౪. భోజనవగ్గో
౧. ఆవసథపిణ్డసిక్ఖాపద-అత్థయోజనా
౨౦౩. భోజనవగ్గస్స పఠమే ఆవసథే పఞ్ఞత్తో పిణ్డో ఆవసథపిణ్డోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమన్తా’’తిఆది. పరిక్ఖిత్తన్తి పరివుతం ఆవసథన్తి సమ్బన్ధో. అద్ధం పథం గచ్ఛన్తీతి అద్ధికా. గిలాయన్తి రుజన్తీతి గిలానా. గబ్భో కుచ్ఛిట్ఠసత్తో ఏతాసన్తి గబ్భినియో. మలం పబ్బాజేన్తీతి పబ్బజితా, తేసం యథానురూపన్తి సమ్బన్ధో. పఞ్ఞత్తాని మఞ్చపీఠాని ఏత్థాతి పఞ్ఞత్తమఞ్చపీఠో, తం. అనేకగబ్భపరిచ్ఛేదం అనేకపముఖపరిచ్ఛేదం ఆవసథం కత్వాతి యోజనా. తత్థాతి ఆవసథే. తేసం తేసన్తి అద్ధికాదీనం. హియ్యోసద్దస్స అతీతానన్తరాహస్స చ అనాగతానన్తరాహస్స చ వాచకత్తా ఇధ అనాగతానన్తరాహవాచకోతి ఆహ ‘‘స్వేపీ’’తి. కుహిం గతా ఇతి వుత్తేతి యోజనా. ‘‘కుక్కుచ్చాయన్తో’’తిపదస్స నామధాతుం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కుక్కుచ్చం కరోన్తో’’తి.
౨౦౬. ‘‘అద్ధయోజనం వా యోజనం వా’’తిఇమినా ‘‘పక్కమితు’’న్తిపదస్స కమ్మం దస్సేతి. ‘‘గన్తు’’న్తిఇమినా కముసద్దస్స పదవిక్ఖేపత్థం దస్సేతి. ‘‘అనోదిస్సా’’తిపదస్స త్వాపచ్చయన్తభావం దస్సేతుం ‘‘అనుద్దిసిత్వా’’తి వుత్తం. పాసం డేతీతి పాసణ్డో, సత్తానం చిత్తేసు దిట్ఠిపాసం ఖిపతీతి అత్థో. అథ వా తణ్హాపాసం, దిట్ఠిపాసఞ్చ డేతి ఉడ్డేతీతి పాసణ్డో, తం పాసణ్డం. యావతత్థో పఞ్ఞత్తో హోతీతి యావతా అత్థో హోతి, తావతా పఞ్ఞత్తో హోతీతి యోజనా. ‘‘యావదత్థో’’తిపి పాఠో, అయమేవత్థో. దకారో పదసన్ధికరో. సకిం భుఞ్జితబ్బన్తి ఏకదివసం సకిం భుఞ్జితబ్బన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఏకదివసం భుఞ్జితబ్బ’’న్తి.
ఏత్థాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే. ఏకకులేన వా పఞ్ఞత్తన్తి సమ్బన్ధో. భుఞ్జితుం న వట్టతి ఏకతో హుత్వా పఞ్ఞత్తత్తాతి అధిప్పాయో. నానాకులేహి పఞ్ఞత్తం పిణ్డన్తి యోజనా. భుఞ్జితుం వట్టతి నానాకులాని ఏకతో అహుత్వా విసుం విసుం పఞ్ఞత్తత్తాతి అధిప్పాయో. యోపి పిణ్డో ఛిజ్జతీతి సమ్బన్ధో. ఉపచ్ఛిన్దిత్వాతి అసద్ధియాదిపాపచిత్తత్తా ఉపచ్ఛిన్దిత్వా.
