౫. ఖుద్దకవత్థుక్ఖన్ధకం
ఖుద్దకవత్థుకథా
౨౪౩. ఖుద్దకవత్థుక్ఖన్ధకే ముట్ఠికమల్లాతి ముట్ఠికేన మథన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం హింసన్తీతి ముట్ఠికమల్లా. ఇమినా పాళియం పదస్స హేట్ఠుపరియం దస్సేతి. గామముదవాతి ఏత్థ ఛవిరాగమణ్డనానుయుత్తేన ముదో మోదనం ఏతేసమత్థీతి ముదవా, గామే వసన్తా ముదవా గామముదవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఛవిరాగమణ్డనానుయుత్తా నాగరికమనుస్సా’’తి. ‘‘వణ్ణవా అహేసు’’న్తిఆదీసు (పారా. ౧౯౩; పాచి. ౬౭) వియ వచనం దట్ఠబ్బం. థమ్భేతి ఏత్థ న యత్థ కత్థచి థమ్భో హోతి, అథ ఖో న్హానతిత్థే నిఖణిత్వా ఠపితథమ్భోయేవాతి ఆహ ‘‘న్హానతిత్థే నిఖణిత్వా ఠపితత్థమ్భే’’తి.
ఇట్ఠకాసిలాదారుకుట్టానన్తి ఇట్ఠకాకుట్టసిలాకుట్టదారుకుట్టానం. అట్ఠపదాకారేనాతి అట్ఠపదఫలకాకారేన. రాజియోతి లేఖాయో. తత్థాతి అట్టానే, ఆకిరిత్వాతి సమ్బన్ధో. గన్ధబ్బహత్థకోతి గన్ధబ్బానం వీణాహత్థో వియాతి గన్ధబ్బహత్థకో. దారూహి కతత్తా వుత్తం ‘‘దారుమయహత్థేనా’’తి. తేనాతి గన్ధబ్బహత్థేన, గహేత్వాతి సమ్బన్ధో. కురువిన్దకపాసాణచుణ్ణానీతి ఏవంనామకస్స పాసాణస్స చుణ్ణాని. తన్తి కతగుళికకలాపకం, గహేత్వాతి సమ్బన్ధో. విగ్గయ్హాతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సరీరే దళ్హం గహేత్వాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం సరీరేన సరీర’’న్తి. మకరదన్తకేతి మకరనామకస్స మచ్ఛస్స దన్తసదిసే దన్తే. మల్లకమూలసణ్ఠానేనాతి ఖేళపటిగ్గహపాదసణ్ఠానేన. గిలానస్సాపీతి పిసద్దో అగిలానస్స పగేవాతి దస్సేతి.
౨౪౪. దన్తేతి మకరదన్తే. అకతం మల్లకం అకతమల్లకం. కపాలఖణ్డం వాతి వాసద్దో సముచ్చయత్థో. కాసఫుల్లవిరహితత్తా వత్థవట్టి ఉక్కాసికా నామ. నత్థి కాసం ఫుల్లమేతిస్సాతి ఉక్కాసా, సా ఏవ ఉక్కాసికా. యస్స కస్సచీతి గిలానాగిలానస్స వా జరాదుబ్బలతరుణబలవస్స వా. పిట్ఠిన్తి పిట్ఠియం, అయమేవ వా పాఠో. పాణితలస్స పుథుట్ఠానం పుథుపాణి, తేన కతం పుథుపాణికం, హత్థపరికమ్మం, తేన వుత్తం ‘‘హత్థపరికమ్మం వుచ్చతీ’’తి. సబ్బేసన్తి న్హాయన్తానం వా అన్హాయన్తానం వా సబ్బేసం.
౨౪౫. కణ్ణతోతి కణ్ణచ్ఛిద్దతో. ముత్తోలమ్బకాదివల్లిసదిసత్తా వల్లికా నామ. పలమ్బకసుత్తన్తి పరిముఞ్చిత్వా లమ్బియతి అనేనాతి పలమ్బకం, తమేవ సుత్తం పలమ్బకసుత్తం. వలయన్తి నియురం.
౨౪౬. ద్వీహి మాసేహి నియుత్తం దుమాసికం. ద్వే అఙ్గులాని ఏతస్సాతి దువఙ్గులం, కేసో. ఉభయేనపీతి దుమాసికదువఙ్గులసఙ్ఖాతేన ఉభయేనపి. అయమ్పి ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదోవ వుత్తోతి యోజనా. తతోతి దుమాసికదువఙ్గులతో.
ఓసణ్ఠేన్తీతి ఏత్థ ఓలిఖిత్వా సమం పతిట్ఠాపేన్తీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఓలిఖిత్వా సన్నిసీదాపేన్తీ’’తి. దన్తమయాదీసూతి ఆదిసద్దేన అట్ఠిమయాదయో సఙ్గణ్హాతి. హత్థఫణేనాతి హత్థసఙ్ఖాతేన ఫణేన. చిక్ఖల్లేనాతి చిక్ఖల్లసదిసేన నియ్యాసేన. ఉదకతేలేనాతి ఏత్థ ఉదకఞ్చ తేలఞ్చాతి చ ఉదకసఙ్ఖాతేన తేలేనాతి చ అత్థం నివత్తేన్తో ఆహ ‘‘ఉదకమిస్సకేన తేలేనా’’తి. ఇమినా ఉదకేన మిస్సకం తేలం ఉదకతేలన్తి వచనత్థం దస్సేతి. ఉట్ఠలోమేతి ఉట్ఠితలోమే. హత్థం తేమేత్వాతి హత్థం ఉదకతేలేన తేమేత్వా. ఉణ్హాభితత్తరజోకిణ్ణసిరానమ్పీతి ఉణ్హేన అభితత్తో చ రజేహి ఓకిణ్ణసిరో చ ఉణ్హాభితత్తరజోకిణ్ణసిరా, అథ వా ఉణ్హేన అభితత్తో సిరో ఏతేసన్తి ఉణ్హాభితత్తసిరా, రజేహి ఓకిణ్ణో సిరో ఏతేసన్తి రజోకిణ్ణసిరా, ఉణ్హాభితత్తసిరా చ రజోకిణ్ణసిరా చ ఉణ్హాభితత్తరజోకిణ్ణసిరా, పుబ్బపదే ఉత్తరపదలోపో, తేసమ్పి. అల్లహత్థేనాతి అద్దహత్థేన, అయమేవ వా పాఠో.
౨౪౭. యేసు కంసపత్తాదీసు ముఖనిమిత్తం పఞ్ఞాయతి, సబ్బాని తాని కంసపత్తాదీనిపీతి యోజనా. యత్థ కత్థచీతి యస్మిం కస్మించి ఆదాసే వా ఉదకపత్తే వాతి సమ్బన్ధో. సఞ్ఛవి ను ఖోతి సఞ్జాతా ఛవి ను ఖో, అహం జిణ్ణో అమ్హి ను ఖో, నోతి యోజనా.
ముఖం ఆలిమ్పన్తీతి ఏత్థ కేహి ఆలిమ్పన్తీతి ఆహ ‘‘విప్పసన్నఛవిరాగకరేహి ముఖలేపనేహీ’’తి. ‘‘మనోసిలాయా’’తి ఇమినా మనోసిలా ఏవ మనోసిలికాతి దస్సేతి. తానీతి లఞ్ఛనాని. హరితాలాదీహిపీతి పిసద్దేన న కేవలం మనోసిలికాయ ఏవ, అథ ఖో హరితాలాదీహిపీతి దస్సేతి.
