౬. సేనాసనక్ఖన్ధకం

విహారానుజాననకథా

౨౯౪. సేనాసనక్ఖన్ధకే అపఞ్ఞత్తం హోతీతి ఏత్థ న ఞపధాతు హోతి, అపిచ ఞాధాతుయేవ, సో చ ఖో అనుజాననత్థోతి ఆహ ‘‘అననుఞ్ఞాతం హోతీ’’తి. ఇమినా ఞాధాతుస్స అవబోధనాదయో అత్థే నివత్తేతి, అనుజాననత్థంయేవ దస్సేతి. అడ్ఢయోగాదీనం విసుం గహితత్తా విహారసద్దేన పారిసేసతో అవసేసావాసోవ గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘అడ్ఢయోగాదిముత్తకో అవసేసావాసో’’తి. సువణ్ణవఙ్కగేహన్తి సువణ్ణవఙ్కఛదనేన ఛాదితం గేహం. ఇట్ఠకాగుహాతి ఇట్ఠకాయ కతా గుహా. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. ఆగతస్స చ అనాగతస్స చాతి ఏత్థ చసద్దేన ద్వన్దవాక్యం దస్సేతి. ఆగచ్ఛతీతి ఆగతో, న ఆగతో అనాగతో, సఙ్ఘో. ఆగతో చ అనాగతో చ ఆగతానాగతో, సమాహారద్వన్దో పుంలిఙ్గో, తస్స. ‘‘అప్పటిహతచారస్సా’’తి ఇమినా చతూసు దిసాసు అప్పటిహతచారో చాతుద్దిసోతి వచనత్థం దస్సేతి.

౨౯౫. అనుమోదనగాథాసు ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. ఉతువిసభాగవసేనాతి సీతఉణ్హానం ఉతూనం విసభాగవసేన. సంఫుసితకవాతోతి సహ ఉదకబిన్దునా ఆగతో వాతో. ఏత్థ హి సంసద్దో సహత్థో, ఫుసితసద్దో ఉదకబిన్దువాచకో. ఉజుకమేఘవుట్ఠియో ఏవాతి వాతేన అపహరితత్తా ఉజుకం పతితా మేఘవుట్ఠియో ఏవ. పాళియం తతోతి ఏత్థ తోపచ్చయో పచ్చత్తత్థే వత్తతి. సో విహారోతి హి అత్థో. వాళమిగాని చాతి వాళమిగే చ. లిఙ్గవిపల్లాసో హేస. ఏతాని సబ్బానీతి ‘‘సీత’’న్తిఆదీని సబ్బాని సత్త పదాని. యోజేతబ్బానీతి సో విహారో సీతం పటిహనతి…పే… వుట్ఠియో పటిహనతీతి యోజేతబ్బానీతి అత్థో.

‘‘విహారేనా’’తి ఇమినా పాళియం తతోతి ఏత్థ తోపచ్చయో కత్తుత్థే హోతీతి దస్సేతి, తేన విహారేనాతి అత్థో. పటిహఞ్ఞతీతి పటిహనీయతి. సుఖత్థన్తి ఏత్థ ఉత్తరపదలోపోతి ఆహ ‘‘సుఖవిహారత్థ’’న్తి. ‘‘లేణత్థఞ్చ సుఖత్థఞ్చా’’తి పదద్వయం ‘‘హోతీ’’తి పాఠసేసేన యోజేతబ్బం. విహారదానం లేణత్థఞ్చ సుఖత్థఞ్చ హోతీతి హి అత్థో. ఇదన్తి అయం అధిప్పాయో. వుత్తన్తి వుత్తో. విహారదానం సుఖత్థఞ్చ హోతీతి యోజనా. ఝాయితుం విపస్సితుఞ్చ యం సుఖం అత్థీతి సమ్బన్ధో. తదత్థన్తి తస్స సుఖస్స అత్థాయ. పరపదేనపీతి ‘‘ఝాయితుఞ్చ విపస్సితు’’న్తి పదద్వయతో పరం ఠితేన ‘‘విహారదాన’’న్తి పదేనపి. ఇధాతి ఇమస్మిం విహారే. విహారదానన్తి విహారస్స దానం, దాతబ్బవిహారం వా, వణ్ణితన్తి సమ్బన్ధో. వుత్తన్తి సంయుత్తనికాయే వుత్తం. సాధకపాళియం యో ఉపస్సయం దదాతి, సో చ సబ్బదదో సబ్బేసం బలాదీనం దదో హోతీతి యోజనా. సో చాతి ఏత్థ చసద్దో అవధారణత్థో. సో ఏవాతి హి అత్థో.

‘‘విహారే’’తి ఇమినా వాసయేత్థాతి ఏత్థ ఏతసద్దస్స విసయం దస్సేతి. వాసయేతి వాసేయ్య. తేసం అన్నఞ్చాతి ఏత్థ ‘‘తేస’’న్తి పదం ‘‘అనుచ్ఛవియ’’న్తి పాఠసేసేన యోజేతబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తేసం అనుచ్ఛవియ’’న్తి. తత్థ అనుచ్ఛవియం అన్నఞ్చ అనుచ్ఛవియాని వత్థాని చాతి యోజనా. అథ వా తేసన్తి భుమ్మత్థే సమ్పదానవచనన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తేసూ’’తి, భిక్ఖూసూతి అత్థో. ఉజుభూతేసూతి ఏత్థ సమ్పదానత్థే భుమ్మవచనం కత్వా ఉజుభూతానం తేసం భిక్ఖూనం దదేయ్యాతి అత్థోపి యుజ్జతేవ. ‘‘అకుటిలచిత్తేసూ’’తి ఇమినా ‘‘ఉజుభూతేసూ’’తి ఏత్థ ఉజుసద్దస్స అకుటిలత్థఞ్చ భూతసద్దేన బాహిరత్థసమాసఞ్చ దస్సేతి. ఉజుభూతం చిత్తమేతేసన్తి ఉజుభూతాతి వచనత్థో కాతబ్బో. నిదహేయ్యాతి నిఖణిత్వా ఠపేయ్య. ‘‘న చిత్తపసాదం విరాధేత్వా’’తి ఇమినా విప్పసన్నేన చేతసాతి ఏత్థ ఏవత్థఫలం వా అఞ్ఞత్థాపోహనం వా దస్సేతి. హీతి ఫలజోతకో. ఏవం విప్పసన్నచిత్తస్స తస్స విహారదాయకస్స తే భిక్ఖూ ధమ్మం దేసేన్తీతి యోజనా.

౨౯౬. ఆవిఞ్ఛనఛిద్దన్తి అఙ్గులిం అవ పవేసేత్వా అఞ్ఛతి ఆకడ్ఢతి ఏత్థ, ఏతేనాతి వా ఆవిఞ్ఛనం. అవపుబ్బో అఛిధాతు, ఉపసగ్గఅకారస్స దీఘం కత్వా, ధాతుఅకారస్స చ ఇకారం కత్వా ‘‘ఆవిఞ్ఛన’’న్తి వుత్తం, తమేవ ఛిద్దం ఆవిఞ్ఛనఛిద్దం. ఆవిఞ్ఛనరజ్జున్తి కవాటచ్ఛిద్దే అవ పవేసేత్వా అఞ్ఛతి ఆకడ్ఢతి ఇమాయాతి ఆవిఞ్ఛనా, సాయేవ రజ్జూతి ఆవిఞ్ఛనరజ్జు. కాచి రజ్జు న న వట్టతీతి యోజనా. అథ వా న వట్టతి న హోతి, వట్టతియేవాతి యోజనా. తీణి తాలానీతి ఏత్థ తాలసద్దో కుఞ్చికాపరియాయోతి ఆహ ‘‘తిస్సో కుఞ్చికాయో’’తి. ఇమినా తాలసద్దస్స రుక్ఖతూరియవిసేసే నివత్తేతి. యం యన్తి ఉపకరణం. తస్సాతి యన్తకస్స. వేదికావాతపానన్తి వాతం పివతి అనేనాతి వాతపానం, వేదికాయ కతం వాతపానం వేదికావాతపానం. చక్కలికన్తి ఏత్థ చక్కాకారేన అలతి పవత్తతీతి చక్కలం, చోళకపాదపుఞ్జనం. తేన బన్ధితబ్బన్తి చక్కలికన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చోళకపాదపుఞ్జనం బన్ధితు’’న్తి. ‘‘వాతపానప్పమాణేన భిసిం కత్వా’’తి ఇమినా వాతపానపమాణేన కతా భిసి వాతపానభిసీతి వచనత్థం దస్సేతి.

౨౯౭. ‘‘ఉచ్చకమ్పి ఆసన్దిక’’న్తి వచనతో వట్టతీతి వేదితబ్బోతి సమ్బన్ధో. ఏకతోభాగేన దీఘపీఠం అట్ఠఙ్గులపాదకమేవ వట్టతీతి యోజనా. తతో అధికం న వట్టతీతి అధిప్పాయో. పమాణాతిక్కన్తోపీతి పిసద్దో పమాణయుత్తో పన పగేవాతి దస్సేతి. సత్తఙ్గోతి తీసు దిసాసు అపస్సయో, చత్తారో పాదాతి సత్త అఙ్గాని ఏతస్సాతి సత్తఙ్గో. అయమ్పీతి పిసద్దో ఆసన్దికం అపేక్ఖతి. ఏళకపాదపీఠం నామ వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. ఏళకస్స పాదో వియ పాదో ఏత్థాతి ఏళకపాదం, తమేవ పీఠం ఏళకపాదపీఠం. ఆమలకవణ్ణికపీఠన్తి ఆమలకాయ వణ్ణో సణ్ఠానో ఆమలకవణ్ణో, తేన యోజితం ఆమలకవణ్ణికం, తదేవ పీఠం ఆమలకవణ్ణికపీఠం. ‘‘ఆకారేనా’’తి ఇమినా వణ్ణసద్దస్స సణ్ఠానత్థం దస్సేతి. ఇమానీతి పీఠాని. ఏత్థాతి పీఠే. ముఞ్చపబ్బజమయన్తి ముఞ్జేన చ పబ్బజేన చ కతం.

మనుస్సానన్తి వడ్ఢకీమనుస్సానం. ఛవిసంరక్ఖనత్థాయాతి ఛవియా వినాసనతో సుట్ఠు రక్ఖనత్థాయ. సిమ్బలిరుక్ఖాదీనన్తిఆదిసద్దేన తూలనిబ్బత్తకే సబ్బరుక్ఖే సఙ్గణ్హాతి. ఖీరవల్లిఆదీనన్తిఆదిసద్దేన తూలనిబ్బత్తకా సబ్బా లతాయో సఙ్గణ్హాతి. పోటకీతిణాదీనన్తిఆదిసద్దేన తూలనిబ్బత్తకా సబ్బా తిణజాతియో సఙ్గణ్హాతి. తీహీతి రుక్ఖలతాపోటకీహి. నను భూతగామానం అనేకత్తా ఏతేహి తీహి ముత్తో భూతగామో అత్థి, కస్మా పన సబ్బభూతగామా సఙ్గహితా హోన్తీతి ఆహ ‘‘రుక్ఖవల్లితిణజాతియో హీ’’తిఆది. తత్థ హి యస్మా నత్థి, తస్మా సఙ్గహితా హోన్తీతి యోజనా. తస్మాతి యస్మా నత్థి, తస్మా. సబ్బమ్పి ఏతం తూలన్తి యోజనా. బిబ్బోహనే లోమమ్పి వట్టతీతి సమ్బన్ధో. లోమమ్పీతి పిసద్దేన తూలం అపేక్ఖతి. యంకిఞ్చి పుప్ఫన్తి సబ్బం పుప్ఫం. పత్తం పాపుణిత్వా సుద్ధం తమాలపత్తమేవ న వట్టతి, అవసేసం సబ్బం పత్తం సుద్ధమ్పి వట్టతీతి అధిప్పాయో. పఞ్చవిధన్తి ఉణ్ణచోళవాకతిణపణ్ణవసేన పఞ్చపకారం.

‘‘ఉపడ్ఢకాయపమాణానీ’’తి ఇమినా అద్ధకాయికానీతి ఏత్థ అద్ధస్స కాయస్స పమాణేన కతాని అద్ధకాయికానీతి అత్థం దస్సేతి. యేసు బిబ్బోహనేసు కటితో పట్ఠాయ యావ సీసం ఉపదహన్తి, తాని బిబ్బోహనాని అద్ధకాయికాని నామాతి యోజనా. యస్సాతి బిబ్బోహనస్స. విత్థారతో ముట్ఠిరతనం హోతీతి సమ్బన్ధో. ఇమినా యత్థ సహ గీవాయ సకలం సీసం ఠపేతుం సక్కా, తస్స ముట్ఠిరతనం విత్థారపమాణన్తి దస్సేతి. ‘‘తీసు కణ్ణేసు ద్విన్నం కణ్ణాన’’న్తి ఇదం బిబ్బోహనస్స ఉభోసు అన్తేసు ఠపేతబ్బచోళపమాణం సన్ధాయ వుత్తం. ఇదం పన బిబ్బోహనస్స ఉభోసు అన్తేసు ఠపితచోళస్స కోటియా కోటిం ఆహచ్చ ద్విగుణం కతం తికణ్ణం హోతి, తేసు తీసు కణ్ణేసు ద్విన్నం కణ్ణానమన్తరం విదత్థి చతురఙ్గులం హోతి, మజ్ఝట్ఠానం కోటితో కోటిమాహచ్చ ముట్ఠిరతనం హోతి, ఇదం పన బిబ్బోహనం తికణ్ణం హోతి. వట్టం వా చతురస్సాదిం వా కత్వా సిబ్బితం యథా కోటితో కోటి విత్థారతో పుథులట్ఠానం ముట్ఠిరతనం హోతి, ఏవం సిబ్బితబ్బం. ఇతో అధికం న వట్టతి, ఊనం పన వట్టతియేవ. సీసూపధానన్తి సీసం ఉపదహన్తి ఠపేన్తి ఏత్థాతి సీసూపధానం. బిబ్బోహనానీతి విసేసేన, విసేసం వా సుఖం వహన్తీతి బిబ్బోహనాని. ఉపరీతి బిబ్బోహనానం ఉపరి. యాని పన కప్పియతూలాని సన్తీతి యోజనా. మహన్తమ్పీతి పిసద్దో ఖుద్దకం పన పగేవాతి దస్సేతి. వినయధరఉపతిస్సత్థేరో పన ఆహాతి సమ్బన్ధో. ‘‘వినయధర’’ ఇతి పదేన ఫుస్సదేవత్థేరతో విసేసం దస్సేతి. అకప్పియతూలం వాతి భిసియం అకప్పియతూలం వా. బిబ్బోహనే హి అకప్పియతూలం నామ నత్థి.

పఞ్చభిసియోతి ఏత్థ వాక్యభావఞ్చ అసమాహారదిగుభావఞ్చ పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘పఞ్చహి ఉణ్ణాదీహి పూరితా భిసియో’’తి. ఇమినా పఞ్చహి ఉణ్ణాదీహి పూరితా భిసియో పఞ్చభిసియోతి వచనత్థం దస్సేతి. అత్థతో పన వాక్యమ్పి అసమాహారదిగుపి యుజ్జతేవ. కస్మా పఞ్చగణనా హోతీతి ఆహ ‘‘తూలగణనాయ హీ’’తిఆది. హి యస్మా తూలగణనాయ ఏతాసం గణనా వుత్తా, తస్మా పఞ్చభిసియో హోన్తీతి యోజనా. తత్థాతి ఉణ్ణాదీసు పఞ్చసు. ఉణ్ణగ్గహణేన గహితన్తి సమ్బన్ధో. కమ్బలమేవాతి ఉణ్ణామయం కమ్బలమేవ. ఉణ్ణాయ, ఉణ్ణం వా పక్ఖిపిత్వా కతా భిసి ఉణ్ణాభిసి. ఏసేవ నయో చోళభిసిఆదీసు.

పమాణనియమోతి ఏత్తకా పమాణాతి పమాణస్స నియమో. మఞ్చే అత్థరితబ్బా భిసి మఞ్చభిసి. ఏతాసన్తి మఞ్చభిసిఆదీనం. యం ఏతం తూలన్తి యోజనా. సూరకేపీతి చమ్మమయభిసియమ్పి. ఏతేనాతి కురున్దియం వుత్తవచనేన సిద్ధం హోతీతి సమ్బన్ధో.

మఞ్చభిసిన్తి మఞ్చే అత్థరితబ్బం భిసిం. ‘‘అత్థరణత్థాయ సంహరన్తీతి యుజ్జతీ’’తి ఇమినా ‘‘అత్థరన్తీ’’తి ఏత్థ కారియూపచారేన అత్థో గహేతబ్బోతి దస్సేతి. అత్థరణాయ హి సంహరణం కారణం నామ, అత్థరణం కారియం నామ. ఉపరీతి భిసిఛవియా ఉపరి. ఫుసితానీతి బిన్దూని. భిత్తికమ్మన్తి భిత్తియం నానావణ్ణేహి రాజికరణం వియ కత్తబ్బం కమ్మం.

౨౯౮. ‘‘ఇక్కాస’’న్తి నామం నియ్యాససిలేసానం నామన్తి ఆహ ‘‘రుక్ఖనియ్యాసం వా సిలేసం వా’’తి. ‘‘కుణ్డకమిస్సకమత్తిక’’న్తి ఇమినా కుణ్డకేన మిస్సకా మత్తికా కుణ్డకమత్తికాతి వచనత్థం దస్సేతి. సాసపపిట్ఠన్తి సాసపచుణ్ణం. ‘‘బిన్దు బిన్దు హుత్వా’’తి ఇమినా అచ్చుస్సన్నం హోతీతి ఏత్థ కారణూపచారం దస్సేతి. అచ్చుస్సన్నఞ్హి కారణం హోతి, ‘‘బిన్దు బిన్దు హుత్వా’’తి ఠానం కారియం హోతి. ‘‘పుఞ్జితు’’న్తి సోధేతుం. గణ్డుప్పాదగూథమత్తికన్తి మహిలతాయ గూథమయం మత్తికం. ఇమినా లణ్డమత్తికన్తి ఏత్థ లణ్డసద్దో గూథపరియాయోతి దస్సేతి.

