౪. సమథక్ఖన్ధకం

౧. సమ్ముఖావినయకథా

౧౮౬-౭. సమథక్ఖన్ధకే ఏవమత్థో వేదితబ్బోతి యోజనా. ఛ మాతికాపదానీతి వాక్యమ్పి సమాసోపి యుత్తోయేవ. తత్థ సమాసో పన అసమాహారదిగుయేవ. ‘‘నిక్ఖిపిత్వా’’తి పదం ‘‘వుత్తో’’తి పదే పుబ్బకాలకిరియావిసేసనం, తుల్యత్థో వా. విత్థారోతి విభఙ్గో. తత్థాతి విభఙ్గే. సఞ్ఞాపేతీతి ఏత్థ సఞ్ఞం కత్వా జానాపేతీతి అత్థం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘పరితోసేత్వా జానాపేతీ’’తి. ఇమినా సంపుబ్బో ఞాధాతు పరితోసనత్థం అన్తోకత్వా అవబోధనత్థో హోతీతి దస్సేతి. కారణపతిరూపకానీతి కారణస్స పటిభాగాని. నిజ్ఝాపేతీతి ఏత్థ ఝేధాతు ఓలోకనత్థోతి ఆహ ‘‘ఓలోకేతీ’’తి. యథాతి యేనాకారేన, కరియమానేతి సమ్బన్ధో. సోతి ధమ్మవాదీ. పరతోపి ఏసేవ నయో. ‘‘పునప్పున’’న్తి ఇమినా అనుపేక్ఖతీతి ఏత్థ అనుసద్దో న ఉపచ్ఛిన్నత్థోతి దస్సేతి. పేక్ఖతి అనుపేక్ఖతీతి ఏత్థ ఇక్ఖధాతు ‘‘దస్సేతి అనుదస్సేతీ’’తి ఏత్థ దిసధాతుయా సదిసత్థోతి ఆహ ‘‘దస్సేతి…పే… పరియాయవచనానీ’’తి. తేసఞ్ఞేవాతి ‘‘పేక్ఖతి అనుపేక్ఖతీ’’తి పదానఞ్ఞేవ. పరియాయవచనానీతి వేవచనసద్దా అత్థే పరిబ్యత్తిం అయన్తి గచ్ఛన్తి ఇమేహీతి పరియాయాని, తానియేవ వచనాని పరియాయవచనాని. సోతి అధమ్మవాదీ. మోహేత్వాతి ధమ్మవాదీపుగ్గలాదిం మోహాపేత్వా.

౧౮౮. ధమ్మవాదీ పుగ్గలో దస్సేతీతి సమ్బన్ధో. అమోహేత్వాతి అధమ్మవాదీపుగ్గలాదిం అమోహాపేత్వా, అవిపరీతం జానాపేత్వాతి అత్థో.

౨. సతివినయకథా

౧౯౫. పరమ్ముఖం వినేతి వినాసేతీతి వినయో, పరమ్ముఖం వినేతి వినాసేతి అనేనాతి వా వినయో, వినయకమ్మం. సఙ్ఘధమ్మవినయపుగ్గలసమ్ముఖానం దాతబ్బో వినయో సమ్ముఖావినయో. పఞ్చిమానీతి ఏత్థ పఞ్చన్నం సరూపం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సుద్ధస్సా’’తిఆది. అనువదితస్స దానన్తి సమ్బన్ధో. ఏతానీతి పఞ్చ అఙ్గాని. ‘‘ఏకేకఅఙ్గవసేన న లబ్భన్తీ’’తి ఇమినా సముదాయవాక్యనిబ్బత్తిభావతో పఞ్చఙ్గవసేనేవ లబ్భన్తీతి దస్సేతి. దేసనామత్తమేవేతన్తి ‘‘పఞ్చిమానీ’’తి ఏతం వచనం దేసనామత్తమేవ, న అవయవవాక్యనిబ్బత్తివచనన్తి అధిప్పాయో. ధమ్మన్తి భూతం. ఏత్థాతి ‘‘పఞ్చిమాని భిక్ఖవే’’తిఆదివచనే. తత్థ చాతి ‘‘పఞ్చిమాని భిక్ఖవే’’తిఆదివచనే చ. అనువదన్తీతి ఏత్థ అనుద్ధంసనేన వదన్తీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చోదేన్తీ’’తి. అయం పన సతివినయో దాతబ్బోతి సమ్బన్ధో. అనాగామినోపీతి పిసద్దో సమ్భావనే, సకదాగామిఆదికే పన కా నామ కథాతి దస్సేతి. సో చ ఖోతి సతివినయో చ. చోదియమానేయేవాతి చోదియమానస్సేవ, అయమేవ వా పాఠో. తస్మిన్తి సతివినయస్మిం దిన్నేతి సమ్బన్ధో. అచోదితత్తా కథా న రూహతీతి ఆహ ‘‘చోదేన్తోపీ’’తిఆది. ఆపజ్జతీతి చోదకో ఆపజ్జతి. చోదనాదిఅసారుప్పే వినేతి వినాసేతీతి వినయో, వినేతి వినాసేతి అనేనాతి వా వినయో, వినయకమ్మం. సతివేపుల్లపత్తస్స దాతబ్బో వినయో సతివినయో.

