౧. ఓవాదసిక్ఖాపద-అత్థయోజనా

౧౪౪. భిక్ఖునివగ్గస్స పఠమే తేసన్తి థేరానం. మహాకులేహి నిక్ఖమిత్వా పబ్బజితాతి యోజనా. కులధీతరో విజ్జమానగుణం కథయన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఞాతిమనుస్సాన’’న్తిపదం ‘‘కథయన్తీ’’తిపదే సమ్పదానం. కుతోతి కస్స థేరస్స సన్తికాతి అత్థో. తేసన్తి థేరానం గుణన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘కథేతు’’న్తిపదమపేక్ఖిత్వా ‘‘విజ్జమానగుణే’’తి వత్తబ్బే అవత్వా ‘‘వట్టన్తీ’’తిపదమపేక్ఖియ ‘‘విజ్జమానగుణా’’తి వుత్తం. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. తతోతి కథనకారణా అభిహరింసూతి సమ్బన్ధో. తేనాతి అభిహరణహేతునా.

తేసన్తి ఛబ్బగ్గియానం. తాసూతి భిక్ఖునీసు. ‘‘భిక్ఖునియో’’తిపదం ‘‘ఉపసఙ్కమిత్వా’’తిపదే కమ్మం. ఛబ్బగ్గియానం భిక్ఖునీసు ఉపసఙ్కమనం లాభతణ్హాయ హోతి, భిక్ఖునీనం ఛబ్బగ్గీసు ఉపసఙ్కమనం చలచిత్తతాయ హోతీతి అఞ్ఞమఞ్ఞూపసఙ్కమన్తానం విసేసో. తిరచ్ఛానభూతా కథా తిరచ్ఛానకథా నిరత్థకకథాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తిరచ్ఛానకథన్తీ’’తి. సగ్గమగ్గగమనేపీతి పిసద్దో మోక్ఖగమనే పన కా నామ కథాతి దస్సేతి. రాజానో ఆరబ్భ పవత్తా కథా రాజకథా. ఆదిసద్దేన చోరకథాదయో సఙ్గణ్హాతి.

౧౪౭. తే భిక్ఖూతి ఛబ్బగ్గియా భిక్ఖూ భవేయ్యున్తి సమ్బన్ధో. అదిట్ఠం సచ్చం యేహీతి అదిట్ఠసచ్చా, తేసం భావో అదిట్ఠసచ్చత్తం, తస్మా అదిట్ఠసచ్చత్తా బన్ధిత్వాతి యోజనా. నేసన్తి ఛబ్బగ్గియానం. అఞ్ఞేనేవ ఉపాయేనాతి అలద్ధసమ్ముతితో అఞ్ఞేనేవ లద్ధసమ్ముతిసఙ్ఖాతేన కారణేన కత్తుకామోతి సమ్బన్ధో. పరతోతి పరస్మిం పచ్ఛా, ఉపరీతి అత్థో. కరోన్తో వాతి పరిబాహిరే కరోన్తో ఏవ హుత్వా ఆహాతి యోజనా. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. యస్మా న భూతపుబ్బాని, ఇతి తస్మా పరిబాహిరం కరోన్తో వాతి అత్థో.

తత్థాతి ‘‘అనుజానామీ’’తిఆదివచనే. సీలవాతి ఏత్థ వన్తుసద్దో పసంసత్థే చ అతిసయత్థే చ నిచ్చయోగత్థే చ హోతి. తస్సాతి లద్ధసమ్ముతికస్స. తన్తి సీలం. పాతిమోక్ఖసంవరసద్దానం కమ్మధారయభావం, తేహి చ సంవుతసద్దస్స తప్పురిసభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘పాతిమోక్ఖోవా’’తిఆది. తత్థ ఏవసద్దేన కమ్మధారయభావం, ఏనసద్దేన చ తప్పురిసభావం దస్సేతీతి దట్ఠబ్బం.

వత్తతీతి అత్తభావం పవత్తేతి. కారితపచ్చయో హి అదస్సనం గతో. ఇమినా ఇరియాపథవిహార దిబ్బవిహార బ్రహ్మవిహార అరియవిహారేసు చతూసు విహారేసు అత్తభావవత్తనం ఇరియాపథవిహారం దస్సేతి. హీతి సచ్చం. ఏతన్తి ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతీ’’తివచనం. విభఙ్గేతి ఝానవిభఙ్గే.

