౩. ఓవాదవగ్గో
౧. ఓవాదసిక్ఖాపద-అత్థయోజనా
౧౪౪. భిక్ఖునివగ్గస్స పఠమే తేసన్తి థేరానం. మహాకులేహి నిక్ఖమిత్వా పబ్బజితాతి యోజనా. కులధీతరో విజ్జమానగుణం కథయన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఞాతిమనుస్సాన’’న్తిపదం ‘‘కథయన్తీ’’తిపదే సమ్పదానం. కుతోతి కస్స థేరస్స సన్తికాతి అత్థో. తేసన్తి థేరానం గుణన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘కథేతు’’న్తిపదమపేక్ఖిత్వా ‘‘విజ్జమానగుణే’’తి వత్తబ్బే అవత్వా ‘‘వట్టన్తీ’’తిపదమపేక్ఖియ ‘‘విజ్జమానగుణా’’తి వుత్తం. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. తతోతి కథనకారణా అభిహరింసూతి సమ్బన్ధో. తేనాతి అభిహరణహేతునా.
తేసన్తి ఛబ్బగ్గియానం. తాసూతి భిక్ఖునీసు. ‘‘భిక్ఖునియో’’తిపదం ‘‘ఉపసఙ్కమిత్వా’’తిపదే కమ్మం. ఛబ్బగ్గియానం భిక్ఖునీసు ఉపసఙ్కమనం లాభతణ్హాయ హోతి, భిక్ఖునీనం ఛబ్బగ్గీసు ఉపసఙ్కమనం చలచిత్తతాయ హోతీతి అఞ్ఞమఞ్ఞూపసఙ్కమన్తానం విసేసో. తిరచ్ఛానభూతా కథా తిరచ్ఛానకథా నిరత్థకకథాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తిరచ్ఛానకథన్తీ’’తి. సగ్గమగ్గగమనేపీతి పిసద్దో మోక్ఖగమనే పన కా నామ కథాతి దస్సేతి. రాజానో ఆరబ్భ పవత్తా కథా రాజకథా. ఆదిసద్దేన చోరకథాదయో సఙ్గణ్హాతి.
౧౪౭. తే భిక్ఖూతి ఛబ్బగ్గియా భిక్ఖూ భవేయ్యున్తి సమ్బన్ధో. అదిట్ఠం సచ్చం యేహీతి అదిట్ఠసచ్చా, తేసం భావో అదిట్ఠసచ్చత్తం, తస్మా అదిట్ఠసచ్చత్తా బన్ధిత్వాతి యోజనా. నేసన్తి ఛబ్బగ్గియానం. అఞ్ఞేనేవ ఉపాయేనాతి అలద్ధసమ్ముతితో అఞ్ఞేనేవ లద్ధసమ్ముతిసఙ్ఖాతేన కారణేన కత్తుకామోతి సమ్బన్ధో. పరతోతి పరస్మిం పచ్ఛా, ఉపరీతి అత్థో. కరోన్తో వాతి పరిబాహిరే కరోన్తో ఏవ హుత్వా ఆహాతి యోజనా. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. యస్మా న భూతపుబ్బాని, ఇతి తస్మా పరిబాహిరం కరోన్తో వాతి అత్థో.
తత్థాతి ‘‘అనుజానామీ’’తిఆదివచనే. సీలవాతి ఏత్థ వన్తుసద్దో పసంసత్థే చ అతిసయత్థే చ నిచ్చయోగత్థే చ హోతి. తస్సాతి లద్ధసమ్ముతికస్స. తన్తి సీలం. పాతిమోక్ఖసంవరసద్దానం కమ్మధారయభావం, తేహి చ సంవుతసద్దస్స తప్పురిసభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘పాతిమోక్ఖోవా’’తిఆది. తత్థ ఏవసద్దేన కమ్మధారయభావం, ఏనసద్దేన చ తప్పురిసభావం దస్సేతీతి దట్ఠబ్బం.
వత్తతీతి అత్తభావం పవత్తేతి. కారితపచ్చయో హి అదస్సనం గతో. ఇమినా ఇరియాపథవిహార దిబ్బవిహార బ్రహ్మవిహార అరియవిహారేసు చతూసు విహారేసు అత్తభావవత్తనం ఇరియాపథవిహారం దస్సేతి. హీతి సచ్చం. ఏతన్తి ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతీ’’తివచనం. విభఙ్గేతి ఝానవిభఙ్గే.
‘‘సీల’’న్తిఆదీని అట్ఠ పదాని తుల్యాధికరణాని. అయం పనేత్థ సమ్బన్ధో – సీలం కుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా పతిట్ఠా ఆది చరణం సంయమో సంవరో మోక్ఖం పమోక్ఖన్తి. సమాపత్తియాతి సమాపత్తత్థాయ. ‘‘ఉపేతో’’తిఆదీని సత్త పదాని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనాని. తత్థ ఉపపన్నోతి యుత్తో అనుయుత్తో. సమన్నాగతోతి సమన్తతో అను పునప్పునం ఆగతోతి సమన్నాగతో, సమఙ్గీభూతోతి అత్థో. ఏత్థ హి సంసద్దో సమన్తత్థవాచకో, అనుసద్దో నఉపచ్ఛిన్నత్థవాచకో. తేనాతి తేన కారణేన. పాలేతీతి అత్తభావం బాధనతో రక్ఖతి. యపేతీతి అత్తభావో పవత్తతి. యాపేతీతి అత్తభావం పవత్తాపేతి. యప యాపనే. యాపనం పవత్తనన్తి హి ధాతుపాఠేసు వుత్తం (సద్దనీతిధాతుమాలాయం ౧౮ పకారన్తధాతు). విహరతీతి ఏత్థ ఏకో ఆకారత్థవాచకో ఇతిసద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో, ఇతి వుచ్చతి, ఇతి వుత్తన్తి వా యోజనా.
ఆచారగోచరసద్దానం ద్వన్దభావం, తేహి చ సమ్పన్నసద్దస్స తప్పురిసభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆచారగోచరసమ్పన్నో’’తిఆది. తత్థ చసద్దేన ద్వన్దభావం, ఏనసద్దేన చ తప్పురిసభావం దస్సేతి. అణుసద్దో అప్పత్థో, మత్తసద్దో పమాణత్థోతి ఆహ ‘‘అప్పమత్తకేసూ’’తి. ‘‘దస్సనసీలో’’తిఇమినా ‘‘దస్సావీ’’తిఏత్థ ఆవీసద్దస్స తస్సీలత్థభావం దస్సేతి. ‘‘సమాదాయా’’తి ఏత్థ సంపుబ్బఆపుబ్బస్స దాసద్దస్స కమ్మాపేక్ఖత్తా తస్స కమ్మం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘తం తం సిక్ఖాపద’’న్తి. ఇమినా ‘‘సిక్ఖాపదేసూ’’తి ఉపయోగత్థే భుమ్మవచనన్తి దస్సేతి. అథ వా సిక్ఖాపదేసూతి నిద్ధారణత్థే భుమ్మవచనమేతం. ‘‘తం తం సిక్ఖాపద’’న్తి కమ్మం పన అజ్ఝాహరితబ్బన్తి దస్సేతి. ‘‘సమాదాయా’’తి ఏత్థ సంసద్దస్స చ ఆపుబ్బస్స దాసద్దస్స చ యకారస్స చ అత్థం దస్సేతుం ‘‘సాధుకం గహేత్వా’’తి వుత్తం. ఏత్థాతి ఇమిస్సం అట్ఠకథాయం. విత్థారో పన గహేతబ్బోతి యోజనా. యోతి కులపుత్తో.
