న సోభతి ను ఖో, సోభతియేవాతి అత్థో. తదేవ సమత్థేతుం వుత్తం ‘‘సబ్బసో వీతరాగదోసమోహో’’తి. వఞ్చితోమ్హీతి అహం వఞ్చితో అమ్హి. కిం అత్థీతి కిం నామ అత్థి, మమ వఞ్చనచిత్తం నత్థీతి అధిప్పాయో. దహరభిక్ఖు పటిలభతీతిఆదినా సమ్బన్ధితబ్బం.
దహరభిక్ఖు అట్ఠాసీతి సమ్బన్ధో. సఙ్కారఛడ్డనిం పచ్ఛిన్తి సమ్బన్ధో. సఙ్కారం ఛడ్డేతి ఇమాయాతి సఙ్కారఛడ్డనీ. తిస్సదత్తత్థేరో నామ పుచ్ఛీతి సమ్బన్ధో. నావాతోతి పోతతో. పఞ్హాసహస్సన్తి సమథవిపస్సనాకమ్మట్ఠానేసు పుచ్ఛాసహస్సం. పుచ్ఛీతి దహరం పుచ్ఛి. పరిచ్ఛిన్దీతి తస్మిం దివసే కాతబ్బవత్తం నిట్ఠపేసీతి అత్థో. యోనకవిసయతోతి యోనకలోకతో. అట్ఠ కప్పే అనుస్సరీతి చేతియఙ్గణం దిస్వా చిత్తస్స పసీదనతో పుబ్బేనివాసఞాణేన అట్ఠ కప్పే అనుస్సరి.
ఏకో భిక్ఖు గతోతి సమ్బన్ధో. దేవతా పుప్ఫహత్థా అట్ఠంసూతి మనుస్సవేసం గహేత్వా అట్ఠంసు. తేన వుత్తం ‘‘కతరగామవాసికాత్థా’’తి. తుమ్హే కతరస్మిం గామే వసనసీలా అత్థ భవథాతి యోజనా. ఇధేవాతి ఇమస్మింయేవ ఠానే. ఠితామ్హాతి మయం ఠితా అమ్హాతి యోజనా.
అయం కథాతి అయం వక్ఖమానకథా. కిం అమచ్చపుత్తో పాసాదికో ను ఖోతి యోజనా. నేతి అమచ్చపుత్తఅభయత్థేరే. ఞాతకా అగమంసూతి సమ్బన్ధో. థేరమాతాపి పహిణీతి సమ్బన్ధో. పిసద్దేన ఞాతకే అపేక్ఖతి. పహిణాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పుత్తో మే’’తిఆది. అమచ్చపుత్తో ఆరూళ్హోతి సమ్బన్ధో. అభయత్థేరో ఆహాతి సమ్బన్ధో. తేనాతి అమచ్చపుత్తేన. యుగగ్గాహన్తి యుగస్స గాహం. ‘‘మహల్లకత్థేరస్స సమ్మట్ఠట్ఠానే కచవరం ఛడ్డేత్వా’’తి వచనం ఆవి కరోన్తో ఆహ ‘‘అతీతత్తభావే కిరా’’తిఆది. అమచ్చపుత్తో ఛడ్డేసీతి సమ్బన్ధో.
తన్తి సమ్మజ్జనవత్తం. తత్రాతి ‘‘సత్థుసాసనం కతం హోతీ’’తివచనే. ఆయస్మా సారిపుత్తో నిసీది కిరాతి సమ్బన్ధో. భగవా పచ్చాగఞ్ఛీతి సమ్బన్ధో. పాదానీతి పాదస్స అక్కమనట్ఠానాని, పాదచేతియానీతి అత్థో. థేరో నిసీదీతి సమ్బన్ధో. జణ్ణుకేహి పతిట్ఠాయ ‘‘పాదచేతియం వన్దిత్వా’’తి పాఠసేసో అజ్ఝాహరితబ్బో. మే నిసిన్నభావం మే సత్థా అఞ్ఞాసి వతాతి యోజనా. మేసద్దో హి పుబ్బపరాపేక్ఖో. చోదనన్తి దోసారోపనం. కారేస్సామీతి దసబలం కారేస్సామి. భగవా ఆహాతి సమ్బన్ధో. గతోసీతి త్వం గతో అసి, విచరన్తస్స తుయ్హం న పతిరూపన్తి యోజనా. తతోతి చోదనకాలతో.
ఏత్తకో వినిచ్ఛయో ఉపలబ్భతీతి సమ్బన్ధో. భాసపరియన్తన్తి వచనపరిచ్ఛేదం. అయన్తి కథా. ఏత్తకం వచనన్తి సమ్బన్ధో. గయ్హూపగన్తి గహేతబ్బభావం ఉపగమనం, గణ్హితుం ఖమనీయన్తి అత్థో. తానీతి ద్వే మూలాని. పున తానీతి సముదయభూతాని ఛ ఆపత్తిసముట్ఠానాని. వత్థున్తి మేథునాదివత్థుం. ఇతిపీతి పిసద్దో పఠమనయం అపేక్ఖతి. ఏత్థ పఠమనయే మూలేన సముదయస్స పాయతో అభేదో హోతి, పచ్ఛిమనయే పన సబ్బథా భేదో హోతి. తస్మా పచ్ఛిమనయోయేవ యుత్తతరోతి దట్ఠబ్బో. ‘‘వూపసమ్మతీ’’తి ఇమినా ‘‘నిరుజ్ఝతీ’’తి పదస్స సముచ్ఛేదనిరోధం దస్సేతి. వుట్ఠానేనాతి పరివాసాదివినయకమ్మేన.