౨౦౮. అనువసిత్వాతి పునప్పునం వసిత్వా. అన్తరామగ్గే గచ్ఛన్తత్తా ‘‘గచ్ఛన్తో భుఞ్జతీ’’తి ఇదం తావ యుత్తం హోతు, గతట్ఠానే పన గమితత్తా కథం? పచ్చుప్పన్నసమీపోపి అతీతో తేన సఙ్గహితత్తా యుత్తం. ‘‘కుతో ను త్వం భిక్ఖు ఆగచ్ఛసీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౩౦) వియ. తంసమీపోపి హి తాదిసో. నానాట్ఠానేసు నానాకులానం సన్తకే పకతియా అనాపత్తిభావతో నానాట్ఠానేసు ఏకకులస్సేవ సన్తకం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అనాపత్తీ’’తి. ఆరద్ధస్స విచ్ఛేదత్తా ‘‘పున ఏకదివసం భుఞ్జితుం లభతీ’’తి వుత్తం. ‘‘ఓదిస్సా’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తేపి భిక్ఖూయేవ గహేతబ్బాతి ఆహ ‘‘భిక్ఖూనంయేవా’’తి. పఠమం.
౨. గణభోజనసిక్ఖాపదం
౨౦౯. దుతియే పహీనలాభసక్కారస్స హేతుం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సో కిరా’’తిఆది. సోతి దేవదత్తో. ‘‘అహోసీ’’తి చ ‘‘పాకటో జాతో’’తి చ యోజేతబ్బో. అజాతసత్తునాతి అజాతస్సేయేవ పితురాజస్స సత్తుభావతో అజాతసత్తునా, ‘‘మారాపేత్వా’’తిపదే కారితకమ్మం. రాజానన్తి బిమ్బిసారరాజం, ‘‘మారాపేత్వా’’తిపదే ధాతుకమ్మం. అభిమారేతి అభినిలీయిత్వా భగవతో మారణత్థాయ పేసితే ధనుధరే. గూళ్హపటిచ్ఛన్నోతి గుహితో హుత్వా పటిచ్ఛన్నో. పరికథాయాతి పరిగుహనాయ కథాయ. ‘‘రాజానమ్పీ’’తిపదం ‘‘మారాపేసీ’’తిపదే ధాతుకమ్మం. పవిజ్ఝీతి పవట్టేసి. తతోతి తతో వుత్తతో పరం ఉట్ఠహింసూతి సమ్బన్ధో. నగరే నివసన్తీతి నాగరా. రాజాతి అజాతసత్తురాజా. సాసనకణ్టకన్తిసాసనస్స కణ్టకసదిసత్తా సాసనకణ్టకం. తతోతి నీహరతో. ఉపట్ఠానమ్పీతి ఉపట్ఠానమ్పి, ఉపట్ఠానత్థాయపి వా. అఞ్ఞేపీతి రాజతో అఞ్ఞేపి. అస్సాతి దేవదత్తస్స. కిఞ్చి ఖాదనీయభోజనీయం ‘‘దాతబ్బ’’న్తి ఇమినా యోజేతబ్బం. కిఞ్చి వా అభివాదనాది ‘‘కాతబ్బ’’న్తి ఇమినా సమ్బన్ధో. కులేసు విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జనస్స హేతుం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మా మే’’తిఆది. పోసేన్తో హుత్వా భుఞ్జతీతి సమ్బన్ధో.
౨౧౧. భత్తం అనధివాసేన్తానం కస్మా చీవరం పరిత్తం ఉప్పజ్జతీతి ఆహ ‘‘భత్తం అగణ్హన్తాన’’న్తిఆది.
౨౧౨. చీవరకారకే భిక్ఖూ భత్తేన కస్మా నిమన్తేన్తీతి ఆహ ‘‘గామే’’తిఆది.