౨౪౮. న భిక్ఖవే నచ్చం వాతిఆదీసు ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. నిచ్చాపేన్తస్స వాతి పరేహి నచ్చాపేన్తస్స వా. సాధుగీతన్తి సున్దరం అనిచ్చతాదిపటిసంయుత్తం గీతం, సజ్జనానం వా. దన్తగీతమ్పి న వట్టతీతి సమ్బన్ధో. యన్తి గీతం. పుబ్బభాగేతి గాయనతో పుబ్బభాగే. గాయాపేన్తస్సాపీతి పరేహి వా గాయాపేన్తస్సాపి. యం పనాతి కిరియాపరామసనం. యం పహరతి, తత్థ పహరణే అనాపత్తీతి యోజనా. సబ్బన్తి అఖిలం నచ్చగీతవాదితం. పస్సతోతి పస్సన్తస్స చ సుణన్తస్స చ. సవనమ్పి హి ఏకసేసేన వా సామఞ్ఞనిద్దేసేన వా పస్సనేనేవ సఙ్గహితం. విహారతోతి అనచ్చఅగీతఅవాదితట్ఠానవిహారతో. విహారన్తి నచ్చగీతవాదితట్ఠానవిహారం. అసనసాలాయాతి గామే ఠితాయ అసనసాలాయ.
౨౪౯. సరకిరియన్తి సరస్స కిరియం. ఇమినా సరకుత్తిన్తి ఏత్థ సరస్స కరణం సరకుత్తీతి వచనత్థం దస్సేతి. అలద్ధం సమాధిన్తి సమ్బన్ధో. పచ్ఛిమా జనతాతి ఏత్థ సమూహిం అవయవం వినా సమూహస్స అవయవినో అభావా తాపచ్చయో స్వత్థోపి హోతీతి ఆహ ‘‘పచ్ఛిమో జనో’’తి. తం తం వత్తన్తి సుత్తన్తవత్తాదిం తం తం వత్తం. అక్ఖరాని వినాసేత్వాతి అఞ్ఞథా వత్తబ్బాని అక్ఖరాని అఞ్ఞథా వదనేన చ దీఘాదీని రస్సాదివదనేన చ వినాసేత్వా. ధమ్మే పనాతి ఏత్థ సద్దో పన విసేసజోతకో. గీతతో విసేసోవ వేదితబ్బోతి హి అత్థో. సుత్తన్తవత్తన్తి సుత్తన్తస్స ఉచ్చారణం వత్తం. ఏసేవ నయో ‘‘జాతకవత్తం గాథావత్త’’న్తి ఏత్థాపి. తన్తి వత్తం. యది పన తం వినాసేత్వా అతిదీఘం కాతుం న వట్టతి, ఏవం సతి యథా సుత్తన్తవత్తాదీని హోన్తి, తథా కథం దస్సేతబ్బానీతి ఆహ ‘‘చతురస్సేన వత్తేనా’’తిఆది. తత్థ చతురస్సేన వత్తేనాతి పరిపుణ్ణేన ఉచ్చారణవత్తేన. పరిమణ్డలానీతి సమన్తతో మణ్డలాని బిమ్బాని పుణ్ణానీతి అత్థో. ‘‘సరేన భణిత’’న్తి ఇమినా సరభఞ్ఞన్తి ఏత్థ సరేన భణితబ్బన్తి సరభఞ్ఞన్తి వచనత్థం దస్సేతి. సరభఞ్ఞే కిర అత్థీతి సమ్బన్ధో. తరఙ్గవత్థాదీనం ఉచ్చారణవిధానాని (వజిర. టీ. చూళవగ్గ ౨౪౯; సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౨౪౯; వి. వి. టీ. చూళవగ్గ ౨.౨౪౮-౯) ఏతరహి నత్థి. ద్వత్తింసవత్తానీతి చ సఙ్ఖ్యామత్తమేవ అత్థి, న సఙ్ఖ్యేయ్యం. తస్మా టీకాసు (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౨౪౯; వజిర. టీ. చూళవగ్గ. ౨౪౯) ‘‘తరఙ్గవత్తాదీనం ఉచ్చారణవిధానాని నట్ఠపయోగానీ’’తి వుత్తం. అత్థీతి సంవిజ్జన్తి. అయఞ్హి అత్థిసద్దో నిపాతో. తేసూతి ద్వత్తింసవత్తేసు. యన్తి వత్తం. ఉచ్చారణవిధానాని నట్ఠపయోగానిపి తేసం సబ్బేసం సామఞ్ఞలక్ఖణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సబ్బేస’’న్తిఆది. తత్థ సబ్బేసన్తి ద్వత్తింసవత్తానం, లక్ఖణన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘అవినాసేత్వా’’తి వత్వా తమేవత్థం పాకటం కరోన్తో ఆహ ‘‘వికారం అకత్వా’’తి. తత్థ వికారకరణం నామ యత్తకాహి మత్తాహి అక్ఖరం పరిపుణ్ణం హోతి, తతో అధికమత్తాయుత్తం కత్వా కథనం, తథా అకత్వా సమణసారుప్పేన చతురస్సేన నయేన పవత్తనంయేవ లక్ఖణన్తి అత్థో.
బాహిరలోమిం ఉణ్ణిన్తి ఏత్థ ‘‘బాహిరలోమి’’న్తి పదం భావనపుంసకన్తి ఆహ ‘‘ఉణ్ణలోమాని బహి కత్వా’’తి. ‘‘ఉణ్ణపావార’’న్తి ఇమినా ఉణ్ణీతి ఏత్థ ఉత్తరపదలోపం దస్సేతి. అథ వా పావారపదేన ఉణ్ణా ఏతస్స అత్థీతి ఉణ్ణీతి కత్వా తద్ధితపచ్చయస్స సరూపం దస్సేతి. ‘‘తథా ధారేన్తస్స దుక్కట’’న్తి వచనస్స అత్థాపత్తినయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘లోమాని అన్తో కత్వా పారుపితుం వట్టతీ’’తి.
౨౫౧. అఙ్గజాతం ఛిన్దన్తస్సేవాతి అఙ్గజాతమేవ ఛిన్దన్తస్సాతి యోజనా. అథ వా అఙ్గజాతం ఛిన్దన్తస్స థుల్లచ్చయమేవాతి యోజనా. అహికీటదట్ఠాదీసు నిమిత్తభూతేసు ఛిన్దన్తస్సాతి యోజనా.