౩. అమూళ్హవినయకథా

౧౯౬. భాసితపరికన్తన్తి ఏత్థ భాసితపరికన్తసద్దానం కరణాపేక్ఖత్తా విసుం కరణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వాచాయ భాసితం, కాయేన పరికన్త’’న్తి. ‘‘పరిక్కమేత్వా కత’’న్తి ఇమినా పరికమతీతి పరికన్తం, పరికన్తం హుత్వా కతం పరికన్తన్తి వచనత్థం దస్సేతి. పరిక్కమేత్వాతి అతిక్కమిత్వా. సరతాయస్మాతి ఏత్థ ఉకారలోపసన్ధిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సరతు ఆయస్మా’’తి. ‘‘ఏవరూపియా ఆపత్తియా’’తి ఇమినా ఆపజ్జితాతి ఏత్థ తుపచ్చయయోగభావతో కమ్మత్థఛట్ఠియాపి సమ్భవభావం దస్సేతి. తుపచ్చయయోగే కమ్మత్థఛట్ఠీ అనిచ్చం హోతి, తస్మా పాళియం ‘‘ఏవరూపియా ఆపత్తియా’’తి కమ్మత్థఛట్ఠీభావేన అవత్వా ‘‘ఏవరూపిం ఆపత్తి’’న్తి కమ్మత్థదుతియాభావేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తస్సాతి ‘‘ఆపజ్జిత్వా’’తి పాఠస్స. ‘‘పఠమం పచ్ఛా’’తి పదేహి అధిప్పాయత్థం దస్సేతి. చోదకస్స కథం వినేతి వినాసేతీతి వినయో, చోదకస్స కథం వినేతి వినాసేతి అనేనాతి వా వినయో. పఠమం మూళ్హభావం ఉపగన్త్వా పచ్ఛా అమూళ్హస్స దాతబ్బో వినయో అమూళ్హవినయో.

౪. పటిఞ్ఞాతకరణకథా

౨౦౦. పటిజానియతే, పటిజాననం వా పటిఞ్ఞా, తాయ కారేతబ్బం.

౫. యేభుయ్యసికాకథా

౨౦౨. యేభుయ్యసికాతి ఏత్థ యేభుయ్యేన పవత్తా యేభుయ్యసికా, ధమ్మవాదీనం యేభుయ్యతాసమ్పాదికా కిరియాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యస్సా కిరియాయా’’తిఆది. తత్థ యస్సా కిరియాయాతి యస్సా యేభుయ్యతాసమ్పాదికాయ కిరియాయ. ఏసాతి యేభుయ్యతాసమ్పాదికా కిరియా.

౨౦౪. ఓరమత్తకన్తి ఏత్థ ఓరసద్దో చ మత్తసద్దో చ సమూహం కత్వా పరిత్తవాచకో అప్పమత్తవాచకోతి ఆహ ‘‘పరిత్తం అప్పమత్తక’’న్తి. ‘‘భణ్డనమత్తమేవా’’తి ఇమినా న మహన్తం వివాదాధికరణం హోతీతి దస్సేతి. న చ గతిగతన్తి ఏత్థ చిరకాలభావం న చ గతన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ద్వే తయో…పే… అవినిచ్ఛిత’’న్తి. తత్థ తత్థేవాతి తస్మిం తస్మిం వివాదాధికరణజాతఆవాసే ఏవ, న చ సరితసారితపదానం సుద్ధకారితకిరియభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సయం సరితం వా అఞ్ఞేహి సారితం వా న హోతీ’’తి. తేహి భిక్ఖూహీతి వివాదకారకేహి భిక్ఖూహి. ‘‘సలాకం గాహేన్తో’’తి ఇమినా ‘‘జానాతీ’’తి పదస్స కత్తారం దస్సేతి. ఇమినా నీహారేనాతి ఇమినా కారణేన. అపి నామాతి ఇమినా అప్పేవనామసద్దో అపినామపరియాయోతి దస్సేతి. అస్సూతి భవేయ్యుం. ఇమినా ‘‘పాళియం అధమ్మవాదీ బహుతరా భవేయ్యుం, అప్పేవ నామ సాధూ’’తి యోజనానయం దస్సేతి. ‘‘అయమస్స అజ్ఝాసయో హోతీ’’తి ఇమినా పాఠసేసం దస్సేతి. అస్సాతి సలాకగాహస్స. ద్వీసుపీతి ‘‘జానాతి సఙ్ఘో భిజ్జిస్సతీ’’తి చ ‘‘అప్పేవ నామ సఙ్ఘో భిజ్జేయ్యా’’తి చ ద్వీసుపి పదేసు.