౨౯౯. న భిక్ఖవే పటిభానచిత్తన్తి ఏత్థ ‘‘ఇత్థిరూపకం పురిసరూపక’’న్తి పాళియం వుత్తత్తా కిం ఇత్థిపురిసరూపమేవ న వట్టతీతి ఆహ ‘‘న కేవల’’న్తిఆది. తిరచ్ఛానరూపమ్పి కాతుం వా ‘‘కరోహీ’’తి వత్తుం వా న వట్టతీతి సమ్బన్ధో. ద్వారపాలన్తి ద్వారపాలరూపం. పసాదనీయానీతి పసాదేతబ్బాని, పసాదేతుం అరహానీతి అత్థో.

౩౦౦. ఏకఙ్గణాతి అవిహారట్ఠానేన సమానభూమిభాగా. ముణ్డచ్ఛేదనగబ్భోతి ముణ్డేన ఛాదేతబ్బో గబ్భో.

తత్థాతి విజ్ఝితబ్బరుక్ఖే. ‘‘కత’’న్తి ఇమినా కులఙ్కపాదకన్తి ఏత్థ ణికపచ్చయస్స అత్థం దస్సేతి. తం ఆహరిమం భిత్తిపాదం పతిట్ఠాపేతున్తి సమ్బన్ధో. వస్సపరిత్తాణత్థన్తి వస్సోదకపరిత్తాణత్థం. ‘‘మద్దితమత్తిక’’న్తి ఇమినా ఉద్దసుధన్తి ఏత్థ సుధాసద్దస్స లేపనసుధం దస్సేతి, భోజనసుధం నివత్తేతి.

పముఖన్తి విహారస్స పముఖం. యన్తి పదేసం, హనన్తీతి సమ్బన్ధో. తస్స కతపదేసస్సాతి యోజనా. ‘‘పఘాన’’న్తిపి వుచ్చతీతి దీఘవసేన ‘‘పఘాన’’న్తిపి వుచ్చతి. ఇమినా పురిమపాఠే రస్సభావం దీపేతి. ‘‘పకుట్ట’’న్తిపి పాఠోతి ససంయోగవసేన ‘‘పకుట్ట’’న్తిపి పాఠో. ఇమినా పురిమపాఠే నిసంయోగభావం దస్సేతి. వంసన్తి వేళుం. తతోతి వంసతో. ‘‘ఓసారేత్వా కత’’న్తి ఇమినా ఓసారేత్వా కతం ఓసారకన్తి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘ఛదనపముఖ’’న్తి ఇమినా ణికపచ్చయస్స సరూపం దస్సేతి. చక్కలయుత్తోతి చక్కలేన యుత్తో.

౩౦౧. పానీయదానభాజనన్తి పానీయం దేతి అనేనాతి పానీయదానం, తమేవ భాజనం పానీయదానభాజనం. ‘‘ఉళుఙ్కో చ థాలకఞ్చా’’తి ఇమినా ద్వే పానీయసఙ్ఖస్స అనులోమానీతి యోజనా.

౩౦౩. ద్వారథకనకన్తి ద్వారం థకేతి అనేనాతి ద్వారథకనకం. గామద్వారేసు ద్వారథకనకం వియ చక్కలయుత్తం ద్వారథకనకన్తి యోజనా.

౩౦౫. అస్సతరిరథాతి అస్సానం విసేసేన, అతిసయేన వాతి అస్సతరో, అథ వా పకతిఅస్సే తరతి అతిక్కమతీతి అస్సతరో, సో ఏతేసు రథేసు యుజ్జితబ్బోతి అస్సతరీ, తేయేవ రథాతి అస్సతరిరథాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అస్సతరయుత్తా రథా అస్సతరిరథా’’తి. తత్థ ‘‘అస్సతరయుత్తా’’తి ఇమినా ‘‘అస్సతరీ’’తి పదస్స అస్సత్థితద్ధితం దస్సేతి. ఆముత్తమణికుణ్డలాతి పదస్స ‘‘సతం కఞ్ఞా సహస్సానీ’’తి పదేన సమ్బన్ధితబ్బత్తా వుత్తం ‘‘ఆముత్తమణికుణ్డలానీ’’తి. ఇమినా నికారస్స ఆకారో హోతీతి దస్సేతి. కణ్ణేసు ఆముత్తం మణికుణ్డలం ఏతాసన్తి ఆముత్తమణికుణ్డలా కఞ్ఞాయో.

ఖన్ధపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతోతి అత్థం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో’’తి. సీతిభూతోతి ఏత్థ కిలేసాతపానం అభావేనేవ సీతిభూతో, న అఞ్ఞేసన్తి ఆహ ‘‘కిలేసాతపాభావేనా’’తి. ‘‘కిలేసూపధిఅభావేనా’’తి ఇమినా నిరుపధీతి ఏత్థ ఖన్ధూపధిఅభిసఙ్ఖారూపధిఅభావేనాతి అత్థం పటిక్ఖిపతి.

ఆసత్తియోతి ఏత్థ పునప్పునం విసయేసు, భవేసు వా సఞ్జన్తీతి ఆసత్తియోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘రూపాదీసూ’’తిఆది. పత్థనాయోతి తణ్హాయో. ఇమినా ఆసత్తీనం సరూపం దస్సేతి. ‘‘ఛిన్దిత్వా’’తి ఇమినా ఛేత్వాతి ఏత్థ ఛేధాతుయా ఛేదనత్థం దస్సేతి. వినేయ్యహదయే దరన్తి ఏత్థ ‘‘వినేయ్యా’’తి పదస్స త్వాపచ్చయన్తభావఞ్చ హదయసద్దస్స చిత్తవాచకభావఞ్చ దరథసరూపఞ్చ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చిత్తే కిలేసదరథం వినేత్వా’’తి. తత్థ ‘‘చిత్తే’’తి ఇమినా హదయసద్దస్సత్థం దస్సేతి, ‘‘కిలేస’’ ఇతి పదేన దరథసరూపం, ‘‘వినేత్వా’’తి ఇమినా త్వాపచ్చయన్తభావం దస్సేతి. వయకరణన్తి పరిబ్బయమూలం. తఞ్హి వయం కరియతి అనేనాతి వయకరణన్తి వుచ్చతి. ఇమినా వయస్స కరణం వయాయికం, కరణత్థే ఆయికపచ్చయో, వయాయికమేవ వేయ్యాయికన్తి అత్థం దస్సేతి.

౩౦౭. ఆదేయ్యవాచోతి ఏత్థ ఆదియితబ్బాతి ఆదేయ్యా, సా వాచా ఏతస్సాతి ఆదేయ్యవాచోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తస్స వచన’’న్తిఆది. తత్థ తస్సాతి అనాథపిణ్డికస్స. సధనాతి సంవిజ్జమాన ధనా, అత్తనో వా ధనవన్తో. మన్దధనాతి అప్పధనా. అదాసీతి అనాథపిణ్డికో అదాసి. ఇతీతి ఏవం, దత్వా కత్వాతి సమ్బన్ధో. సోతి అనాథపిణ్డికో, అగమాసీతి సమ్బన్ధో.

కహాపణే సన్థరీతి సమ్బన్ధో. కోటియా కరణభూతాయ, ఆధారభూతాయ వా. పటిపాతేత్వాతి పటిహనాపేత్వా. తత్థ తస్మిం ఠానే యే రుక్ఖా వా యా పోక్ఖరణియో వా తిట్ఠన్తీతి యోజనా. తేసన్తి తాసం రుక్ఖపోక్ఖరణీనం. సామఞ్ఞఞ్హి అపేక్ఖిత్వా పుల్లిఙ్గవసేన వుత్తం. పరిక్ఖేపపమాణన్తి పరిణాహస్స పమాణం. అస్సాతి అనాథపిణ్డికస్స.

ఏవం బహుధనం చజన్తస్సాపి గహపతినోతి యోజనా. కోట్ఠకం మాపేసీతి ఏత్థ అఞ్ఞే కోట్ఠకే పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘ద్వారకోట్ఠకపాసాద’’న్తి.

విహారాదయోతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన పాళియం ఆగతే పరివేణాదయో చుద్దస ఉపకరణే సఙ్గణ్హాతి. అమ్హాకం భగవతో విహారకారాపనపసఙ్గేన సత్తన్నమ్పి బుద్ధానం విహారకారాపనం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘విపస్సిస్సా’’తిఆది. తత్థ విపస్సిస్స భగవతో విహారం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౨) కారాపేసీతి సమ్బన్ధో. తిగావుతప్పమాణం భూమిం సువణ్ణయట్ఠిసన్థరేన కిణిత్వా విహారం కారాపేసీతి యోజనా. ఏసేవ నయో పరతోపి. అట్ఠకరీసప్పమాణా భూమి ఉసభేన దసఉసభప్పమాణా యట్ఠియా ద్విసతయట్ఠిప్పమాణా హోతీతి దట్ఠబ్బం. ‘‘ఏవం అనుపుబ్బేన పరిహాయన్తీ’’తి వత్వా సబ్బజనం సంవేజేన్తో ఆహ ‘‘సమ్పత్తియో హీ’’తిఆది. తత్థ యస్మా సమ్పత్తియో పరిహాయన్తి, తస్మా అలమేవ సబ్బసమ్పత్తీసు విరజ్జితుం, అలం ఏవ సబ్బసమ్పత్తీహి విముచ్చితున్తి యోజనా. ‘‘సబ్బసమ్పత్తీసూ’’తి పదఞ్హి ‘‘విముచ్చితు’’న్తి పదేన విభత్తిపరిణామం కత్వా సమ్బన్ధితబ్బం.

౩౦౮. ఖణ్డఫుల్లసద్దానం అధికరణభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఖణ్డన్తి ఛిన్నోకాసో. ఫుల్లన్తి ఫలితోకాసో’’తి. తత్థ ‘‘ఛిన్నోకాసో’’తి ఇమినా ఖణ్డతి ఛిజ్జతి ఏత్థాతి ఖణ్డన్తి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘ఫలితోకాసో’’తి ఇమినా ఫుల్లతి ఫలతి ఏత్థాతి ఫుల్లన్తి వచనత్థం దస్సేతి. పటిసఙ్ఖరిస్సతీతి ఏత్థ పాటిసద్దస్స పాకతికత్థభావం, సఙ్ఖరిస్సతిసద్దస్స చ కరధాతుయా నిప్ఫన్నభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘పాకతికం కరియతీ’’తి.

౩౧౦. థేరోతి సారిపుత్తత్థేరో, ఆగచ్ఛతీతి సమ్బన్ధో. ఇదన్తి గిలానపటిజగ్గనాది. అస్సాతి థేరస్స. అగ్గాసనన్తిఆదీసు అగ్గసద్దో పఠమత్థోపి ఉత్తమత్థోపి యుజ్జతి. తేన వుత్తం ‘‘థేరాసన’’న్తిఆది. అన్తరా సత్థీనన్తి ఏత్థ అన్తరాతి భుమ్మత్థే నిస్సక్కవచనం. సత్థిసద్దో చ ఊరుసఙ్ఖాతో పాదవాచకోతి ఆహ ‘‘చతున్నం పాదానం అన్తరే’’తి.

౩౧౫. పతిట్ఠాపేసీతి ఏత్థ కం వయం కత్వా పతిట్ఠాపేసీతి ఆహ ‘‘అట్ఠారసకోటిపరిచ్చాగం కత్వా’’తి. ఏవన్తిఆది నిగమనం.

ఆసనప్పటిబాహనాదికథా

౩౧౬. విప్పకతభోజనేనాతి ఏత్థ విప్పకతసద్దో అనిట్ఠితపరియాయోతి ఆహ ‘‘అనిట్ఠితే భోజనే’’తి. పకిరియిత్థ, పకిరియిస్సతే వా పకతం, న పకతం విప్పకతన్తి విగ్గహో కాతబ్బో, అత్థతో పన ‘‘కరియమానో అనిట్ఠితో’’తి వుత్తం హోతి. ఏత్థాతి ఠానే. అతిసమీపన్తి భుఞ్జమానస్స భిక్ఖుస్స అతిఆసన్నం. తస్సాతి భుఞ్జమానస్స భిక్ఖుస్స. పివిత్వా వాతి యాగుం పివిత్వా వా. ఖాదిత్వా వాతి ఖజ్జకం ఖాదిత్వా వా. రిత్తహత్థమ్పీతి తుచ్ఛహత్థమ్పి. పిసద్దేన ఆమిసహత్థం పన పగేవాతి దస్సేతి. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. సోతి రిత్తహత్థో భిక్ఖు.

ఆపత్తిన్తి దుక్కటాపత్తిం. యన్తి విప్పకతభోజనం భిక్ఖుం. సోతి పచ్ఛా ఆగతో భిక్ఖు. అయఞ్చ భిక్ఖూతి విప్పకతభోజనో అయఞ్చ భిక్ఖు. తేనాతి విప్పకతభోజనేన నవకేన వా వుడ్ఢతరేన వా భిక్ఖునా. కిం నవకేన వుడ్ఢతరం ఆణాపేతుం వట్టతీతి ఆహ ‘‘వుడ్ఢతరం హీ’’తిఆది. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. సోతి వుడ్ఢతరో భిక్ఖు. తతోతి ఉదకం ఆహరాపేతుం ఆణత్తితో. యన్తి కమ్మం.

యోతి భిక్ఖు. ‘‘ఏవరూపస్సా’’తి పదేన తస్స నియమనం వేదితబ్బం. కాసస్స ఖేళమల్లకం ఠపేతబ్బం. భగన్దరఅతిసారానం వచ్చకపాలం ఠపేతబ్బం. అఞ్ఞేసం అఞ్ఞాని ఠపేతబ్బాని హోన్తి. తేన వుత్తం ‘‘ఖేళ…పే… హోన్తీ’’తి. యస్మింతి యస్మిం గిలానే. యోపి భేసజ్జం కరోతీతి సమ్బన్ధో. లేసకప్పేనాతి ఏత్థ లేసకప్పసద్దానం అత్థతో ఏకత్తా వుత్తం ‘‘అప్పకేన సీసాబాధాదిమత్తేనా’’తి. భిక్ఖూ గణేత్వాతి ఏత్థ గణం ఞత్వాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పరిచ్ఛేదం ఞత్వా’’తి. తత్థ ‘‘పరిచ్ఛేద’’న్తి ఇమినా గణసద్దస్స అధిప్పాయత్థం దస్సేతి. ‘‘ఞత్వా’’తి ఇమినా ఇధాతుయా అత్థం దస్సేతి.

సేనాసనగ్గాహకథా

౩౧౮. సేయ్యాతి కాయపసారణసఙ్ఖాతం సయనకిరియం పటిక్ఖిపిత్వా సేనాసనసఙ్ఖాతం సేయ్యం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మఞ్చట్ఠానానీ’’తి. ‘‘సేయ్యాపరిచ్ఛేదేనా’’తి ఇమినా సేయ్యగ్ఘేనాతి ఏత్థ అగ్ఘసద్దస్స పూజనత్థం పటిక్ఖిపిత్వా పరిచ్ఛేదనత్థం దీపేతి. ఏత్థ చ అగ్ఘసద్దస్స చతుత్థక్ఖరేన యుత్తభావో హేట్ఠా సముచ్చయక్ఖన్ధకవణ్ణనా (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) యోజనాయ వుత్తోయేవ. కాలన్తి సేయ్యాపటిగ్గహణస్స కాలం. గాహియమానాతి గాహాపియమానా. ‘‘అతిరేకాని అహేసు’’న్తి ఇమినా ఉస్సారయింసూతి ఏత్థ ఉద్ధం సారయింసు గచ్ఛింసు పవత్తింసూతి అత్థం దస్సేతి. అతిరేకానీతి చ భిక్ఖుపరిచ్ఛేదతో సేయ్యాపరిచ్ఛేదాని అతిరేకాని. అనుభాగన్తి ఏత్థ అను పచ్ఛా దాతబ్బో భాగో అనుభాగోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పున అపరమ్పి భాగం దాతు’’న్తి. అతిమన్దేసూతిఆదివచనేన కిఞ్చిమన్దేసు భిక్ఖూసు ఏకేకస్స భిక్ఖునో ద్వే తిస్సో సేయ్యా దాతబ్బా. యతో కిఞ్చిమన్దేసు భిక్ఖూసు ద్వే తయో విహారా దాతబ్బాతి అత్థోపి గహేతబ్బో. తత్థాతి ‘‘న అకామా దాతబ్బో’’తి వచనే. అనుభాగే గహితేతి యోజనా. యేన అనుభాగో చ పఠమభాగో చ గహితో, సో భిక్ఖూతి యోజనా.

‘‘ఉపచారసీమతో బహీ’’తి ఇమినా నిస్సీమేతి ఏత్థ సీమతో బహి నిక్ఖన్తం, నిసిన్నం వా నిస్సీమన్తి అత్థం దస్సేతి. ఉపచారసీమాయ ఆవాసవడ్ఢనవసేన అతివిత్థారత్తా వుత్తం ‘‘దూరే ఠితస్సాపీ’’తి. ఉతుకాలేపీతి హేమన్తగిమ్హకాలేపి. తస్మిఞ్హి కాలే సీతఉణ్హఉతు తిఖిణో హోతి, తస్మా తస్సేవ విసేసేన ఉతుకాలోతి నామం పాకటం హోతి. తేన వుత్తం ‘‘హేమన్తగిమ్హకాలేపీ’’తి. పిసద్దేన వస్సకాలం అపేక్ఖతి. పురిమవస్సూపనాయికదివసే గాహో పురిమకో, పచ్ఛిమవస్సూపనాయికదివసే గాహో పచ్ఛిమకో.