అస్సాతి లద్ధసమ్ముతికస్స. యం తం బహు సుతం నామ అత్థి, తం న సుతమత్తమేవాతి యోజనా. మఞ్జూసాయన్తి పేళాయం. సా హి సామికస్స సధనత్తం మఞ్ఞతే ఇమాయాతి ‘‘మఞ్జూసా’’తి వుచ్చతి. మఞ్జూసాయం రతనం సన్నిచితం వియ సుతం సన్నిచితం అస్మిం పుగ్గలేతి యోజనా, ఏతేనాతి ‘‘సన్నిచిత’’న్తిపదేన, దస్సేతీతి సమ్బన్ధో. సోతి లద్ధసమ్ముతికో భిక్ఖు. సన్నిచితరతనస్సేవాతి సన్నిచితరతనస్స ఇవ. తన్తి ‘‘యే తే ధమ్మా’’తిఆదివచనం. ఏత్థాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే. అస్సాతి లద్ధసమ్ముతికస్స భిక్ఖునో. తత్థాతి ‘‘వచసా పరిచితా’’తిఆదివచనే. ఏవమత్థో వేదితబ్బోతి యోజనా. పగుణాతి ఉజుకా. ఉజుకో హి అజిమ్హత్తా పకట్ఠో ఉత్తమో గుణోతి అత్థేన ‘‘పగుణో’’తి వుచ్చతి. అనుపేక్ఖితాతి పునప్పునం ఉపగన్త్వా ఇక్ఖితా, పస్సితా దస్సితాతి అత్థో. అత్థతోతి అభిధేయ్యత్థతో, అట్ఠకథాతోతి అత్థో. కారణతోతి ధమ్మతో, పాళితోతి అత్థో. దిట్ఠిసద్దస్స పఞ్ఞాసద్దవేవచనత్తా ‘‘పఞ్ఞాయా’’తి వుత్తం. సుపచ్చక్ఖకతాతి సుట్ఠు అక్ఖానం ఇన్ద్రియానం పటిముఖం కతా.
‘‘బహుస్సుతో’’తి ఏత్థ బహుస్సుతస్స తివిధభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అయం పనా’’తిఆది. నిస్సయతో ముచ్చతీతి నిస్సయముచ్చనకో. పరిసం ఉపట్ఠాపేతీతి పరిసుపట్ఠాకో. భిక్ఖునియో ఓవదతీతి భిక్ఖునోవాదకో. తత్థాతి తివిధేసు బహుస్సుతేసు. నిస్సయముచ్చనకేన ఏత్తకం ఉగ్గహేతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఉపసమ్పదాయాతి ఉపసమ్పాదేత్వా. పఞ్చ వస్సాని ఏతస్సాతి పఞ్చవస్సో. తేన ఉగ్గహేతబ్బన్తి యోజనా. సబ్బన్తిమేనాతి సబ్బేసం పరిచ్ఛేదానం అన్తే లామకే పవత్తేన. పగుణాతి అజిమ్హా ఉజుకా. వాచుగ్గతాతి తస్సేవ వేవచనం. యస్స హి పాళిపాఠా సజ్ఝాయనకాలే పగుణా హోన్తి, తస్స వాచుగ్గతా. యస్స వా పన వాచుగ్గతా హోన్తి, తస్స పగుణా. తస్మా తాని పదాని అఞ్ఞమఞ్ఞకారణవేవచనాని. పక్ఖదివసేసూతి జుణ్హపక్ఖకాళపక్ఖపరియాపన్నేసు దివసేసు. ధమ్మసావనత్థాయాతి సమ్పత్తానం పరిసానం ధమ్మస్స సావనత్థాయ సుణాపనత్థాయాతి అధిప్పాయో. సావనత్థాయాతి ఏత్థ యుపచ్చయపరత్తా కారితపచ్చయో లోపో హోతీతి దట్ఠబ్బం. తస్మా సావీయతే సుణాపీయతే సావనన్తి వచనత్థో కాతబ్బో. భాణవారా ఉగ్గహేతబ్బాతి సమ్బన్ధో. సమ్పత్తానన్తి అత్తనో సన్తికం సమ్పత్తానం. పరికథనత్థాయాతి పరిస్సఙ్గేన ఆలిఙ్గనేన కథనత్థం, అప్పసద్దసఙ్ఖాతాయ వాచాయ కథనత్థన్తి అత్థో. ‘‘కథామగ్గో’’తి వుత్తత్తా వత్థుకథాయేవ అధిప్పేతా, న సుత్తసఙ్ఖాతో పాళిపాఠో. అను పచ్ఛా, పునప్పునం వా దాయకా మోదన్తి ఏతాయాతి అనుమోదనా. ఝానం వా మగ్గో వా ఫలం వా సమణధమ్మో నామ. తస్స కరణత్థం ఉగ్గహేతబ్బన్తి యోజనా. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. చతూసు దిసాసు అపటిహతోతి చాతుద్దిసో, అపటిహతత్థే ణపచ్చయో.
పరిసుపట్ఠాపకేన కాతబ్బాతి యోజనా. అభివినయేతి అఞ్ఞమఞ్ఞపరిచ్ఛిన్నే వినయపిటకే. ద్వే విభఙ్గాతి భిక్ఖువిభఙ్గో చ భిక్ఖునివిభఙ్గో చ. అసక్కోన్తేన పరిసుపట్ఠాపకేన భిక్ఖునాతి సమ్బన్ధో. ఏవం అత్తనో అత్థాయ ఉగ్గహేతబ్బం దస్సేత్వా ఇదాని పరిసాయ అత్థాయ ఉగ్గహేతబ్బం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పరిసాయ పనా’’తిఆది. అభిధమ్మేతి అఞ్ఞమఞ్ఞపరిచ్ఛిన్నే సుత్తన్తపిటకే ఏవ, న అభిధమ్మపిటకే. తయో వగ్గాతి సగాథావగ్గో నిదానవగ్గో ఖన్ధవగ్గోతి తయో వగ్గా. వాసద్దో అనియమవికప్పత్థో. ఏకన్తి ఏకం నిపాతం. తతో తతోతి నికాయతో. సముచ్చయం కత్వాతి రాసిం కత్వా. న వుత్తన్తి అట్ఠకథాసు న కథితం. యస్స పన నత్థి, సో న లభతీతి యోజనా. సుత్తన్తే చాతి సుత్తన్తపిటకే పన. ఉగ్గహితోతి సరూపకథనేన గహితో, ఉచ్చారితోతి అత్థో. దిసాపామోక్ఖోతి దిసాసు ఠితానం భిక్ఖుఆదీనం పామోక్ఖో. యేన కామం గమోతి యథాకామం గమో.
చతూసు నికాయేసూతి ఖుద్దకనికాయతో అఞ్ఞేసు దీఘనికాయాదీసు. ఏకస్సాతి అఞ్ఞతరస్స ఏకస్స. ఏకనికాయేనాతి ఏకస్మిం నికాయే లద్ధనయేన. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. తత్థాతి చతుప్పకరణస్స అట్ఠకథాయం. నానత్థన్తి నానాపయోజనం. తన్తి వినయపిటకం. ఏత్తావతాతి ఏత్తకపమాణేన పగుణేన. హోతీతి ఇతిసద్దో పరిసమాపనత్థో. ఇతి పరిసమాపనం వేదితబ్బన్తి యోజనా.
ఉభయాని ఖో పనస్సాతి ఆది పన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞస్మిన్తి వినయపిటకతో ఇతరస్మిం. తత్థాతి ‘‘ఉభయాని ఖో పనస్సా’’తిఆదివచనే. యథా యేనాకారేన ఆగతాని, తం ఆకారం దస్సేతున్తి యోజనా. పదపచ్చాభట్ఠసఙ్కరదోసవిరహితానీతి పదానం పచ్చాభట్ఠసఙ్కరభూతేహి దోసేహి విరహితాని. ఏత్థ చ పదపచ్చాభట్ఠన్తి పదానం పటినివత్తిత్వా ఆభస్సనం గళనం, చుతన్తి అత్థో. పదసఙ్కరన్తి పదానం విపత్తి, వినాసోతి అత్థో. ‘‘సుత్తసో’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తేపి ఖన్ధకపరివారసుత్తం ఏవ గహేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఖన్ధకపరివారతో’’తి. అనుబ్యఞ్జనసోతి ఏత్థ బ్యఞ్జనసద్దో అక్ఖరస్స చ పదస్స చ వాచకోతి ఆహ ‘‘అక్ఖరపదపారిపూరియా చా’’తి. హీతి సచ్చం, యస్మా వా.