‘‘అధమ్మేన గణ్హన్తీ’’తి ఏత్థ ‘‘గణ్హన్తీ’’తి కిరియాపదస్స అధమ్మవాదినో ఏవ కత్తా నామాతి ఆహ ‘‘అధమ్మవాదినో’’తి. ‘‘ద్వే ధమ్మవాదినో’’తి ఇమినా ‘‘వగ్గా గణ్హన్తీ’’తి ఏత్థ ‘‘గణ్హన్తీ’’తి కిరియాపదస్స ధమ్మవాదినో ఏవ కత్తా నామాతి దస్సేతి. న చ యథాదిట్ఠియా గణ్హన్తీతి ఏత్థ ధమ్మవాదినో హుత్వా ధమ్మవాదిసలాకం అగ్గహేత్వా అధమ్మవాదిసలాకస్స గహణం న చ యథాదిట్ఠియా గణ్హన్తి నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ధమ్మవాదినో హుత్వా’’తిఆది. పటివత్తేత్వాతి ఇమమేవత్థం పటిసేధేత్వా. ‘‘పరివత్తేత్వా’’తిపి పాఠో, హేట్ఠుపరియాయం కత్వాతి అత్థో. తేతి ధమ్మవాదినో. ఏత్థాతి సమథక్ఖన్ధకే.

౬. తస్సపాపియసికాకథా

౨౦౭. అసుచీతి ఏత్థ నత్థి సుచీని కాయవచీకమ్మాని ఏతస్సాతి అసుచీతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అసుచీహి కాయవచీకమ్మేహి సమన్నాగతో’’తి. ఏసేవ నయో అలజ్జీతి ఏత్థాపి. సానువాదోతి ఏత్థ అనువాదఉపవాదసద్దానం పరియాయత్తా వుత్తం ‘‘సఉపవాదో’’తి. ఇతి పఞ్చాతి ఇమాని పఞ్చ అఙ్గాని. ఏత్థాతి తస్సపాపియసికకమ్మే. ఇదన్తి కమ్మం వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. హీతి విత్థారో. యో పుగ్గలో పాపియోతి యోజనా. పాపుస్సన్నతాయాతి లామకుస్సన్నతాయ. ఇమినా అయఞ్చ పాపో అయఞ్చ పాపో, అయమిమేసం విసేసేన పాపోతి పాపియోతి చ పాపానం అతిసయేన పాపోతి పాపియోతి చ వచనత్థో దస్సితో. తస్సాతి పుగ్గలస్స. ఇమినా తస్స పాపియస్స కత్తబ్బం తస్సపాపియసికం, తమేవ కమ్మం తస్సపాపియసికకమ్మన్తి వచనత్థం దస్సేతి. కేసుచి పోత్థకేసు యకారే ద్వేభావో అత్థి, సో అయుత్తోయేవ. ‘‘యేభుయ్యసికా’’తి ఏత్థ యకారే ద్వేభావస్స దస్సనతో ఏత్థాపి ద్వేభావో యుత్తో భవేయ్యాతి లిఖన్తీతి దట్ఠబ్బం.

౭. తిణవత్థారకాదికథా

౨౧౨. కక్ఖళతాయ వాళతాయాతి ఏత్థ కక్ఖళస్స భావో కక్ఖళతా, వాళస్స భావో వాళతాతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కక్ఖళభావాయ చేవ వాళభావాయ చా’’తి. ఇమినా తాపచ్చయస్స సమూహత్థఞ్చ స్వత్థఞ్చ పటిక్ఖిపతి. ‘‘కక్ఖళతాయ వాళతాయా’’తి బ్యఞ్జనతోయేవ నానం, న అత్థతో. భేదాయాతి ఏత్థ అఞ్ఞస్స భేదం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘సఙ్ఘభేదాయా’’తి. గిలానేపీతి పిసద్దో అఞ్ఞే పన కా కథాతి దస్సేతి. తత్థేవాతి అధికరణవూపసమట్ఠానేయేవ. ‘‘ఏకతో’’తి ఇమినా ఏకజ్ఝన్తి పదస్స ‘‘ఏకతో’’తి పదేన సమానతం దస్సేతి, ఏకసద్దతో జ్ఝపచ్చయో చ తోపచ్చయో చ విసేసో, ‘‘తిణవత్థారకసదిసత్తా’’తి ఇమినా సదిసూపచారం దస్సేతి. తిణేహి అవత్థరితబ్బన్తి తిణవత్థారం, గూథముత్తం, తిణవత్థారమివ తిణవత్థారకం. ఏత్థ అధికరణమేవ ముఖ్యతో లబ్భతి, సమథో పన ఫలూపచారతో, సదిసత్థే కపచ్చయో. తమేవత్థం పాకటం కరోన్తో ఆహ ‘‘యథా హీ’’తిఆది. ఘట్టియమానం గూథం వా ముత్తం వాతి యోజనా. ‘‘ఘట్టియమాన’’న్తి పదం హేతుఅన్తోగధవిసేసనం, ‘‘బాధతీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధితబ్బం. సుప్పటిచ్ఛాదితస్స పన అస్స గూథముత్తస్సాతి యోజనా. ‘‘సుప్పటిచ్ఛాదితస్సా’’తి పదమ్పి హేతుఅన్తోగధవిసేసనమేవ, ‘‘న బాధతీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధితబ్బం. యం అధికరణం సంవత్తతీతి సమ్బన్ధో. మూలానుమూలన్తి మూలఞ్చ అనుమూలఞ్చ మూలానుమూలం. తన్తి అధికరణం. ఇమినా కమ్మేనాతి తిణవత్థారకకమ్మేన. గూథం తిణేహి పటిచ్ఛన్నం సువూపసన్తం హోతి వియ తిణవత్థారకేన పటిచ్ఛన్నం సువూపసన్తం హోతీతి యోజనా. ఇతీతి తస్మా.