అన్తరా ద్వీహి వస్సూపనాయికదివసేహి ముత్తే కాలే గాహో అన్తరాముత్తకో. ఏకస్మిం విహారేతి ఏకిస్సం విహారసీమాయం. సేనాసనసామికాతి సేనాసనదాయకా, దేన్తీతి సమ్బన్ధో. తన్తి సేనాసనం. ఆవాసికా న ఓలోకేన్తీతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి సేనాసనే. పలుజ్జన్తమ్పీతి వినస్సన్తమ్పి. భగవా ఆహాతి సమ్బన్ధో. తస్సాతి సేనాసనస్స. అపరజ్జూతి అపరస్మిం అహని అపరజ్జు. గతాయాతి అతిక్కమితాయ. పవారణాయ గతాయ పవారణదివసే అతిక్కమితే సతి అపరజ్జు అన్తరాముత్తకో గాహేతబ్బోతి యోజనా.

తన్తి అన్తరాముత్తకం. గాహేన్తేనాతి గాహాపేన్తేన. తేనాతి గణ్హన్తేన. అట్ఠమాసేతి చత్తారో హేమన్తమాసే, చత్తారో చ గిమ్హమాసేతి అట్ఠమాసే. కదాచి పఞ్చ గిమ్హమాసేతి నవమాసే వా. ఖణ్డం వాతి ఛిన్నట్ఠానం వా. ఫుల్లం వాతి ఫలితట్ఠానం వా. పటిసఙ్ఖరితబ్బన్తి పాకతికం కాతబ్బం. దివసం ఖేపేత్వాతి పరివేణే దివసం ఖేపేత్వా. తత్థాతి గహితసేనాసనే. రత్తిన్దివన్తి రత్తి చ దివో చ రత్తిన్దివం, సమాహారద్వన్దో, అచ్చన్తసంయోగే చేతం ఉపయోగవచనం. న లబ్భతీతి సఙ్ఘత్థేరేన న లబ్భతి. ఇదన్తి సేనాసనం.

అన్తరాముత్తకగాహేన అగహేతబ్బసేనాసనం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యస్మిం పనా’’తిఆది. తేమాసచ్చయేన తేమాసచ్చయేనాతి తిణ్ణం మాసానం అతిక్కమేన తిణ్ణం మాసానం అతిక్కమేన. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. యస్మిం పనాతి సేనాసనే పన. సకిదేవాతి ఏకవారమేవ. అయన్తి ఏసా కథా.

తత్థాతి దువిధేసు సేనాసనగ్గాహేసు. ఉతుకాలన్తి ఉతుకాలే ఆగచ్ఛన్తీతి సమ్బన్ధో. తేసం తదావ దాతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. అకాలో నామాతి ఉట్ఠాపనస్స అకాలో నామ నత్థి. ఏకం వా మఞ్చట్ఠానం వా ఠపేతబ్బన్తి యోజనా. ఏకో వా థేరో ఆగచ్ఛతీతి యోజనా. ఉబ్భణ్డికాతి ఉక్ఖిత్తభణ్డికా.

బహూసూతి తయో ఆదిం కత్వా బహూసు భిక్ఖూసు. పహోతీతి ఏకేకస్స భిక్ఖుస్స పహోతి. తత్థాతి పరివేణే. తస్సేవాతి పరివేణసామికస్సేవ. ఏవం అపహోన్తేసూతి ఏవం పరివేణగ్ఘేన అపహోన్తేసు. పాసాదగ్ఘేనాతి విహారసఙ్ఖాతస్స పాసాదస్స పరిచ్ఛేదేన. ఓవరకగ్ఘేనాతి గబ్భస్స పరిచ్ఛేదేన. సేయ్యగ్ఘేనాతి చతుపఞ్చహత్థప్పమాణాయ సేయ్యాయ పరిచ్ఛేదేన. మఞ్చట్ఠానేనాతి ద్విహత్థవిత్థారస్స చతుహత్థఆయామస్స మఞ్చస్స ఠానేన. ఏకమఞ్చట్ఠానస్స ద్విన్నం పీఠకానం ఠానత్తా వుత్తం ‘‘ఏకపీఠకట్ఠానవసేనా’’తి. ఇదం నిసీదితుం సక్కుణేయ్యవసేన వుత్తం. సచే న సక్కా నిసీదితుం, న దాతబ్బం. తేన వుత్తం ‘‘భిక్ఖునో పన ఠితోకాసమత్తం న గాహేతబ్బ’’న్తి. ఏతన్తి ఠితోకాసమత్తం. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఏకమఞ్చట్ఠానస్స తిణ్ణం జనానం ఏకపీఠకట్ఠానభావేన అపహోన్తత్తా వుత్తం ‘‘ఏకం మఞ్చట్ఠానం వా తిణ్ణం జనానం దాతబ్బ’’న్తి. హీతి సచ్చం. ‘‘సీతసమయే’’తి ఇమినా ఉణ్హసమయేపి సబ్బదివసం అజ్ఝోకాసే వసితుం న సక్కాతి దీపేతి. పరిళాహసమయే పన సక్కా సబ్బరత్తిం అజ్ఝోకాసే వసితుం. కిఞ్చాపి సక్కా, సీతుణ్హకాలే పన న దాతబ్బత్తా పరిళాహసమయేపి న దాతబ్బన్తి వేదితబ్బం. ఏకమఞ్చట్ఠానే వా ఏకపీఠకట్ఠానే వా తిణ్ణం జనానం నిసీదనాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మహాథేరేనా’’తిఆది. తత్థ మహాథేరేన వత్తబ్బన్తి సమ్బన్ధో. నిద్దాగరుకోతి నిద్దాయ గరుకారకో. సీతం అనుదహతీతి సీతం మం పీళేతి. తేనాతి మహాథేరేన. దుతియత్థేరేనాపీతి పిసద్దో మహాథేరం అపేక్ఖతి. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘ఉక్కాసిత్వా’’తిఆదినా వుత్తనయేనేవ. ఏవన్తిఆది నిగమనం. జమ్బుదీపే పన ఏకచ్చే భిక్ఖూ గాహేన్తీతి సమ్బన్ధో. కిఞ్చిదేవ మఞ్చట్ఠానం వా పీఠట్ఠానం వాతి యోజనా. అయన్తిఆది పురిమవచనస్స నిగమనవసేన పచ్ఛిమవచనస్స కథనత్థాయ వుత్తవచనం.

వస్సావాసే సేనాసనగ్గాహో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. ఆగన్తుకవత్తన్తి ఆగన్తుకస్స వత్తం. అఞ్ఞత్థాతి అఞ్ఞస్మిం ఠానే. గన్త్వా వసితుకామేన ఆగన్తుకేనాతి యోజనా. వస్సూపనాయికదివసమేవాతి వస్సం ఉపగమనదివసేయేవ. తత్థాతి అఞ్ఞం ఠానం. నగన్తబ్బకారణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వసనట్ఠానం వా హీ’’తిఆది. హీతి యస్మా. తత్రాతి అఞ్ఞస్మిం ఠానే. తేనాతి సమ్బాధఅసమ్పజ్జనకారణా. తస్మాతి యస్మా న ఫాసుం విహరేయ్య, తస్మా. తం విహారన్తి యస్మిం వసితుకామో, తం విహారం. తత్థాతి విహారే, వసన్తో సుఖం వసిస్సతీతి సమ్బన్ధో. ఉద్దేసత్థికోతి ఉద్దేసం అత్థికో, ఉద్దేసేన వా. కమ్మట్ఠానసప్పాయతన్తి కమ్మట్ఠానేన, కమ్మట్ఠానస్స వా సప్పాయభావం.

తత్థాతి అఞ్ఞవిహారం. గచ్ఛన్తేన ఘట్టేతబ్బోతి సమ్బన్ధో. ఘట్టేతబ్బాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న తత్థా’’తిఆది. తత్థ తత్థాతి సకట్ఠానే. కిం న వత్తబ్బాతి ఆహ ‘‘తుమ్హే’’తిఆది. సలాకభత్తాదీని వా యాగుఖజ్జకాదీని వా నత్థి న విజ్జన్తీతి యోజనా. ఉపోసథాగారస్స పరిక్ఖారోతి సమ్బన్ధో. తుమ్హాకం విహారస్స ఇదం తాళఞ్చేవ ఇమం సూచిఞ్చ సమ్పటిచ్ఛథాతి యోజనా. గమియవత్తన్తి గమికానం భిక్ఖూనం వత్తం. ‘‘దహరేహీ’’తి పదం ‘‘ఉక్ఖిపాపేత్వా’’తి చ ‘‘గాహాపేత్వా’’తి చ పదద్వయే కారితకమ్మం, ‘‘పత్తచీవరభణ్డికాయో’’తి పదం ‘‘ఉక్ఖిపాపేత్వా’’తి పదే ధాతుకమ్మం, ‘‘తేలనాళికత్తరదణ్డాదీనీ’’తి పదం ‘‘గాహాపేత్వా’’తి పదే ధాతుకమ్మమేవ. అత్తానం దస్సేన్తేనాతి అత్తానం మనుస్సానం పకాసేన్తేన. వితక్కన్తి పచ్చయబాహుల్లికవితక్కం. ‘‘సపరివార’’న్తి పదం ‘‘గచ్ఛన్తఞ్చా’’తి పదే కిరియావిసేసనం. ఏవఞ్హి సతి సపరివారం గచ్ఛన్తఞ్చాతి సమ్బన్ధో. ‘‘న’’న్తి పదే పన కారకవిసేసనం. ఏవఞ్హి సతి సపరివారం నం భిక్ఖున్తి సమ్బన్ధో. ‘‘దిస్వా’’తి పదే చ కిరియావిసేసనమేవ. ఏవఞ్హి సతి గచ్ఛన్తఞ్చ నం భిక్ఖుం సపరివారం దిస్వాతి సమ్బన్ధో. మనుస్సా వదన్తీతి సమ్బన్ధో. తేసూతి మనుస్సేసు. ఏకో పణ్డితమనుస్సోతి సమ్బన్ధో. అయం కాలో వస్సూపనాయికకాలో నామాతి యోజనా. యత్థాతి ఠానే. తస్సాతి ఏకస్స పణ్డితమనుస్సస్స, వచనన్తి సమ్బన్ధో. తే మనుస్సా యాచన్తీతి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞత్థాతి అఞ్ఞం ఠానం. మేజ్జన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం సినేహన్తీతి మిత్తా. సుఖదుక్ఖేసు అమా సహ వత్తన్తీతి అమచ్చా. మిత్తాయేవ అమచ్చాతి మిత్తామచ్చా, తే. సమ్మన్తయిత్వాతి సమం, సమ్మా వా మన్తయిత్వా. ఇధేవాతి గామే ఏవ, విహారే ఏవ వా. కస్మా సాదితుం వట్టతి, నను సబ్బమేతం అకప్పియఞ్చ సావజ్జఞ్చాతి ఆహ ‘‘సబ్బఞ్హేతం కప్పియఞ్చేవ అనవజ్జఞ్చా’’తి. హి యస్మా ఏతం సబ్బం కప్పియఞ్చ అనవజ్జఞ్చ, తస్మా సబ్బం సాదితుం వట్టతీతి యోజనా. కురున్దియం పన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఉభయమ్పీతి మహాఅట్ఠకథాకురున్దీసు వుత్తవచనవసేన ఉభయమ్పి ఏతం వచనన్తి సమ్బన్ధో.

ఆవాసికవత్తం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘పటికచ్చేవ హీ’’తిఆది. తత్థ పటికచ్చేవాతి ఆగన్తుకానం ఆగతతో పఠమమేవ. పధానఘరవిహారమగ్గోతి పధానఘరమగ్గో చ విహారమగ్గో చ. ముద్దవేదికాయాతి చేతియస్స హమ్మియవేదికాయ. కస్మా ఇదమ్పి సబ్బం కాతబ్బన్తి ఆహ ‘‘వస్సం వసితుకామా హీ’’తిఆది. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. వస్సం వసితుకామా సుఖం వసిస్సన్తీతి సమ్బన్ధో. కతపరికమ్మేహి ఆవాసికేహీతి సమ్బన్ధో. యతో కులతో పకతియా లబ్భతి, తస్మిం కులే వస్సావాసికం పుచ్ఛితబ్బన్తి యోజనా. న దిన్నపుబ్బన్తి పుబ్బే న దిన్నం. హీతి యస్మా. ఉపద్దుతాతి ఉపగన్త్వా, భుసం వా పీళితా. తత్థాతి మనుస్సేసు. యేతి మనుస్సా. వస్సావాసికే గాహితేతి వస్సావాసికే సేనాసనే గాహాపియమానే. గాహితభిక్ఖూనన్తి గాహాపితభిక్ఖూనం. వస్సావాసికన్తి వస్సం ఆవసన్తానం దాతబ్బం చీవరం. గాహణకాలోతి గాహాపనకాలో. ఉపకట్ఠోతి ఆసన్నో. ఛాతకాదీహీతి ఆదిసద్దేన రోగాదయో సఙ్గణ్హాతి. యన్తి చీవరం. తతోతి చీవరతో. తన్తి వచనం. తదనురూపేనాతి తేసం మనుస్సానం వచనస్సానురూపేన. తేసం తేసన్తి మనుస్సానం, వస్సావాసికం చీవరన్తి సమ్బన్ధో.

యస్సాతి భిక్ఖునో. సోతి భిక్ఖు. ఇతి వదన్తీతి యోజనా. తన్తి చీవరం. పటిక్కమ్మాతి పటిక్కమిత్వా. విహారతో అపసక్కిత్వాతి అత్థో. తత్రాతి గామే. ఉపనిక్ఖేపం ఠపేత్వాతి కప్పియవత్థుం వా అకప్పియవత్థుం వా ఆరామికాదీనం హత్థే ఉపనిక్ఖేపం ఠపేత్వా. విహారేతి విహారస్స, విహారే వస్సం వసన్తస్స వా. అపుచ్ఛిత్వాపీతి పిసద్దేన ‘‘పుచ్ఛిత్వాపీ’’తి అత్థం దస్సేతి. తేసన్తికులానం. వత్తన్తి జగ్గనాదివత్తం. తేసన్తి కులానం. ఆగతఞ్చ తన్తి తం పంసుకూలికం ఆగతఞ్చ వదన్తీతి సమ్బన్ధో. తేనాతి పంసుకూలికేన. దాతుం న ఇచ్ఛన్తీతి సఙ్ఘస్స ఆచిక్ఖన్తేపి సఙ్ఘస్స దాతుం న ఇచ్ఛన్తి. సభాగో భిక్ఖూతి అత్తనా సభాగో భిక్ఖు. ఏతన్తి వస్సావాసికం. పంసుకూలికస్స న వట్టతి, కస్మా? గహపతిచీవరత్తా. ఇతీతిఆది నిగమనం. సద్ధాదేయ్యేతి సద్ధాయ దాతబ్బే వస్సావాసికలాభవిసయే.

తత్రుప్పాదేతి తస్మిం విహారే ఉప్పజ్జనకలాభవిసయే. భణ్డపటిచ్ఛాదనన్తి పటిచ్ఛాదనచీవరభణ్డం. చీవరభణ్డమేవ హి యస్మా అనేన సరీరం పటిచ్ఛాదియతి, తస్మా భణ్డపటిచ్ఛాదనన్తి వుచ్చతి. గాహేథాతి భిక్ఖూహి గాహాపేథ. గాహేతబ్బన్తి భిక్ఖూహి గాహాపేతబ్బం. వత్థు పనాతి సాటకతో అఞ్ఞం కప్పియం వా అకప్పియం వా వత్థు పన. కస్మా వట్టతియేవ, నను అకప్పియవత్థు న వట్టతీతి ఆహ ‘‘కప్పియకారకానఞ్హి’’తిఆది. తత్థ హి యస్మా అనుఞ్ఞాతం, తస్మా వట్టతియేవాతి యోజనా. దిన్నవత్థుతో ఉప్పన్నన్తి సమ్బన్ధో.

యన్తి వత్థు దిన్నన్తి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి కప్పియకారకానం హత్థే దిన్నవత్థూసు. తన్తి వత్థు ఉపనామేన్తేహీతి సమ్బన్ధో. గరుభణ్డం హోతి, గరుభణ్డత్తా అఞ్ఞేసు పచ్చయేసు న ఉపనామేతబ్బన్తి అధిప్పాయో. పుగ్గలవసేనేవాతి ‘‘భిక్ఖూ చీవరేన కిలమన్తి, ఏత్తకం నామ తణ్డులభాగం భిక్ఖూనం చీవరం కాతుం రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’’తిఆదినా పుగ్గలం పరామసిత్వా పుగ్గలవసేనేవ. సఙ్ఘవసేనాతి ‘‘సఙ్ఘో చీవరేన కిలమతీ’’తిఆదినా సఙ్ఘవసేన న కాతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఏవం పుగ్గలవసేన అపలోకనకమ్మస్స అకత్తబ్బతం దస్సేత్వా ఇదాని వత్థువసేన తస్సేవ అకత్తబ్బతం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘జాతరూపరజతవసేనాపీ’’తిఆది. కప్పియభణ్డవసేనాతి చీవరతణ్డులేహి అవసేసస్స కప్పియభణ్డస్స వసేన. చీవరతణ్డులానఞ్హి విసుం గహితత్తా ‘‘కప్పియభణ్డవసేనా’’తి ఏత్థ తేహి అవసేసో కప్పియభణ్డోవ గహేతబ్బో. తం పనాతి అపలోకనకమ్మం పన. కత్తబ్బాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇదానీ’’తిఆది. సుభిక్ఖన్తి సమిద్ధభిక్ఖం. సులభపిణ్డన్తి సుఖేన లభపిణ్డం. ద్వీహి పదేహి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స కారణం దస్సేతి, సుభిక్ఖత్తా సులభపిణ్డం, సులభపిణ్డత్తా సుభిక్ఖన్తి వుత్తం హోతి.