‘‘సిథిలధనితాదీన’’న్తిపదం ‘‘వచనేనా’’తిపదే కమ్మం, ‘‘వచనేనా’’తిపదం ‘‘సమ్పన్నాగతో’’తిపదే హేతు, ‘‘విస్సట్ఠాయ అనేలగళాయ అత్థస్స విఞ్ఞాపనియా’’తిపదాని ‘‘వాచాయా’’తిపదే విసేసనాని. సిథిలధనితాదీనన్తి ఆదిసద్దేన నిగ్గహితవిముత్తసమ్బన్ధవవత్థితదీఘ రస్స గరు లహు సఙ్ఖాతా అట్ఠ బ్యఞ్జనబుద్ధియో సఙ్గణ్హాతి. యథావిధానవచనేనాతి అక్ఖరచిన్తకానం యథా సంవిదహనవచనేన. వాచాయేవ కరీయతి కథీయతి ఉచ్చారీయతి వాక్కరణం చకారస్స కకారం కత్వా. హీతి తదేవ యుత్తం. మాతుగామో యస్మా సరసమ్పత్తిరతో, తస్మా హీళేతీతి యోజనా. ‘‘సరసమ్పత్తిరహిత’’న్తిపదం ‘‘వచన’’న్తిపదే విసేసనభావేన విసేసం కత్వా ‘‘హీళేతీ’’తిపదే హేతుభావేన సమ్పజ్జనతో హేతుఅన్తోగధవిసేసనన్తి దట్ఠబ్బం. సబ్బాసన్తి భిక్ఖునీనం. ‘‘సీలాచారసమ్పత్తియా’’తిఇమినా జాతి గోత్త రూప భోగాదినాతిఅత్థం నివత్తేతి. కారణఞ్చాతి అట్ఠకథఞ్చ. తజ్జేత్వాతి ఉబ్బేజేత్వా. తాసన్తి భిక్ఖునీనం. గిహికాలేతి భిక్ఖునోవాదకస్స గిహికాలే అనజ్ఝాపన్నపుబ్బో హోతీతి సమ్బన్ధో. హి తదేవ యుత్తం. ‘‘మాతుగామో’’తిపదం ‘‘న కరోతీ’’తిపదే సుద్ధకత్తా, ‘‘ఉప్పాదేతీ’’తిపదే హేతుకత్తా. ఠితస్స భిక్ఖునో ధమ్మదేసనాయాపీతి యోజనా. అపిసద్దో గరహత్థో. విసభాగేహీతి విరుద్ధేహి వత్థారమ్మణేహి. అయుత్తట్ఠానేతి పబ్బజితానం అననురూపట్ఠానే. ఛన్దరాగన్తి బలవతణ్హం. తేనాతి తేన హేతునా.
‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిమ్హి అయం పన సఙ్గహో –
‘‘సీలవా బహుస్సుతో చ, స్వాగతో చ సువాచకో;
పియో పటిబలో చాపి, నజ్ఝాపన్నో చ వీసతీ’’తి.
౧౪౮. వత్థుస్మిన్తి అట్ఠుప్పత్తియం. కకారలోపం కత్వా గరుధమ్మాతి వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘గరుకేహి ధమ్మేహీ’’తి. తేతి గరుధమ్మా. హీతి యస్మా. ‘‘ఏకతో’’తి సామఞ్ఞేన వుత్తవచనస్స విసేసేన గహేతబ్బతం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘భిక్ఖునీనం సన్తికే’’తి. యథావత్థుకమేవాతి పాచిత్తియమేవ. తఞ్హి వత్థుస్స ఆపత్తికారణస్స అనురూపం పవత్తత్తా ‘‘యథావత్థుక’’న్తి వుచ్చతి.
౧౪౯. పాతోతి పగేవ, పఠమన్తి అత్థో. అసమ్మట్ఠం సమ్మజ్జీతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. అసమ్మజ్జనే దోసం పాకటం కరోన్తో ఆహ ‘‘అసమ్మట్ఠం హీ’’తిఆది. హీతి తప్పాకటీకరణజోతకో. తన్తి పరివేణం. దిస్వా భవేయ్యున్తి సమ్బన్ధో. తేనాతి అసోతుకామానం వియ భవనహేతునా. పరివేణసమ్మజ్జనస్స ఆనిసంసం దస్సేత్వా పానీయపరిభోజనీయఉపట్ఠానస్స తమేవ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అన్తో గామతో పనా’’తి ఆది. తస్మిన్తి పానీయపరిభోజనీయే.
సాఖాభఙ్గమ్పీతి భఞ్జితబ్బసాఖమ్పి. దుతియోతి విఞ్ఞూ పురిసో దుతియో. నిసీదితబ్బట్ఠానం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నిసీదితబ్బ’’న్తిఆది. ‘‘విహారమజ్ఝే’’తి సామఞ్ఞతో వత్వా విసేసతో దస్సేతుం వుత్తం ‘‘ద్వారే’’తి. ఓసరన్తి అవసరన్తి ఏత్థాతి ఓసరణం, తఞ్చ తం ఠానఞ్చేతి ఓసరణట్ఠానం, తస్మిం. సమగ్గత్థాతి ఏత్థ సంపుబ్బో చ ఆపుబ్బో చ గముసద్దో హోతి, తతో హియ్యత్తనీసఙ్ఖాతం త్థవచనం వా హోతి, పఞ్చమీసఙ్ఖాతస్స థవచనస్స త్థత్తం వా హోతి, సంయోగపరత్తా ఆ ఉపసగ్గో రస్సో చ హోతి, ఇతి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమ్మా ఆగతత్థా’’తి. తత్థ ‘‘సమ్మా’’తిపదేన సంసద్దస్స అత్థం దస్సేతి, ‘‘ఆ’’ఇతిపదేన ఆత్యూపసగ్గం, ‘‘గత’’ఇతిపదేన గముధాతుం, ‘‘త్థ’’ఇతిపదేన హియ్యత్తనీసఙ్ఖాతం త్థవచనం వా, పఞ్చమీసఙ్ఖాతస్స థవచనస్స త్థత్తం వా దస్సేతి. అయం పనేత్థత్థో – సమం తుమ్హే ఆగతత్థాతి. పఞ్చమీసఙ్ఖాతస్స థవచనస్స త్థత్తకాలే సమం తుమ్హే ఆగా అత్థ భవథాతి. ‘‘ఆగచ్ఛన్తీ’’తిపదేన ‘‘వత్తన్తీ’’తి ఏత్థ వతుధాతుయా అత్థం దస్సేతి, ‘‘పగుణా వాచుగ్గతా’’తిపదేహి అధిప్పాయం దస్సేతి. పాళీతి గరుధమ్మపాళి.
తత్థాతి తస్సం పాళియం, తేసు వా అభివాదనాదీసు చతూసు. మగ్గసమ్పదానన్తి మగ్గం పరిహరిత్వా భిక్ఖుస్స ఓకాసదానం. బీజనన్తి బీజనియా విధూపనం. పానీయాపుచ్ఛనన్తి పానీయస్స ఆపుచ్ఛనం. ఆదిసద్దేన పరిభోజనీయాపుచ్ఛనాదికం సఙ్గణ్హాతి. ఏత్థ చాతి ఏతేసు చతూసు అభివాదనాదీసు. ‘‘అన్తో గామే వా’’తిఆదీని ఛ పదాని ‘‘కాతబ్బమేవా’’తిపదే ఆధారో. రాజుస్సారణాయాతి రఞ్ఞో ఆనుభావేన జనానం ఉస్సారణాయ. మహాభిక్ఖుసఙ్ఘో సన్నిపతతి ఏత్థాతి మహాసన్నిపాతం, తస్మిం మహాసన్నిపాతే ఠానే నిసిన్నే సతీతి యోజనా. పచ్చుట్ఠానన్తి పటికచ్చేవ ఉట్ఠానం. తం తన్తి సామీచికమ్మం.
సక్కత్వాతి చిత్తిం కత్వా, సం ఆదరం కత్వాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘యథా కతో’’తిఆది. తిణ్ణం కిచ్చానన్తి ‘‘సక్కత్వా గరుంకత్వా మానేత్వా’’తిసఙ్ఖాతానం తిణ్ణం కిచ్చానం. అనీయసద్దో కమ్మత్థోతి ఆహ ‘‘న అతిక్కమితబ్బో’’తి.