౨౧౩. థుల్లవజ్జన్తి ఏత్థ థుల్లచ్చయస్సాపి థుల్లవజ్జత్తా ఇధ పారాజికసఙ్ఘాదిసేసమేవాధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘పారాజికఞ్చేవ సఙ్ఘాదిసేసఞ్చా’’తి. గిహిపటిసంయుత్తన్తి ఏత్థ గిహీనం పటిసంయుత్తం గిహిపటిసంయుత్తన్తి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘గిహీన’’న్తిఆది. ‘‘హీనేనా’’తి పదం ‘‘ఖుంసనవమ్భన’’ ఇతి పదేనేవ సమ్బన్ధితబ్బం. ధమ్మికపటిస్సవేసూతి నిమిత్తత్థే భుమ్మవచనం.

౨౧౪. కమ్మవాచాపరియోసానే వుట్ఠితా హోన్తీతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి అధికరణవూపసమట్ఠానే. అఞ్ఞావిహితాపీతి అధికరణవినిచ్ఛయతో అఞ్ఞస్మిం ఠానే చిత్తం ఆవిహితాపి ఠపితాపి. ఉపసమ్పదమణ్డలతోతి ఉపసమ్పదసీమబిమ్బతో, యే పనాతి భిక్ఖూ పన, దిట్ఠావికమ్మం కరోన్తీతి వా అనాగతాతి వా నిసిన్నాతి వా సమ్బన్ధో. తేహి వాతి అధికరణం వినిచ్ఛినన్తేహి భిక్ఖూహి వా. తత్థాతి అధికరణవినిచ్ఛితట్ఠానం. ఛన్దం దత్వాతి ఛన్దం సఙ్ఘస్స దత్వా. పరివేణాదీసూతిఆదిసద్దేన ఆవాసాదయో సఙ్గణ్హాతి. తేతి భిక్ఖూ.

౮. అధికరణకథా

౨౧౫. విపచ్చతాయాతి ఏత్థ వికారభావేన పతతి పవత్తతీతి విపచ్చం, చిత్తదుక్ఖం, తదేవ విపచ్చతా, తదత్థాయాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చిత్తదుక్ఖత్థ’’న్తి. ‘‘ఫరుసవచన’’న్తి ఇమినా వోహార సద్దో వచనపరియాయోతి దస్సేతి. యో తత్థాతి ఏత్థ తసద్దస్స విసయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తేసు అనువదన్తేసూ’’తి. యో ఉపవాదోతి యోజనా. ‘‘అనువదనా’’తి ఏతం పదన్తి యోజనా. ఆకారదస్సనన్తి అనువదనస్స ఆకారదస్సనం, దస్సనహేతు వా. ‘‘పునప్పున’’న్తి ఇమినా అనుసమ్పవఙ్కతాతి ఏత్థ అనుసద్దస్స న ఉపచ్ఛిన్నత్థం దస్సేతి. తత్థేవాతి అనువదనే ఏవ. సమ్పవఙ్కతాతి సమ్మా పకారేన నిన్నపోనపబ్భారతా. అబ్భుస్సహనతాతి ఏత్థ అతిరేకం ఉస్సాహనతాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కస్మా’’తిఆది. అనుబలప్పదానన్తి ఏత్థ పునప్పునం బలస్స పదానన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పురిమవచనస్సా’’తిఆది.