‘‘సీల’’న్తిఆదీని అట్ఠ పదాని తుల్యాధికరణాని. అయం పనేత్థ సమ్బన్ధో – సీలం కుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా పతిట్ఠా ఆది చరణం సంయమో సంవరో మోక్ఖం పమోక్ఖన్తి. సమాపత్తియాతి సమాపత్తత్థాయ. ‘‘ఉపేతో’’తిఆదీని సత్త పదాని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనాని. తత్థ ఉపపన్నోతి యుత్తో అనుయుత్తో. సమన్నాగతోతి సమన్తతో అను పునప్పునం ఆగతోతి సమన్నాగతో, సమఙ్గీభూతోతి అత్థో. ఏత్థ హి సంసద్దో సమన్తత్థవాచకో, అనుసద్దో నఉపచ్ఛిన్నత్థవాచకో. తేనాతి తేన కారణేన. పాలేతీతి అత్తభావం బాధనతో రక్ఖతి. యపేతీతి అత్తభావో పవత్తతి. యాపేతీతి అత్తభావం పవత్తాపేతి. యప యాపనే. యాపనం పవత్తనన్తి హి ధాతుపాఠేసు వుత్తం (సద్దనీతిధాతుమాలాయం ౧౮ పకారన్తధాతు). విహరతీతి ఏత్థ ఏకో ఆకారత్థవాచకో ఇతిసద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో, ఇతి వుచ్చతి, ఇతి వుత్తన్తి వా యోజనా.

ఆచారగోచరసద్దానం ద్వన్దభావం, తేహి చ సమ్పన్నసద్దస్స తప్పురిసభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆచారగోచరసమ్పన్నో’’తిఆది. తత్థ చసద్దేన ద్వన్దభావం, ఏనసద్దేన చ తప్పురిసభావం దస్సేతి. అణుసద్దో అప్పత్థో, మత్తసద్దో పమాణత్థోతి ఆహ ‘‘అప్పమత్తకేసూ’’తి. ‘‘దస్సనసీలో’’తిఇమినా ‘‘దస్సావీ’’తిఏత్థ ఆవీసద్దస్స తస్సీలత్థభావం దస్సేతి. ‘‘సమాదాయా’’తి ఏత్థ సంపుబ్బఆపుబ్బస్స దాసద్దస్స కమ్మాపేక్ఖత్తా తస్స కమ్మం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘తం తం సిక్ఖాపద’’న్తి. ఇమినా ‘‘సిక్ఖాపదేసూ’’తి ఉపయోగత్థే భుమ్మవచనన్తి దస్సేతి. అథ వా సిక్ఖాపదేసూతి నిద్ధారణత్థే భుమ్మవచనమేతం. ‘‘తం తం సిక్ఖాపద’’న్తి కమ్మం పన అజ్ఝాహరితబ్బన్తి దస్సేతి. ‘‘సమాదాయా’’తి ఏత్థ సంసద్దస్స చ ఆపుబ్బస్స దాసద్దస్స చ యకారస్స చ అత్థం దస్సేతుం ‘‘సాధుకం గహేత్వా’’తి వుత్తం. ఏత్థాతి ఇమిస్సం అట్ఠకథాయం. విత్థారో పన గహేతబ్బోతి యోజనా. యోతి కులపుత్తో.

అస్సాతి లద్ధసమ్ముతికస్స. యం తం బహు సుతం నామ అత్థి, తం న సుతమత్తమేవాతి యోజనా. మఞ్జూసాయన్తి పేళాయం. సా హి సామికస్స సధనత్తం మఞ్ఞతే ఇమాయాతి ‘‘మఞ్జూసా’’తి వుచ్చతి. మఞ్జూసాయం రతనం సన్నిచితం వియ సుతం సన్నిచితం అస్మిం పుగ్గలేతి యోజనా, ఏతేనాతి ‘‘సన్నిచిత’’న్తిపదేన, దస్సేతీతి సమ్బన్ధో. సోతి లద్ధసమ్ముతికో భిక్ఖు. సన్నిచితరతనస్సేవాతి సన్నిచితరతనస్స ఇవ. తన్తి ‘‘యే తే ధమ్మా’’తిఆదివచనం. ఏత్థాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే. అస్సాతి లద్ధసమ్ముతికస్స భిక్ఖునో. తత్థాతి ‘‘వచసా పరిచితా’’తిఆదివచనే. ఏవమత్థో వేదితబ్బోతి యోజనా. పగుణాతి ఉజుకా. ఉజుకో హి అజిమ్హత్తా పకట్ఠో ఉత్తమో గుణోతి అత్థేన ‘‘పగుణో’’తి వుచ్చతి. అనుపేక్ఖితాతి పునప్పునం ఉపగన్త్వా ఇక్ఖితా, పస్సితా దస్సితాతి అత్థో. అత్థతోతి అభిధేయ్యత్థతో, అట్ఠకథాతోతి అత్థో. కారణతోతి ధమ్మతో, పాళితోతి అత్థో. దిట్ఠిసద్దస్స పఞ్ఞాసద్దవేవచనత్తా ‘‘పఞ్ఞాయా’’తి వుత్తం. సుపచ్చక్ఖకతాతి సుట్ఠు అక్ఖానం ఇన్ద్రియానం పటిముఖం కతా.