౨౫౨. ఉప్పన్నా హోతీతి పటిలాభవసేన ఉప్పన్నా హోతి. ఉప్పన్నభావం పాకటం కరోన్తో ఆహ ‘‘సో’’తిఆది. తత్థ సోతి రాజగహకో సేట్ఠి, కీళతీతి సమ్బన్ధో. తస్సాతి సేట్ఠిస్స. ఇదం పదం ‘‘జాలే’’తి పదే సామ్యత్థఛట్ఠీ, ‘‘ఉప్పన్నా హోతీ’’తి పదే సమ్పదానం. తన్తి చన్దనగణ్ఠిం. అస్సాతి సేట్ఠిస్స. ఇదం పదం ‘‘పురిసా’’తి పదే సామ్యత్థఛట్ఠీ, ‘‘అదంసూ’’తి పదే సమ్పదానం. వికుబ్బనిద్ధీతి వివిధం, వికారం వా కుబ్బనవసేన పవత్తా ఇద్ధి (పటి. మ. ౩.౧౨-౧౬; విసుద్ధి. ౨.౩౬౯-౩౭౩). అధిట్ఠానిద్ధీతి అధిట్ఠానవసేన పవత్తా ఇద్ధి (పటి. మ. ౩.౧౨-౧౬; విసుద్ధి. ౨.౩౬౯-౩౭౩).
గిహీ ఉపనామేన్తీతి సమ్బన్ధో. బ్యఞ్జనం కత్వాతి బ్యఞ్జనం పక్ఖిపనం కత్వా. తన్తి సువణ్ణతట్టికాదిం. ఆమసితుమ్పీతి పిసద్దో పగేవ పటిగ్గణ్హితున్తి దస్సేతి. సఙ్ఘికపరిభోగేన వాతి వాసద్దో పనసద్దత్థో. సఙ్ఘికపరిభోగేన పనాతి హి అత్థో. గిహివికటాని వాతి వాసద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. గిహివికటాని భాజనానిపి వట్టన్తీతి హి అత్థో. కంసలోహవట్టలోహానం సభాగత్తా వుత్తం ‘‘కంస…పే… సఙ్గహితో’’తి.
౨౫౩. ‘‘లిఖితు’’న్తి ఏతం వుత్తన్తి యోజనా. పకతిమణ్డలన్తి ఏత్థ కిం మకరదన్తమత్తమ్పి అచ్ఛిన్నమణ్డలన్తి ఆహ ‘‘మకరదన్తచ్ఛిన్నకమణ్డలమేవా’’తి.
౨౫౪. పహరిత్వాతి ఆవట్టనతో అఞ్ఞమఞ్ఞం పహరిత్వా. తయో పత్తే ఉపరుపరి ఠపేతుం వట్టతీతి సమ్బన్ధో. భూమిఆధారకో నామ భూమియా ఆసన్నో దన్తాదీహి కతో వలయాధారకో. దారుఆధారకో నామ ఏకదారునా కతో ఆధారకో. దణ్డాధారకో నామ చతుదణ్డతో పట్ఠాయ బహూహి దణ్డేహి కతో ఆధారకో. తత్థాతి భమకోటిసదిసదారు ఆధారకతిదణ్డకాధారేసు. గహేత్వా ఏవాతి పత్తం గహేత్వా ఏవ, ఏకమేవ ఠపేతబ్బం ఇతి వుత్తన్తి యోజనా.
తత్థేవాతి మిడ్ఢన్తేయేవ. విత్థిణ్ణాయాతి విత్థారాయ. బాహిరపస్సేతి కుట్టస్స బాహిరపస్సే. కతాయాతి కుట్టస్స థిరభావత్థం కతాయ. ఏత్థాతి పరిభణ్డన్తే.
యం వత్థం పత్థరిత్వా పత్తో ఠపియతీతి వత్థం చోళకం నామాతి యోజనా. తస్మిం పనాతి చోళకే పన. యత్థాతి యస్సం వాలికాయం. న దుస్సతీతి పత్తో న దుస్సతి. పత్తమాళకన్తి పత్తస్స ఠపనత్థాయ కతం అట్టం. భణ్డకుక్ఖళికాతి పత్తాదిభణ్డకానం పక్ఖిపనా ఉక్ఖళికా. యత్థ కత్థచీతి భిత్తిఖీలాదికే యస్మిం కస్మించి. లగ్గేన్తస్సాతి పత్తం థవికాయ లగ్గేన్తస్స. నిసీదనసయనత్థం వా కతం హోతూతి యోజనా. అఞ్ఞేనాతి పత్తతో అఞ్ఞేన. అట్టకఛన్నేనాతి అట్టపతిరూపేన, అట్టకసదిసేనాతి అత్థో. తత్థాతి అట్టకఛన్నేన ఠపితే మఞ్చపీఠే. అంసే బద్ధియతి అనేనాతి అంసబద్ధో, సోయేవ అంసబద్ధకో, తేన లగ్గేత్వాతి సమ్బన్ధో. ఛత్తే ఠపేతుం న వట్టతీతి సమ్బన్ధో. భత్తేన పూరో భత్తపూరో, పత్తో. బన్ధిత్వా ఠపితే ఛత్తే వా అట్టకం కత్వా ఠపితే ఛత్తే వాతి యోజనా. యో కోచి భత్తపూరోపి తుచ్ఛపత్తోపీతి సమ్బన్ధో.
౨౫౫. యస్సాతి భిక్ఖునో. హత్థే పత్తో అత్థి, సో ఏవ భిక్ఖు పత్తహత్థో న హోతి, అపిచ ఖో పన హత్థే వా పిట్ఠిపాదే వా యత్థ కత్థచి సరీరావయవే పత్తస్మిం సతీతి యోజనా. ఏసేవ నయో అనన్తరవాక్యేపి. ఇమేహి వాక్యేహి ‘‘పత్తహత్థో’’తి చ ‘‘కవాటం పణామేతు’’న్తి చ ఉపలక్ఖణమత్తమేవాతి దస్సేతి. సూచిం వా అవాపురితున్తి సమ్బన్ధో. కుఞ్చికాయ వాతి వాసద్దో ‘‘సరీరావయవేనా’’తి పదం అపేక్ఖతి.
లాబుకటాహన్తి లమ్బతీతి లాబు, లాబుయా కటాహం లాబుకటాహం. ‘‘తావకాలిక’’న్తి ఇమినా ఏకవారమేవ తేన ఆమిసం గహేత్వా పరిభుఞ్జిత్వా ఛడ్డేతబ్బన్తి దస్సేతి. ఘటికపాలన్తి భాజనకపాలం. అభుం మేతి అవడ్ఢి మయ్హం, ఉప్పజ్జిత్థాతి అత్థో. ‘‘అభు మే’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౪౯; మ. ని. టీ. ౨.౧౪౯) వత్తబ్బే నిగ్గహితాగమవసేన ఏవం వుత్తం. ఉత్రాసవచనన్తి ఉత్రాసేన వచనకారణం పదం. దిన్నకమేవాతి పరేహి దిన్నకమేవ ఆమిసన్తి సమ్బన్ధో.