నత్థి భిక్ఖు ఏత్థాతి అభిక్ఖుకో ఆవాసో, సో కిత్తకే ఠానే అభిక్ఖుకో, యో ఆవాసో అభిక్ఖుకో నామ హోతీతి ఆహ ‘‘సచే’’తి ఆది. ‘‘ఉపస్సయతో’’తిపదం ‘‘అబ్భన్తరే’’తిపదే అపాదానం. ఏత్థాతి అభిక్ఖుకే ఆవాసే. హీతి సచ్చం. తతోతి అడ్ఢయోజనబ్భన్తరే ఠితఆవాసతో. పరన్తి అఞ్ఞస్మిం ఆవాసే, భుమ్మత్థే చేతం ఉపయోగవచనం. పచ్ఛాభత్తన్తి భత్తతో పచ్ఛా. తత్థాతి అభిక్ఖుకే ఆవాసే. ‘‘భిక్ఖునియో’’తిపదం ‘‘వదన్తీ’’తిపదే కమ్మం. వుత్తప్పమాణేతి అడ్ఢయోజనబ్భన్తరసఙ్ఖాతే వుత్తప్పమాణే. సాఖామణ్డపేపీతి సాఖాయ ఛాదితమణ్డపేపి. పిసద్దేన ఆవాసే పన కా నామ కథాతి దస్సేతి. వుత్తాతి వసితా. ఏత్తావతాతి ఏకరత్తం వసితమత్తేన. ఏత్థాతి సభిక్ఖుకే ఆవాసే. ఉపగచ్ఛన్తీహి భిక్ఖునీహి యాచితబ్బాతి యోజనా. పక్ఖస్సాతి ఆసళ్హీమాసస్స జుణ్హపక్ఖస్స. ‘‘తేరసియ’’న్తిపదేన అవయవిఅవయవభావేన యోజేతబ్బం. మయన్తి అమ్హే. యతోతి యేన ఉజునా మగ్గేనాతి సమ్బన్ధో. తేనాహ ‘‘తేన మగ్గేనా’’తి. అఞ్ఞేన మగ్గేనాతి ఉజుమగ్గతో అఞ్ఞేన జిమ్హమగ్గేన. అయన్తి అయం ఆవాసో. తతోతి భిక్ఖూనం ఆవాసతో, భిక్ఖునిఉపస్సయతో వా, ఇదమేవ యుత్తతరం. వక్ఖతి హి ‘‘అమ్హాకం ఉపస్సయతో గావుతమత్తే’’తి. ఖేమట్ఠానేతి అభయట్ఠానే. తఞ్హి ఖీయన్తి భయా ఏత్థాతి ఖేమం, ఖేమఞ్చ తం ఠానఞ్చేతి ఖేమట్ఠానన్తి కత్వా ‘‘ఖేమట్ఠాన’’న్తి వుచ్చతి. తాహి భిక్ఖునీహీతి అడ్ఢయోజనమత్తే ఠానే వసన్తీహి. తా భిక్ఖునియోతి గావుతమత్తే ఠానే వసన్తియో. అన్తరాతి తుమ్హాకం, అమ్హాకఞ్చ నివాసనట్ఠానస్స, నివాసనట్ఠానతో వా అన్తరే వేమజ్ఝే. భుమ్మత్థే చేతం నిస్సక్కవచనం. ఠితే మగ్గేతి సమ్బన్ధో ‘‘సన్తికా’’తిపదం ‘‘ఆగత’’ఇతిపదే అపాదానం. తత్థాతి అఞ్ఞాసం భిక్ఖునీనం ఉపస్సయే. ఇతి యాచితబ్బాతి యోజనా. తతోతి భిక్ఖూనం యాచితబ్బతో, పరన్తి సమ్బన్ధో.
చాతుద్దసేతి ఆసళ్హీమాసస్స జుణ్హపక్ఖస్స చతుద్దసన్నం దివసానం పూరణే దివసే. ఇధాతి ఇమస్మిం విహారే. ‘‘ఓవాద’’న్తిపదం ‘‘అను’’ఇతిపదే కమ్మం. అనుజీవన్తియోతి అనుగన్త్వా జీవనం వుత్తిం కరోన్తియో. వుత్తా భిక్ఖూతి సమ్బన్ధో. దుతియదివసేతి ఆసళ్హీపుణ్ణమియం. అథాతి పక్కమనానన్తరం. ఏత్థాతి భిక్ఖూనం పక్కన్తత్తా అపస్సనే. ‘‘ఆభోగం కత్వా’’తిఇమినా ఆభోగం అకత్వా వసితుం న వట్టతీతి దీపేతి. సభిక్ఖుకావాసం గన్తబ్బమేవాతి అధిప్పాయో. సాతి వస్సచ్ఛేదాపత్తి. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. కేనచి కారణేనాతి భిక్ఖాచారస్స అసమ్పదాదినా కేనచి నిమిత్తేన. హీతి సచ్చం. భిక్ఖూనం పక్కన్తాదికారణా అభిక్ఖుకావాసే వసన్తియా కిం అభిక్ఖుకావాసేవ పవారేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘పవారేన్తియా పనా’’తిఆది.
అన్వద్ధమాసన్తి ఏత్థ అనుసద్దో విచ్ఛత్థవాచకో కమ్మప్పవచనీయో, తేన పయోగత్తా భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘అద్ధమాసే అద్ధమాసే’’తి. పచ్చాసీసితబ్బాతి ఏత్థ పతిపుబ్బో చ ఆపుబ్బో చ సిధాతు ఇచ్ఛత్థేతి ఆహ ‘‘ఇచ్ఛితబ్బా’’తి. సిధాతుయా ద్వేభావో హోతి. ఆపుబ్బో సిసి ఇచ్ఛాయన్తిపి ధాతుపాఠేసు వుత్తం. తత్థాతి ‘‘ఉపోసథపుచ్ఛక’’న్తివచనే. పక్ఖస్సాతి యస్స కస్సచి పక్ఖస్స. మహాపచ్చరియం పన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఓవాదస్స యాచనం ఓవాదో ఉత్తరపదలోపేన, సోయేవ అత్థో పయోజనం ఓవాదత్థో, తదత్థాయ. పాటిపదదివసతోతి దుతియదివసతో. సో హి చన్దో వుద్ధిఞ్చ హానిఞ్చ పటిముఖం పజ్జతి ఏత్థ, ఏతేనాతి వా పాటిపదోతి వుచ్చతి. ఇతీతి ఏవం వుత్తనయేన. భగవా పఞ్ఞపేతీతి యోజనా. అఞ్ఞస్సాతి ధమ్మస్సవనకమ్మతో అఞ్ఞస్స. నిరన్తరన్తి అభిక్ఖణం, ‘‘పఞ్ఞపేతీ’’తిపదే భావనపుంసకం. హీతి విత్థారో. ఏవఞ్చ సతీతి ఏవం బహూపకారే సతి చ. యన్తి యం ధమ్మం. సాత్థికన్తి సపయోజనం. యథానుసిట్ఠన్తి అనుసిట్ఠియా అనురూపం. సబ్బాయేవ భిక్ఖునియోపీతి యోజనా. హీతి సచ్చం.
ఓవాదం గచ్ఛతీతి ఓవాదం యాచితుం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆరామం గచ్ఛతి. న ఓవాదో గన్తబ్బోతి ఓవాదం యాచితుం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆరామో న గన్తబ్బో. ఓవాదోతి చ ఉపయోగత్థే పచ్చత్తవచనన్తి దట్ఠబ్బం. ఇతరథా హి సద్దపయోగో విరుజ్ఝేయ్య. ఓవాదం గన్తున్తి ఓవాదం యాచనత్థాయ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆరామం గన్తుం.
‘‘ద్వే తిస్సో భిక్ఖునియో’’తిపదం ‘‘యాచిత్వా’’తిపదే దుతియాకమ్మం. ‘‘పేసేతబ్బా’’తిపదే పఠమాకమ్మం. ఓవాదూపసఙ్కమనన్తి ఓవాదస్స గహణత్థాయ ఉపసఙ్కమనం. ఆరామన్తి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆరామం. తతోతి గమనతో పరన్తి సమ్బన్ధో. తేన భిక్ఖునాతి ఓవాదపటిగ్గాహకేన భిక్ఖునా. తన్తి సమ్మతం భిక్ఖుం.
ఉస్సహతీతి సక్కోతి. పాసాదికేనాతి పసాదం ఆవహేన పసాదజనకేన కాయవచీమనోకమ్మేనాతి అత్థో. సమ్పాదేతూతి తివిధం సిక్ఖం సమ్పాదేతు. ఏత్తావతాతి ఏత్తకేన ‘‘పాసాదికేన సమ్పాదేతూ’’తి వచనమత్తేన. హీతి ఫలజోతకో. ఏతన్తి ‘‘తాహీ’’తివచనం.