‘‘బహుస్సుతో’’తి ఏత్థ బహుస్సుతస్స తివిధభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అయం పనా’’తిఆది. నిస్సయతో ముచ్చతీతి నిస్సయముచ్చనకో. పరిసం ఉపట్ఠాపేతీతి పరిసుపట్ఠాకో. భిక్ఖునియో ఓవదతీతి భిక్ఖునోవాదకో. తత్థాతి తివిధేసు బహుస్సుతేసు. నిస్సయముచ్చనకేన ఏత్తకం ఉగ్గహేతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఉపసమ్పదాయాతి ఉపసమ్పాదేత్వా. పఞ్చ వస్సాని ఏతస్సాతి పఞ్చవస్సో. తేన ఉగ్గహేతబ్బన్తి యోజనా. సబ్బన్తిమేనాతి సబ్బేసం పరిచ్ఛేదానం అన్తే లామకే పవత్తేన. పగుణాతి అజిమ్హా ఉజుకా. వాచుగ్గతాతి తస్సేవ వేవచనం. యస్స హి పాళిపాఠా సజ్ఝాయనకాలే పగుణా హోన్తి, తస్స వాచుగ్గతా. యస్స వా పన వాచుగ్గతా హోన్తి, తస్స పగుణా. తస్మా తాని పదాని అఞ్ఞమఞ్ఞకారణవేవచనాని. పక్ఖదివసేసూతి జుణ్హపక్ఖకాళపక్ఖపరియాపన్నేసు దివసేసు. ధమ్మసావనత్థాయాతి సమ్పత్తానం పరిసానం ధమ్మస్స సావనత్థాయ సుణాపనత్థాయాతి అధిప్పాయో. సావనత్థాయాతి ఏత్థ యుపచ్చయపరత్తా కారితపచ్చయో లోపో హోతీతి దట్ఠబ్బం. తస్మా సావీయతే సుణాపీయతే సావనన్తి వచనత్థో కాతబ్బో. భాణవారా ఉగ్గహేతబ్బాతి సమ్బన్ధో. సమ్పత్తానన్తి అత్తనో సన్తికం సమ్పత్తానం. పరికథనత్థాయాతి పరిస్సఙ్గేన ఆలిఙ్గనేన కథనత్థం, అప్పసద్దసఙ్ఖాతాయ వాచాయ కథనత్థన్తి అత్థో. ‘‘కథామగ్గో’’తి వుత్తత్తా వత్థుకథాయేవ అధిప్పేతా, న సుత్తసఙ్ఖాతో పాళిపాఠో. అను పచ్ఛా, పునప్పునం వా దాయకా మోదన్తి ఏతాయాతి అనుమోదనా. ఝానం వా మగ్గో వా ఫలం వా సమణధమ్మో నామ. తస్స కరణత్థం ఉగ్గహేతబ్బన్తి యోజనా. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. చతూసు దిసాసు అపటిహతోతి చాతుద్దిసో, అపటిహతత్థే ణపచ్చయో.

పరిసుపట్ఠాపకేన కాతబ్బాతి యోజనా. అభివినయేతి అఞ్ఞమఞ్ఞపరిచ్ఛిన్నే వినయపిటకే. ద్వే విభఙ్గాతి భిక్ఖువిభఙ్గో చ భిక్ఖునివిభఙ్గో చ. అసక్కోన్తేన పరిసుపట్ఠాపకేన భిక్ఖునాతి సమ్బన్ధో. ఏవం అత్తనో అత్థాయ ఉగ్గహేతబ్బం దస్సేత్వా ఇదాని పరిసాయ అత్థాయ ఉగ్గహేతబ్బం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పరిసాయ పనా’’తిఆది. అభిధమ్మేతి అఞ్ఞమఞ్ఞపరిచ్ఛిన్నే సుత్తన్తపిటకే ఏవ, న అభిధమ్మపిటకే. తయో వగ్గాతి సగాథావగ్గో నిదానవగ్గో ఖన్ధవగ్గోతి తయో వగ్గా. వాసద్దో అనియమవికప్పత్థో. ఏకన్తి ఏకం నిపాతం. తతో తతోతి నికాయతో. సముచ్చయం కత్వాతి రాసిం కత్వా. న వుత్తన్తి అట్ఠకథాసు న కథితం. యస్స పన నత్థి, సో న లభతీతి యోజనా. సుత్తన్తే చాతి సుత్తన్తపిటకే పన. ఉగ్గహితోతి సరూపకథనేన గహితో, ఉచ్చారితోతి అత్థో. దిసాపామోక్ఖోతి దిసాసు ఠితానం భిక్ఖుఆదీనం పామోక్ఖో. యేన కామం గమోతి యథాకామం గమో.

చతూసు నికాయేసూతి ఖుద్దకనికాయతో అఞ్ఞేసు దీఘనికాయాదీసు. ఏకస్సాతి అఞ్ఞతరస్స ఏకస్స. ఏకనికాయేనాతి ఏకస్మిం నికాయే లద్ధనయేన. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. తత్థాతి చతుప్పకరణస్స అట్ఠకథాయం. నానత్థన్తి నానాపయోజనం. తన్తి వినయపిటకం. ఏత్తావతాతి ఏత్తకపమాణేన పగుణేన. హోతీతి ఇతిసద్దో పరిసమాపనత్థో. ఇతి పరిసమాపనం వేదితబ్బన్తి యోజనా.