చమ్బేత్వాతి ముఖేన చమ్బేత్వా. అపవిద్ధామిసానీతి ఛడ్డితాని ఆమిసాని. ఏతేసూతి చలకాదీసు. అనుచ్ఛిట్ఠం సుద్ధపత్తన్తి నత్థి ఉచ్ఛిట్ఠో ఏత్థాతి అనుచ్ఛిట్ఠో, సుద్ధపత్తో, తం. ఉచ్ఛిట్ఠహత్థేనాతి ఉచ్ఛిట్ఠో ఏత్థ అత్థీతి ఉచ్ఛిట్ఠో, సోయేవ హత్థో ఉచ్ఛిట్ఠహత్థో, తేన. వామహత్థేన ఆసిఞ్చిత్వాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి సుద్ధపత్తే. ఏత్తావతాపీతి ఏత్తకేన ఏకఉదకగేణ్డుసగహణమత్తేనాపి. సోతి సుద్ధపత్తో. హత్థం పనాతి ఉచ్ఛిట్ఠహత్థమ్పి. పనసద్దో హేత్థ సమ్పిణ్డనత్థో. యం అట్ఠిం వా యం చలకం వాతి యోజనా. తత్థాతి మచ్ఛమంసఫలాదీసు. తన్తి అట్ఠిచలకం. యం పనాతి అట్ఠిచలకాదిం పన, పటిఖాదితుకామోతి సమ్బన్ధో, పున ఖాదితుకామోతి అత్థో. తత్థేవాతి పత్తే ఏవ. కత్వాతి ఠపనం కత్వా. యం కిఞ్చి అట్ఠికణ్టకాదిన్తి సమ్బన్ధో.
౨౫౬. సత్థకవేఠనకన్తి సత్థకస్స వేఠనకరణం. పిప్ఫలికం వా దణ్డసత్థకం నామాతి యోజనా. పిప్ఫాలేతి ఏతాయాతి పిప్ఫలి, సాయేవ పిప్ఫలికం. అఞ్ఞమ్పీతి పిప్ఫలికతో అఞ్ఞమ్పి. యంకిఞ్చి దణ్డం యోజేత్వా కతసత్థకం వా దణ్డసత్థకం నామాతి యోజనా. ఇమినా దణ్డేన యోజితం సత్థకం దణ్డసత్థకన్తి వచనత్థం దస్సేతి.
మలగ్గహితాతి అయమలగ్గహితా. కిణ్ణేనాతి మదిరాదిబీజేన కిణ్ణేన. తేనాతి పాసాణచుణ్ణసఙ్ఖాతేన సరితకేన. మక్ఖేతున్తి సూచిం మక్ఖేతుం. మక్ఖితమధుసిత్థకం తం సరితకం పరిభిజ్జతీతి యోజనా. మధుసిత్థకపిలోతికన్తి మధుసిత్థకేన మక్ఖితం పిలోతికం. తత్థాతి నిస్సేణియం. యాయ రజ్జుయా కథినే బన్ధన్తి, సా రజ్జు కథినరజ్జు నామాతి యోజనా. తత్థాతి దీఘస్స భిక్ఖునో పమాణేన కతే కథినే. దణ్డకేతి కథినదణ్డకమ్హి. తస్సాతి దీఘస్స భిక్ఖునో పమాణేన కతస్స కథినస్స. ఇతరస్స భిక్ఖునోతి దీఘభిక్ఖుతో ఇతరస్స రస్సభిక్ఖునో.
దణ్డకథినపమాణేన కతస్స కటసారకస్సాతి యోజనా. ‘‘దుగుణకరణ’’న్తి ఇమినా పిదలకన్తి దుగుణకరణసఙ్ఖాతస్స కిరియావిసేసస్స నామన్తి దస్సేతి. వినన్ధనరజ్జున్తి విసేసేన నహియతి బన్ధియతి ఏతాయాతి వినన్ధనా, సాయేవ రజ్జు వినన్ధనరజ్జు, తమేవత్థం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘వినన్ధితుం రజ్జు’’న్తి. వినన్ధనసుత్తకన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తేన సుత్తకేనాతి వినన్ధనసుత్తకేన. తత్థాతి ఖుద్దకనిస్సేణియం కాచి సుత్తన్తరికాయోతి సమ్బన్ధో. పమాణసఞ్ఞాకరణన్తి సుత్తన్తరికపమాణస్స సఞ్ఞాకరణం. కాళసుత్తేన సఞ్ఞాకరణం వియ హలిద్దిసుత్తేన సఞ్ఞాకరణన్తి యోజనా. అఙ్గులియా పటిగ్గణ్హన్తీతి ఏత్థ ‘‘పటిగ్గణ్హన్తీ’’తి పదస్స ‘‘అఙ్గులియా’’తి కరణస్సేవ వుత్తత్తా కమ్మస్స అవుత్తత్తా తస్స కమ్మం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘సూచిముఖ’’న్తి. అఙ్గులికోసకన్తి అఙ్గులికఞ్చుకం.
౨౫౭. పాతిచఙ్కోటకాదిన్తి ఏత్థ పాతి నామ పటిగ్గహసణ్ఠానేన కతో సూచిఆదిభణ్డట్ఠపనో భాజనవిసేసో. ఆకిరిత్వాతి పక్ఖిపిత్వా. ఓధునిత్వాతి పప్ఫోటేత్వా. ఘనదణ్డకన్తి నిరన్తరదణ్డకం. అన్తోకత్వాతి కథినస్స అన్తోకత్వా.
౨౫౮. వినన్ధిత్వాతి చోళకేన వినన్ధిత్వా.
౨౫౯. అపరిస్సావనకస్సేవ భిక్ఖునోతి యోజనా. యో పన యాచతీతి సమ్బన్ధో. మజ్ఝేదణ్డకేతి దణ్డకస్స మజ్ఝే. ఉదకన్తి అకప్పియఉదకం. తన్తి ఉదకం. యన్తి పరిస్సావనం. ఉదకం పరిసుద్ధం హుత్వా సవతి గచ్ఛతి పవత్తతి అనేనాతి పరిస్సావనం. యం ఉదకే ఓత్థరిత్వా ఘటేన ఉదకం గణ్హన్తి, తం ఓత్థరకం నామాతి యోజనా. తమేవత్థం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘తం హీ’’తిఆది. తన్తి పరిస్సావనం, బన్ధిత్వాతి సమ్బన్ధో. తేసూతి చతూసు ఖాణుకేసు. సబ్బపరియన్తేతి సబ్బపరిస్సావనస్స పరియన్తే మోచేత్వాతి సమ్బన్ధో. ఓత్థరిత్వాతి ఓగాహేత్వా. చీవరకుటికాతి చీవరేన కతా కుటికా, సా మకసానం పరిత్తాణత్థం కతత్తా మకసకుటికాతి వుచ్చతి.
౨౬౦. సేమ్హాదిదోసుస్సన్నకాయాతి సేమ్హాదిదోసేహి ఉస్సన్నకాయా. అగ్గళత్థమ్భోతి కవాటత్థమ్భో. యత్థాతి అగ్గళత్థమ్భే. తత్థాతి ద్వారబాహాయ. తత్థాతి అగ్గళపాసకే. ధూమో నిక్ఖమతి ఏతేనాతి ధూమనేత్తో, ఛిద్దో. తేన వుత్తం ‘‘ధూమనిక్ఖమనఛిద్ద’’న్తి. ‘‘గన్ధేహీ’’తి ఇమినా ‘‘వాసేతు’’న్తి పదస్స కరణం దస్సేతి. ‘‘ఉదకట్ఠపనట్ఠాన’’న్తి ఇమినా ఉదకట్ఠానన్తి ఏత్థ ఉదకస్స ఠపనం ఠానం ఉదకట్ఠానన్తి మజ్ఝేపదలోపసమాసం దస్సేతి. తత్థాతి ఉదకట్ఠానే. కోట్ఠకోతి ఏత్థ న యత్థ కత్థచి, యస్స కస్సచి వా కోట్ఠకో హోతి, అపి చ ఖో పన ద్వారే ఏవ, ద్వారస్సేవ వా కోట్ఠకోతి ఆహ ‘‘ద్వారకోట్ఠకో’’తి.