తేత్తింసమూలానం సరూపం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వివాదాధికరణస్స ద్వాదస మూలానీ’’తిఆది. ఏకం మూలన్తి సమ్బన్ధో. తానీతి తేత్తింస మూలాని. పరతోతి పరస్మిం. ‘‘అట్ఠారస భేదకరవత్థూనీ’’తిఆదినా అధికరణానం సముట్ఠానం దస్సేతి. చత్తారి సఙ్ఘకిచ్చాని నిస్సాయ ఉప్పజ్జతీతి యోజనా. ఇదన్తి వత్థు. సత్తన్నం నిదానన్తి సత్తన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధానం పఞ్ఞత్తిట్ఠానసఙ్ఖాతం నిదానం. ఏత్థాతి ఠానే. పఞ్ఞత్తిం న జానాతీతి ఏత్థ ‘‘అనుపఞ్ఞత్తిం న జానాతీ’’తి వక్ఖమానత్తా పఠమపఞ్ఞత్తి గహేతబ్బాతి ఆహ ‘‘పఠమపఞ్ఞత్తిం న జానాతీ’’తి. అనుపఞ్ఞత్తీతి ఏత్థ అనుసద్దో నఉపచ్ఛిన్నత్థోతి ఆహ ‘‘పునప్పునం పఞ్ఞత్తిం న జానాతీ’’తి. పచ్ఛాత్థోపి యుజ్జతేవ పఠమపఞ్ఞత్తితో పచ్ఛా పఞ్ఞత్తత్తా. అనుసన్ధివచనపథన్తి ఏత్థ అనుసన్ధీనం వసేన వచనపథన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కథానుసన్ధివినిచ్ఛయానుసన్ధివసేన వత్థు’’న్తి. ఞత్తికిచ్చన్తి ఞత్తియా కిచ్చం. ఇమినా ఞత్తియాతి ఏత్థ సామ్యత్థే సామివచనం. కరధాతుసమ్బన్ధే కరణవచనమ్పి యుజ్జతేవ. కరణన్తి ఏత్థ చ యుపచ్చయస్స కమ్మత్థభావఞ్చ దస్సేతి. న కేవలం ఞత్తికమ్మే ఏవ ఞత్తికిచ్చం న జానాతి, అథ ఖో ఞత్తిదుతియఞత్తిచతుత్థకమ్మేసుపి న జానాతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఞత్తిదుతియఞత్తిచతుత్థకమ్మేసూ’’తిఆది. పుబ్బే ఠపేతబ్బాతి ఞత్తి నామ కమ్మవాచాయ పుబ్బే ఠపేతబ్బాతి న జానాతి. ఇమినా నపుబ్బకుసలభావం దస్సేతి. ‘‘పచ్ఛా’’తి ఇమినా నఅపరకుసలభావం దస్సేతి. పిసద్దేన పఠమనయం అపేక్ఖతి. ‘‘కాలం న జానాతీ’’తి ఇమినా అకాలఞ్ఞూతి పదస్స విగ్గహవాక్యం దస్సేతి. కాలం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అనజ్ఝిట్ఠో’’తిఆది.
‘‘ధుతఙ్గే ఆనిసంసం అజానిత్వా’’తి ఇమినా మన్దమోమూహానం ఫలం దస్సేతి. పాపిచ్ఛోతి ఏత్థ పాపిచ్ఛో నామ పచ్చయలాభస్స పత్థనాతి ఆహ ‘‘పచ్చయలాభం పత్థయమానో’’తి. కాయవివేకో చ చిత్తవివేకో చ ఉపధివివేకో చ కాయచిత్తఉపధివివేకం, సమాహారద్వన్దో, పుబ్బపదేసు ఉత్తరపదలోపో. ఏతస్సాతి ఆరఞ్ఞికస్స. ఇమినా ఇమాయ అత్థో ఇదమత్థో, సో ఏతస్సత్థీతి ఇదమత్థీతి వచనత్థం దస్సేతి. అప్పిచ్ఛఞ్ఞేవాతిఆదీసు ఏవసద్దానం ఛడ్డేతబ్బత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న అఞ్ఞం కిఞ్చి లోకామిస’’న్తి.
నవవిధన్తి దివసవసేన తివిధం, తథా కత్తబ్బాకారవసేన, తథా కారకవసేనాతి నవవిధం ఉపోసథం.
కాయదుచ్చరితాది యస్మా న పసాదం సంవత్తేతి, న పసాదాయ వా సంవత్తతి, తస్మా అపాసాదికన్తి వుచ్చతి. తేన వుత్తం ‘‘అపాసాదికన్తి కాయదుచ్చరితాది అకుసల’’న్తి. వేలం అతిక్కమ్మాతి భోజనాదికాలం అతిక్కమిత్వా. ఇమినా అతివేలన్తి ఏత్థ అతిసద్దస్స అతిక్కమనత్థఞ్చ ‘‘అతివేల’’న్తి పదస్స ‘‘విహరతో’’తి పదే కిరియవిసేసనభావఞ్చ దస్సేతి. అప్పం కాలన్తి యోజనా. అవతరణం ఓతారోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఓతరణ’’న్తి. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు పఞ్చకేసు.