ఏత్థ చ భిక్ఖూనం సఙ్ఘగణపుగ్గలవసేన వచనవారో తివిధో హోతి, తం తివిధం వచనవారం భిక్ఖునీనం సఙ్ఘగణపుగ్గలవసేన తీహి వచనవారేహి గుణితం కత్వా నవ వచనవారా హోన్తి, తం ఆకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తత్రాయం వచనక్కమో’’తి. తత్రాతి పురిమవచనాపేక్ఖం. వచనాకారో పాకటోవ.
ఏకా భిక్ఖునీ వా బహూహి భిక్ఖునీఉపస్సయేహి ఓవాదత్థాయ పేసితే వచనాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భిక్ఖునిసఙ్ఘో చ అయ్యా’’తిఆది.
తేనాపీతి ఓవాదపటిగ్గాహకేనాపి ‘‘ఓవాద’’న్తిపదం ‘‘పటిగ్గాహకేనా’’తి పదే కమ్మం. పున ‘‘ఓవాద’’న్తిపదం ‘‘అపటిగ్గహేతు’’న్తిపదే కమ్మం. బలతి అస్సాసపస్సాసమత్తేన జీవతి, న పఞ్ఞాజీవితేనాతి బాలో. గిలాయతి రుజతీతి గిలానో. గమిస్సతి గన్తుం భబ్బోతి గమికో. అయం పనేత్థ యోజనా – గన్తుం భబ్బో యో భిక్ఖు గమిస్సతి గమనం కరిస్సతి, ఇతి తస్మా సో భిక్ఖు గమికో నామ. అథ వా యో భిక్ఖు గన్తుం భబ్బత్తా గమిస్సతి గమనం కరిస్సతి, ఇతి తస్మా సో భిక్ఖు గమికో నామాతి. ‘‘భబ్బో’’తి చ హేతుఅన్తోగధవిసేసనం.
తత్థాతి బాలాదీసు తీసు పుగ్గలేసు. దుతియపక్ఖదివసేతి పాటిపదతో దుతియపక్ఖదివసే. ఉపోసథగ్గేతి ఉపోసథగేహే. తఞ్హి ఉపోసథం గణ్హన్తి, ఉపోసథో వా గయ్హతి అస్మిన్తి ‘‘ఉపోసథగ్గ’’న్తి వుచ్చతి. తస్మిం ఉపోసథగ్గే. ‘‘అనారోచేతు’’న్తి వచనస్స ఞాపకం దస్సేత్వా ‘‘అపచ్చాహరితు’’న్తి వచనస్స తమేవ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అపరమ్పి వుత్త’’న్తిఆది.
తత్థాతి ఓవాదపటిగ్గాహకేసు భిక్ఖూసు. నో చస్సాతి నో చే అస్స. సభం వాతి సమజ్జం వా. సా హి సహ భాసన్తి ఏత్థ, సన్తేహి వా భాతి దిబ్బతీతి ‘‘సభా’’తి వుచ్చతి, తం సభం వా ఉపసఙ్కమిస్సామీతి యోజనా. తత్రాతి తస్మిం సభాదికే. ఏవం ‘‘తత్థా’’తిపదేపి.
చతుద్దసన్నం పూరణో చాతుద్దసో, తస్మిం పవారేత్వాతి సమ్బన్ధో. భిక్ఖుసఙ్ఘేతి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సన్తికే, సమీపత్థే చేతం భుమ్మవచనం. అజ్జతనాతి ఏత్థ అస్మిం అహని అజ్జ, ఇమసద్దతో అహనీతి అత్థే జ్జపచ్చయో, ఇమసద్దస్స చ అకారో, అజ్జ ఏవ అజ్జతనా, స్వత్థో హి తనపచ్చయో. అపరస్మిం అహని అపరజ్జ, అపరసద్దతో అహనీతి అత్థే జ్జపచ్చయో సత్తమ్యన్తోయేవ. ఏత్థాతి పవారణే, ‘‘అనుజానామీ’’తిఆదివచనే వా. హీతి సచ్చం.
కోలాహలన్తి కోతూహలం. పఠమం భిక్ఖునీ యాచితబ్బాతి సఙ్ఘేన పఠమం భిక్ఖునీ యాచితబ్బా.
తాయ భిక్ఖునియా వచనీయో అస్సాతి యోజనా. పస్సన్తో పటికరిస్సతీతి వజ్జావజ్జం పస్సన్తో హుత్వా పటికరిస్సతి.
ఉభిన్నన్తి భిక్ఖుభిక్ఖునీనం. యథాఠానేయేవాతి యం యం ఠానం యథాఠానం, తస్మిం యథాఠానేయేవ. కేనచి పరియాయేనాతి కేనచి కారణేన. అవపుబ్బో వరసద్దో పిహితత్థోతి ఆహ ‘‘పిహితో’’తి. వచనంయేవాతి ఓవాదవచనంయేవ. పథోతి జేట్ఠకట్ఠానే ఠానస్స కారణత్తా పథో. దోసం పనాతి అభిక్కమనాదీసు ఆదీనవం పన. అఞ్జేన్తీతి మక్ఖేన్తి. భిక్ఖూహి పన ఓవదితుం అనుసాసితుం వట్టతీతి యోజనా.
అఞ్ఞన్తి ఓవాదతో అఞ్ఞం. ఏసోతి గరుధమ్మో.
౧౫౦. ‘‘అధమ్మకమ్మే’’తి ఏత్థ కతమం కమ్మం నామాతి ఆహ ‘‘అధమ్మకమ్మేతిఆదీసూ’’తిఆది. తత్థాతి అధమ్మకమ్మధమ్మకమ్మేసు.
౧౫౨. ఉద్దేసం దేన్తో భణతి, అనాపత్తీతి యోజనా. ఓసారేతీతి కథేతి. చతుపరిసతీతి చతుపరిసస్మిం. తత్రాపీతి తేన భిక్ఖునీనం సుణనకారణేనాతి. పఠమం.
౨. అత్థఙ్గతసిక్ఖాపదం
౧౫౩. దుతియే పరియాయసద్దో వారత్థోతి ఆహ ‘‘వారేనా’’తి. వారోతి చ అనుక్కమోయేవాతి ఆహ ‘‘పటిపాటియాతి అత్థో’’తి. అధికం చిత్తం ఇమస్సాతి అధిచేతోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అధిచిత్తవతో’’తిఆది. అధిచిత్తం నామ ఇధ అరహత్తఫలచిత్తమేవ, న విపస్సనాపాదకభూతం అట్ఠసమాపత్తిచిత్తన్తి ఆహ ‘‘అరహత్తఫలచిత్తేనా’’తి. ‘‘అధిచిత్తసిక్ఖా’’తిఆదీసు (పారా. ౪౫; దీ. ని. ౩.౩౦౫; మ. ని. ౧.౪౯౭; అ. ని. ౬.౧౦౫; మహాని. ౧౦) హి విపస్సనాపాదకభూతం అట్ఠసమాపత్తిచిత్తం ‘‘అధిచిత్త’’న్తి వుచ్చతి. న పమజ్జతోతి న పమజ్జన్తస్స. సాతచ్చకిరియాయాతి సతతకరణేన. ఉభో లోకే మునతి జానాతీతి మునీతి చ, మోనం వుచ్చతి ఞాణం ముననట్ఠేన జాననత్థేన, తమస్సత్థీతి మునీతి చ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మునినోతీ’’తిఆది. తత్థ ‘‘యో మునతి…పే… ముననేన వా’’తిఇమినా పఠమత్థం దస్సేతి, ‘‘మోనం వుచ్చతి…పే… వుచ్చతీ’’తిఇమినా దుతియత్థం దస్సేతి. మున గతియన్తి ధాతుపాఠేసు (సద్దనీతిధాతుమాలాయం ౧౫ పకారన్తధాతు) వుత్తత్తా ‘‘యో మునతీ’’తి ఏత్థ భూవాదిగణికో మునధాతుయేవ, న కీయాదిగణికో ముధాతూతి దట్ఠబ్బం. అథ వా మున ఞాణేతి ధాతుపాఠేసు (సద్దనీతిధాతుమాలాయం ౧౭ కియాదిగణిక) వుత్తత్తా ‘‘మునాతీ’’తి కీయాదిగణికోవ. ధాత్వన్తనకారలోపోతి దట్ఠబ్బం. ‘‘మోనం వుచ్చతి ఞాణ’’న్తి చేత్థ ఞాణం నామ అరహత్తఞాణమేవ. మోనస్స పథో మోనపథోతి వుత్తే సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మావ అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మేసూ’’తి. అథ వా అధిసీలసిక్ఖాదయో అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘తీసు వా సిక్ఖాసూ’’తి. పుబ్బభాగపటిపదన్తి అరహత్తఞాణస్స పుబ్బభాగే పవత్తం సీలసమథవిపస్సనాసఙ్ఖాతం పటిపదం. పుబ్బభాగేతి అరహత్తఞాణస్స పుబ్బభాగే. ఏత్థాతి ‘‘అధిచేతసో…పే… సిక్ఖతో’’తి వచనే. ‘‘తాదినో’’తిపదం ‘‘మునినో’’తిపదేన యోజేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘తాదిసస్స ఖీణాసవమునినో’’తి. ఏత్థాతి ‘‘సోకా న భవన్తి తాదినో’’తి వచనే. రాగాదయో ఉపసమేతీతి ఉపసన్తోతి దస్సేతుం వుత్తం ‘‘రాగాదీన’’న్తి. సతి అస్సత్థీతి సతిమాతి కత్వా మన్తుసద్దో నిచ్చయోగత్థోతి ఆహ ‘‘సతియా అవిరహితస్సా’’తి.