కిచ్చయతాతి ఏత్థ ‘‘మా పణ్డిచ్చయ’’న్తిఆదీసు (జా. ౨.౨౨.౧) వియ బ్యఞ్జనవడ్ఢనవసేన యకారాగమోతి ఆహ ‘‘కిచ్చమేవ కిచ్చయ’’న్తి. ‘‘ఉభయంపేతం సఙ్ఘస్సేవ అధివచన’’న్తి ఇమినా కిచ్చకరణీయసద్దో కత్తువాచకోతి దస్సేతి, సఙ్ఘో హి కరోతీతి వచనత్థేన కిచ్చోతి చ కరణీయోతి చ వుచ్చతి. తస్స భావో, కిచ్చయతా కరణీయతాతి వుత్తే సఙ్ఘకమ్మంయేవ లబ్భతి. తేన వుత్తం ‘‘ఉభయంపేతం సఙ్ఘకమ్మస్సేవ అధివచన’’న్తి. యది కమ్మవాచకో భవేయ్య, ‘‘కత్తబ్బన్తి కిచ్చం, కరణీయ’’న్తి వుత్తేయేవ సఙ్ఘకమ్మస్స లభనతో తాపచ్చయో స్వత్థో భవేయ్య. ఏవఞ్హి సతి కిచ్చయస్స భావో కిచ్చయతా కరణీయస్స భావో కరణీయతాతి వచనత్థో న కత్తబ్బో భవేయ్య, కతో చ, తస్మా న కమ్మవాచకోతి దట్ఠబ్బం. తస్సేవాతి సఙ్ఘకమ్మస్సేవ. తత్థాతి అపలోకనాదీసు చతూసు కమ్మేసు. సీమట్ఠకసఙ్ఘన్తి ‘‘ఉపచారసీమాదీసు ఠితం సఙ్ఘం. సోధేత్వాతి ఏత్థ సోధనం నామ సీమట్ఠకసఙ్ఘస్స హత్థపాసనయనం, ఛన్దారహానం ఛన్దస్స ఆహరణం, సీమతో బహికరణం. తమేవత్థం ఏకదేసతో దస్సేతుం వుత్తం ‘‘ఛన్దారహానం ఛన్దం ఆహరిత్వా’’తి. అపలోకేతి ఆపుచ్ఛతి అనేనాతి అపలోకనం, తంయేవ కమ్మం అపలోకనకమ్మం. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘సీమట్ఠకసఙ్ఘం సోధేత్వా’’తిఆదినా వుత్తనయేనేవ. ‘‘సుణాతు మే’’తిఆదినా సఙ్ఘగణపుగ్గలే ఞాపేతి ఏతాయాతి ఞత్తి, సాయేవ కమ్మం ఞత్తికమ్మం, ఞత్తియేవ దుతియం ఞత్తిదుతియం, తమేవ కమ్మం ఞత్తిదుతియకమ్మం. ఏత్థ కిఞ్చాపి ఞత్తి పఠమం ఠపితా, కమ్మవాచాయేవ దుతియా హోతి, ‘‘ఫస్సపఞ్చమా’’తిఆదీసు (ధాతు. ౩౧౬) వియ పన పటిలోమవసేన వోహారం కత్వా ‘‘ఞత్తిదుతియా’’తి వుత్తం. ఫస్సపఞ్చమాతి ఏత్థ కిఞ్చాపి ధమ్మసఙ్గణియం (ధ. స. ౧ ఆదయో) ‘‘ఫస్సో హోతి, వేదనా హోతి, సఞ్ఞా హోతి, చేతనా హోతి, చిత్తం హోతీ’’తి ఫస్సం పఠమం వుత్తం, పటిలోమవసేన పన వోహారం కత్వా ‘‘ఫస్సపఞ్చమా’’తి ధాతుకథాయం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఏసేవ నయో ఞత్తి చతుత్థకమ్మేపి. ఏకాయ చ అనుసావనాయాతి ఞత్తితో అనుపచ్ఛా సావేతబ్బాతి అనుసావనా, తాయ, తీహి చ అనుసావనాహీతి ఞత్తితోఅను పచ్ఛా, పునప్పునం వా తిక్ఖత్తుం సావేతబ్బాతి అనుసావనా, తాహి. తత్థాతి చతూసు కమ్మేసు.

అపలోకేత్వావాతి ఏత్థ ఏవఫలం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఞత్తికమ్మాదివసేన న కాతబ్బ’’న్తి. ఞత్తికమ్మమ్పీతి పిసద్దేన న కేవలం అపలోకనకమ్మమేవ, అథ ఖో ఞత్తికమ్మమ్పీతి దస్సేతి. ఞత్తిదుతియకమ్మం పనాతి ఏత్థ పనసద్దో విసేసత్థజోతకో, పక్ఖన్తరజోతకో వా. తత్థాతి ద్వీసు కమ్మేసు. గరుకానీతి అలహుకాని. అవసేసానీతి ఛహి కమ్మేహి అవసేసాని, ఏవరూపాని లహుకకమ్మానీతి సమ్బన్ధో. ‘‘అవసేసా’’తిపి పాఠో, సమ్ముతియోతి సమ్బన్ధో. అపలోకేత్వాపీతి పిసద్దో ఞత్తిదుతియకమ్మవాచం సావేత్వాపీతి సమ్పిణ్డేతి. అఞ్ఞత్థాపోహనం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఞత్తికమ్మఞత్తిచతుత్థకమ్మవసేన పన న కాతబ్బమేవా’’తి. ఞత్తిచతుత్థకమ్మం కాతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి సమథక్ఖన్ధకే.

విత్థారతో పన ఆగతోయేవాతి సమ్బన్ధో. ఏతేసన్తి చతున్నం కమ్మానం. యం పన అత్థజాతం అనుత్తానన్తి సమ్బన్ధో. తత్థాతి చతూసు కమ్మేసు. తన్తి అత్థజాతం. ఏవన్తి ఏవం కమ్మవగ్గేయేవ వణ్ణయమానే. హీతి లద్ధగుణజోతకో. సువిఞ్ఞేయ్యాతి సుఖేన విఞ్ఞాతబ్బా.

౨౧౬. పాళివసేనేవాతి న అట్ఠకథావసేనాతి అధిప్పాయో.