ఉభయాని ఖో పనస్సాతి ఆది పన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞస్మిన్తి వినయపిటకతో ఇతరస్మిం. తత్థాతి ‘‘ఉభయాని ఖో పనస్సా’’తిఆదివచనే. యథా యేనాకారేన ఆగతాని, తం ఆకారం దస్సేతున్తి యోజనా. పదపచ్చాభట్ఠసఙ్కరదోసవిరహితానీతి పదానం పచ్చాభట్ఠసఙ్కరభూతేహి దోసేహి విరహితాని. ఏత్థ చ పదపచ్చాభట్ఠన్తి పదానం పటినివత్తిత్వా ఆభస్సనం గళనం, చుతన్తి అత్థో. పదసఙ్కరన్తి పదానం విపత్తి, వినాసోతి అత్థో. ‘‘సుత్తసో’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తేపి ఖన్ధకపరివారసుత్తం ఏవ గహేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఖన్ధకపరివారతో’’తి. అనుబ్యఞ్జనసోతి ఏత్థ బ్యఞ్జనసద్దో అక్ఖరస్స చ పదస్స చ వాచకోతి ఆహ ‘‘అక్ఖరపదపారిపూరియా చా’’తి. హీతి సచ్చం, యస్మా వా.

‘‘సిథిలధనితాదీన’’న్తిపదం ‘‘వచనేనా’’తిపదే కమ్మం, ‘‘వచనేనా’’తిపదం ‘‘సమ్పన్నాగతో’’తిపదే హేతు, ‘‘విస్సట్ఠాయ అనేలగళాయ అత్థస్స విఞ్ఞాపనియా’’తిపదాని ‘‘వాచాయా’’తిపదే విసేసనాని. సిథిలధనితాదీనన్తి ఆదిసద్దేన నిగ్గహితవిముత్తసమ్బన్ధవవత్థితదీఘ రస్స గరు లహు సఙ్ఖాతా అట్ఠ బ్యఞ్జనబుద్ధియో సఙ్గణ్హాతి. యథావిధానవచనేనాతి అక్ఖరచిన్తకానం యథా సంవిదహనవచనేన. వాచాయేవ కరీయతి కథీయతి ఉచ్చారీయతి వాక్కరణం చకారస్స కకారం కత్వా. హీతి తదేవ యుత్తం. మాతుగామో యస్మా సరసమ్పత్తిరతో, తస్మా హీళేతీతి యోజనా. ‘‘సరసమ్పత్తిరహిత’’న్తిపదం ‘‘వచన’’న్తిపదే విసేసనభావేన విసేసం కత్వా ‘‘హీళేతీ’’తిపదే హేతుభావేన సమ్పజ్జనతో హేతుఅన్తోగధవిసేసనన్తి దట్ఠబ్బం. సబ్బాసన్తి భిక్ఖునీనం. ‘‘సీలాచారసమ్పత్తియా’’తిఇమినా జాతి గోత్త రూప భోగాదినాతిఅత్థం నివత్తేతి. కారణఞ్చాతి అట్ఠకథఞ్చ. తజ్జేత్వాతి ఉబ్బేజేత్వా. తాసన్తి భిక్ఖునీనం. గిహికాలేతి భిక్ఖునోవాదకస్స గిహికాలే అనజ్ఝాపన్నపుబ్బో హోతీతి సమ్బన్ధో. హి తదేవ యుత్తం. ‘‘మాతుగామో’’తిపదం ‘‘న కరోతీ’’తిపదే సుద్ధకత్తా, ‘‘ఉప్పాదేతీ’’తిపదే హేతుకత్తా. ఠితస్స భిక్ఖునో ధమ్మదేసనాయాపీతి యోజనా. అపిసద్దో గరహత్థో. విసభాగేహీతి విరుద్ధేహి వత్థారమ్మణేహి. అయుత్తట్ఠానేతి పబ్బజితానం అననురూపట్ఠానే. ఛన్దరాగన్తి బలవతణ్హం. తేనాతి తేన హేతునా.

‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిమ్హి అయం పన సఙ్గహో –

‘‘సీలవా బహుస్సుతో చ, స్వాగతో చ సువాచకో;

పియో పటిబలో చాపి, నజ్ఝాపన్నో చ వీసతీ’’తి.

౧౪౮. వత్థుస్మిన్తి అట్ఠుప్పత్తియం. కకారలోపం కత్వా గరుధమ్మాతి వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘గరుకేహి ధమ్మేహీ’’తి. తేతి గరుధమ్మా. హీతి యస్మా. ‘‘ఏకతో’’తి సామఞ్ఞేన వుత్తవచనస్స విసేసేన గహేతబ్బతం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘భిక్ఖునీనం సన్తికే’’తి. యథావత్థుకమేవాతి పాచిత్తియమేవ. తఞ్హి వత్థుస్స ఆపత్తికారణస్స అనురూపం పవత్తత్తా ‘‘యథావత్థుక’’న్తి వుచ్చతి.