౨౬౧. పరికమ్మన్తి పిట్ఠిఆదిపరికమ్మం. పటిచ్ఛాదియతి ఇమాయాతి పటిచ్ఛాది, వత్థమేవ పటిచ్ఛాది వత్థపటిచ్ఛాది. ఉదకం న హోతీతి ఏత్థ పానోదకం నివత్తేన్తో ఆహ ‘‘న్హానోదకం న హోతీ’’తి.
౨౬౨. పణ్ణికానం తులం వియ ఉదకఉబ్బాహనకతులన్తి యోజనా. దీఘవరత్తాదీహీతిఆదిసద్దేన రజ్జు ఆదయో సఙ్గణ్హాతి. అరహత్థఘటియన్తం నామ చక్కసణ్ఠానం అనేకారం అరే అరే ఘటాని బన్ధిత్వా ఏకేన వా ద్వీహి వా పరిబ్భమియమానం యన్తం. అరసఙ్ఖాతేసు హత్థేసు ఘటా బన్ధితబ్బా ఏత్థాతి అరహత్థఘటి, తమేవ యన్తం అరహత్థఘటియన్తం. చమ్మభాజనన్తి చమ్మమయం భాజనం. అపరిక్ఖిత్తా హోతీతి చన్దనికా అపాకారా హోతి. ఉదకపుఞ్జనం వట్టతీతి సమ్బన్ధో. తస్మిన్తి ఉదకపుఞ్జనే. ‘‘ఉదకపుఞ్జనీ’’తిపి పాఠో. ఏవం సతి తాయ ఉదకపుఞ్జనియాతి అత్థో. పచ్చుద్ధరితున్తి అపనేతుం.
౨౬౩. ఆ సమన్తతో విద్ధం పక్ఖపాసకమేత్థాతి ఆవిద్ధపక్ఖపాసకం. మణ్డలేతి కణ్ణికమణ్డలమ్హి. కతం కూటఞ్చ ఛదనఞ్చ ఏత్థాతి కతకూటచ్ఛదనం, జన్తాఘరం, తస్స. ఏతన్తి ‘‘నిల్లేఖజన్తాఘర’’న్తి ఏతం నామం. ‘‘చత్తారో మాసే’’తి ఇమినా ‘‘చతుమాస’’న్తి దిగుసమాసస్స వాక్యం దస్సేతి.
౨౬౪. నమతకన్తి ఏత్థ హేట్ఠా వుత్తనమతకతో (చూళవ. అట్ఠ. ౨౫౬) విసేసం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏళకలోమేహీ’’తిఆది. అవాయిమన్తి వాయిత్వా న కతం. చమ్మఖణ్డపరిహారేనాతి చమ్మఖణ్డం వియ అధిట్ఠానవికప్పనఅపనయనేన, పరిభుఞ్జితబ్బన్తి అత్థో. పేళాయాతి అట్ఠంసాదిఆకారేన కతాయ మఞ్జూసాయ. ఏతన్తి ‘‘ఆసిత్తకూపధాన’’న్తి ఏతం నామం. దారుమయాపీతి పిసద్దో న తమ్బలోహరజతమయా ఏవాతి దస్సేతి. ఏత్థేవాతి మళోరికాయమేవ. ఆధారకసఙ్ఖేపగమనతోతి ఆధారకే సఙ్ఖేపం గమనతో. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. పుబ్బే పత్తరక్ఖనత్థం ఆధారకో అనుఞ్ఞాతో, ఇదాని భుఞ్జనత్థన్తి దట్ఠబ్బం. ఏకో భిక్ఖు గచ్ఛతీతి సమ్బన్ధో. సేసకన్తి గహేతబ్బఫలపూవేహి సేసకం. తస్మిం ఖణేతి తస్మిం భుఞ్జనక్ఖణే.
౨౬౫. ఏకేకేనపి అఙ్గేనాతి పిసద్దో సమ్భావనత్థో, తతో పన అధికేహి అఙ్గేహి పగేవాతి హి అత్థో. సమన్నాగతస్స ఉపాసకస్స నిక్కుజ్జితున్తి సమ్బన్ధో. తస్సాతి ఉపాసకస్స. న గహేతబ్బోతి సఙ్ఘేన న గహేతబ్బో. అసుకస్స ఉపాసకస్సాతి సమ్బన్ధో. ఉక్కుజ్జనకాలేతి పత్తస్స ఉక్కుజ్జనకాలే. యాచాపేత్వాతి పత్తనికుజ్జితేన ఉపాసకేన యాచాపేత్వా. హత్థపాసన్తి సఙ్ఘస్స హత్థపాసం.
౨౬౮. పురక్ఖత్వాతి ఏత్థ పురసద్దస్స అగ్గత్థభావఞ్చ కరసద్దస్స ఖాదేసభావఞ్చ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అగ్గతో కత్వా’’తి. సోతి బోధిరాజకుమారో, సన్థరీతి సమ్బన్ధో. లచ్ఛామీతి లభిస్సామి, ఏస బోధిరాజకుమారో పుత్తలాభాయ అభబ్బోతి యోజనా. అక్కమనే దోసం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యదీ’’తిఆది. పచ్ఛాతి అక్కమనతో పచ్ఛా. అయన్తి భగవా. ఇదన్తి కారణం. తావాతి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తితో, సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా వా పఠమం. పరిభవతోతి గిహీనం పరిభవతో.
మఙ్గలత్థాయాతి అరోగాదికస్స మఙ్గలస్స అత్థాయ. ధోతపాదకన్తి ఏత్థ ధోతేహి పాదేహి అక్కమనట్ఠానే అత్థరితం ధోతపాదకన్తి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ధోతపాదకం నామా’’తిఆది. తత్థ ‘‘పచ్చత్థరణం అత్థత’’న్తి ఇమినా ‘‘ధోతపాదక’’న్తి ఏత్థ ణికపచ్చయస్స అత్థరితత్థే పవత్తభావం దస్సేతి.
౨౬౯. పదుమకణ్ణికాకారన్తి పదుమకణ్ణికసణ్ఠానం. కతం పాదఘంసనం కతకం నామాతి యోజనా. తన్తి కతకం, పటిక్ఖిత్తమేవాతి సమ్బన్ధో. పోత్థకేసు తంసద్దో గలితోతి దట్ఠబ్బో. బాహుల్లికానుయోగత్తాతి పచ్చయబహులభావాయ అనుయోగత్తా. పాసాణఫేణకోపీతి పాసాణఅబ్బుదమ్పి. బీజనీతి చతురస్సబీజనీ. తన్తి విధూపనం, కతం హోతూతి సమ్బన్ధో. ఇధాపి తంసద్దో గలితో. వేళుదన్తవిలీవేహి వా మోరపిఞ్ఛేహి వా చమ్మవికతీహి వా కతం హోతూతి యోజనా. సబ్బం విధూపనన్తి సమ్బన్ధో. పాళియం తాలవణ్టన్తి సహ వణ్టేన కతం తాలం తాలవణ్టం, తాలసద్దేన తంమయా మణ్డలబీజనీ గహేతబ్బా వికారీవికారభావేన సమ్బన్ధత్తా. మకసబీజనీతి మకసానం పలాయనకబీజనీ, దన్తమయవిసాణమయదణ్డకాపి మకసబీజనీ వట్టతీతి యోజనా. ‘‘వాకమయబీజనియా’’తి పదం ‘‘సఙ్గహితా’’తి పదే ఆధారో, కరణం వా.