న కసీయతి న విలేఖీయతీతి అకాసో, సోయేవ ఆకాసో. అన్తరేన ఛిద్దేన ఇక్ఖితబ్బోతి అన్తలిక్ఖో. ఆకాసో హి చతుబ్బిధో అజటాకాసో, కసిణుగ్ఘాటిమాకాసో, పరిచ్ఛిన్నాకాసో, రూపపరిచ్ఛేదాకాసోతి. తత్థ అజటాకాసోవ ఇధాధిప్పేతో ‘‘అన్తలిక్ఖే’’తి విసేసితత్తా. తేనాహ ‘‘న కసిణుగ్ఘాటిమే, న పన రూపపరిచ్ఛేదే’’తి. పరిచ్ఛిన్నాకాసోపి రూపపరిచ్ఛేదాకాసేన సఙ్గహితో. ‘‘మ’’న్తి పదం ‘‘అవమఞ్ఞన్తీ’’తి పదే కమ్మం. ఏత్తకమేవాతి ఏతప్పమాణం ‘‘అధిచేతసో’’తిఆదిసఙ్ఖాతం వచనమేవ, న అఞ్ఞం బుద్ధవచనన్తి అత్థో. అయన్తి చూళపన్థకో థేరో. హన్దాతి వస్సగ్గత్థే నిపాతో. మమ ఆనుభావం దస్సేమి, తుమ్హే పస్సథ గణ్హథాతి అధిప్పాయో. వుట్ఠాయాతి తతో చతుత్థజ్ఝానతో వుట్ఠహిత్వా. అన్తరాపి ధాయతీతి ఏత్థ పిసద్దస్స అట్ఠానత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అన్తరధాయతిపీ’’తి. ఏసేవ నయో ‘‘సేయ్యమ్పి కప్పేతీ’’తి ఏత్థపి. థేరోతి చూళపన్థకో థేరో. ఇదం పదం అన్తరన్తరా యుత్తట్ఠానేసు సమ్బన్ధిత్వా ‘‘తఞ్చేవ భణతీ’’తిఇమినా సమ్బన్ధితబ్బం. భాతుథేరస్సాతి జేట్ఠకభాతుభూతస్స మహాపన్థకథేరస్స.
పద్మన్తి గాథాయం తయో పాదా ఇన్దవజిరా, చతుత్థపాదో ఉపేన్దవజిరో. తస్మా పద్మన్తి ఏత్థ మకారే పరే దుకారుకారస్స లోపం కత్వా పరక్ఖరం నేత్వా ‘‘పద్మ’’న్తి ద్విభావేన లిఖితబ్బం. అవీతగన్ధన్తి ఏత్థ వీతి దీఘుచ్చారణమేవ యుత్తం. పఙ్కే దవతి గచ్ఛతీతి పదుమం. కోకం దుగ్గన్ధస్స ఆదానం నుదతి అపనేతీతి కోకనుదం. సున్దరో గన్ధో ఇమస్సాతి సుగన్ధం. అయం పనేత్థ యోజనా – యథా కోకనుదసఙ్ఖాతం సుగన్ధం పాతో పగేవ బాలాతపేన ఫుల్లం వికసితం అవీతగన్ధం హుత్వా విరోచమానం పదుమం సియా, తథా అఙ్గీరసం అఙ్గితో సరీరతో నిచ్ఛరణపభస్సరరసం హుత్వా విరోచమానభూతం అన్తలిక్ఖే తపన్తం ఆదిచ్చం ఇవ తేధాతుకే తపన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం పస్సాతి.
పగుణన్తి వాచుగ్గతం. తతోతి అసక్కుణేయ్యతో. నన్తి చూళపన్థకం. థేరోతి మహాపన్థకో థేరో నిక్కడ్ఢాపేసీతి సమ్బన్ధో. సోతి చూళపన్థకో. అథాతి తస్మిం కాలే. భగవా ఆహాతి యోజనా. బుద్ధచక్ఖునాతి ఆసయానుసయఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణసఙ్ఖాతేన సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానం చక్ఖునా. తన్తి చూళపన్థకం. తస్సాతి చూళపన్థకస్స. అథాతి తస్మిం ఆరోచనకాలే. అస్సాతి చూళపన్థకస్స, దత్వాతి సమ్బన్ధో. రజం మలం హరతి అపనేతీతి రజోహరణం, పిలోతికఖణ్డం. సోతి చూళపన్థకో. తస్సాతి పిలోతికఖణ్డస్స, ‘‘అన్త’’న్తిపదే అవయవిసమ్బన్ధో. పరిసుద్ధమ్పీతి పిసద్దో అపరిసుద్ధే పిలోతికఖణ్డే కా నామ కథాతి దస్సేతి. సంవేగన్తి సన్తాసం భయన్తి అత్థో. అథాతి తస్మిం ఆరమ్భకాలే. అస్సాతి చూళపన్థకస్స. ‘‘త’’న్తిపదం ‘‘మమాయనభావ’’న్తిపదేన సమ్బన్ధం కత్వా యోజనా కాతబ్బాతి. దుతియం.
౩. భిక్ఖునుపస్సయసిక్ఖాపదం
౧౬౨. తతియే ‘‘ఓవదతి పాచిత్తియస్సా’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తేపి విసేసతో అత్థో గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘అట్ఠహి గరుధమ్మేహి ఓవదన్తస్సేవ పాచిత్తియ’’న్తి. ఇతోతి ఇమస్మా సిక్ఖాపదమ్హా. యత్థ యత్థాతి యస్మిం యస్మిం సిక్ఖాపదే. సబ్బత్థ తత్థ తత్థాతి యోజనాతి. తతియం.
పకిణ్ణకకథా
ఏత్థాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే. ఇదం పకిణ్ణకం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తీణి పాచిత్తియానీతి భిక్ఖునో అసమ్మతత్తా ఏకం పాచిత్తియం, సూరియస్స అత్థఙ్గతత్తా ఏకం, భిక్ఖునుపస్సయం ఉపసఙ్కమితత్తా ఏకన్తి తీణి పాచిత్తియాని. కథన్తి కేన కారణేన హోతీతి యోజనా. తత్థాతి భిక్ఖునుపస్సయం. తస్సేవాతి సమ్మతస్సేవ భిక్ఖునో. అఞ్ఞేన ధమ్మేనాతి గరుధమ్మేహి అఞ్ఞేన ధమ్మేన. దివా పనాతి సూరియుగ్గమనతో తస్స అనత్థఙ్గతేయేవాతి.
౪. ఆమిససిక్ఖాపదం
౧౬౪. చతుత్థే బహుం మానం కతం యేహీతి బహుకతా. బహుకతా హుత్వా న ఓవదన్తీతి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న బహుకతా’’తిఆది. ధమ్మేతి సీలాదిధమ్మే. అధిప్పాయోతి ‘‘న బహుకతా’’తిపదస్స, ఛబ్బగ్గియానం వా అధిప్పాయోతి యోజనా. ‘‘కత్తుకామోతి ఆదీన’’న్తిపదం ‘‘అత్థో’’తిపదే వాచకసమ్బన్ధో.