ఏవం చీవరపచ్చయం సల్లక్ఖేత్వా సేనాసనం సల్లక్ఖేతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. కాలేతి గాహాపనస్స కాలే. వుత్తన్తి మహాఅట్ఠకథాయ వుత్తం. కస్మా ద్వే సమ్మన్నితబ్బా, నను ఏకమ్పి సమ్మన్నితుం వట్టతీతి ఆహ ‘‘ఏవఞ్హీ’’తిఆది. తత్థ హి యస్మా గాహేస్సతి, తస్మా ద్వే సమ్మన్నితబ్బాతి యోజనా. ఏకేన హి సమ్ముతిలద్ధేన సక్కా పరం గాహాపేతుం, అత్తనా పన అత్తనో పాపేతుం న సక్కా, తస్మా ద్వీసు సమ్మతేసు నవకో వుడ్ఢస్స, వుడ్ఢో చ నవకస్సాతి ఉభో అఞ్ఞమఞ్ఞం గాహేస్సన్తీతి అధిప్పాయో. సమ్మన్నితబ్బాతి ఏకతో సమ్మన్నితబ్బా. అట్ఠపి సోళసపీతి ఏత్థ పిసద్దేన తతో అధికమ్పి ఏకతో సమ్మన్నితుం వట్టతీతి దీపేతి. సత్తసతికక్ఖన్ధకే ఉబ్బాహికసమ్ముతియం (చూళవ. ౪౫౬) అట్ఠపి జనా ఏకతోవ సమ్మతాతి వచనఞ్చేత్థ సాధకం. నిగ్గహకమ్మమేవ హి సఙ్ఘో సఙ్ఘస్స న కరోతీతి దట్ఠబ్బం. తేసన్తి అట్ఠసోళసజనానం, సమ్ముతి వట్టతియేవాతి సమ్బన్ధో. కిన్తి సల్లక్ఖేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘చేతియఘర’’న్తిఆది.

ఆసనఘరన్తి పటిమాఘరం. మగ్గపోక్ఖరణీనం సమీపే కతా సాలాయో ఉపచారవసేన వుచ్చన్తి ‘‘మగ్గో’’తి చ ‘‘పోక్ఖరణీ’’తి చ. తా హి సాలాయో ఉపచారసీమబ్భన్తరగతే గామాభిముఖమగ్గే చ అన్తోఉపచారసీమాయం ఖణితా యత్థ కత్థచి పోక్ఖరణియో చ కరీయన్తి, ఇతి సల్లక్ఖేతబ్బన్తి యోజనా. అసేనాసనం దస్సేత్వా సేనాసనం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘విహారో’’తిఆది. రుక్ఖమూలన్తి ఛన్నకవాటబద్ధరుక్ఖమూలం. ఏసేవ నయో వేళుగుమ్బేపి. గాహేన్తేన చ గాహేతబ్బానీతి సమ్బన్ధో. సఙ్ఘికోతి తత్రుప్పాదో. తేసూతి ద్వీసు చీవరపచ్చయేసు. యన్తి చీవరపచ్చయం. తస్సాతి చీవరపచ్చయస్స. ఠితికతోతి పబన్ధవసేన ఠితట్ఠానతో. ఇతరోతి పఠమం గహితచీవరపచ్చయతో ఇతరో.

అప్పతాయాతి అప్పభావతో, గాహియమానేతి సమ్బన్ధో. పరివేణగ్ఘేనాతి పరివేణపరిచ్ఛేదేన. లభన్తీతి పరివేణసామికా భిక్ఖూ లభన్తి. తన్తి పరివేణం. విజటేత్వాతి విజటం కత్వా, ద్వే వా తయో వా కోట్ఠాసే కత్వాతి అత్థో. పక్ఖిపిత్వాతి భాగకోట్ఠాసం పక్ఖిపిత్వా. న ఏవం కాతబ్బన్తి యథా మహాసుమత్థేరో ఆహ, తథా న కాతబ్బన్తి అత్థో. అకాతబ్బకారణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మనుస్సా హీ’’తిఆది. తత్థాతి పరివేణే, పవిసితబ్బం ఇతి ఆహాతి యోజనా. ఏత్థాతి ఏతస్మిం గాహణట్ఠానే. పటిక్కోసతీతి పటిసేధేతి. పటిక్కోసనాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మా ఆవుసో’’తిఆది. ఇతి వుత్తం, ఇతి పటిక్కోసతీతి యోజనా. ఏకో హి ఇతిసద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో. తస్సాతి మహాథేరస్స. సఙ్గహన్తి భిక్ఖూనం సఙ్గహం. తన్తి మహాథేరం.

ఏవం వత్తబ్బన్తి ఏవం వక్ఖమాననయేన వత్తబ్బం. పచ్చయం ధారేథ, ఇతి వత్తబ్బన్తి యోజనా. పాపుణాతి ఆవుసో ఇతి వుత్తేతి యోజనా. ‘‘గహితం హోతీ’’తి ఇమినా ‘‘గణ్హథ, గణ్హామీ’’తి పచ్చుప్పన్నకాలవసేన వుత్తత్తా గహితం హోతీతి దస్సేతి. అతీతఅనాగతకాలవసేన అగహితభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. సతుప్పాదమత్తన్తి గహణే సతియా ఉప్పాదనమత్తం. ఏత్థాతి సేనాసనపచ్చయగహణట్ఠానే.

యోపీతి యమ్పి. ఉపయోగత్థే చేతం పచ్చత్తవచనం, యమ్పి పచ్చయం విస్సజ్జేతీతి యోజనా. పచ్చయన్తి చ చీవరపచ్చయం. అయమ్పీతి అయమ్పి పచ్చయో. పిసద్దో మహాలాభపరివేణే పచ్చయం సమ్పిణ్డేతి. తస్మింయేవ పరివేణేతి తస్మిం పంసుకూలికేన గహితపరివేణే ఏవ. అఞ్ఞస్సాతి పంసుకూలికతో అఞ్ఞస్స భిక్ఖుస్స. పంసుకూలికో ‘‘అహం వసామీ’’తి సేనాసనం జగ్గిస్సతి. ఇతరో ‘‘అహం పచ్చయం గణ్హామీ’’తి సేనాసనం జగ్గిస్సతీతి యోజనా. ద్వీహి కారణేహీతి వసనగహణవసేన ద్వీహి కారణేహి. పంసుకూలికే గణ్హన్తేతి సమ్బన్ధో. ఇధాతి సేనాసనే. తేనాతి పంసుకూలికేన. హేట్ఠాతి సేనాసనస్స హేట్ఠా, ఠితం అఞ్ఞం భిక్ఖున్తి సమ్బన్ధో. తేనాతి పంసుకూలికేన, కిఞ్చి వచనన్తి సమ్బన్ధో. వుత్థవస్సస్స పంసుకూలికస్సాతి యోజనా. వట్టతీతి పంసుకూలికస్స వట్టతి. తస్మిం సేనాసనేతి పంసుకూలికేన గహితసేనాసనే. యేసం పనాతి మనుస్సానం పన. తేసన్తి మనుస్సానం.

థూపం కత్వాతి చేతియం కత్వా. తస్సాతి థూపస్స. తేన భిక్ఖునాతి వస్సావాసికం గాహకభిక్ఖునా. తన్తి భోజనసాలం. గాహేతుం వట్టతీతి సమ్బన్ధో. సబ్బమిదన్తి సబ్బం ఇదం వచనం.

పాటిపదఅరుణతోతి వస్సూపనాయికదివససఙ్ఖాతస్స పాటిపదస్స అరుణుగ్గమనతో. వితక్కచారికోతి ‘‘కత్థ ను ఖో వసిస్సామీ’’తిఆదినా వితక్కేన చరణే అనుయుత్తో. సేనాసనం యాచతీతి సేనాసనగ్గాహాపకం సేనాసనం యాచతి. గహితన్తి సఙ్ఘేన గహితం. యత్థాతి ఠానే. వస్సూపగతేహి వత్తబ్బాతి సమ్బన్ధో. పునప్పునం, సమం వా చేతియఙ్గణాదిం ముఞ్చన్తి సోధేన్తి ఇమాహీతి సమ్ముఞ్చనియో. ముచిధాతు సోధనత్థే యుపచ్చయో కరణత్థే హోతి. తాలుజో పఠమక్ఖరో. సులభా చే దణ్డకా, ఏకేకేన ద్వే తిస్సో యట్ఠిసమ్ముఞ్చనియో బన్ధితబ్బా. సులభా చే సలాకా, ఛపఞ్చముట్ఠిసమ్ముఞ్చనియో బన్ధితబ్బాతి అత్థో. పఞ్చ పఞ్చ ఉక్కాతి అరఞ్ఞవిహారేసు పరిస్సయవిజాననత్థం పఞ్చ పఞ్చ అగ్గిఉక్కా కోట్టేతబ్బా ఛిన్దితబ్బాతి అత్థో.

‘‘నిబద్ధవత్తం ఠపేత్వా’’తి ఏత్థ అకత్తబ్బవత్తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వత్తం కరోన్తేహి చా’’తిఆది. తత్థ వత్తం కరోన్తేహి చ ఏవరూపం అధమ్మికవత్తం న కాతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. హి సచ్చం, సబ్బేవ ఏతే ఉద్దేసాదయో పపఞ్చాతి యోజనా. పపఞ్చేన్తి సంసారే చిరం ఠపేన్తీతి పపఞ్చా. మూగబ్బతన్తి మూగానం వతం, మూగేహి కత్తబ్బం వా, మూగేన వియ వా అమూగేహి కత్తబ్బం వతం. ఏవం అకాతబ్బవత్తం దస్సేత్వా ఇదాని కాతబ్బవత్తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పరియత్తిధమ్మో నామా’’తిఆది. తివిధమ్పీతి పరియత్తిపటిపత్తిపటివేధవసేన తిప్పకారమ్పి. అవయవపరియత్తిధమ్మోపి అవయవిపరియత్తిధమ్మం, అవయవిపరియత్తిధమ్మో వా అవయవపరియత్తిధమ్మం పతిట్ఠాపేతి, తస్మా పరియత్తిధమ్మో అత్తనాపి అత్తానం పతిట్ఠాపేసీతి వేదితబ్బం. ఉద్దిసథాతి పరియత్తిం ఉద్దిసథ. సోధేత్వా…పే… ఉపసమ్పాదేథాతి ఏత్థ సోధనం నామ సబ్బేసం ఆచారకులపుత్తానం ఉపపరిక్ఖనం. సోధేత్వా నిస్సయం దేథాతి ఏత్థ సోధనం నామ భిక్ఖుసభాగతం ఉపపరిక్ఖనం. హీతి సచ్చం. కులపుత్తోతి ఆచారకులపుత్తో. యత్తకాని ధుతఙ్గాని సమాదియితుం సక్కోథాతి యోజనా. అన్తోవస్సం నామేతన్తి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనమేతం. ఏతస్మిం అన్తోవస్సేతి హి అత్థో, భవితబ్బన్తిఆదీసు సమ్బన్ధితబ్బం. సకలదివసన్తి సకలదివసమ్హి, అప్పమత్తేహీతి సమ్బన్ధో. ఏకచారికవత్తన్తి ఏకకేన చరితబ్బం వత్తం. భస్సేతి వచనే. దసవత్థుకకథన్తి అప్పిచ్ఛతాదిదసవత్థుక కథం.

విగ్గాహికపిసుణఫరుసవచనానీతి విగ్గహం కలహం జనేతీతి విగ్గాహికం, విగ్గాహికవచనఞ్చ పిసుణవచనఞ్చ ఫరుసవచనఞ్చ విగ్గాహికపిసుణఫరుసవచనాని. మనసికారబహులా విహరథ ఇతి ఓవదితబ్బాతి యోజనా. దన్తకట్ఠఖాదనవత్తన్తి హేట్ఠా అదిన్నాదానవణ్ణనాయం వుత్తం దన్తకట్ఠఖాదనే, దన్తకట్ఠఖాదనస్స వా వత్తం. ‘‘పత్తం థవికాయ పక్ఖిపన్తేన న కథేతబ్బ’’న్తి ఇమినా కథేన్తే పమాదేన పత్తో భిజ్జేయ్యాతి పత్తస్స గుత్తత్థాయ కథనం నివారేతి. ఆచిక్ఖితబ్బాతి ఇతిసద్దో పరిసమాపనత్థో.

కోచి దాయకోతి సమ్బన్ధో. ఆగన్తుకో భిక్ఖూతి చీవరగ్గాహితతో పచ్ఛా ఆగతో ఆగన్తుకో భిక్ఖు. సఙ్ఘత్థేరోతి ఆవాసికసఙ్ఘత్థేరో. పఠమభాగన్తి పుబ్బే గాహితం పఠమభాగం, పరివత్తేత్వాతి పుబ్బే గాహితభాగేన పచ్ఛా దాతబ్బం వస్సావాసికం పరివత్తేత్వా. ఆగన్తుకస్స వస్సగ్గేన పత్తట్ఠానే ఆగన్తుకస్స దాతబ్బన్తి యోజనా. ‘‘ఆగన్తుకస్సా’’తి పదం పుబ్బాపరం అపేక్ఖతి. తస్మా ద్విన్నం పదానం మజ్ఝే వుత్తం. పఠమవస్సూపగతాతి పఠమవస్సూపనాయికదివసే వస్సూపగతా. ‘‘ద్వే తీణి చత్తారీ’’తి వచనస్స వా బహూనం భిక్ఖూనం వా బ్యాపనత్థాయ ‘‘లద్ధం లద్ధ’’న్తి విచ్ఛావసేన వుత్తం. తేన పనాతి ఆగన్తుకేన పన. పఠమవస్సూపగతేహి అప్పకే లద్ధే పచ్ఛిమవస్సూపనాయికదివసే దాతబ్బానం వస్సావాసికానం బహుకేపి అయం నయో ఞాతబ్బోతి కత్వా న వుత్తో.

ద్వీసుపీతి పఠమ దుతియవసేన ద్వీసుపి. వస్సూపగతా భిక్ఖూ భిక్ఖాయ కిలమన్తా వదన్తీతి సమ్బన్ధో. ఇధాతి ఠానే. వసన్తాతి ఏకతో వసన్తా. ద్వే భాగా హోమ సాధు వతాతి యోజనా. సాధు వతాతి ఏకంసేన సున్దరా భవేయ్యున్తి అత్థో. యేసన్తి భిక్ఖూనం. తత్థాతి ఞాతిపవారితట్ఠానేసు. పవారణాయాతి పవారణాదివసే. తేసూతి భిక్ఖూసు. యేతి భిక్ఖూ. తత్థాతి ఞాతిపవారితట్ఠానేసు. కస్మా అపలోకేత్వా దాతబ్బం, నను తే సాదియన్తీతి ఆహ ‘‘సాది యన్తాపి హీ’’తిఆది. తత్థ హీతి యస్మా. ‘‘నేవ వస్సావాసికస్స సామినో’’తి ఇమినా తేసం వస్సచ్ఛిన్నతం దీపేతి. నేవ అదాతుం లభన్తీతి పఠమమేవ కతికవత్తస్స కతత్తా అదాతుం నేవ లభన్తి, సబ్బేసం నో అమ్హాకన్తి యోజనా. ఇధాతి ఠానే. తన్తి కతికవత్తం. ఏకో భిక్ఖూతి సమ్బన్ధో. తేసన్తి భిక్ఖూనం. తత్థాతి సభాగట్ఠానే. వసిత్వా ఆగతానం తేసం భిక్ఖూనన్తి యోజనా. న లబ్భతి ఇతి వుత్తన్తి యోజనా. ఇమేసన్తి వస్సావాసిఅప్పత్తకానం ఏకచ్చానం. గాహితసదిసమేవాతి వస్సావాసికస్స గాహితేన సదిసమేవ. తేసమేవాతి ఏకచ్చానమేవ.

పక్కన్తోపీతి అఞ్ఞం ఠానం పక్కమన్తోపి. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. తేన భిక్ఖునా కతం పానీయఉపట్ఠపనాదికమ్మం భతినివిట్ఠం భతియా ఠితన్తి యోజనా. అపలోకనకమ్మం కత్వా గాహితం సఙ్ఘికన్తి సమ్బన్ధో. సఙ్ఘికన్తి తత్రుప్పాదం సన్ధాయ వుత్తం. విబ్భన్తోపీతి పిసద్దో పగేవ ఛిన్నవస్సోతి దస్సేతి. పచ్చయవసేనేవాతి సద్ధాదేయ్యపచ్చయవసేన. వదన్తీతి కేచి వదన్తి.

దిసంగమికో భిక్ఖు విబ్భమతీతి సమ్బన్ధో. మనుస్సేతి వస్సావాసికదాయకమనుస్సే. సమ్ముఖాతి ఆవాసికస్స సమ్ముఖా. సమ్పటిచ్ఛాపేత్వాతి ‘‘సుట్ఠు దస్సామా’’తి పటిచ్ఛాపేత్వా. యస్స గాహితన్తి యస్స భిక్ఖునో సేనాసనం గాహితం. సేనాసనసామికస్సాతి సేనాసనదాయకస్స పుత్తధీతాదయోతి సమ్బన్ధో. సేనాసనే దేమాతి సేనాసనస్స దేమ. తత్థాతి సేనాసనే. ఏకమేవ వత్థం దాతబ్బం. కస్మా? పుగ్గలస్స అదత్వా సేనాసనస్సేవ దాతబ్బత్తా. వస్సావాసికట్ఠితికాయాతి వస్సావాసికగాహితస్స ఠితికాయ. ఏసేవ నయోతి సేనాసనస్సేవ దిన్నత్తా ఏసేవ నయో. తస్సేవ హోన్తీతి పుగ్గలస్సేవ దిన్నత్తా తస్సేవ హోన్తి.

దుతియో థేరాసనే గాహితో హోతీతి సమ్బన్ధో. పఠమభాగస్స సామణేరస్స గాహితత్తా వుత్తం ‘‘వరభాగం సామణేరస్స దత్వా’’తి. ఉభోపీతి ద్వే థేరసామణేరేపి. సయమేవాతి దాయకో సయమేవ. యన్తి వస్సావాసికం. యస్సాతి థేరస్స వా సామణేరస్స వా.

ఇతోతి వుత్తనయతో. దహరసామణేరస్సాతి తరుణస్స సామణేరస్స. సోతి ఘరసామికో. నన్తి పత్తజనం. యస్సాతి భిక్ఖునో. తేసన్తి మనుస్సానం. యథాభూతం ఆచిక్ఖితబ్బన్తి విబ్భమకాలఙ్కతకారణం యథాభూతం ఆచిక్ఖితబ్బం. సుద్ధపంసుకూలికాయేవాతి అఞ్ఞేహి అమిస్సా సుద్ధా పంసుకూలికాయేవాతి. ఇదం నేవాసికవత్తన్తి నిగమనం.