౧౪౯. పాతోతి పగేవ, పఠమన్తి అత్థో. అసమ్మట్ఠం సమ్మజ్జీతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. అసమ్మజ్జనే దోసం పాకటం కరోన్తో ఆహ ‘‘అసమ్మట్ఠం హీ’’తిఆది. హీతి తప్పాకటీకరణజోతకో. తన్తి పరివేణం. దిస్వా భవేయ్యున్తి సమ్బన్ధో. తేనాతి అసోతుకామానం వియ భవనహేతునా. పరివేణసమ్మజ్జనస్స ఆనిసంసం దస్సేత్వా పానీయపరిభోజనీయఉపట్ఠానస్స తమేవ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అన్తో గామతో పనా’’తి ఆది. తస్మిన్తి పానీయపరిభోజనీయే.

సాఖాభఙ్గమ్పీతి భఞ్జితబ్బసాఖమ్పి. దుతియోతి విఞ్ఞూ పురిసో దుతియో. నిసీదితబ్బట్ఠానం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నిసీదితబ్బ’’న్తిఆది. ‘‘విహారమజ్ఝే’’తి సామఞ్ఞతో వత్వా విసేసతో దస్సేతుం వుత్తం ‘‘ద్వారే’’తి. ఓసరన్తి అవసరన్తి ఏత్థాతి ఓసరణం, తఞ్చ తం ఠానఞ్చేతి ఓసరణట్ఠానం, తస్మిం. సమగ్గత్థాతి ఏత్థ సంపుబ్బో చ ఆపుబ్బో చ గముసద్దో హోతి, తతో హియ్యత్తనీసఙ్ఖాతం త్థవచనం వా హోతి, పఞ్చమీసఙ్ఖాతస్స థవచనస్స త్థత్తం వా హోతి, సంయోగపరత్తా ఆ ఉపసగ్గో రస్సో చ హోతి, ఇతి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమ్మా ఆగతత్థా’’తి. తత్థ ‘‘సమ్మా’’తిపదేన సంసద్దస్స అత్థం దస్సేతి, ‘‘ఆ’’ఇతిపదేన ఆత్యూపసగ్గం, ‘‘గత’’ఇతిపదేన గముధాతుం, ‘‘త్థ’’ఇతిపదేన హియ్యత్తనీసఙ్ఖాతం త్థవచనం వా, పఞ్చమీసఙ్ఖాతస్స థవచనస్స త్థత్తం వా దస్సేతి. అయం పనేత్థత్థో – సమం తుమ్హే ఆగతత్థాతి. పఞ్చమీసఙ్ఖాతస్స థవచనస్స త్థత్తకాలే సమం తుమ్హే ఆగా అత్థ భవథాతి. ‘‘ఆగచ్ఛన్తీ’’తిపదేన ‘‘వత్తన్తీ’’తి ఏత్థ వతుధాతుయా అత్థం దస్సేతి, ‘‘పగుణా వాచుగ్గతా’’తిపదేహి అధిప్పాయం దస్సేతి. పాళీతి గరుధమ్మపాళి.

తత్థాతి తస్సం పాళియం, తేసు వా అభివాదనాదీసు చతూసు. మగ్గసమ్పదానన్తి మగ్గం పరిహరిత్వా భిక్ఖుస్స ఓకాసదానం. బీజనన్తి బీజనియా విధూపనం. పానీయాపుచ్ఛనన్తి పానీయస్స ఆపుచ్ఛనం. ఆదిసద్దేన పరిభోజనీయాపుచ్ఛనాదికం సఙ్గణ్హాతి. ఏత్థ చాతి ఏతేసు చతూసు అభివాదనాదీసు. ‘‘అన్తో గామే వా’’తిఆదీని ఛ పదాని ‘‘కాతబ్బమేవా’’తిపదే ఆధారో. రాజుస్సారణాయాతి రఞ్ఞో ఆనుభావేన జనానం ఉస్సారణాయ. మహాభిక్ఖుసఙ్ఘో సన్నిపతతి ఏత్థాతి మహాసన్నిపాతం, తస్మిం మహాసన్నిపాతే ఠానే నిసిన్నే సతీతి యోజనా. పచ్చుట్ఠానన్తి పటికచ్చేవ ఉట్ఠానం. తం తన్తి సామీచికమ్మం.

సక్కత్వాతి చిత్తిం కత్వా, సం ఆదరం కత్వాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘యథా కతో’’తిఆది. తిణ్ణం కిచ్చానన్తి ‘‘సక్కత్వా గరుంకత్వా మానేత్వా’’తిసఙ్ఖాతానం తిణ్ణం కిచ్చానం. అనీయసద్దో కమ్మత్థోతి ఆహ ‘‘న అతిక్కమితబ్బో’’తి.