అసమ్మతో నామ ఠపితో వేదితబ్బోతి యోజనా. సమ్ముతిన్తి భిక్ఖునోవాదకసమ్ముతిం. పచ్ఛా సామణేరభూమియం ఠితోతి యోజనాతి. చతుత్థం.
౫. చీవరదానసిక్ఖాపదం
౧౬౯. పఞ్చమే రథికాయాతి రచ్ఛాయ. సా హి రథస్స హితత్తా రథికాతి వుచ్చతి. సన్దిట్ఠాతి సమోధానవసేన దస్సీయిత్థాతి సన్దిట్ఠా. దిట్ఠమత్తకా మిత్తాతి ఆహ ‘‘మిత్తా’’తి. సేసన్తి వుత్తవచనతో సేసం వచనం. తత్రాతి చీవరపటిగ్గహణసిక్ఖాపదే. హీతి విసేసజోతకం. ఇధాతి ఇమస్మిం చీవరదానసిక్ఖాపదేతి. పఞ్చమం.
౬. చీవరసిబ్బనసిక్ఖాపదం
౧౭౫. ఛట్ఠే ఉదాయీతి ఏత్థ మహాఉదాయీ, కాళుదాయీ, లాళుదాయీతి తయో ఉదాయీ హోన్తి. తేసు తతియోవాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘లాళుదాయీ’’తి. పభావేన ఠాతి పవత్తతీతి పట్ఠోతి కతే పటిబలోవ లబ్భతి. తేనాహ ‘‘పటిబలో’’తి. నిపుణోతి కుసలో. ‘‘పటిభానేన కతచిత్త’’న్తిఇమినా ‘‘పటిభానచిత్త’’న్తి పదస్స మజ్ఝే పదలోపం దస్సేతి. సోతి లాళుదాయీ అకాసీతి సమ్బన్ధో. తస్సాతి చీవరస్స. ‘‘యథాసంహట’’న్తి ఏత్థ ఏవసద్దో అజ్ఝాహరితబ్బోతి ఆహ ‘‘యథాసంహటమేవా’’తి.
౧౭౬. యం చీవరం నివాసితుం వా పారుపితుం వా సక్కా హోతి, తం చీవరం నామాతి యోజనా. ఏవం హీతి ఏవమేవ. ‘‘దుక్కట’’న్తిఇమినా ‘‘సయం సిబ్బతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి ఏత్థ అన్తరాపత్తిం దస్సేతి. ఆరాతి సూచి. సా హి అరతి నిస్సఙ్గవసేన గచ్ఛతి పవిసతీతి ‘‘ఆరా’’తి వుచ్చతి, తస్సా పథో గమనం ఆరాపథో, తస్మిం, ఆరాపథస్స నీహరణావసానత్తా ‘‘నీహరణే’’తి వుత్తం. సతక్ఖత్తుమ్పీతి అనేకక్ఖత్తుమ్పి. ఆణత్తోతి ఆణాపీయతీతి ఆణత్తో. ‘‘ఆణాపితో’’తి వత్తబ్బే ణాపేసద్దస్స లోపం, ఇకారస్స చ అకారం కత్వా, ‘‘ఆదత్తే’’తి ఆఖ్యాతపదే తేవిభత్తియా వియ తపచ్చయస్స చ ద్విభావం కత్వా ఏవం వుత్తం. తేనాహ ‘‘సకిం చీవరం సిబ్బాతి వుత్తో’’తి. అథ పనాతి తతో అఞ్ఞథా పన. ఆణత్తస్సాతి ఆణాపితస్స. సమ్బహులానిపి పాచిత్తియాని హోన్తీతి సమ్బన్ధో.
యేపి నిస్సితకా సిబ్బన్తీతి యోజనా, ఆచరియుపజ్ఝాయేసు సిబ్బన్తేసూతి సమ్బన్ధో. తేసన్తి ఆచరియుపజ్ఝాయానం. తేసమ్పీతి నిస్సితకానమ్పి. ఞాతికానం భిక్ఖునీనం చీవరన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘అన్తేవాసికేహీ’’తిపదం ‘‘సిబ్బాపేన్తీ’’తిపదే కారితకమ్మం. తత్రాపీతి ఆచరియుపజ్ఝాయేహి సిబ్బాపనేపి. ‘‘అన్తేవాసికే’’తిపదం ‘‘వఞ్చేత్వా’’తిపదే సుద్ధకమ్మం, ‘‘సిబ్బాపేన్తీ’’తిపదే కారితకమ్మం. ఇతరేసన్తి ఆచరియుపజ్ఝాయానన్తి. ఛట్ఠం.
౭. సంవిధానసిక్ఖాపదం
౧౮౧. సత్తమే ‘‘తాసం భిక్ఖునీనం పచ్ఛా గచ్ఛన్తీన’’న్తి పదాని ‘‘పత్తచీవర’’న్తి పాఠసేసేన యోజేతబ్బానీతి ఆహ ‘‘పచ్ఛా గచ్ఛన్తీనం పత్తచీవర’’న్తి. తా భిక్ఖునియో పచ్ఛా గచ్ఛన్తియోతి విభత్తివిపల్లాసం కత్వా ‘‘దూసేసు’’న్తిపదేన యోజేతబ్బానీతి ఆహ ‘‘తా భిక్ఖునియో చోరా దూసయింసూ’’తి. అథ వా విభత్తివిపల్లాసమకత్వా ‘‘అచ్ఛిన్దింసూ’’తి పదే ‘‘పత్తచీవర’’న్తిపదం అజ్ఝాహరిత్వా ‘‘దూసేసు’’న్తిపదే ‘‘సీల’’న్తి పాఠం అజ్ఝాహరిత్వా యోజేతబ్బన్తి దట్ఠబ్బం.
౧౮౨-౩. సంపుబ్బో, విపుబ్బో చ ధాధాతు త్వాపచ్చయో హోతీతి ఆహ ‘‘సంవిదహిత్వా’’తి. కుక్కుటోతి తమ్బచూళో. సో హి కుకతి ఆహారత్థం పాణకాదయో ఆదదాతీతి కుక్కుటో. అయన్తి గామో. అధికరణే ణోతి ఆహ ‘‘సమ్పదన్తి ఏత్థా’’తి. ఏత్థాతి చ ఏతస్మిం గామే. ఉత్తరపదస్స అధికరణత్థత్తా పుబ్బపదేన ఛట్ఠీసమాసోతి ఆహ ‘‘కుక్కుటాన’’న్తిఆది. ఏవం ణసద్దస్స అధికరణత్థం, పుబ్బపదేన ఛట్ఠీసమాసఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని ణసద్దస్స భావత్థం, పుబ్బపదేన బాహిరత్థసమాసఞ్చ దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అథ వా’’తి. తత్థాతి పచ్ఛిమపాఠే. ఉప్పతిత్వాతి ఉడ్డిత్వా ఉద్ధం ఆకాసం లఙ్గిత్వాతి అత్థో. ఏత్థాతి పచ్ఛిమపాఠే. ద్విధాతి పదగమనపక్ఖగమనవసేన ద్విపకారేన. ‘‘ఉపచారో న లబ్భతీ’’తిఇమినా గామన్తరో న హోతి, ఏకగామోయేవ పన హోతి, తస్మా ఆపత్తిపి ఏకాయేవ హోతీతి దస్సేతి. పచ్చూసేతి పభాతే. సో హి పటివిరుద్ధం తిమిరం ఉసేతి నాసేతీతి పచ్చూసోతి వుచ్చతి. వస్సన్తస్సాతి రవన్తస్స. ‘‘వచనతో’’తిపదం ‘‘ఆపత్తియేవా’’తిపదే ఞాపకహేతు. రతనమత్తన్తరోతి కుక్కుపమాణేన బ్యవధానో.
తత్రాతి ‘‘గామన్తరే గామన్తరే’’తి వచనే. హీతి విత్థారో. ఉభోపీతి భిక్ఖుభిక్ఖునియోపి సంవిదహన్తీతి సమ్బన్ధో. న వదన్తీతి అట్ఠకథాచరియా న కథయన్తి. చతున్నం మగ్గానం సమాగమట్ఠానం చతుక్కం, ద్విన్నం, తిణ్ణం, చతుక్కతో అతిరేకానం వా మగ్గానం సమ్బద్ధట్ఠానం సిఙ్ఘాటకం. తత్రాపీతి ఉపచారోక్కమనేపి. గామతోతి అత్తనో గామతో. యావ న ఓక్కమన్తి, తావాతి యోజనా. సన్ధాయాతి ఆరబ్భ. అథాతి తస్మిం నిక్ఖమనకాలే. ద్వేపీతి భిక్ఖుభిక్ఖునియోపి గచ్ఛన్తీతి సమ్బన్ధో. తన్తి వచనం.