౨౭౦. యస్సాతి భిక్ఖుస్స చక్ఖుం వా దుబ్బలం హోతీతి యోజనా. అఞ్ఞోతి కాయడాహాదీహి ఆబాధేహి అఞ్ఞో, కోచి ఆబాధో వా ఉప్పజ్జతీతి యోజనా. ‘‘వస్సే పనా’’తి పదం ‘‘చీవరగుత్తత్థ’’న్తి పదే ఏవ సమ్బన్ధితబ్బం. చీవరగుత్తత్థన్తి చీవరస్స వస్సతేమనతో గుత్తత్థం, వాళమిగచోరభయేసు సన్తేసూతి సమ్బన్ధో. తాలపణ్ణాదినా ఏకేన పణ్ణేన కతం ఛత్తం ఏకపణ్ణచ్ఛత్తం. సబ్బత్థేవాతి సబ్బేసు ఏవ గామారఞ్ఞేసు.
‘‘అసి అస్సా’’తి ఇమినా అసిస్సాతి పదస్స అనవకాసవిధిం దస్సేతి. అసీతి ఖగ్గో. అస్సాతి చోరస్స, అసీతి సమ్బన్ధో. విజ్జోతలతీతి ఏత్థ అలపచ్చయో రూపసిద్ధిమత్తోవాతి ఆహ ‘‘విజ్జోతతీ’’తి. ‘‘చతుహత్థోయేవా’’తి ఇమినా పమాణయుత్తోతి పదస్స అత్థం దస్సేతి. తతోతి చతుహత్థతో. సబ్బేసన్తి గిలానాగిలానానం. ‘‘సక్కా పనా’’తి పదం ‘‘న వట్టతీ’’తి పదే కత్తా, ‘‘దాతబ్బా’’తి పదే కమ్మం. సమ్మన్నిత్వావ దాతబ్బా, న వినా సమ్ముతియాతి అధిప్పాయో.
౨౭౩. ఆగతన్తి ఉదరియతో నిక్ఖమిత్వా ఆగతం. ఉగ్గారన్తి గలతో ఉగ్గారం భోజనన్తి సమ్బన్ధో. సన్ధారేత్వాతి పతిట్ఠాపేత్వా. అసన్ధారితమేవ హుత్వాతి సమ్బన్ధో.
యన్తి ఖాదనీయభోజనీయం, పతితన్తి సమ్బన్ధో. తన్తి ఖాదనీయభోజనీయం, గహేత్వా పరిభుఞ్జితున్తి సమ్బన్ధో. ఇదన్తి వచనం.
౨౭౪. కుబ్బం కరిస్సామీతి ఏత్థ కరియతి ఉచ్చారియతీతి కుబ్బన్తి వుత్తే సద్దోతి ఆహ ‘‘సద్దం కరిస్సామీ’’తి. సద్దన్తి ‘‘అయం మం భిక్ఖు విప్పకరోతీ’’తి ఉచ్చాసద్దం. నఖాదీహీతిఆదిసద్దేన ముఖకుట్టే సఙ్గణ్హాతి. అనురక్ఖనత్థన్తి అనుదయేన పాలనత్థం. నఖచ్ఛేదనన్తి నఖం ఛిన్దతి అనేనాతి నఖచ్ఛేదనం, సత్థకాది. వీసతిమట్ఠన్తి ఏత్థ వీసతియా నఖానం మట్ఠం వీసతిమట్ఠన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వీసతిపి నఖే’’తిఆది. లిఖితమట్ఠేతి లిఖితే హుత్వా మట్ఠే. కారాపేన్తీతి నహాపితే కారాపేన్తి. నఖతోతి నఖతో వా నఖన్తరతో వా. అపకడ్ఢితున్తి కడ్ఢిత్వా అపనేతుం.
౨౭౫. ఖురకోసకన్తి ఖురస్స ఠపనకం. కత్తరియాతి కన్తియతి ఛిన్దియతి ఇమాయాతి కత్తరి, అయోమయో ఏకో ఉపకరణవిసేసో, తాయ. ‘‘ఛేదాపేన్తీ’’తి ఇమినా కప్పాపేన్తీతి ఏత్థ కప్పసద్దస్స విధ్యత్థం అధిప్పాయేన దస్సేతి. మస్సుం వడ్ఢాపేన్తీతి ఏత్థ మస్సుం వడ్ఢేత్వా రుహాపేన్తీతి అత్థం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘మస్సుం దీఘం కారాపేన్తీ’’తి. ఏళకమస్సూతి ఏళకస్స వియ మస్సూతి ఏళకమస్సు. ‘‘గోలోమిక’’న్తి వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘చతుకోణ’’న్తి ఇమినా చతురస్సన్తి ఏత్థ అంససద్దో కోణత్థోతి దస్సేతి. చతురస్సన్తి ఏత్థ హి ‘‘చతురంస’’న్తి వత్తబ్బే నిగ్గహితస్స లోపం కత్వా పరస్స సకారస్స ద్వేభావం కత్వా ‘‘చతురస్స’’న్తి వుత్తం. లోమసంహరణన్తి లోమానం అపనయనం. లోమరాజిట్ఠపనన్తి లోమలేఖాఠపనం. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు, మస్సుకప్పనాదీసూతి సమ్బన్ధో. గణ్డవణరుధిఆబాధపచ్చయాతి గణ్డో చ వణో చ రుధి చ గణ్డవణరుధయో, తేయేవ ఆబాధా గణ్డవణరుధిఆబాధా, తేసం పచ్చయా. వణోతి మహన్తో వణో. రుధీతి ఖుద్దకో వణో. సక్ఖరాదీహీతి సక్ఖరమధుసిత్థకేహి. సణ్డాసోతి సుట్ఠు లోమం డంసతీతి సణ్డాసో. యన్తి లోమం, ఠితన్తి సమ్బన్ధో. కత్థ ఠితన్తి ఆహ ‘‘భముకాయ వా’’తిఆది. కిం హుత్వా ఠితన్తి ఆహ – ‘‘ఉగ్గన్త్వా విభచ్ఛం ఠిత’’న్తి, విభచ్ఛం హుత్వా ఠితన్తి యోజనా. విసేసేన సోభణం భక్ఖతీతి విభచ్ఛో, అసోభణో. ‘‘విగచ్ఛ’’న్తిపి పాఠో, విరూపం గచ్ఛతి, గమయతీతి వా విగచ్ఛో. తత్థ పురిమపాఠోయేవ మూలపాఠోతి దట్ఠబ్బోతి. పలితం వా అపలితం వా తాదిసం లోమన్తి యోజనా.
౨౭౭. కంసపత్థరికాతి ఏత్థ కంసఆపణే పత్థరన్తి పసారేన్తీతి కంసపత్థరికాతి వుత్తే కంసభణ్డవాణిజా గహేతబ్బాతి ఆహ ‘‘కంసభణ్డవాణిజా’’తి. వాసిదణ్డాదీనం అపాతనత్థం బన్ధతి అనేన లోహేనాతి బన్ధనం, తమేవ మత్తం అప్పన్తి బన్ధనమత్తం.