ఉపనన్దవత్థుకథా

౩౧౯. అయమత్థోతి అయం వక్ఖమానో అత్థో, ఏవం వేదితబ్బోతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి గామకే. తన్తి సేనాసనం, గణ్హన్తేనేవాతి సమ్బన్ధో. ఇధాతి సావత్థియం. ముత్తన్తి తే సేనాసనం ముఞ్చితం హోతి. తత్రాపీతి గామకేపి. ఉభయత్థాతి సావత్థియం, గామకే చాతి ఉభయత్థ.

ఏత్థాతి ఉపనన్దవత్థుస్మిం. కథన్తి కేన పకారేన పటిప్పస్సమ్భతి. ఇధాతి సాసనే. ఏకచ్చో గణ్హాతీతి సమ్బన్ధో. తత్రాపీతి సామన్తవిహారేపి. తస్సాతి భిక్ఖుస్స. ఇధాతి సేనాసనే. ఆలయమత్తన్తి చిత్తుప్పాదమత్తం. ఇచ్చస్సాతి ఇతి అస్స, ఏవం అస్స భిక్ఖుస్సాతి అత్థో. సబ్బత్థాతి సబ్బస్మిం ‘‘గహణేన గహణ’’న్తిఆదికే చతుక్కే. యో పన గచ్ఛతీతి సమ్బన్ధో. ఉపచారసీమాతిక్కమేతి నిమిత్తత్థే చేతం భుమ్మవచనం, భావేన భావలక్ఖణే వా. తత్థాతి అఞ్ఞస్మిం విహారే పచ్చాగచ్ఛతి, వట్టతి, సేనాసనగ్గాహో న పటిప్పస్సమ్భతీతి అధిప్పాయో.

౩౨౦. యోతి భిక్ఖు. మహన్తతరో వా దహరతరో వాతి అత్తనో మహన్తతరో వా దహరతరో వా హోతి. సో భిక్ఖు తివస్సన్తరో నామాతి యోజనా. ఏకస్స భిక్ఖునో తిణ్ణం వస్సానమన్తరే ఠితో తివస్సన్తరో అఞ్ఞో భిక్ఖు. తత్థాతి భిక్ఖూసు. ఇమే సబ్బేతి తివస్సన్తరద్వివస్సన్తరసమానవస్సికే ఇమే భిక్ఖూ, లభన్తీతి సమ్బన్ధో. యం తిణ్ణం పహోతీతి మఞ్చపీఠవినిముత్తం యం ఆసనం తిణ్ణం సుఖం నిసీదితుం పహోతి, తథారూపే ఆసనేపి ద్వే ద్వే హుత్వా నిసీదితుం లభన్తీతి యోజనా. అపిసద్దేన మఞ్చపీఠాని అపేక్ఖతి. ఇదం పచ్ఛిమదీఘాసనం. అనుపసమ్పన్నేనాపీతి పిసద్దో పగేవ ఉపసమ్పన్నేనాతి దస్సేతి.

హత్థికుమ్భేతి హత్థిసిరోపిణ్డే. ఇమినా హత్థిసద్దేన హత్థికుమ్భో గహితో అవయవూపచారేన వా ఉత్తరపదలోపేన వాతి దస్సేతి. హత్థీ వియాతి హత్థీ, భూమిభాగో, హత్థిమ్హి పతిట్ఠితో పాదసఙ్ఖాతో నఖో ఇమస్సాతి హత్థినఖకో, పాసాదో. ఏతం ‘‘హత్థినఖకో’’తి నామం ఏవంకతస్స పాసాదస్స నామన్తి యోజనా. ‘‘సువణ్ణరజతాదివిచిత్రానీ’’తి పదం ‘‘కవాటాని మఞ్చపీఠాని తాలవణ్టానీ’’తి సబ్బపదేసు యోజేతబ్బం. యంకిఞ్చి చిత్తకమ్మకతం అత్థి, సబ్బం వట్టతీతి యోజనా. పాసాదస్స దేమాతి సమ్బన్ధో. పాటేక్కన్తి పాసాదతో విసుం. పటిగ్గహితమేవాతి సబ్బం పటిగ్గహితమేవ హోతి. గోనకాదీని అట్ఠారస అత్థరణాని పరిభుఞ్జితున్తి సమ్బన్ధో. గిహివికటనీహారేనాతి గిహీహి విసేసేన యథాకామం కరియతీతి గిహివికటం, గిహిసన్తకం. ‘‘గిహివికట’’న్తి నీహారో అభినీహారో గిహివికటనీహారో, తేన. లబ్భన్తీతి నిసీదితుమేవ లబ్భన్తి. తత్రాపీతి ధమ్మాసనేపి.

అవిస్సజ్జియవత్థుకథా

౩౨౧. ఏతానీతి గరుభణ్డాని. తత్థాతి రాసివసేన పఞ్చసు సరూపవసేన పఞ్చవీసతియా గరుభణ్డేసు. ఆగన్త్వా, ఆభుసో వా రమన్తి ఏత్థాతి ఆరామో. తేసంయేవాతి పుప్ఫారామఫలారామానమేవ. ‘‘ఠపితోకాసో’’తి ఇమినా వత్థుసద్దస్స భూమిభేదత్థం దస్సేతి. వసతి ఆరామో పతిట్ఠహతి ఏత్థాతి ఆరామవత్థు. తేసు వాతి ఏత్థ వాసద్దేన నవభూమిభాగతో అఞ్ఞస్స పోరాణభూమిభాగస్సపి ఆరామవత్థుభావం వికప్పేతి. విసేసేన చతుఇరియాపథే హరతి పవత్తేతి ఏత్థాతి విహారో. తస్సాతి విహారస్స. చతున్నం మఞ్చానన్తి నిద్ధారణత్థే సామివచనం. అఞ్ఞతరో మఞ్చో నామాతి యోజనా. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. ‘‘లోహేన కతా కుమ్భీ’’తి ఇమినా లోహకుమ్భీతి ఏత్థ మజ్ఝేలోపసమాసం దస్సేతి. లోహమయా కుమ్భీ లోహకుమ్భీతి వచనత్థోపి యుజ్జతేవ. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా లోహేన కతం భాణకం, లోహేన కతో వారకో, లోహేన కతం కటాహన్తి అత్థం అతిదిసతి. ఏత్థాతి భాణకవారకకటాహేసు. అరఞ్జరోతి అతిమహన్తత్తా అరం ఖిప్పం జరతి వినాసేతీతి అరఞ్జరో. అథ వా జలం గణ్హితుం అలన్తి అరఞ్జరో లకారానం రకారే కత్వా.

గాథావసేన నిగమనం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏవ’’న్తిఆది. తత్థ ఏవం పకాసయీతి సమ్బన్ధో. ద్వే గరుభణ్డాని ద్విసఙ్గహాని హోన్తి, తతియం గరుభణ్డం చతుసఙ్గహం హోతి, చతుత్థం గరుభణ్డం నవకోట్ఠాసం హోతి, పఞ్చమం గరుభణ్డం అట్ఠభేదనం హోతి, ఇతి ఇమినా పకారేన పఞ్చనిమ్మలలోచనో నాథో పఞ్చహి రాసీహి పఞ్చవీసవిధం గరుభణ్డం పకాసయీతి యోజనా.

తత్రాతి గరుభణ్డే. హీతి విత్థారో. సబ్బమ్పి ఇదం గరుభణ్డం అవిస్సజ్జియన్తి వుత్తన్తి యోజనా. ఇధాతి ఇమస్మిం వత్థుస్మిం. పరివారే పన ఆగతన్తి సమ్బన్ధో.

పఞ్చ రాసయో మహేసినా వుత్తాతి యోజనా. ఏత్థాతి పరివారే.

తత్రాతి ‘‘పరివత్తనవసేనా’’తి వచనే. ఇదం గరుభణ్డం ఉపనేతున్తి సమ్బన్ధో. నిచ్చం తిట్ఠన్తీతి థావరా, ఠాధాతు వరపచ్చయో, ఠాకారస్స థాకారో. ఇమినా ఆరామఆరామవత్థువిహారవిహారవత్థూని గహేతబ్బాని. అవిస్సజ్జియఅవేభఙ్గీయత్తా గరు అలహుకం భణ్డం గరుభణ్డం. ఇమినా మఞ్చాదీని ఏకవీసతి గరుభణ్డాని గహేతబ్బాని. థావరేతి ఆధారే భుమ్మం, పరియాపన్నన్తి సమ్బన్ధో. అథ వా నిద్ధారణే భుమ్మం, థావరేసూతి హి అత్థో, ఖేత్తన్తిఆదీసు సమ్బన్ధితబ్బం. ఖిపతి పుబ్బణ్ణబీజమేత్థాతి ఖేత్తం. వసతి అపరణ్ణబీజం పతిట్ఠాతి ఏత్థాతి వత్థు, తలే భూమిభాగే ఏకతో వా ద్వీహి వా తీహి వా ఠానేహి ఆవరణం కరీయతి ఏత్థాతి తళాకో, సరో. కస్సకానం మతేన కత్తబ్బాతి మాతికా. ఆరామేన పరివత్తేతున్తి సమ్బన్ధో. కాని పరివత్తేతున్తి ఆహ ‘‘ఇమాని చత్తారిపీ’’తి. పిసద్దో అవయవసమ్పిణ్డనో.

తత్రాతి ‘‘పరివత్తేతుం వట్టతీ’’తి వచనే. దూరేతి సఙ్ఘారామతో దూరట్ఠానే. యమ్పీతి నాళికేరఫలమ్పి. హరన్తీతి సఙ్ఘస్స హరన్తి. అఞ్ఞేసన్తి సఙ్ఘతో అఞ్ఞేసం మనుస్సానన్తి సమ్బన్ధో. తేతి మనుస్సా. సఙ్ఘేన సమ్పటిచ్ఛితబ్బోతి సమ్బన్ధో. రుచ్చతీతి సఙ్ఘస్సారామేన మనుస్సానమారామం, మనుస్సానమారామేన వా సఙ్ఘస్సారామం పరివత్తేతుం రుచీయతి ఇచ్ఛీయతి. భిక్ఖూనం ఆరామోతి సమ్బన్ధో. అయన్తి మనుస్సానమారామో. ఖుద్దకోతి సఙ్ఘారామతో ఖుద్దకో. ఆయన్తి అయతి ఆయసామికో ధనేన వడ్ఢిం గచ్ఛతి అనేనాతి ఆయో, తం. సమకమేవాతి సమప్పమాణమేవ, ఆయం సచే దేతీతి సమ్బన్ధో. పమాణత్థే కపచ్చయో. మనుస్సానం రుక్ఖాతి సమ్బన్ధో. అతిరేకం సఙ్ఘస్స దేమాతి సమ్బన్ధో. జానాపేత్వాతి ‘‘సఙ్ఘే దిన్నం మహప్ఫల’’న్తి (మ. ని. ౩.౩౭౬) సఙ్ఘస్స దిన్నదానస్స ఆనిసంసం మనుస్సానం జానాపేత్వా. ఫలధారినో హోన్తి ననూతి యోజనా. ఏవన్తిఆది నిగమనం. ఏతేనేవ నయేనాతి యేన నయేన ఆరామో ఆరామేన పరివత్తేతబ్బో, ఏతేనేవ నయేన. మహన్తేన వా ఖుద్దకేన వా ఆరామవత్థునా చాతి యోజనా. ఆరామ ఆరామవత్థువిహారవిహారవత్థూని పరివత్తేతబ్బానీతి సమ్బన్ధో.

ఉభోపీతి గేహపాసాదవసేన ఉభోపి. తత్థాతి గేహే. ఇదం పనాతి పాసాదసఙ్ఖాతం గేహం, మనుస్సానం గేహన్తి సమ్బన్ధో. మహగ్ఘేన వా అప్పగ్ఘేన వా విహారవత్థునా చాతి యోజనా. విహారవిహారవత్థుఆరామఆరామవత్థూని పరివత్తేతబ్బానీతి సమ్బన్ధో. ఏవన్తిఆది నిగమనం.

గరుభణ్డేన గరుభణ్డపరివత్తనే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. పంస్వాగారకేసూతి పంసుకీళనత్థాయ కతేసు అగారకేసు. కప్పియమఞ్చాతి సఙ్ఘగణపుగ్గలానం కప్పియా సువణ్ణరజతాదీహి అకతా మఞ్చా. విహారస్స పన సువణ్ణరజతమయాదికాపి కప్పియా మఞ్చా దాతబ్బాతి సమ్బన్ధో. బహిసీమాయాతి ఉపచారసీమతో బహి. తత్థాతి సఙ్ఘత్థేరస్స వసనట్ఠానే. తత్థాతి తస్స భిక్ఖునో వసనట్ఠానే. ‘‘మహగ్ఘేనా’’తి వుత్తవచనం నియమేన్తో ఆహ ‘‘సతగ్ఘనకేన వా సహస్సగ్ఘనకేన వా’’తి. మఞ్చసతన్తి మఞ్చబహుం. ఏతేసుపీతి పీఠభిసిబిబ్బోహనేసుపి. తత్థాతి పీఠభిసిబిబ్బోహనేసు. కప్పియం పీఠాదీతి సమ్బన్ధో. అకప్పియం వా మహగ్ఘం కప్పియం వాతి కప్పియేన వా మహగ్ఘకప్పియేన వా పరివత్తేత్వాతి సమ్బన్ధో. ‘‘వుత్తవత్థూనీ’’తి పదం ‘‘పరివత్తేత్వా’’తి పదే అవుత్తకమ్మం, ‘‘గహేతబ్బానీ’’తి పదే వుత్తకమ్మం, పుబ్బాపరాపేక్ఖపదం.

పసతమత్తఉదకగణ్హకానిపీతి ఏత్థ పసతో నామ కుఞ్చితపాణి. సీహళదీపేతి సీహం లాతి గణ్హాతీతి సీహళో లకారస్స ళకారం కత్వా, సీహబాహునామకో రాజా, తస్స పుత్తత్తా విజయకుమారోపి సీహళో నామ, తేన ఆదిమ్హి నివాసభావేన గహితత్తా దీపో సీహళదీపో నామ, తస్మిం. పాదం గణ్హాతీతి పాదగణ్హనో, సోయేవ పాదగణ్హనకో. పాదో నామాతి ‘‘పాదగణ్హనకో’’తి ఏత్థ పాదో నామ. యో లోహవారకో మగధనాళియా పఞ్చనాళిమత్తం గణ్హాతి, సో లోహవారకో పాదో నామాతి యోజనా. ఇమినా పమాణస్స నామం పమాణవన్తే ఉపచారతో వోహారనయం దస్సేతి. తతోతి పఞ్చనాళిమత్తగణ్హనకవారకతో. ఇమానీతి లోహకుమ్భీఆదీని.

భిఙ్గార …పే… కటచ్ఛుఆదీనీతి భిఙ్గారో చ పటిగ్గహో చ ఉళుఙ్కో చ దబ్బి చ కటచ్ఛు చ పాతి చ తట్టకో చ సరకో చ సముగ్గో చ అఙ్గారకపల్లో చ ధూమకటచ్ఛు చ భిఙ్గార…పే… ధూమకటచ్ఛుయో, తా ఆది యేసం తానీతి భిఙ్గార…పే… కటచ్ఛుఆదీని. ఆదిసద్దేన అఞ్ఞాని ఉపకరణాని గహేతబ్బాని. భాజనీయానీతి భాజేతబ్బాని. కంసలోహాదీతిఆదిసద్దేన వట్టలోహం సఙ్గణ్హాతి. వట్టలోహం నామ పీతలోహం. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. పారిహారియన్తి సఙ్ఘికపరిభోగం పరిహరిత్వా అపనేత్వా పుగ్గలికపరిభోగేన పరిభుఞ్జనం, ‘‘అత్తసన్తక’’న్తి వా పరిగ్గహేన హరిత్వా భుఞ్జనం న వట్టతి. గిహివికటనీహారేనేవాతి ‘‘గిహివికట’’న్తి అభినీహారేనేవ.

అఞ్ఞస్మిమ్పి కప్పియలోహభణ్డే పరియాపన్నా అఞ్జనీతి యోజనా. అథ వా కప్పియలోహభణ్డేతి నిద్ధారణే భుమ్మం, ‘‘అఞ్జనీ’’తిఆదినా సమ్బన్ధితబ్బం. సూచీతి చీవరాదిసిబ్బనకా సూచి. పణ్ణసూచీతి పణ్ణే లిఖనా సూచి. అఞ్ఞమ్పీతి అఞ్జనిఆదితో అఞ్ఞమ్పి. ధూమనేత్తఞ్చ ఫాలఞ్చ దీపరుక్ఖో చ దీపకపల్లకో చ ఓలమ్బకదీపో చ ధూమనేత్త…పే… ఓలమ్బకదీపా. ఇత్థిపురిసతిరచ్ఛానగతసఙ్ఖాతాని రూపాని ఏతేసు అత్థీతి ఇత్థిపురిసతిరచ్ఛానగతరూపకాని. ధూమనేత్త…పే… ఓలమ్బకదీపా చ తే ఇత్థిపురిసతిరచ్ఛానగతరూపకాని చేతి ధూమనేత్త…పే… రూపకాని, విసేసనపరనిపాతో. తాని వా అఞ్ఞాని వా భిత్తిచ్ఛదనకవాటాదీసు ఉపనేతబ్బాని లోహభణ్డానీతి సమ్బన్ధో. లోహఖిలకన్తి లోహమయం ఆణిం. పరిహరిత్వాతి ‘‘అత్తనో సన్తక’’న్తి పరిగ్గహేన హరిత్వా, సఙ్ఘికపరిభోగగిహివికటాని వా అపనేత్వా. ఖీరపాసాణమయానీతి ఖీరవణ్ణేన పాసాణేన కతాని.