౨౨౦. యేనాతి చిత్తుప్పాదేన. ఇమినా వివదన్తి అనేనాతి వివాదోతి వచనత్థం దస్సేతి. సమథేహి చాతి చసద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. తేన న కేవలం వివాదోయేవ, అథ ఖో అధికరణఞ్చాతి సమ్పిణ్డేతి, అథ వా సమథేహి చాతి సమథేహి ఏవ. ఇమినా సమథేహి అధికరీయతి వూపసమీయతీతి అధికరణన్తి వచనత్థం దస్సేతి. వివాదోయేవ అధికరణం వివాదాధికరణం. ఏవమాదినా నయేనాతి ఆదిసద్దేన అనుద్ధంసనేన వదన్తి అనేన చిత్తుప్పాదేనాతి అనువాదోతిఆదయో వచనత్థే సఙ్గణ్హాతి.

౨౨౨. సన్ధాయభాసితవసేనాతి లోకవజ్జం సన్ధాయ భాసితస్స వచనస్స వసేన. సన్ధాయభాసితత్థం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘యస్మిం హీ’’తిఆది. తత్థ పథవిఖణనాదికే యస్మిం ఆపత్తాధికరణేతి యోజనా. తస్మిన్తి కుసలచిత్తఙ్గే ఆపత్తాధికరణే. తస్మాతి యస్మా న సక్కా వత్తుం, తస్మా. ఇదన్తి ‘‘నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసల’’న్తి వచనం, వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. సన్ధాయ అవుత్తం దస్సేత్వా సన్ధాయ వుత్తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇదం పన సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. తత్థ ఇదం పనాతి కారణం పన సన్ధాయాతి సమ్బన్ధో. యం ఆపత్తాధికరణన్తి యోజనా. ‘‘లోకవజ్జ’’న్తి పదే తుల్యాధికరణం. లోకస్మిం, లోకేహి వా వజ్జేతబ్బన్తి లోకవజ్జం. తన్తి ఆపత్తాధికరణం. తత్థాతి ఆపత్తాధికరణే. వికప్పోతి వివిధా కప్పనం, వివిధతక్కో వా. యం పనాతి ఆపత్తాధికరణం పన. ‘‘పణ్ణత్తివజ్జ’’న్తి పదే తుల్యాధికరణం. భగవతో పఞ్ఞత్తియా హేతుభూతాయ వజ్జేతబ్బన్తి పణ్ణత్తివజ్జం. తన్తి ఆపత్తాధికరణం, అకుసలం హోతీతి సమ్బన్ధో. కిఞ్చీతి అప్పమత్తకం, ఆపత్తానాపత్తిం అజానన్తస్స ఆపజ్జనతోతి సమ్బన్ధో. తస్మాతి యస్మా అబ్యాకతం హోతి, తస్మా. తత్థాతి పణ్ణత్తివజ్జభూతే ఆపత్తాధికరణే. ‘‘ఆపత్తాధికరణం…పే… కుసల’’న్తి ఇదం వచనం వుత్తన్తి యోజనా.

యది కుసలచిత్తో ఆపజ్జతి, అథ నను ఆపత్తాధికరణం కులలన్తి వత్తబ్బో భవేయ్యాతి ఆహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. యన్తి ఆపత్తాధికరణం. ‘‘ఇదం వుచ్చతి…పే… కుసల’’న్తి వదేయ్య సచేతి యోజనా. ఏళకలోమఞ్చ పదసోధమ్మఞ్చ ఏళకలోమపదసోధమ్మాని, తాని ఆదీని యేసం తానీతి ఏళకలోమపదసోధమ్మాదీని, తాని సముట్ఠానాని యాసన్తి ఏళకలోమపదసోధమ్మాదిసముట్ఠానా, తాసం ఆపత్తీనమ్పీతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి ఏళకలోమపదసోధమ్మాదిసముట్ఠానాసు ఆపత్తీసు. ఆపత్తియా అఙ్గన్తి ఆపత్తియా కారణం. ఏవం ఆపత్తియా అనఙ్గం దస్సేత్వా తస్సాయేవ అఙ్గం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కాయవచీవిఞ్ఞత్తివసేన పనా’’తిఆది. తత్థ చలితప్పవత్తానన్తి చలితేన హేతుభూతేన పవత్తానం. అథ వా చలితో చ కాయో, పవత్తా చ వాచాతి చలితప్పవత్తా, తాసం చలితప్పవత్తానం కాయవాచానం. తఞ్చాతి కాయవాచానం అఞ్ఞతరఞ్చ. అబ్యాకతన్తి ఏత్థ ఇతిసద్దో పరిసమాపనత్థో.

అయమత్థో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. తేనాతి చిత్తేన. ‘‘ఇదం…పే… సద్ధి’’న్తి ఇమినా సఞ్జానన్తోతి ఏత్థ సంసద్దస్స సున్దరత్థం సహ ఆకారేన దస్సేతి. ‘‘వీతిక్కమ…పే… కప్పేత్వా’’తి ఇమినా చేచ్చాతి పదస్స అత్థం సహ విసేసనేన దస్సేతి. ‘‘ఉపక్కమవసేన…పే… పేసేత్వా’’తి ఇమినా అభివితరిత్వాతి పదస్స అత్థం దస్సేతి. పాళియం యంసద్దోవీతిక్కమవిసయోతి ఆహ ‘‘యం ఆపత్తాధికరణం వీతిక్కమ’’న్తి. ‘‘ఆపజ్జతీ’’తి ఇమినా పాఠసేసం దస్సేతి. ఏవం వీతిక్కమతో తస్స భిక్ఖునోతి యోజనా.