౨౭౮. నిక్ఖమన్తేనాతి ఆరామతో నిక్ఖమన్తేన. యత్థాతి యస్మిం ఠానే. ‘‘సరిత్వా’’తి ఇమినా అసరిత్వా పిణ్డాయ చరితబ్బన్తి దస్సేతి. బహురజ్జుకన్తి బహూ రజ్జుయో ఏతస్సాతి బహురజ్జుకం. ఇమినా కలాపేన బహురజ్జూనం సమూహేన కత్తబ్బన్తి కలాపుకన్తి వచనత్థం దస్సేతి, ఇకారస్సుకారో. దేడ్డుభకన్తి ఏత్థ దేడ్డుభసద్దేన తస్స సీసం గహేతబ్బం ఏకదేసూపచారేన, దేడ్డుభం వియాతి దేడ్డుభకం, సదిసత్థే కపచ్చయో హోతి. తేన వుత్తం ‘‘ఉదకసప్పసీససదిస’’న్తి. ‘‘మురజవట్టిసణ్ఠాన’’న్తి ఇమినా మురజసద్దేన మురజవట్టి గహేతబ్బా తస్స వికారత్తా, తేన సదిసం మురజన్తి వచనత్థం దస్సేతి. వేఠేత్వాతి బహురజ్జుకే ఏకతో వేఠేత్వా. మద్దవీణసద్దో పామఙ్గపరియాయో. మద్దవీణం వియాతి మద్దవీణం. తేన వుత్తం ‘‘పామఙ్గసణ్ఠాన’’న్తి. ‘‘పగేవ బహూనీ’’తి ఇమినా ‘‘ఏకమ్పీ’’తి ఏత్థ పిసద్దస్స సమ్భావనత్థం దస్సేతి. మచ్ఛకణ్టకవాయిమాతి మచ్ఛకణ్టకం వియ దస్సేత్వా వాయిమా. కుఞ్జరచ్ఛికాదిభేదాతి వారణఅచ్ఛికాదిభేదా. వారణో హి కుం భూమిం జరాపేతీతి కుఞ్జరోతి (వి. వ. అట్ఠ. ౩౧; అ. ని. టీ. ౧.౧.౨) చ కుఞ్జే నికుఞ్జే రమతీతి కుఞ్జరోతి చ వుచ్చతి. తస్స అచ్ఛి వియాతి కుఞ్జరచ్ఛికం, తం ఆది యేసం తానీతి కుఞ్జరచ్ఛికాదీని, తేసం భేదాతి కుఞ్జరచ్ఛికాదిభేదా. ఆదిసద్దేన గోణచ్ఛికాదయో సఙ్గణ్హాతి. ‘‘కుఞ్చికాకోసకసణ్ఠాన’’న్తి ఇమినా సూకరస్స అన్తం వియ సూకరన్తకన్తి అత్థం దస్సేతి. సూకరస్స హి అన్తం కుఞ్చికాకోసకం వియ మజ్ఝే సుసిరో హోతి. సూకరన్తకం అనులోమేతీతి సూకరన్తకేన అనులోమేతి. దసాసుయేవాతి కాయబన్ధనస్స అన్తేసుయేవ. ఏత్థాతి దసాసు. ‘‘చతున్నం ఉపరి న వట్టతీ’’తి ఇమినా మురజదసా తతో ఉపరి వట్టతీతి దస్సేతి. వేఠేత్వాతి రజ్జుం వత్థేన వేఠేత్వా. ముద్దికసణ్ఠానేనాతి వరకసీససణ్ఠానేన. ఏవం సిబ్బితాతి ఏవం సిబ్బియమానా. హీతి ఫలజోతకో. పాసన్తోతి పాసకోటి.
౨౮౦. ఓలమ్బకం కత్వా నివత్థం హత్థిసోణ్డకం నామాతి యోజనా. చోళికఇత్థీనన్తి చోళరట్ఠే నివాసీనం ఇత్థీనం. హత్థియా సోణ్డో వియ హత్థిసోణ్డకం నివత్థం. మచ్ఛవాలం వియాతి మచ్ఛవాలకం. చత్తారో కణ్ణా ఏతస్స నివత్థస్సాతి చతుకణ్ణకం. తాలవణ్టం వియాతి తాలవణ్టకం. సతం వలినో ఏతస్స నివత్థస్సాతి సతవలికం. ‘‘అనేకక్ఖత్తు’’న్తి ఇమినా ‘‘సతవలిక’’న్తి ఏత్థ సతసద్దస్స అనేకత్థవాచకతం దస్సేతి. ‘‘వామదక్ఖిణపస్సేసు వా’’తి ఇమినా పురిమనివత్థం కటితో పట్ఠాయ హేట్ఠా నివత్థం నామాతి దస్సేతి.
సంవల్లిత్వా నివత్థం సంవల్లియం. మల్లో చ కమ్మకారో చ మల్లకమ్మకారా, తే ఆదయో యేసం తేతి మల్లకమ్మకారాదయో. ఆదిసద్దేన ధుత్తాదయో సఙ్గణ్హాతి. యమ్పి నివత్థం నివాసేన్తి, సబ్బం తం నివత్థం న వట్టతీతి యోజనా. ఏకం వా కోణన్తి సమ్బన్ధో. కోణేతి అన్తరవాసకస్స కోణే. ‘‘తథా’’తి ఇమినా ‘‘ఏకం వా ద్వే వా కోణే ఉక్ఖిపిత్వా అన్తరవాసకస్స ఉపరి లగ్గేన్తీ’’తి అత్థం అతిదిసతి. అన్తోకాసావస్స దస్సేత్వాతి సమ్బన్ధో. ద్వే నివాసేన్తేన అగిలానేనాతి యోజనా. సగుణన్తి అన్తోకాసావేన బహికాసావం సమానగుణం కత్వా. ఇతీతిఆది నిగమనం. యఞ్చాతి యం నివత్థఞ్చ. ఇధాతి ఖుద్దకవత్థుక్ఖన్ధకే. యఞ్చ సేఖియవణ్ణనాయం (పాచి. అట్ఠ. ౫౭౬ ఆదయో) పటిక్ఖిత్తన్తి సమ్బన్ధో. సబ్బం తం నివత్థన్తి యోజనా. నిబ్బికారం కత్వాతి సమ్బన్ధో. ఉభో కణ్ణేతి హేట్ఠా ఠితే ఉభో కణ్ణే ఉపరి చ ఠితే ఉభో కణ్ణే. తన్తి పరిమణ్డలపారుపనం.
తత్థాతి ‘‘గిహిపారుత’’న్తి వచనే యంకిఞ్చి అఞ్ఞథాపారుతం అత్థీతి సమ్బన్ధో. తస్మాతి యస్మా గిహిపారుతం నామ, తస్మా, పరిమణ్డలం పారుపితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘యథా పారుపన్తి, యథా చ ఠపేన్తీ’’తిఆదినా యోజనా కాతబ్బా. తస్సేవాతి దీఘసాటకస్సేవ. తస్సేవాతి సాటకస్సేవ. పాళికారకోతి పాళిం గణ్హన్తం వా వాచేన్తం వా కారకో. తథాతి యథా పారుపన్తి, తథా.