సువణ్ణఞ్చ రజతఞ్చ హారకూటఞ్చ జాతిఫలికఞ్చ సువణ్ణ…పే… జాతిఫలికాని, తేహి కతాని భాజనాని సువణ్ణ…పే… భాజనాని. సబ్బన్తి సువణ్ణరజతాదిసబ్బం. వట్టతీతి సఙ్ఘగణపుగ్గలానం వట్టతి.

వాసిఆదీసు ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా, నిద్ధారణే వా భుమ్మం. యాయ వాసియా న సక్కాతి సమ్బన్ధో. తతోతి వాసితో. మహత్తరీసద్దో మహన్తపరియాయో అనిప్ఫన్నపాటిపదికో. మహత్తరీ వాసీతి సమ్బన్ధో. వేజ్జానన్తి భిసక్కానం. సిరావేధనఫరసుపీతి పిసద్దేన తతో మహన్తం పన పగేవాతి దస్సేతి. యా పన కుఠారీ ఆవుధసఙ్ఖేపేన కతాతి సమ్బన్ధో. అథ వా ఆవుధసఙ్ఖేపేన కతా యా పన కుఠారీ అత్థీతి యోజనా. అనామాసాతి అనామసితబ్బా, అనామాసారహాతి అత్థో. చతురఙ్గులమత్తోపీతి పిసద్దో తతో అధికో పన పగేవాతి దస్సేతి. నిఖణిత్వా ఖాదతీతి నిఖాదనం. చతురస్సం ముఖమేతస్సాతి చతురస్సముఖం. దోణిసదిసం ముఖమేతస్సాతి దోణిముఖం. సమ్ముఞ్చనిదణ్డవేధనమ్పి నిఖాదనం దణ్డబద్ధం హోతి చేతి యోజనా. దణ్డేన బన్ధితబ్బన్తి దణ్డబద్ధం, దణ్డం బద్ధమేతస్సాతి వా దణ్డబద్ధం. ‘‘అదణ్డక’’న్తి వత్వా తస్సేవత్థం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘ఫలమత్తమేవా’’తి. నత్థి దణ్డమేతస్సాతి అదణ్డకం. యన్తి నిఖాదనం. పరిహరితున్తి పుగ్గలికభావేన పరిగ్గహేత్వా హరితుం, సఙ్ఘికభావం అపనేతుం వా. సిఖరమ్పి నిఖాదనేనేవ సఙ్గహితం లక్ఖణహారనయేన సమానకిచ్చభావతో. సిఖరన్తి యేన పరిబ్భమిత్వా ఛిన్దన్తి, యేహి మనుస్సేహి దిన్నానీతి సమ్బన్ధో. తేతి మనుస్సా, వదన్తీతి సమ్బన్ధో. నోతి అమ్హాకం. పాకతికేతి పకతియా ఠితే, యథా పఠమం ఠితా హోన్తి, తథా కరిస్సామాతి అత్థో. సచే ఆహరన్తీతి సచే ఆయాచనం అకత్వా హరన్తి. అనాహరన్తాపీతి పున అనాహరన్తాపి.

కమ్మారో చ తట్టకారో చ చున్దకారో చ నళకారో చ మణికారో చ పత్తబన్ధకో చ కమ్మార…పే… పత్తబన్ధకా, తేసం. అధికరణీ చ ముట్ఠికో చ సణ్డాసో చ తులా చ అధికరణి…పే… తులా. సఙ్ఘే దిన్నకాలతోతి సఙ్ఘస్స దిన్నకాలతో. తిపుం ఛిన్దతి అనేనాతి తిపుచ్ఛేదనం, తమేవ సత్థకం తిపుచ్ఛేదనసత్థకం. మహాకత్తరిఞ్చ మహాసణ్డాసఞ్చ మహాపిప్ఫిలికఞ్చ ఠపేత్వాతి యోజనా. కస్మా ఠపితానీతి ఆహ ‘‘మహాకత్తరిఆదీని గరుభణ్డానీ’’తి. తత్థ యస్మా మహాకత్తరిఆదీని గరుభణ్డాని, తస్మా ‘‘ఠపేత్వా మహాకత్తరి’’న్తి ఆది మయా వుత్తన్తి యోజనా.

వల్లిఆదీసు ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. వేత్తవల్లిఆదికాతి వేత్తసఙ్ఖాతవల్లిఆదికా. అడ్ఢబహుప్పమాణాతి ఏత్థ –

‘‘బ్యామో సహకరా బాహు, ద్వేపస్సద్వయవిత్థతా’’తి. –

అభిధానే (అభిధానప్పదీపికాయం ౨౬౯ గాథాయం) వుత్తత్తా బాహు నామ ఇధ బ్యామోవ అధిప్పేతో. తస్మా ద్వీసు పస్సేసు విత్థతానం బ్యామసఙ్ఖాతానం సహకరానం ద్విన్నం బాహూనం అడ్ఢోతి అడ్ఢబాహు, తస్స పమాణమేతస్సాతి అడ్ఢబాహుప్పమాణాతి వచనత్థో కాతబ్బో, దీఘతో ద్విహత్థా వల్లీతి వుత్తం హోతి. తత్థజాతకాతి తిస్సం సఙ్ఘస్స భూమియం జాతకా. రక్ఖితగోపితాతి సఙ్ఘేన సయం రక్ఖితా, పరేహి గోపితా. ఇమినా అరక్ఖితఅగోపితా గరుభణ్డం న హోతీతి దస్సేతి. సాతి వల్లి. అతిరేకా హోతీతి సమ్బన్ధో. ఉపనేతున్తి తం వల్లిం ఉపనేతుం. సుత్తఞ్చ మకచివాకఞ్చ నాళికేరహీరఞ్చ చమ్మఞ్చ సుత్త…పే… చమ్మాని, తేహి కతా సుత్త…పే… చమ్మమయా. రజ్జుకా వా యోత్తాని వా గరుభణ్డం హోతీతి సమ్బన్ధో. ఏకవట్టా వా ద్వివట్టా వాతి ఏత్థ వాసద్దేన తివట్టాదిం సఙ్గణ్హాతి. అవట్టేత్వా దిన్నం సుత్తఞ్చ అవట్టేత్వా దిన్నా మకచివాకనాళికేరహీరా చాతి యోజనా.

యో కోచి వేళూతి సమ్బన్ధో. సోపీతి వేళుపి వట్టతీతి సమ్బన్ధో. పిసద్దేన వల్లిం అపేక్ఖతి. ఇదమేత్థాతి ఇదం సబ్బం ఏత్థ వేళుమ్హి, వేళూసు వా ఇదన్తి సమ్బన్ధో. సమకం వాతి గహితవేళునా సమప్పమాణం వా. అతిరేకం వాతి తతో అతిరేకం వా. తంఅగ్ఘనకన్తి తస్స వేళునో అగ్ఘనారహం. ఫాతికమ్మన్తి వడ్ఢికమ్మం. తత్థేవాతి గణ్హనట్ఠానేవ. గమనకాలేతి గణ్హనట్ఠానతో అఞ్ఞత్థ గమనకాలే. ‘‘పహిణిత్వా దాతబ్బో’’తి ఇమినా సయం వా ఆగన్త్వా దాతబ్బోతి అత్థోపి లక్ఖణహారనయేన గహేతబ్బో సమానకిచ్చత్తా.

ముఞ్జపబ్బజసద్దేన ముఞ్జపబ్బజతిణానం పాళియం విసుం గహితత్తా తిణసద్దేన తాని ఠపేత్వా పారిసేసఞాయేన అవసేసతిణమేవ గహేతబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ముఞ్జం పబ్బజఞ్చ ఠపేత్వా’’తిఆది. సమానఫలత్తా లక్ఖణహారనయేన పణ్ణమ్పి తిణేనేవ సఙ్గహితన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యత్థా’’తిఆది. తత్థ యత్థాతి యస్మిం ఠానే, ఇతీతి ఏవం. తిణఞ్చ గరుభణ్డం హోతీతి సమ్బన్ధో. తత్థజాతకం వాతి తస్మిం సఙ్ఘారామే జాతకం వా. బహారామేతి సఙ్ఘారామతో బహి. తమ్పీతి తిణమ్పి. పిసద్దేన వల్లివేళూ అపేక్ఖతి. అట్ఠఙ్గులప్పమాణోపీతి దీఘతో అట్ఠఙ్గులపమాణోపి. రిత్తపోత్థకోతి అలిఖితత్తా తుచ్ఛో మకచివత్థాదికోపి పణ్ణమయోపి పోత్థకో. ఇదఞ్చ పణ్ణపసఙ్గేన వుత్తం.

పఞ్చవణ్ణా వాతి నీలపీతలోహితోదాతమఞ్జిట్ఠవసేన పఞ్చవణ్ణనా వా. తమ్పీతి మత్తికమ్పి. పిసద్దేన వల్లివేళుతిణాని అపేక్ఖతి.

దారుభణ్డే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. రక్ఖితగోపితో యో కోచి దారుభణ్డకో అత్థీతి యోజనా. మహాఅట్ఠకథాయం పన వుత్తోతి సమ్బన్ధో.

తత్రాతి మహాఅట్ఠకథాయం, ‘‘తేన ఖో పన సమయేనా’’తి పాళియం వా. ఇమేసూతి ఆసన్దికాదీసు. ఏత్థాతి పీఠేసు, పలాలపీఠేనాతి సమ్బన్ధో. బ్యగ్ఘచమ్మఓనద్ధన్తి బ్యగ్ఘచమ్మేన అవనద్ధం. వాళరూపపరిక్ఖిత్తన్తి వాళరూపేహి పరివారితం. రతనపరిసిబ్బితన్తి రతనసుత్తేన సమన్తతో సిబ్బితం.

ఏతేసుపీతి వఙ్కఫలకాదీసుపి. ‘‘సఙ్ఖథాలకం పన భాజనీయ’’న్తి పాఠస్సానన్తరం ‘‘తథా’’తి పాఠో అత్థి, సో ఏత్థ న యుజ్జతి, పరతో పన ‘‘యేన కేనచి కతం గరుభణ్డమేవా’’తి పాఠస్సానన్తరం యుజ్జతి. తత్థ హి యథా యేన కేనచి కతం గరుభణ్డమేవ హోతి, తథా థమ్భతులాసోపానఫలకాదీసు దారుమయం వా పాసాణమయం వా యంకిఞ్చి గేహసమ్భారరూపం గరుభణ్డమేవాతి అత్థో.

సబ్బన్తి సకలం ఉదకతుమ్బపాదకథలికమణ్డలం. ఏతేసుపీతి ఆధారకాదీసుపి. తథా థమ్భతలాతి ఏత్థ తథాసద్దేన ‘గరుభణ్డమేవా’’తి పదం అతిదిసతి. సఙ్ఘే దిన్నన్తి సఙ్ఘస్స దిన్నం. భూమత్థరణన్తి భూమియం అత్థరితబ్బం. తమ్పీతి ఏళకచమ్మమ్పి.

ఉదుక్ఖలం గరుభణ్డమేవాతి సమ్బన్ధో. ఏసేవ నయో ముసలన్తిఆదీసుపి. ఏతేసూతి మఞ్చపాదాదీసు. అనుఞ్ఞాతవాసియాతి భాజనత్థాయ అనుఞ్ఞాతవాసియా. ధమకరణోతి ఏత్థ ‘‘సఙ్ఖం ధమతి, సఙ్ఖధమకో’’తిఆదీసు వియ నిస్సంయోగపాఠోయేవ యుజ్జతి. తస్మా ధమతి వాతేన పవత్తతీతి ధమో, వాతహేతుకో సద్దో, ధమం కరోతీతి ధమకరణోతి వచనత్థో కాతబ్బో. సబ్బమేతన్తి అనుఞ్ఞాతవాసిదణ్డాదికం ఏతం సబ్బం. తతోతి అనుఞ్ఞాతవాసిదణ్డాదికతో, మహన్తతరం వాసిదణ్డాదికం గరుభణ్డన్తి యోజనా.

యథాజాతమేవాతి యథాపవత్తమేవ. తేహీతి హత్థిదన్తాదీహి, ‘‘కత’’ఇతి పదేన సమ్బన్ధితబ్బం. తచ్ఛితనిట్ఠితోపీతి తచ్ఛితకమ్మేన నిట్ఠితోపి.

మత్తికాభణ్డే ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా, ఉపభోగో చ పరిభోగో చ ఉపభోగపరిభోగం, సమాహారద్వన్దో. ఇదం పదం ‘‘ఘటపిధానాదికులాలభాజన’’న్తి పదేనేవ సమ్బన్ధితబ్బం. థుపికాతీతి ఏత్థ ఇతిసద్దో ఇమసద్దత్థో. ఇదం సబ్బం సఙ్ఘస్స దిన్నకాలతో పట్ఠాయ గరుభణ్డన్తి యోజనా. ‘‘అనతిరిత్తపమాణో’’తి విసేసనపదం ‘‘ఘటకో’’తి విసేస్యపదేనేవ సమ్బన్ధితబ్బం. ఏత్థాతి మత్తికాభణ్డే, ఆధారే వా నిద్ధారణే వా త్థ పచ్చయో. మత్తికాభణ్డే కుణ్డికా భాజనీయకోట్ఠాసం భజతి, ఏవం లోహభణ్డేపీతి యోజనా. ఏత్థాతి గరుభణ్డవినిచ్ఛయే.

నవకమ్మదానకథా

౩౨౩. భణ్డికాట్ఠపనమత్తేనాతి ఏత్థ భణ్డికాట్ఠపనం నామ భణ్డికయోజనన్తి ఆహ ‘‘కపోతభణ్డికయోజనమత్తేనా’’తి. అస్సాతి భిక్ఖుస్స. చితకధూమోతి చితకే ఉట్ఠితో ధూమో. ఏతస్సేవాతి భిక్ఖుస్స ఏవ విహారోతి సమ్బన్ధో. ధూమకాలేతి ధూమస్స ఉట్ఠితకాలే. ‘‘అపలోకేత్వా’’తి ఇమినా ధూమకాలే అపలోకితం ధూమకాలికం. ధూమకాలికం హుత్వాతి అత్థయోజనం కత్వా పాళియం ‘‘పరియోసితవిహార’’న్తి పదేన సమ్బన్ధితబ్బభావం దస్సేతి. కతపరియోసితవిహారన్తి కతపరియోసితో విహారో ఇమస్స నవకమ్మస్సాతి కతపరియోసితవిహారం. ఇదం నవకమ్మం దేన్తీతి సమ్బన్ధో. యావ గోపానసియో న ఆరోహన్తి, తావ విప్పకతో నామాతి యోజనా. తతోతి గోపానసిఆరోహనతో. కఞ్చిదేవ సమాదపేత్వా కారేస్సతీతి విహారసామికోయేవ కఞ్చి భిక్ఖుంసమాదపేత్వా కారేస్సతి. పఞ్చహత్థే విహారేతి సమ్బన్ధో. ఛవస్సికం నవకమ్మన్తి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి అడ్ఢయోగే. సోతి అడ్ఢయోగో. మహల్లకం నియామేత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దసహత్థే ఏకాదసహత్థే’’తి. దసవస్సికం వా ఏకాదసవస్సికం వా నవకమ్మన్తి సమ్బన్ధో. తతోతి ద్వాదసహత్థతో. లోహపాసాదసదిసేపి పాసాదేతి సమ్బన్ధో. తతోతి ద్వాదసవస్సికనవకమ్మతో.

నవకమ్మికోతి నవకమ్మే యుత్తపయుత్తో. ఉతుకాలేతి హేమన్తగిమ్హకాలే. పటిబాహితున్తి అఞ్ఞేసం సమ్పత్తభిక్ఖూనం పటిసేధేతుం. ఆవాససామికస్సాతి ఆవాసదాయకస్స. తస్సాతి ఆవాససామికస్స. వంసేతి అన్వయే. తేతి తవ. సోతి ఆవాససామిఆదికో. భిక్ఖూహి జగ్గితబ్బోతి సమ్బన్ధో. తేపీతి ఞాతిఉపట్ఠాకాపి. తస్మిమ్పీతి సఙ్ఘికపచ్చయేపి. బహూ ఆవాసేతి సమ్బన్ధో. ఏకం ఆవాసన్తి యోజనా.

ఏకం వా ఆవాసన్తి సమ్బన్ధో. తతోతి విసజ్జితావాసేహి, ఉప్పన్నానీతి సమ్బన్ధో. కురున్దియం పన వుత్తం, కిన్తి వుత్తన్తి యోజనా. ఏకం మఞ్చట్ఠానం గహేత్వాతి ఏకం మఞ్చట్ఠానం పుగ్గలికభావేన గహేత్వా. తిభాగన్తి తతియభాగం. అయమేవ వా పాఠో. ఏత్థాతి నట్ఠవిహారే. పుగ్గలికమేవాతి పుగ్గలికం ఏవ, పుగ్గలికం ఇవ వా. జగ్గాతి జగ్గాహి. హీతి ఫలజోతకో. ఏవం జగ్గితో పనాతి ఏవం జగ్గితో విహారో పన. తస్మిన్తి జగ్గన్తే. సద్ధివిహారికాదీనం దాతుకామో హోతీతి సఙ్ఘస్స భణ్డట్ఠపనం వా నవకానం వసనట్ఠానం వా అదత్వా అత్తనోయేవ సద్ధివిహారికాదీనం దాతుకామో హోతి. సద్ధివిహారికాదీనం దాతుం లబ్భతీతి సబ్బవిహారం పుగ్గలికభావేన అగ్గహేత్వా ఏకదేసస్సేవ గహితత్తా సద్ధివిహారికాదీనం దాతుం లబ్భతీతి అత్థో. జగ్గాపేతబ్బో ఇతి వుత్తన్తి యోజనా. ఏత్థ ‘‘వుత్త’’న్తి పాఠో అత్థి, సో అపాఠోయేవ ‘‘కురున్దియం పన వుత్త’’న్తి పదస్స ఆకారత్తా.