అబ్యాకతవారేపీతి పిసద్దో అకుసలవారం అపేక్ఖతి. తస్సాతి చిత్తస్స. అజానన్తోతిఆదీనం పదానమత్థో అకుసలవారే వుత్తపటిపక్ఖవసేన వేదితబ్బో. యం ఆపత్తాధికరణన్తిఆదీనం పదానమత్థో అకుసలవారేన సదిసోయేవ.

౨౨౪. అయం వివాదో నో అధికరణన్తిఆదీసు ఏవమత్థో వేదితబ్బోతి సమ్బన్ధో.

౯. అధికరణవూపసమనసమథకథా

౨౨౮. చతువగ్గకరణే కమ్మేతి సీమసమ్ముతిఆదికమ్మే. పఞ్చవగ్గకరణేతి పచ్చన్తిమేసు జనపదేసు ఉపసమ్పదాదికమ్మే. దసవగ్గకరణేతి మజ్ఝిమేసు జనపదేసు ఉపసమ్పదకమ్మే. వీసతివగ్గకరణేతి అబ్భానకమ్మే. కమ్మప్పత్తాతి కమ్మస్స పత్తా యుత్తా అనురూపా.

౨౩౦. సమ్పటిచ్ఛితబ్బన్తి పటిగ్గణ్హితబ్బం. సమ్పటిచ్ఛిత్వా చ పన అతిక్కామేతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. భణ్డకన్తి చీవరాదిభణ్డకం. మాననిగ్గహత్థాయాతి భణ్డనజాతానం మానస్స నిగ్గహత్థాయ. కతిపాహన్తి కతిపయాహం, ద్వీహతీహన్తి అత్థో.

౨౩౧. అనన్తాని చేవ భస్సానీతి ఏత్థ అనన్తసద్దో అపరిమాణసద్దేన అత్థతో ఏకోతి ఆహ ‘‘అపరిమాణానీ’’తి. ‘‘వచనానీ’’తి ఇమినా భస్ససద్దో వచనపరియాయోతి దస్సేతి. ఉబ్బాహికాయ సమ్మనితబ్బోతి కేన సమ్మనితబ్బోతి ఆహ ‘‘అపలోకేత్వా వా’’తిఆది. ఇమినా అపలోకనకమ్మేన వా ఞత్తిదుతియకమ్మేన వా సమ్మనితబ్బోతి దస్సేతి. అనన్తాని భస్సాని ధమ్మకథికం ఉద్ధరిత్వా బాహతి పటిసేధేతి ఇమాయ సమ్ముతియాతి ఉబ్బాహికా, తాయ. ఏవం సమ్మతేహి పన భిక్ఖూహి వినిచ్ఛితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. విసుం నిసీదిత్వా తస్సాయేవ పరిసాయ నిసీదిత్వా వాతి యోజనా. అఞ్ఞేహీతి సమ్మతభిక్ఖూహి అఞ్ఞేహి.

౨౩౩. తత్రస్సాతి ఏత్థ తత్ర అస్సాతి పదవిభాగం కత్వా తసద్దో పరిసవిసయో పసిద్ధవిసయో, అస్ససద్దో ఆఖ్యాతికోతి ఆహ ‘‘తస్సం పరిసతి భవేయ్యా’’తి. ‘‘నేవ సుత్తం ఆగత’’న్తి సామఞ్ఞతో వుత్తేపి ‘‘నో సుత్తవిభఙ్గో’’తి వక్ఖమానత్తా మాతికం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘న మాతికా ఆగతా’’తి. వినయోపీతి ఖన్ధకవినయోపి. పిసద్దేన సుత్తవిభఙ్గం అపేక్ఖతి. బ్యఞ్జనచ్ఛాయాయాతి ఏత్థ ఛాయాసద్దో పటిబిమ్బే చ పభాయ చ హోతీతి ఆహ ‘‘బ్యఞ్జనమత్తమేవా’’తి, బ్యఞ్జనపటిబిమ్బికబ్యఞ్జనపభావన్తభూతం అత్థం అగ్గహేత్వా బ్యఞ్జనపటిబిమ్బబ్యఞ్జనపభామత్తమేవ గహేత్వాతి అధిప్పాయో. ‘‘పటిసేధేతీ’’తి ఇమినా పటిబాహసద్దో పటిసేధత్థోయేవ, న మద్దనత్థోతి దస్సేతి. పటిబాహనాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘జాతరూపరజతఖేత్తవత్థుపటిగ్గహణాదీసూ’’తిఆది. కిన్తి కేన కారణేన, కస్మా కారణా వా. ఇమేతి జాతరూపాదిపటిగ్గాహకే భిక్ఖూ. కారేథాతి తుమ్హే కారేయ్యాథ. ఏయ్యాథస్స హి ఏథాదేసో. పుచ్ఛాయం సత్తమీవిభత్తి హోతి. సుత్తేతి సుత్తన్తపిటకే. అపరో ధమ్మకథికో వదతీతి సమ్బన్ధో. ఇమేసన్తి ఓలమ్బేత్వా నివాసేన్తానం. ఏత్థాతి ఓలమ్బేత్వా నివాసనే.