౨౮౧. కుహిఞ్చి ఠానం గచ్ఛతో రఞ్ఞోతి యోజనా. ‘‘పరిక్ఖారభణ్డవహనమనుస్సా’’తి ఇమినా తే మనుస్సా ముణ్డం సీసం చోళకేన వేఠేన్తీతి ముణ్డవేఠినో నామాతి దస్సేతి. అధిప్పాయోతి ఉజ్ఝాయన్తానం మనుస్సానమధిప్పాయో. అన్తరాకాజన్తి ఏత్థ అన్తరాసద్దో మజ్ఝత్థవాచకోతి ఆహ ‘‘మజ్ఝే’’తి. ‘‘లగ్గేత్వా’’తిఆదినా కాజస్స అన్తరే లగ్గేత్వా వహితబ్బం అన్తరాకాజన్తి వచనత్థం దస్సేతి.
౨౮౨. ‘‘చక్ఖూనం హిత’’న్తి ఇమినా అచక్ఖుస్సన్తి ఏత్థ స్సపచ్చయో చక్ఖుసద్దతో హితత్థే హోతీతి దస్సేతి. పమాణఙ్గులేనాతి వడ్ఢకీనం పమాణయుత్తేన అఙ్గులేన.
౨౮౩. ‘‘తిణవనాదీసూ’’తి ఇమినా దాయం ఆలిమ్పేన్తీతి ఏత్థ దాయసద్దో వనవాచకోతి దస్సేతి. ‘‘అగ్గిం దేన్తీ’’తి ఇమినా ఆపుబ్బో లిపిధాతు ఉపసగ్గవసేన అగ్గిదానత్థోతి దస్సేతి. పరిత్తన్తి ఏత్థ సమన్తతో తాయతి అనేనాతి పరిత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అప్పహరితకరణేన వా పరిఖాఖణేన వా పరిత్తాణ’’న్తి. ఏత్థాతి పరిత్తకరణే. దాతుం లబ్భతీతి సయం దాతుం లబ్భతి. హరితున్తి అపనేతుం. పత్తం వా అపత్తం వా అగ్గిన్తి సమ్బన్ధో. తథాతి అగ్గిదానాదినా ఆకారేన. ఉదకేన నిబ్బాపేన్తేన భిక్ఖునాతి సమ్బన్ధో.
౨౮౪. సతి కరణీయేతి ఏత్థ కరణీయసద్దో కిచ్చపరియాయోతి ఆహ ‘‘సుక్ఖకట్ఠాదిగ్గహణకిచ్చే’’తి. ‘‘సుక్ఖకట్ఠాదిగ్గహణ’’ ఇతి పదేన కిచ్చసరూపం దస్సేతి. ‘‘పురిసప్పమాణ’’న్తి ఇమినా పోరిసియన్తి ఏత్థ ణియపచ్చయో పమాణత్థే హోతీతి దస్సేతి. పురిసప్పమాణం నామ ఉపరి బాహుద్వయతతస్స పురిసస్స పమాణం. దిస్వా వా హుత్వా వా దిస్వాతి యోజనా. అతిఉచ్చమ్పీతి పిసద్దో సమ్భావనత్థో. నీచం పన రుక్ఖం పగేవాతి హి అత్థో.
౨౮౫. కల్యాణవాక్కరణాతి ఏత్థ కరియతి ఉచ్చారియతీతి కరణో, సద్దో, వాచాయేవ కరణో వాక్కరణో, కల్యాణో వాక్కరణో ఏతేసన్తి కల్యాణవాక్కరణాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మధురసద్దా’’తి. వేదం వియాతి సుతిం వియ. వాచనామగ్గన్తి వాచనాయ ఉపాయం. సకాతి సమ్మాసమ్బుద్ధసఙ్ఖాతస్స సస్స అత్తనో ఏసా సకా. తేన వుత్తం ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధేనా’’తి. సమ్మాసమ్బుద్ధేన హి మాగధనిరుత్తియా ఏవ ధమ్మో భాసితో, తస్మా సా మాగధనిరుత్తి సకా నామాతి వుచ్చతి. నిరుత్తీతి అత్థం నీహరిత్వా వుచ్చతే ఇమాయ సద్దపఞ్ఞత్తియాతి నిరుత్తి, వచధాతుస్స వకారస్స ఉకారో, సబ్బవోహారో లబ్భతి. ఇధ పన ‘‘సకాయా’’తి వుత్తత్తా మాగధవోహారో ఏవ. తేన వుత్తం ‘‘మాగధవోహారో’’తి. ‘‘సభావనిరుత్తీ’’తిపి పాఠో. ఏవఞ్హి సతి సబ్బసత్తానం సభావేన పవత్తా మూలభాసాభూతా మాగధనిరుత్తియేవ.
౨౮౬. లోకాయతం నామ తిత్థియసత్థన్తి సమ్బన్ధో. ఇమినావ కారణేనాతి ‘‘సేతో కాకో, కస్మా? అట్ఠీనం సేతత్తా. రత్తో బకో, కస్మా? లోహితస్స రత్తత్తా’’ ఇతి (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౨౩; సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౧౦౮౦; అ. ని. ౧౦.౬౯-౭౦) ఇమినా ఏవ కారణేన.
౨౮౮. అన్తరా అహోసీతి ఏత్థ అన్తరసద్దో బ్యవధానత్థోతి ఆహ ‘‘అన్తరితా అహోసి పటిచ్ఛన్నా’’తి. తేన సద్దేన ధమ్మకథా బ్యవధానా అహోసీతి అత్థో.
౨౮౯. ఆబాధప్పచ్చయాతి ఏత్థ ఆబాధస్స భేసజ్జసఙ్ఖాతో పచ్చయో ఆబాధపచ్చయోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యస్సా’’తిఆది. ఇమినా ఆబాధోయేవ పచ్చయో ఆబాధపచ్చయోతి అత్థం పటిక్ఖిపతి.
౨౯౩. దుక్కటవత్థు నామ అకప్పియవోహారాదినా మాలావచ్ఛరోపనాది, పాచిత్తియవత్థు నామ మాలావచ్ఛరోపనాదిఅత్థాయ పథవీఖణనాది. పహరణీతి పహరతి ఇమాయాతి పహరణీ. ఏతన్తి ‘‘పహరణీ’’తి ఏతం నామం. యస్స కస్సచి ఆవుధసఙ్ఖాతస్స లోహభణ్డస్సాతి సమ్బన్ధో. తన్తి ఆవుధసఙ్ఖాతం లోహభణ్డం. వుత్తమేవాతి ‘‘కతకం నామ పదుమకణ్ణికాకార’’న్తిఆదినా (చూళవ. అట్ఠ. ౨౬౯) వుత్తమేవ. ధనియస్సేవాతి ధనియస్స ఏవ. అఞ్ఞేసఞ్హి కతాయ సబ్బమత్తికామయకుటియా అపాకటత్తా వుత్తం ‘‘ధనియస్సేవా’’తి. అథ వా ధనియస్స సబ్బమత్తికామయకుటి ఇవాతి యోజనా. సబ్బత్థాతి సబ్బస్మిం ఖుద్దకవత్థుక్ఖన్ధకే.
ఇతి ఖుద్దకవత్థుక్ఖన్ధకవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.