అఞ్ఞం ఇదమ్పి చ వక్ఖమానవచనం తత్థేవ కురున్దియం వుత్తన్తి యోజనా. కిన్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ద్వే భిక్ఖూ’’తిఆది. ద్వే భిక్ఖూ కరోన్తీతి సమ్బన్ధో. యేనాతి భిక్ఖునా. సోయేవ సామీతి యేన సా భూమి పఠమం గహితా, సోయేవ సామీతి అత్థో. పతిరూపే ఠానేతి పతిరూపే సేనాసనట్ఠానే. తన్తి పుగ్గలికకరణం. యం పన వయకమ్మన్తి యోజనా. ఏత్థ చ వయకమ్మన్తి తస్మిం విహారే కతస్స కమ్మస్స మూలం. విహారస్స మూలం దాతబ్బన్తి వుత్తం హోతి. తస్సాతి సఙ్ఘికం కరోన్తస్స. తత్థేవాతి కతవిహారే ఏవ. కతావాసేతి సమీపత్థే భుమ్మవచనం, కతావాససమీపేతి వుత్తం హోతి. ఛాయూపగఫలూపగాతి ఛాయం ఉపగచ్ఛన్తా చ ఫలం ఉపగచ్ఛన్తా చ, ఛాయాఫలాని ఉపహరన్తాతి అత్థో. అపలోకేత్వాతి సఙ్ఘం అపలోకేత్వా. సామికాతి రుక్ఖసామికా. హారేతబ్బాతి అపనేతబ్బా.

‘‘సఙ్ఘికవల్లిమత్తమ్పి అగ్గహేత్వా’’తి ఇమినా సఙ్ఘికం గహేత్వా సఙ్ఘికాయ భూమియా సచే విహారం కరోతి, సఙ్ఘికమేవాతి దస్సేతి. ద్విభూమకతిభూమకాదీసు పాసాదేసు ఉపడ్ఢభాగం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పాసాదో చేవ హోతీ’’తిఆది. ఉపరి పాసాదోతి సమ్బన్ధో. సోతి విహారకారకో భిక్ఖు, తస్స హేట్ఠాపాసాదోతి సమ్బన్ధో. విహారేతి సఙ్ఘికవిహారే, విహారసమీపేతి అత్థో. అకతట్ఠానేతి చయపముఖానం అకతపుబ్బట్ఠానే. చయం వా పముఖం వాతి సఙ్ఘికవిహారస్స చయం వా పముఖం వా. బహికుట్టేతి కుట్టస్స, కుట్టతో వా బహి. తస్సాతి చయపముఖకారకస్స భిక్ఖుస్స హోతీతి సమ్బన్ధో. విసమం పబ్బతకన్దరాదిన్తి సమ్బన్ధో. అపదేతి సుకరస్స అకారణే. కతం హోతీతి చయం వా పముఖం వా కతం హోతి. తత్థాతి చయపముఖేసు, సఙ్ఘో అనిస్సరో ఇతి వుత్తన్తి యోజనా.

వరసేయ్యం గహేతున్తి సమ్బన్ధో.

పున ఆగన్త్వాతి పక్కమిత్వా పున ఆగన్త్వా. తస్సాతి నవకమ్మగాహకస్స భిక్ఖుస్స. ఏతన్తి సేనాసనం.

అఞ్ఞత్రపరిభోగపటిక్ఖేపాదికథా

౩౨౪. నాతిహరన్తీతి ఏత్థ అతిసద్దో హరణత్థో, హరసద్దో పరిభుఞ్జనత్థోతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞత్ర హరిత్వా న పరిభుఞ్జన్తీ’’తి. యం మఞ్చపీఠాదీతి యోజనా. తత్థాతి ఉన్ద్రియమహావిహారే. తన్తి మఞ్చపీఠాదిం. తస్మాతి యస్మా అనుజానాతి, తస్మా. తన్తి మఞ్చపీఠాదిం. అఞ్ఞత్రాతి అఞ్ఞం విహారం. అరోగన్తి అనట్ఠాజిణ్ణత్తా అరోగం. తస్మిం విహారేతి ఉన్ద్రియవిహారే. తస్మిన్తి ఉన్ద్రియవిహారే. తతోతి ఉన్ద్రియవిహారతో. సుయోజితానీతి సుట్ఠు యోజితాని. మూలదానం వా పటిపాకతికం వా నత్థీతి అధిప్పాయో. ఛడ్డితవిహారతోతి భిక్ఖూహి అనపేక్ఖేన ఛడ్డితసఙ్ఘికవిహారతో చ పుగ్గలేన సాపేక్ఖేన ఛడ్డితపుగ్గలికవిహారతో చ. ఆవాసికకాలేతి ఆవాసికానం ఠితకాలే. తతోతి ఛడ్డితవిహారతో.

ఫాతికమ్మత్థాయాతి ఏత్థ ఫాతిసద్దో వడ్ఢనత్థోతి ఆహ ‘‘వడ్ఢికమ్మత్థాయా’’తి. ఏత్థాతి ‘‘ఫాతికమ్మత్థాయా’’తి పాఠే.

చక్కలికన్తి చక్కాకారేన లాతి పవత్తతి, చక్కాకారం వా లాతి గణ్హాతీతి చక్కలం, తదేవ చక్కలికం, పాదపుఞ్జనం, ‘‘కమ్బలాదీహి వేఠేత్వా కత’’న్తి ఇమినా తస్స కరణాకారం దస్సేతి. యేహీతి పాదేహి. ఉదకన్తి సేనాసనస్స తిన్తకం ఉదకం. ఉదకం న పఞ్ఞాయతీతి యోజనా. సఉపాహనేన అక్కమితుం న వట్టతీతి యోజనా.

సుధాభూమియన్తి సుధాయ లిత్తాయం భూమియం. పరిభణ్డభూమియన్తి గోమయకసావపరిభణ్డభూమియం. పాదాతి మఞ్చపాదా. తస్మిన్తి చోళకే. ఠపేన్తస్సాతి మఞ్చపాదే ఠపేన్తస్స. తత్థాతి తేసు భిక్ఖూసు. నేవాసికాతి నిబద్ధం వసన్తీతి నేవాసికా. ఠపేన్తీతి మఞ్చపాదే ఠపేన్తి. తథేవాతి యథా నేవాసికా వళఞ్జన్తి, తథేవ ఆగన్తుకేహి వళఞ్జితుం వట్టతీతి అత్థో.

సేతభిత్తి వాతి ఏత్థ వాసద్దేన నీలభిత్తిఆదయో సమ్పిణ్డేతి. ‘‘ద్వారమ్పి వాతపానమ్పీ’’తిఆదినా సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా ద్వారవాతపానాదయో అపరికమ్మకతాపి న అపస్సయితబ్బా. కేనచి వా వత్థాదినాతి సమ్బన్ధో.

‘‘హుత్వా’’తి ఇమినా ‘‘ధోతపాదకా’’తి పదస్స ‘‘నిపజ్జితు’’న్తి పదే కిరియావిసేసనభావం దస్సేతి, ‘‘భిక్ఖూ’’తి పదే కారకవిసేసనభావం నివత్తేతి. కస్మిం ఠానే నిపజ్జితుం కుక్కుచ్చాయన్తీతి ఆహ ‘‘ధోతేహి పాదేహి అక్కమితబ్బట్ఠానే’’తి. ‘‘అక్కమితబ్బట్ఠానస్సేతం అధివచన’’న్తి ఇమినా ‘‘ధోతపాదకే’’తి పాఠస్స ధోతో పాదో తిట్ఠతి ఏత్థ ఠానేతి ధోతపాదకం, తస్మిం ధోతపాదకేతి అత్థం దస్సేతి. ఏతన్తి ‘‘ధోతపాదకే’’తి నామం. ‘‘పచ్చత్థరిత్వా’’తి ఏత్థ కేన పచ్చత్థరిత్వాతి ఆహ ‘‘పచ్చత్థరణేనా’’తి. ‘‘అత్తనో సన్తకేనా’’తి ఇమినా సఙ్ఘికేన పచ్చత్థరణేన పచ్చత్థరణం పటిక్ఖిపతి. నిద్దాయతోపీతి నిద్దాయకారణాపి, సంకుటితేతి సమ్బన్ధో. అథ వా నిద్దాయతోపీతి నిద్దాయన్తస్సపి. ‘‘సరీరావయవో’’తి పదే సామ్యత్థఛట్ఠీ, ‘‘ఆపత్తియేవా’’తి పదే సమ్పదానం. లోమేసు ఫుసన్తేసూతి సమ్బన్ధో. ‘‘పరిభోగసీసేనా’’తి ఇమినా పరిభోగం అకత్వా కేనచి కమ్మేన సరీరావయవేన ఫుసన్తస్స అనాపత్తీతి దస్సేతి. హత్థతలేన ఫుసితుం పాదతలేన ఫుసితుం వా అక్కమితుం వాతి యథాలాభయోజనా దట్ఠబ్బా. ‘‘పరిభోగసీసేనా’’తి పదస్స అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మఞ్చపీఠం నీహరన్తస్సా’’తిఆది.

సఙ్ఘభత్తాదిఅనుజాననకథా

౩౨౫. ‘‘సఙ్ఘస్స భత్త’’న్తి ఇమినా సఙ్ఘభత్తన్తి పదస్స ఛట్ఠీసమాసం దస్సేతి. సఙ్ఘస్స అత్థాయ ఆభతం భత్తం కాతుం న సక్కోన్తీతి యోజనా. ఉద్దేసభత్తన్తిఆదీసు ఏవమత్థో వేదితబ్బోతి యోజనా. ‘‘ఉద్దేసేన లద్ధభిక్ఖూనం భత్తం కాతు’’న్తి ఇమినా ఉద్దేసేన లద్ధభిక్ఖూనం కాతబ్బం భత్తం ఉద్దేసభత్తన్తి వచనత్థం దస్సేతి. తథేవాతి యథా సఙ్ఘతో ఉద్దిసిత్వా లద్ధభిక్ఖూ, తథేవ. పరిచ్ఛిన్దిత్వాతి ‘‘ఏకం వా’’తిఆదినా పరిచ్ఛిన్దిత్వా. తేసన్తి లద్ధభిక్ఖూనం. ఇమినా నిమన్తేత్వా లద్ధభిక్ఖూనం కాతబ్బం భత్తం నిమన్తనభత్తన్తి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘సలాకాయో ఛిన్దిత్వా’’తి ఇమినా సలాకాయో ఛిన్దిత్వా కాతబ్బం భత్తం సలాకభత్తన్తి వచనత్థం దస్సేతి. పక్ఖికన్తి ఉపోసథికన్తి పాటిపదికన్తి ఏవం నియామేత్వాతి యోజనా. పఞ్చమీఆదీసు పక్ఖేసు కాతబ్బం పక్ఖికం. ఉపోసథే కాతబ్బం ఉపోసథికం. పాటిపదే కాతబ్బం పాటిపదికం, తమేవ భత్తం పాటిపదికభత్తం. ఉద్దేసభత్తం నిమన్తనన్తి ఏత్థ ఇతిసద్దో ఆద్యత్థో, ఉద్దేసభత్తం నిమన్తనన్తిఆదిం ఇమం వోహారం పత్తానీతి హి అత్థో. ఉద్దేసభత్తాదీనియేవ అనుజాననమకత్వా కస్మా సఙ్ఘభత్తమ్పి అనుజానాతీతి ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. తత్థ యస్మా సక్ఖిస్సన్తీతి సమ్బన్ధో. తేతి మనుస్సా. తమ్పీతి సఙ్ఘభత్తమ్పి. పిసద్దేన ఉద్దేసభత్తాదీని అపేక్ఖతి.

సఙ్ఘభత్తాదీనం విత్థారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. తత్థ తత్థాతి ‘‘సఙ్ఘభత్తం ఉద్దేసభత్త’’న్తిఆదిపాఠే, ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా, సఙ్ఘభత్తాదీసు వా నిద్ధారణే భుమ్మం, భుఞ్జన్తానం అమ్హాకం అజ్జ దస ద్వాదస దివసా అహేసున్తి యోజనా. అఞ్ఞతోతి అఞ్ఞస్మా ఠానా. తత్థాతి సఙ్ఘభత్తే. వత్తబ్బాతి మనుస్సా వత్తబ్బా. తన్తి సఙ్ఘభత్తం, ధాతుకమ్మం, ‘‘అమ్హాక’’న్తి కారితకమ్మం. తన్తి సఙ్ఘభత్తం.

ఉద్దేసభత్తకథా

అయం నయో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. రఞ్ఞా వా పహితేతి సమ్బన్ధో. సచే అత్థీతి సచే ఠితికా అత్థి. ఉద్దేసకేనాతి భత్తుద్దేసకేన. న అతిక్కామేతబ్బన్తి ఉద్దేసభత్తం న అతిక్కామేతబ్బం. తే పనాతి పిణ్డపాతికా పన. ఠితికం ఠపేత్వాతి ఠితికం ఠితట్ఠానే ఠపేత్వా ముఞ్చిత్వాతి అత్థో. తేసన్తి మహాథేరానం. యోజనన్తరికవిహారతోపీతి యోజనేన బ్యవధానే ఠితవిహారతోపి. ఠితట్ఠానతోతి ఠితికాయ ఠితట్ఠానతో. అసమ్పత్తానమ్పీతి భత్తుద్దేసట్ఠానం అసమ్పత్తానమ్పి. వడ్ఢితా నామ సీమాతి ఉపచారసీమా వడ్ఢితా నామ. సఙ్ఘనవకస్స దిన్నేపీతి యావ దుతియభాగో న దాతబ్బో, తావ సఙ్ఘనవకస్స దిన్నేపి. వస్సగ్గేనాతి గణియతీతి గం, వస్సమేవ గం వస్సగ్గం, తేన వస్సగ్గేన, వస్సగణనాయాతి వుత్తం హోతి. యది ‘‘వస్సగ్ఘేనా’’తి చతుత్థక్ఖరేన పాఠో భవేయ్య, ఏవం సతి వస్సపరిచ్ఛేదేనాతి అత్థో దట్ఠబ్బో, అయమేవ యుత్తతరో.

ఏకస్మిం విహారేతి ఏకిస్సం విహారసీమాయం. తస్మింయేవ భత్తుద్దేసట్ఠానేతి ఏత్థ ఏవసద్దేన అఞ్ఞస్మిం ఠానే గాహణం పటిక్ఖిపతి. ఏకోతి ఏకో దాయకో. తేనాతి పహితభిక్ఖునా. సో అత్థోతి సో హేతు. తందివసన్తి తస్మిం పహితదివసే. పముస్సతీతి సతిపవాసేన ముస్సతి. భోజనసాలాయాతి భత్తుద్దేసట్ఠానసఙ్ఖాతాయ భోజనసాలాయ. యా పకతిట్ఠితికాతి యోజనా. ‘‘ఏకాబద్ధా హోన్తీ’’తి వుత్తవచనస్స అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం ద్వాదసహత్థన్తరం అవిజహిత్వా’’తి. నవం ఠితికన్తి భత్తుద్దేసట్ఠానే ఠపితపకతిట్ఠితికతో అఞ్ఞం నవం ఠితికం. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఏతన్తి ఉద్దేసభత్తం. ‘‘స్వే’’తి నియామేత్వా వుత్తత్తా దుతియదివసే న లబ్భతి.

కోచీతి దాయకో. సకవిహారే ఠీతికావసేనేవ గాహేతబ్బన్తి యం విహారం గచ్ఛన్తి, తత్థ అపవిట్ఠత్తా సకవిహారే ఠితికావసేనేవ గాహేతబ్బం. దిన్నం పన భత్తం గాహేతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. సమ్పత్తానన్తి దిన్నట్ఠానం సమ్పత్తానం. తత్థాతి దిన్నట్ఠానం, సమ్పత్తానంయేవాతి సమ్బన్ధో. తస్స విహారస్సాతి పవిట్ఠవిహారస్స. తస్మిం తస్మిం ఠానేతి గామద్వారవీథిచతుక్కసఙ్ఖాతే తస్మిం తస్మిం ఠానే. అన్తోఉపచారగతానన్తి ఏత్థ అన్తోఉపచారో నామ ద్వాదసహత్థబ్భన్తరం.

గామద్వారూపచార వీథిచతుక్కూపచార ఘరూపచారేసు తీసు ఘరూపచారస్స విసేసం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఘరూపచారో చేత్థా’’తిఆది. ఏత్థాతి తీసు ఉపచారేసు. ఘరూపచారో వేదితబ్బోతి సమ్బన్ధో. ఏకో ఉపచారో ఏత్థాతి ఏకూపచారం ఘరం. ఇమేసన్తి చతున్నం ఘరానం. తత్థాతి చతూసు ఘరేసు. ఏకకులస్స యం ఘరన్తి సమ్బన్ధో. ఏకవళఞ్జన్తి ఏకద్వారేన సమానపరిభోగం. తత్థాతి ఏకూపచారే.

యం పన ఏకం ఘరం కతన్తి సమ్బన్ధో. సుఖవిహారత్థాయాతి కలహం విచ్ఛిన్దిత్వా సుఖవిహారత్థాయ. తస్మిం తస్మిం ఠానేతి భిత్తియా పరిచ్ఛిన్నే తస్మిం తస్మిం ఠానే.

యస్మిం పన ఘరే నిసీదాపేన్తీతి సమ్బన్ధో. యమ్పి నివేసనన్తి యోజనా.

యో పన ఉద్దేసలాభో ఉప్పజ్జతి, సో పాపుణాతీతి యోజనా. కిఞ్చాపి దిస్సన్తి, తథాపీతి యోజనా.

యో పనాతి భిక్ఖు పన, లభతీతి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞస్మిన్తి అత్తనా అఞ్ఞస్మిం. తేనాతి ఉద్దేసభత్తం లభన్తేన భిక్ఖునా.

కాలం పటిమానేన్తేసూతి భోజనకాలం పటిమానేన్తేసు భిక్ఖూసు, నిసిన్నేసూతి సమ్బన్ధో. కోచి మనుస్సో వదతీతి సమ్బన్ధో. సఙ్ఘుద్దేసపత్తం దేథ ఇతి వాతి యోజనా. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా పత్తస్స ఠానే భిక్ఖుం పక్ఖిపిత్వా వుత్తే అతిదిసతి.