నత్థి భిక్ఖు ఏత్థాతి అభిక్ఖుకో ఆవాసో, సో కిత్తకే ఠానే అభిక్ఖుకో, యో ఆవాసో అభిక్ఖుకో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘సచే’’తి ఆది. ‘‘ఉపస్సయతో’’తిపదం ‘‘అబ్భన్తరే’’తిపదే అపాదానం. ఏత్థాతి అభిక్ఖుకే ఆవాసే. హీతి సచ్చం. తతోతి అడ్ఢయోజనబ్భన్తరే ఠితఆవాసతో. పరన్తి అఞ్ఞస్మిం ఆవాసే, భుమ్మత్థే చేతం ఉపయోగవచనం. పచ్ఛాభత్తన్తి భత్తతో పచ్ఛా. తత్థాతి అభిక్ఖుకే ఆవాసే. ‘‘భిక్ఖునియో’’తిపదం ‘‘వదన్తీ’’తిపదే కమ్మం. వుత్తప్పమాణేతి అడ్ఢయోజనబ్భన్తరసఙ్ఖాతే వుత్తప్పమాణే. సాఖామణ్డపేపీతి సాఖాయ ఛాదితమణ్డపేపి. పిసద్దేన ఆవాసే పన కా నామ కథాతి దస్సేతి. వుత్తాతి వసితా. ఏత్తావతాతి ఏకరత్తం వసితమత్తేన. ఏత్థాతి సభిక్ఖుకే ఆవాసే. ఉపగచ్ఛన్తీహి భిక్ఖునీహి యాచితబ్బాతి యోజనా. పక్ఖస్సాతి ఆసళ్హీమాసస్స జుణ్హపక్ఖస్స. ‘‘తేరసియ’’న్తిపదేన అవయవిఅవయవభావేన యోజేతబ్బం. మయన్తి అమ్హే. యతోతి యేన ఉజునా మగ్గేనాతి సమ్బన్ధో. తేనాహ ‘‘తేన మగ్గేనా’’తి. అఞ్ఞేన మగ్గేనాతి ఉజుమగ్గతో అఞ్ఞేన జిమ్హమగ్గేన. అయన్తి అయం ఆవాసో. తతోతి భిక్ఖూనం ఆవాసతో, భిక్ఖునిఉపస్సయతో వా, ఇదమేవ యుత్తతరం. వక్ఖతి హి ‘‘అమ్హాకం ఉపస్సయతో గావుతమత్తే’’తి. ఖేమట్ఠానేతి అభయట్ఠానే. తఞ్హి ఖీయన్తి భయా ఏత్థాతి ఖేమం, ఖేమఞ్చ తం ఠానఞ్చేతి ఖేమట్ఠానన్తి కత్వా ‘‘ఖేమట్ఠాన’’న్తి వుచ్చతి. తాహి భిక్ఖునీహీతి అడ్ఢయోజనమత్తే ఠానే వసన్తీహి. తా భిక్ఖునియోతి గావుతమత్తే ఠానే వసన్తియో. అన్తరాతి తుమ్హాకం, అమ్హాకఞ్చ నివాసనట్ఠానస్స, నివాసనట్ఠానతో వా అన్తరే వేమజ్ఝే. భుమ్మత్థే చేతం నిస్సక్కవచనం. ఠితే మగ్గేతి సమ్బన్ధో ‘‘సన్తికా’’తిపదం ‘‘ఆగత’’ఇతిపదే అపాదానం. తత్థాతి అఞ్ఞాసం భిక్ఖునీనం ఉపస్సయే. ఇతి యాచితబ్బాతి యోజనా. తతోతి భిక్ఖూనం యాచితబ్బతో, పరన్తి సమ్బన్ధో.

చాతుద్దసేతి ఆసళ్హీమాసస్స జుణ్హపక్ఖస్స చతుద్దసన్నం దివసానం పూరణే దివసే. ఇధాతి ఇమస్మిం విహారే. ‘‘ఓవాద’’న్తిపదం ‘‘అను’’ఇతిపదే కమ్మం. అనుజీవన్తియోతి అనుగన్త్వా జీవనం వుత్తిం కరోన్తియో. వుత్తా భిక్ఖూతి సమ్బన్ధో. దుతియదివసేతి ఆసళ్హీపుణ్ణమియం. అథాతి పక్కమనానన్తరం. ఏత్థాతి భిక్ఖూనం పక్కన్తత్తా అపస్సనే. ‘‘ఆభోగం కత్వా’’తిఇమినా ఆభోగం అకత్వా వసితుం న వట్టతీతి దీపేతి. సభిక్ఖుకావాసం గన్తబ్బమేవాతి అధిప్పాయో. సాతి వస్సచ్ఛేదాపత్తి. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. కేనచి కారణేనాతి భిక్ఖాచారస్స అసమ్పదాదినా కేనచి నిమిత్తేన. హీతి సచ్చం. భిక్ఖూనం పక్కన్తాదికారణా అభిక్ఖుకావాసే వసన్తియా కిం అభిక్ఖుకావాసేవ పవారేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘పవారేన్తియా పనా’’తిఆది.