౨౩౪. బహుతరా భిక్ఖూతి ఏత్థ ద్విగుణతిగుణాదినా అధికా ఏవ బహుతరా నామాతి ఆహ ‘‘ఏకేనపి అధికా బహుతరావా’’తి. ‘‘కో పన వాదో’’తిఆదినా ‘‘ఏకేనపీ’’తి ఏత్థ పిసద్దస్స గరహత్థం దస్సేతి.

తివిధసలాకగ్గాహకథా

౨౩౫. సఞ్ఞత్తియాతి ఏత్థ సఞ్ఞాపనం సఞ్ఞత్తి, తదత్థాయాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సఞ్ఞాపనత్థాయా’’తి. గూహితబ్బోతి గూళ్హో, సోయేవ గూళ్హకో, సలాకగ్గాహో కాతబ్బోతి సమ్బన్ధో. వివరితబ్బోతి వివటో, సోయేవ వివటకో. సస్స అత్తనో కణ్ణసమీపే జప్పీయతి కథీయతీతి సకణ్ణజప్పో, సోయేవ సకణ్ణజప్పకో. ‘‘నిమిత్తసఞ్ఞం ఆరోపేత్వా’’తి ఇమినా వణ్ణావణ్ణాయో కత్వాతి ఏత్థ వణ్ణసద్దో సణ్ఠానవాచకోతి దస్సేతి. సుసణ్ఠానదుసణ్ఠానా సలాకాయో కత్వాతి అత్థో. తతోతి విసభాగకరణతో పరం గహేతబ్బోతి సమ్బన్ధో. సబ్బాపి తా సలాకాయోతి యోజనా. కత్వాతి పక్ఖిపనం కత్వా. వుత్తనయేనాతి ‘‘అలజ్జుస్సన్నాయా’’తిఆదినా వుత్తనయేన. ‘‘యావతతియ’’న్తి ఇమినా పచ్చుక్కడ్ఢితబ్బన్తి ఏత్థ పునప్పునం ఉద్ధం కడ్ఢితబ్బన్తి అత్థం దస్సేతి. అతిరేకజాతేతి అధమ్మవాదీహి అతిరేకతో జాతే సతీతి సమ్బన్ధో. యావతతియమ్పీతి పిసద్దో తతో ఊనే ఏకద్వేవారే పన కా నామ కథాతి దస్సేతి.

సకణ్ణజప్పకే పన ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. సచే సఙ్ఘత్థేరో గణ్హాతీతి సమ్బన్ధో. సోతి సఙ్ఘత్థేరో. వయోఅనుప్పత్తాతి పచ్ఛిమవయం అనుప్పత్తా. ఏతన్తి అధమ్మవాదిసలాకం. అస్సాతి సఙ్ఘత్థేరస్స. ఇతరా సలాకాతి అధమ్మవాదిసలాకాహి అఞ్ఞా ధమ్మవాదిసలాకా. సోతి సఙ్ఘత్థేరో. తన్తి ధమ్మవాదిసలాకం. తతోతి నేవ అవబుజ్ఝనకారణా. వుత్తనయమేవాతి గూళ్హకే వుత్తనయమేవ. వివటో అత్థో ఇమస్సాతి వివటత్థో.

తస్సపాపియసికావినయకథా

౨౩౮. పారాజికసామన్తం నామాతి పారాజికస్స ఆసన్నం నామ. అదిన్నాదానాదీసూతి ఆదిసద్దేన మనుస్సవిగ్గహ ఉత్తరిమనుస్సధమ్మపారాజికే సఙ్గణ్హాతి. నిబ్బేఠయమానన్తి వేఠనరహితం, తమేనం భిక్ఖున్తి సమ్బన్ధో. ఇమినా నిబ్బేఠేన్తన్తి ఏత్థ అన్తసద్దో మానసద్దపరియాయోతి దస్సేతి. అతివేఠేతీతి ఏత్థ కేహి అతివేఠేతీతి ఆహ ‘‘ఇఙ్ఘాయస్మాతిఆదివచనేహీ’’తి. తేనాతి చోదకేన. మన్తి మమం. ఆహాతి చుదితకో ఆహ. ఏతస్సాతి అవజాననపటిజాననాదికారకస్స పాపియస్స పుగ్గలస్స. సీలవా భవిస్సతీతి పాపియో పుగ్గలో సచే సీలవా భవిస్సతి. పటిప్పస్సద్ధిన్తి పాపియభావతో పటిప్పస్సమ్భనం. నో చేతి సీలవా నో భవిస్సతి చే. తథా నాసితోతి తేన తస్స పాపియసికకమ్మకరణేన నాసం గతో భవిస్సతి. సబ్బత్థాతి సబ్బస్మిం సమథక్ఖన్ధకే.

ఇతి సమథక్ఖన్ధకవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.