ఏత్థాతి ఉద్దేసభత్తే, ఏవంవచనే వా. పేసలోతి పియసీలో. తేనాతి ఉద్దేసకేన. కిన్తి జానాతీతి ఆహ ‘‘దసవస్సేన లద్ధ’’న్తి. తస్సాతి ఉద్దేసకస్స, వచనన్తి సమ్బన్ధో. అప్పసద్దాతి సణికసద్దా. ‘‘అపసద్దా’’తిపి పాఠో, నిస్సద్దాతి అత్థో. సబ్బనవకస్సాతి సబ్బేసం భిక్ఖూనం నవకస్స. ఛాయాయపి పుచ్ఛియమానాయాతి అనాదరే భుమ్మవచనం, సామివచనం వా. న లభతీతి పాపుణాపితత్తా న లభతి. నిసిన్నస్సాపి నిద్దాయన్తస్సాపీతి అనాదరే సామివచనం, భిక్ఖుస్స నిసిన్నస్సాపి నిద్దాయన్తస్సాపీతి అత్థో. హీతి సచ్చం. ఏతం భాజనీయభణ్డం నామాతి యోజనా. తత్థాతి ‘‘సమ్పత్తస్సేవ పాపుణాతీ’’తి వచనే. ఉపచారేనాతి ద్వాదసహత్థూపచారేన. తస్మిన్తి అన్తోపరిక్ఖేపే.

కోచి ఉపాసకో పహిణాతీతి సమ్బన్ధో. పణీతభోజనానన్తి పణీతభోజనేహి. ఉదకస్సాతి ఉదకేన, పూరేత్వాతి సమ్బన్ధో. ఆగతా మనుస్సాతి సమ్బన్ధో. యేనాతి భిక్ఖునా. యన్తి వత్థు. తిచీవరపరివారన్తి తిచీవరేన పరివారితం, తిచీవరపరివారవన్తం వా ఉద్దేసభత్తన్తి అత్థో. హి సచ్చం అస్స భిక్ఖుస్స పుఞ్ఞవిసేసో ఈదిసోతి యోజనా. నను ఉదకంపిస్స పుఞ్ఞవిసేసం, కస్మా అఞ్ఞం ఉద్దేసభత్తం లభతీతి ఆహ ‘‘ఉదకం పనా’’తిఆది.

గహేత్వా ఆగతా తే మనుస్సాతి యోజనా. తేసన్తి మహాథేరాదీనం. దహరసామణేరేహీతి దహరేహి సామణేరేహి, లద్ధేసూతి సమ్బన్ధో.

తత్థాతి ఉద్దేసభత్తే. పురతోతి మహాథేరానం పురతో. పత్తేతి సఙ్ఘుద్దేసపత్తే, అగాహితేయేవాతి సమ్బన్ధో. ఆహటమ్పి ఉద్దేసభత్తన్తి సమ్బన్ధో.

ఏకో వదతీతి సమ్బన్ధో. సోతి మనుస్సో, భణతీతి సమ్బన్ధో. యథా తే రుచ్చతి, తథా వత్వా ఆహరాతి యోజనా. విస్సట్ఠదూతో నామాతి అత్తనో రుచిం విస్సజ్జిత్వా తస్స రుచియా విస్సట్ఠో దూతో నామ. పటిపాటిపత్తం వాతి సఙ్ఘతో పటిపాటియా లద్ధం పత్తం వా, ఇదం నిమన్తనభత్తం సన్ధాయ వుత్తం. యం ఇచ్ఛతీతి విస్సట్ఠదూతో యం ఇచ్ఛతి. సోతి బాలో, న వత్తబ్బోతి సమ్బన్ధో. పుచ్ఛాసభాగేన వదేయ్యాతి సమ్బన్ధో. తతోతి వదనకారణా.

కూటట్ఠితికా నామాతి అఞ్ఞేహి ఉద్దేసభత్తేహి మిస్సేత్వా ఉజుకట్ఠితికాయ పవత్తిత్వా కూటేన పవత్తా ఠితికా నామ హోతి. తమేవత్థం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘రఞ్ఞో వా హీ’’తిఆది. ఏకచారికభత్తానీతి పతి ఏకం కత్వా చరితబ్బాని భక్ఖితబ్బానీతి ఏకచారికాని, అఞ్ఞేహి ఉద్దేసభత్తేహి అమిస్సేత్వా పతి ఏకం కత్వా భక్ఖితబ్బానీతి వుత్తం హోతి, తానియేవ భత్తాని ఏకచారికభత్తాని. ఏకచ్చే భిక్ఖూ గతాతి సమ్బన్ధో. తేసూతి ఏకచ్చేసు భిక్ఖూసు. తఙ్ఖణంయేవాతి తస్మిం నిసిన్నక్ఖణేయేవ. పున తఙ్ఖణంయేవాతి తస్మిం గాహణక్ఖణేయేవ. ‘‘పణీతభత్త’’న్తి వుత్తే ‘‘కతివస్సతో పట్ఠాయా’’తి వదన్తి, ‘‘ఏత్తకవస్సతో నామా’’తి వుత్తేతి యోజనా. గాహితేతి ఠితికం అజానన్తేహి ఆగన్తుకేహి పత్తే గాహితే. ఆగతేహిపి ఠితికం జాననకభిక్ఖూహీతి సమ్బన్ధో. ఏసేవ నయో పరతోపి. భిక్ఖూయేవ ఆగచ్ఛన్తూతి పత్తం అగ్గహేత్వా భిక్ఖూయేవ ఆగచ్ఛన్తూతి అధిప్పాయో.

నేతి ఠితికం అజానన్తే ఆగన్తుకే. రాజా భోజేత్వాతి రాజా అత్తనో గేహే భోజేత్వా. నేసన్తి ఆగన్తుకానం, పత్తేపీతి సమ్బన్ధో. యం ఆహటన్తి యం భత్తం అభుఞ్జిత్వా ఆహటం. తం న గాహేతబ్బన్తి తం భత్తం ఠితికాయ న గాహేతబ్బం థోకత్తా. నేసన్తి ఆగన్తుకానం. గీవా హోతీతి ఇణం హోతి. ఇణం నామ పటిదాతబ్బసభావో హోతి, తస్మా పటిదాతబ్బన్తి అధిప్పాయో. ఏత్థాతి ఠితికం అజానిత్వా భుత్తట్ఠానే. తావ నిసీదితబ్బన్తి తావ ఆగమేత్వా నిసీదితబ్బం. పత్తట్ఠానేన గాహణమ్పి గీవాసదిసోతి పురిమథేరస్స మతి భవేయ్య. ఏవఞ్హి సతి ద్విన్నం థేరానం వాదో సదిసోయేవ.

ఏకో పిణ్డపాతోతి సమ్బన్ధో. తథారూపోతి తిచీవరపరివారో సతగ్ఘనకో. అయన్తి పిణ్డపాతో. ఇతి వుత్తం అట్ఠకథాసు.

ఏకో భిక్ఖూతి సమ్బన్ధో. అన్తరాభట్ఠకోతి ఉద్దేసభత్తస్స అన్తరే వేమజ్ఝే భస్సతి గలతీతి అన్తరాభట్ఠకో. పరిపుణ్ణవస్సో యో పన సామణేరోతి యోజనా. తస్స ఉపసమ్పజ్జితసామణేరస్స ఠితికా అతిక్కన్తాతి సమ్బన్ధో. సోతి ఉద్దేసభత్తపత్తో భిక్ఖు. సమీపేతి అత్తనో సమీపే. తఞ్చే థేయ్యాయ హరన్తీతి తం పత్తం పత్తహారకా థేయ్యాయ హరన్తి చే. గీవా హోతీతి పత్తదాపకస్స గీవా హోతి. సో భిక్ఖూతి సమీపే నిసిన్నో సో భిక్ఖు. అస్సాతి పత్తదాపకస్స. ‘‘అయ’’న్తి పోత్థకేసు పాఠో అత్థి, సో న సున్దరో. తతోతి ఉద్దేసభత్తఘరతో. ‘‘సుహటో’’తి వచనస్స అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భత్తస్స దిన్నత్తా గీవా న హోతీ’’తి.

సాదియనకోతి ఉద్దేసభత్తసాదియనకో, హోతీతి సమ్బన్ధో. దసహిపి పత్తేహి భత్తం ఆహరాపేత్వాతి యోజనా. భిక్ఖుదత్తియం నామాతి భిక్ఖునా దత్తియం నామ. సో భిక్ఖూతి సాదియనకో సో భిక్ఖు. తే భిక్ఖూతి పిణ్డపాతికే తే భిక్ఖూ. ఏథ భన్తే మయ్హం సహాయా హోథ ఇతి వత్వాతి సమ్బన్ధో. తస్సాతి ఉపాసకస్స. తత్థాతి ఉపాసకస్స ఘరే. తస్సేవాతి సాదియనకస్సేవ. ఇతరేతి నవపిణ్డపాతికా. నేసన్తి దసన్నం భిక్ఖూనం. తస్స భిక్ఖునోతి సాదియనకస్స భిక్ఖునో. భుత్తావీనన్తి భుత్తవన్తానం.

తేతి నవపిణ్డపాతికా, వుత్తా గచ్ఛన్తీతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి ఉపాసకస్స ఘరే. తత్రాతి దససు భిక్ఖూసు. మధురేన సరేన అనుమోదనం కరోన్తస్స ఏకస్స ధమ్మకథం సుత్వాతి యోజనా. అకతభాగో నామాతి పుబ్బే న కరియిత్థాతి అకతో, సోయేవ భాగో కోట్ఠాసోతి అకతభాగో, ఆగన్తుకభాగో నామాతి అత్థో.

ఏకో ఉపాసకో దేతీతి సమ్బన్ధో. ఇమన్తి ఖాదనీయభోజనీయం. పత్తసామికస్స దాతబ్బన్తి యోజనా. ఠపేత్వాతి పకతియా ఠపేత్వా. ‘‘సబ్బో సఙ్ఘో భుఞ్జతూ’’తి వత్వా చ కిఞ్చి అవత్వా చ గతేపి పఠమమేవ ‘‘సబ్బం సఙ్ఘికం పత్తం దేథా’’తి వుత్తత్తా భాజేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం.

పాతియా ఆహరిత్వాతి సమ్బన్ధో. ఏకేకం ఆలోపన్తి ఏకేకస్స భిక్ఖుస్స ఏకేకం ఆలోపం. అచ్ఛతీతి వసతి. కస్స తేతి కస్స అత్థాయ తయా, ఆనీతన్తి యోజనా. ‘‘ఏకేన భిక్ఖునా’’తి పదం ‘‘గాహేతబ్బ’’న్తి పదే కారితకమ్మం, ‘‘భత్త’’న్తి ధాతుకమ్మం తబ్బపచ్చయో వదతి.

కిం ఆహరీయతీతి అవత్వాతి కిం వత్థు తయా ఆహరీతీతి ఉపాసకం అపుచ్ఛిత్వా. ‘‘కిం ఆహరిస్ససీ’’తిపి పాఠో, కిం వత్థుం త్వం ఆహరిస్ససీతి అత్థో. సపరివారాయ యాగుయా చ మహగ్ఘానం ఫలానఞ్చ పణీతానం ఖజ్జకానఞ్చ తథా ఆవేణికా ఠితికా కాతబ్బాతి యోజనా. ఏకా ఏవ ఠితికాతి సమానా ఏవ ఠితికా. తథా ఫాణితస్సాతి ఏత్థ తథాసద్దేన ‘‘ఏకా ఏవ ఠితికా వట్టతీ’’తి పదం అతిదిసతి.

ఇతి ఉద్దేసభత్తకథాయ యోజనా సమత్తా.

నిమన్తనభత్తకథా

నిమన్తనం పుగ్గలికం సఙ్ఘికఞ్చాతి దువిధం. తత్థ పుగ్గలికం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘పుగ్గలికం చే సయమేవ ఇస్సరో’’తి. ‘‘ఏత్తకే భిక్ఖూ సఙ్ఘతో ఉద్దిసథా’’తిఆదీని అవత్వా ‘‘ఏత్తకానం భిక్ఖూనం భత్తం గణ్హథా’’తి నిమన్తేత్వా దిన్నం సఙ్ఘికం నిమన్తనం నామ. ఏత్థాతి నిమన్తనే. పిణ్డపాతికానమ్పి వట్టతీతి ‘‘భిక్ఖ’’న్తి కప్పియవోహారేన వుత్తత్తా పిణ్డపాతికానమ్పి వట్టతి. పటిపాటియాతి సఙ్ఘతో లద్ధపటిపాటియా. ఆగతమనుస్సో వదతీతి సమ్బన్ధో. విచ్ఛిన్దిత్వాతి ‘‘తుమ్హే చ గచ్ఛథా’’తి వచనం విచ్ఛిన్దిత్వా.

నిమన్తనభత్తఘరతోతి నిమన్తనభత్తస్స దిన్నఘరతో. ఏకో ఆహరతీతి సమ్బన్ధో. పూరేత్వాతి భత్తస్స పూరేత్వా. తన్తి భత్తం. ఇధాపీతి నిమన్తనేపి.

తతోతి వదనకారణా. ‘‘సో భిక్ఖూ’’తి పదం ‘‘అస్సా’’తి పదే పకతికత్తా, ‘‘జిగుచ్ఛనీయో’’తి పదం తత్థేవ వికతికత్తా. అస్సాతి భవేయ్య, హోతి వా. ‘‘పత్తత్థాయ ఆగతోమ్హీ’’తి వదన్తస్స తస్స పత్తో దాతబ్బోతి యోజనా. భత్తాహరణకపత్తన్తి భత్తం ఆహరతి అనేనాతి భత్తాహరణకో, సోయేవ పత్తో భత్తాహరణకపత్తో, తం. పటిపాటిభత్తన్తి పటిపాటియా లద్ధం భత్తం.

ఆలోపభత్తట్ఠితికతోతి ఏకేకఆలోపేన లద్ధస్స భత్తస్స ఠితికతో. ఆలోపసఙ్ఖేపేనాతి ఏకేకస్మిం ఆలోపే తంసంఖిపనేన. అయం నయో ఉద్దేసభత్తతో విసేసో. కస్స తే ఆభతన్తి కస్స అత్థాయ తయా ఆభతన్తి యోజనా. సఙ్ఘస్స మే భత్తన్తి సఙ్ఘస్స అత్థాయ మయా భత్తం ఆభతం. థేరానం మే భత్తన్తి థేరానం మయా భత్తం ఆభతం.

ఉపాసకో పహిణాతీతి సమ్బన్ధో. ఇమే తయో జనాతి సఙ్ఘత్థేరో చ గన్థధుతఙ్గవసేన అభిఞ్ఞాతో చ భత్తుద్దేసకో చాతి ఇమే తయో జనా. పుచ్ఛితున్తి ‘‘కిం సఙ్ఘతో గణ్హామి, ఉదాహు యే జానామి, తేహి సద్ధిం ఆగచ్ఛామీ’’తి పుచ్ఛితుం. ఆరుహియిత్థాతి ఆరూళ్హా. అత్తనవమేహీతి అత్తా నవమో ఏతేసన్తి అత్తనవమా, తేహి భిక్ఖూహీతి సమ్బన్ధో. హీతి యస్మా. ఏతే భిక్ఖూతి సఙ్ఘత్థేరాదయో తయో ఏతే భిక్ఖూ. తేనాతి గన్థధుతఙ్గాదీహి అనభిఞ్ఞాతేన భిక్ఖునా పటిపజ్జితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. నిస్సితకే వా, యే భిక్ఖూ జానాథ, తే భిక్ఖూ వా గహేత్వాతి యోజనా. అత్తనా అఞ్ఞో గామో గన్తబ్బోతి సమ్బన్ధో. సోయేవ గామోతి నిమన్తనగామోయేవ.

తత్రాతి అసనసాలాయం. ఉస్సవాదీసూతి ఛణాదీసు. ఆదిసద్దేన అఞ్ఞేన కేనచి కారణేన మనుస్సానం బహుసన్నిపాతం సఙ్గణ్హాతి. తదాతి తస్మిం నిమన్తనకాలే. సన్నిపాతట్ఠానతోతి భిక్ఖూనం సన్నిపాతట్ఠానతో. యథాసత్తీతి సత్తియా అనురూపం, సత్తిం అనతిక్కమిత్వాతి అత్థో. ఏత్థ చ సత్తిసద్దస్స కున్తసఙ్ఖాతస్స సత్థస్సపి వాచకత్తా తం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘యథాబల’’న్తి.

సఙ్ఘత్థేరో వా ఆగచ్ఛన్తీతి సమ్బన్ధో. బహుకత్తారమపేక్ఖిత్వా ‘‘ఆగచ్ఛన్తీ’’తి బహువచనవసేన వుత్తం. ఏకవారన్తి ఏకస్మిం దివసే, ఆగమనదివసేతి అత్థో. పటిబద్ధకాలతోతి తత్థేవ సకట్ఠానే వాసస్స నిబద్ధకాలతో. దుతియవారేతి దుతియదివసే. అభినవఆగన్తుకావాతి అనాగమనపుబ్బా అభినవా ఆగన్తుకావ. తత్రాతి తస్మిం పత్తట్ఠానే. తేసన్తి అభినవఆగన్తుకానం. ఏత్థాతి అనాగతపుబ్బట్ఠానే.

సబ్బత్థాతి సబ్బేసు సకట్ఠానఆగన్తుకట్ఠానేసు. తేనాతి అతిలాభినా భిక్ఖునా. అవిసేసేత్వాతి విసేసమకత్వా.

సలాకభత్తకథా

సలాకభత్తం పన ఏవం వేదితబ్బన్తి యోజనా. ‘‘వచనతో’’తి పదం ‘‘దాతబ్బా’’తి పదే ఞాపకహేతు. సలాకాయ వాతి కుసదణ్డే వా. అసుకస్స నామాతి అసుకస్స నామ ఉపాసకస్స. ఉపనిబన్ధిత్వాతి లిఖిత్వా, ఛిన్దిత్వాతి అత్థో. ‘‘ఓపుఞ్జిత్వా’’తి పదస్స అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పునప్పునం హేట్ఠుపరియవసేన ఆలోళేత్వా’’తి. భత్తుద్దేసకేన దాతబ్బాతి సమ్బన్ధో.