అన్వద్ధమాసన్తి ఏత్థ అనుసద్దో విచ్ఛత్థవాచకో కమ్మప్పవచనీయో, తేన పయోగత్తా భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘అద్ధమాసే అద్ధమాసే’’తి. పచ్చాసీసితబ్బాతి ఏత్థ పతిపుబ్బో చ ఆపుబ్బో చ సిధాతు ఇచ్ఛత్థేతి ఆహ ‘‘ఇచ్ఛితబ్బా’’తి. సిధాతుయా ద్వేభావో హోతి. ఆపుబ్బో సిసి ఇచ్ఛాయన్తిపి ధాతుపాఠేసు వుత్తం. తత్థాతి ‘‘ఉపోసథపుచ్ఛక’’న్తివచనే. పక్ఖస్సాతి యస్స కస్సచి పక్ఖస్స. మహాపచ్చరియం పన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఓవాదస్స యాచనం ఓవాదో ఉత్తరపదలోపేన, సోయేవ అత్థో పయోజనం ఓవాదత్థో, తదత్థాయ. పాటిపదదివసతోతి దుతియదివసతో. సో హి చన్దో వుద్ధిఞ్చ హానిఞ్చ పటిముఖం పజ్జతి ఏత్థ, ఏతేనాతి వా పాటిపదోతి వుచ్చతి. ఇతీతి ఏవం వుత్తనయేన. భగవా పఞ్ఞపేతీతి యోజనా. అఞ్ఞస్సాతి ధమ్మస్సవనకమ్మతో అఞ్ఞస్స. నిరన్తరన్తి అభిక్ఖణం, ‘‘పఞ్ఞపేతీ’’తిపదే భావనపుంసకం. హీతి విత్థారో. ఏవఞ్చ సతీతి ఏవం బహూపకారే సతి చ. యన్తి యం ధమ్మం. సాత్థికన్తి సపయోజనం. యథానుసిట్ఠన్తి అనుసిట్ఠియా అనురూపం. సబ్బాయేవ భిక్ఖునియోపీతి యోజనా. హీతి సచ్చం.

ఓవాదం గచ్ఛతీతి ఓవాదం యాచితుం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆరామం గచ్ఛతి. న ఓవాదో గన్తబ్బోతి ఓవాదం యాచితుం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆరామో న గన్తబ్బో. ఓవాదోతి చ ఉపయోగత్థే పచ్చత్తవచనన్తి దట్ఠబ్బం. ఇతరథా హి సద్దపయోగో విరుజ్ఝేయ్య. ఓవాదం గన్తున్తి ఓవాదం యాచనత్థాయ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆరామం గన్తుం.

‘‘ద్వే తిస్సో భిక్ఖునియో’’తిపదం ‘‘యాచిత్వా’’తిపదే దుతియాకమ్మం. ‘‘పేసేతబ్బా’’తిపదే పఠమాకమ్మం. ఓవాదూపసఙ్కమనన్తి ఓవాదస్స గహణత్థాయ ఉపసఙ్కమనం. ఆరామన్తి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆరామం. తతోతి గమనతో పరన్తి సమ్బన్ధో. తేన భిక్ఖునాతి ఓవాదపటిగ్గాహకేన భిక్ఖునా. తన్తి సమ్మతం భిక్ఖుం.

ఉస్సహతీతి సక్కోతి. పాసాదికేనాతి పసాదం ఆవహేన పసాదజనకేన కాయవచీమనోకమ్మేనాతి అత్థో. సమ్పాదేతూతి తివిధం సిక్ఖం సమ్పాదేతు. ఏత్తావతాతి ఏత్తకేన ‘‘పాసాదికేన సమ్పాదేతూ’’తి వచనమత్తేన. హీతి ఫలజోతకో. ఏతన్తి ‘‘తాహీ’’తివచనం.

ఏత్థ చ భిక్ఖూనం సఙ్ఘగణపుగ్గలవసేన వచనవారో తివిధో హోతి, తం తివిధం వచనవారం భిక్ఖునీనం సఙ్ఘగణపుగ్గలవసేన తీహి వచనవారేహి గుణితం కత్వా నవ వచనవారా హోన్తి, తం ఆకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తత్రాయం వచనక్కమో’’తి. తత్రాతి పురిమవచనాపేక్ఖం. వచనాకారో పాకటోవ.

ఏకా భిక్ఖునీ వా బహూహి భిక్ఖునీఉపస్సయేహి ఓవాదత్థాయ పేసితే వచనాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భిక్ఖునిసఙ్ఘో చ అయ్యా’’తిఆది.