హీతి విసేసో. ‘‘గామన్తరే గామన్తరే’’తి పురిమస్మిం నయే అతిక్కమే అనాపత్తి, ఓక్కమనే ఆపత్తీతి అయం విసేసో.
౧౮౪. గతపుబ్బత్థాతి గతపుబ్బా అత్థ భవథాతి అత్థో. ఏహి గచ్ఛామాతి వా ఆగచ్ఛేయ్యాసీతి వా వదతీతి యోజనా. చేతియవన్దనత్థన్తి థూపస్స వన్దితుం.
౧౮౫. విసఙ్కేతేనాతి ఏత్థ కాలవిసఙ్కేతో, ద్వారవిసఙ్కేతో, మగ్గవిసఙ్కేతోతి తివిధో. తత్థ కాలవిసఙ్కేతేనేవ అనాపత్తిం సన్ధాయ ‘‘విసఙ్కేతేన గచ్ఛన్తి, అనాపత్తీ’’తి ఆహ. ద్వారవిసఙ్కేతేన వా మగ్గవిసఙ్కేతేన వా ఆపత్తిమోక్ఖో నత్థి. తమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పురేభత్త’’న్తిఆది. చక్కసమారుళ్హాతి ఇరియాపథచక్కం వా సకటచక్కం వా సమ్మా ఆరుళ్హా. జనపదాతి జనకోట్ఠాసా. పరియాయన్తీతి పరి పునప్పునం యన్తి చ ఆయన్తి చాతి. సత్తమం.
౮. నావాభిరుహనసిక్ఖాపదం
౧౮౮. అట్ఠమే సహ అఞ్ఞమఞ్ఞం థవనం అభిత్థవనం సన్థవో, సఙ్గమోతి వుత్తం హోతి. మిత్తభావేన సన్థవో మిత్తసన్థవో, లోకేహి అస్సాదేతబ్బో చ సో మిత్తసన్థవో చేతి లోకస్సాదమిత్తసన్థవో, తస్స వసో పభూ, తేన వా ఆయత్తోతి లోకస్సాదమిత్తసన్థవవసో, తేన. ఉద్ధం గచ్ఛతీతి ఉద్ధంగామినీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉద్ధ’’న్తిఆది. ఉద్ధన్తి చ ఇధ పటిసోతో. తేనాహ ‘‘నదియా పటిసోత’’న్తి. ‘‘ఉద్ధంగామిని’’న్తిమాతికాపదం ‘‘ఉజ్జవనికాయా’’తిపదభాజనియా సంసన్దేన్తో ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. యోతి భిక్ఖు. ఉద్ధం జవనతోతి పటిసోతం గమనతో. తేనాతి తేన హేతునా. అస్సాతి ‘‘ఉద్ధంగామిని’’న్తిపదస్స. అనుసోతం ఇధ అధో నామాతి ఆహ ‘‘అనుసోత’’న్తి. అస్సపీతి పిసద్దో పురిమాపేక్ఖో. తత్థాతి ‘‘ఉద్ధంగామినిం వా అధోగామినిం వా’’తివచనే. యన్తి నావం హరన్తీతి సమ్బన్ధో. సమ్పటిపాదనత్థన్తి సమ్మా పటిముఖం పాదనత్థం, ఉజుపజ్జాపనత్థన్తి అత్థో. ఏత్థాతి నావాయం. ‘‘ఠపేత్వా’’తిపదభాజనిమపేక్ఖిత్వా ‘‘ఉపయోగత్థే నిస్సక్కవచన’’న్తి ఆహ. ‘‘అఞ్ఞత్రా’’తి మాతికాపదే అపేక్ఖితే నిస్సక్కత్థే నిస్సక్కవచనమ్పి యుజ్జతేవ.
౧౮౯. ఏకం తీరం అగామకం అరఞ్ఞం హోతీతి యోజనా. అద్ధయోజనగణనాయ పాచిత్తియాని హోన్తీతి సమ్బన్ధో. మజ్ఝేన గమనేపీతి పిసద్దో అగామకఅరఞ్ఞతీరపస్సేన గమనే కా నామ కథాతి దస్సేతి. న కేవలం నదియాతి కేవలం నదియా ఏవ అనాపత్తి నాతి యోజనా, అఞ్ఞేసుపి సముద్దాదీసు అనాపత్తీతి అధిప్పాయో. యోపి భిక్ఖు గచ్ఛతీతి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం, యస్మా వా.
౧౯౧. కాలవిసఙ్కేతో, తిత్థవిసఙ్కేతో, నావావిసఙ్కేతోతి తివిధో విసఙ్కేతో. తత్థ కాలవిసఙ్కేతేన అనాపత్తిం సన్ధాయ ‘‘విసఙ్కేతేన అభిరుహన్తీ’’తి వుత్తం. అఞ్ఞేన విసఙ్కేతేన ఆపత్తియేవ, తమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇధాపీ’’తిఆదీతి. అట్ఠమం.
౯. పరిపాచితసిక్ఖాపదం
౧౯౨. నవమే మహానాగేసూతి మహాఅరహన్తేసు తిట్ఠమానేసు సన్తేసు, చేతకే పేస్సభూతే నవకే భిక్ఖూ నిమన్తేతీతి అధిప్పాయో. ఇతరథాతి విభత్తివిపల్లాసతో వా పాఠసేసతో వా అఞ్ఞేన పకారేన. అన్తరం మజ్ఝం పత్తా కథా అన్తరకథాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అవసాన’’న్తిఆది. పకిరీయిత్థాతి పకతా, న పకతా విప్పకతాతి వుత్తే కరియమానకథావాతి ఆహ ‘‘కరియమానా హోతీ’’తి. అద్ధచ్ఛికేనాతి ఉపడ్ఢచక్ఖునా. తేహీతి థేరేహి.
౧౯౪. లద్ధబ్బన్తి లద్ధారహం. అస్సాతి ‘‘భిక్ఖునిపరిపాచిత’’న్తిపదస్స. సమ్మా ఆరభితబ్బోతి సమారమ్భోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమారద్ధం వుచ్చతీ’’తి. పటియాదితస్సాతి పరిపాచితస్స భత్తస్స. గిహీనం సమారమ్భోతి గిహిసమారమ్భో, కత్వత్థే చేతం సామివచనం. తతోతి తతో భత్తతో. అఞ్ఞత్రాతి వినా. తమత్థం వివరన్తో ఆహ ‘‘తం పిణ్డపాతం ఠపేత్వా’’తి. పదభాజనే పన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘ఞాతకపవారితేహీ’’తిపదం ‘‘అసమారద్ధో’’తిపదే కత్తా. అత్థతోతి భిక్ఖునిఅపరిపాచితఅత్థతో. తస్మాతి యస్మా అత్థతో సమారద్ధోవ హోతి, తస్మా.
౧౯౫. పటియాదితన్తి పటియత్తం. పకతియా పటియత్తం పకతిపటియత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పకతియా’’తిఆది. మహాపచ్చరియం పన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తస్సాతి తస్సేవ భిక్ఖునో. అఞ్ఞస్సాతి తతో అఞ్ఞస్స భిక్ఖునో.
౧౯౭. భిక్ఖునిపరిపాచితేపీతి పిసద్దో భిక్ఖునిఅపరిపాచితే కా నామ కథాతి దస్సేతీతి. నవమం.
౧౦. రహోనిసజ్జసిక్ఖాపదం
౧౯౮. దసమే పాళిఅత్థో చాతి ఏత్థ పాళిసద్దో వినిచ్ఛియసద్దే చ యోజేతబ్బో ‘‘పాళివినిచ్ఛయో’’తి. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ‘‘ఇదం సిక్ఖాపద’’న్తిపదం ‘‘ఏకపరిచ్ఛేద’’న్తిపదే తుల్యత్థకత్తా, ‘‘పఞ్ఞత్త’’న్తిపదే కమ్మం. ఉపరీతి అచేలకవగ్గేతి. దసమం.
ఓవాదవగ్గో తతియో.