తేనాపీతి ఓవాదపటిగ్గాహకేనాపి ‘‘ఓవాద’’న్తిపదం ‘‘పటిగ్గాహకేనా’’తి పదే కమ్మం. పున ‘‘ఓవాద’’న్తిపదం ‘‘అపటిగ్గహేతు’’న్తిపదే కమ్మం. బలతి అస్సాసపస్సాసమత్తేన జీవతి, న పఞ్ఞాజీవితేనాతి బాలో. గిలాయతి రుజతీతి గిలానో. గమిస్సతి గన్తుం భబ్బోతి గమికో. అయం పనేత్థ యోజనా – గన్తుం భబ్బో యో భిక్ఖు గమిస్సతి గమనం కరిస్సతి, ఇతి తస్మా సో భిక్ఖు గమికో నామ. అథ వా యో భిక్ఖు గన్తుం భబ్బత్తా గమిస్సతి గమనం కరిస్సతి, ఇతి తస్మా సో భిక్ఖు గమికో నామాతి. ‘‘భబ్బో’’తి చ హేతుఅన్తోగధవిసేసనం.

తత్థాతి బాలాదీసు తీసు పుగ్గలేసు. దుతియపక్ఖదివసేతి పాటిపదతో దుతియపక్ఖదివసే. ఉపోసథగ్గేతి ఉపోసథగేహే. తఞ్హి ఉపోసథం గణ్హన్తి, ఉపోసథో వా గయ్హతి అస్మిన్తి ‘‘ఉపోసథగ్గ’’న్తి వుచ్చతి. తస్మిం ఉపోసథగ్గే. ‘‘అనారోచేతు’’న్తి వచనస్స ఞాపకం దస్సేత్వా ‘‘అపచ్చాహరితు’’న్తి వచనస్స తమేవ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అపరమ్పి వుత్త’’న్తిఆది.

తత్థాతి ఓవాదపటిగ్గాహకేసు భిక్ఖూసు. నో చస్సాతి నో చే అస్స. సభం వాతి సమజ్జం వా. సా హి సహ భాసన్తి ఏత్థ, సన్తేహి వా భాతి దిబ్బతీతి ‘‘సభా’’తి వుచ్చతి, తం సభం వా ఉపసఙ్కమిస్సామీతి యోజనా. తత్రాతి తస్మిం సభాదికే. ఏవం ‘‘తత్థా’’తిపదేపి.

చతుద్దసన్నం పూరణో చాతుద్దసో, తస్మిం పవారేత్వాతి సమ్బన్ధో. భిక్ఖుసఙ్ఘేతి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సన్తికే, సమీపత్థే చేతం భుమ్మవచనం. అజ్జతనాతి ఏత్థ అస్మిం అహని అజ్జ, ఇమసద్దతో అహనీతి అత్థే జ్జపచ్చయో, ఇమసద్దస్స చ అకారో, అజ్జ ఏవ అజ్జతనా, స్వత్థో హి తనపచ్చయో. అపరస్మిం అహని అపరజ్జ, అపరసద్దతో అహనీతి అత్థే జ్జపచ్చయో సత్తమ్యన్తోయేవ. ఏత్థాతి పవారణే, ‘‘అనుజానామీ’’తిఆదివచనే వా. హీతి సచ్చం.

కోలాహలన్తి కోతూహలం. పఠమం భిక్ఖునీ యాచితబ్బాతి సఙ్ఘేన పఠమం భిక్ఖునీ యాచితబ్బా.

తాయ భిక్ఖునియా వచనీయో అస్సాతి యోజనా. పస్సన్తో పటికరిస్సతీతి వజ్జావజ్జం పస్సన్తో హుత్వా పటికరిస్సతి.

ఉభిన్నన్తి భిక్ఖుభిక్ఖునీనం. యథాఠానేయేవాతి యం యం ఠానం యథాఠానం, తస్మిం యథాఠానేయేవ. కేనచి పరియాయేనాతి కేనచి కారణేన. అవపుబ్బో వరసద్దో పిహితత్థోతి ఆహ ‘‘పిహితో’’తి. వచనంయేవాతి ఓవాదవచనంయేవ. పథోతి జేట్ఠకట్ఠానే ఠానస్స కారణత్తా పథో. దోసం పనాతి అభిక్కమనాదీసు ఆదీనవం పన. అఞ్జేన్తీతి మక్ఖేన్తి. భిక్ఖూహి పన ఓవదితుం అనుసాసితుం వట్టతీతి యోజనా.

అఞ్ఞన్తి ఓవాదతో అఞ్ఞం. ఏసోతి గరుధమ్మో.

౧౫౦. ‘‘అధమ్మకమ్మే’’తి ఏత్థ కతమం కమ్మం నామాతి ఆహ ‘‘అధమ్మకమ్మేతిఆదీసూ’’తిఆది. తత్థాతి అధమ్మకమ్మధమ్మకమ్మేసు.

౧౫౨. ఉద్దేసం దేన్తో భణతి, అనాపత్తీతి యోజనా. ఓసారేతీతి కథేతి. చతుపరిసతీతి చతుపరిసస్మిం. తత్రాపీతి తేన భిక్ఖునీనం సుణనకారణేనాతి. పఠమం.