౨౧౫. నానావేరజ్జకేతి ఏత్థ రఞ్ఞో ఇదం రజ్జం, విసదిసం రజ్జం విరజ్జం, నానప్పకారం విరజ్జం నానావిరజ్జం. నానావిరజ్జేహి ఆగతా నానావేరజ్జకా. మజ్ఝే వుద్ధి హోతీతి ఆహ ‘‘నానావిధేహి అఞ్ఞరజ్జేహి ఆగతే’’తి. అఞ్ఞరజ్జేహీతి రాజగహతో అఞ్ఞేహి రజ్జేహి. రఞ్జితబ్బన్తి రఞ్జన్తి వుత్తే నిగ్గహితస్స అనాసనం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘నానావేరఞ్జకేఇతిపి పాఠో’’తి.
౨౧౮. గణభోజనేతి గణస్స భోజనం గణభోజనం, గణభోజనస్స భోజనం గణభోజనం, తస్మిం గణభోజనే పాచిత్తియన్తి అత్థో. ‘‘రత్తూపరతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౦; మ. ని. ౧.౨౯౩) వియ ఏకస్స భోజనసద్దస్స లోపో దట్ఠబ్బో. నను ఉపోసథే వియ ద్వే తయో గణో నామాతి ఆహ ‘‘ఇధ గణో నామ చత్తారో’’తిఆది. తేన ద్వే తయో గణో నామ న హోన్తి, చత్తారో పన ఆదిం కత్వా తదుత్తరి గణో నామాతి దస్సేతి. తం పనేతన్తి ఏత్థ ఏతసద్దో వచనాలఙ్కారో ద్వీసు సబ్బనామేసు పుబ్బస్సేవ యేభుయ్యేన పధానత్తా. పసవతీతి వడ్ఢతి, జాయతీతి అత్థో. వేవచనేన వాతి ‘‘భత్తేన నిమన్తేమి, భోజనేన నిమన్తేమీ’’తి పరియాయేన వా. భాసన్తరేన వాతి మూలభాసాతో అఞ్ఞాయ భాసాయ వా. ఏకతో నిమన్తితా భిక్ఖూతి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. పమాణన్తి కారణం. ‘‘చత్తారో’’తి లిఙ్గవిపల్లాసం కత్వా ‘‘విహారే’’తిపదేన యోజేతబ్బం. ఠితేసుయేవాతి పదం నిద్ధారణసముదాయో. ఏకో నిమన్తితోతి సమ్బన్ధో.
చత్తారో భిక్ఖూ విఞ్ఞాపేయ్యున్తి సమ్బన్ధో. పాటేక్కన్తి పతిఏకస్స భావో పాటేక్కం, విసున్తి అత్థో. ఏకతో వా నానాతో వా విఞ్ఞాపేయ్యున్తి సమ్బన్ధో.
ఛవిసఙ్ఖాతతో బాహిరచమ్మతో అబ్భన్తరచమ్మస్స థూలత్తా ‘‘మహాచమ్మస్సా’’తి వుత్తం. ఫాలం ఏతేసం పాదానం సఞ్జాతన్తి ఫాలితా, ఉప్పాదేన్తీతి సమ్బన్ధో. పహటమత్తే సతీతి యోజనా. లేసేన కప్పన్తి పవత్తం చిత్తం లేసకప్పియం.
సుత్తఞ్చాతి సూచిపాసపవేసనసుత్తఞ్చ. నను విసుం చీవరదానసమయో వియ చీవరకారసమయోపి అత్థి, కస్మా ‘‘యదా తదా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘విసుం హీ’’తిఆది. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. విసుం చీవరదానసమయో వియ చీవరకారసమయో నామ యస్మా నత్థి, తస్మా ‘‘యదా తదా’’తి మయా వుత్తన్తి అధిప్పాయో. తస్మా యో భిక్ఖు కరోతి, తేన భుఞ్జితబ్బన్తి యోజనా. సూచివేఠనకోతి సిబ్బనత్థాయ ద్వే పిలోతికఖణ్డే సమ్బన్ధిత్వా సూచియా విజ్ఝనకో. విచారేతీతి పఞ్చఖణ్డసత్తఖణ్డాదివసేన సంవిదహతి. ఛిన్దతీతి సత్థకేన వా హత్థేన వా ఛిన్దతి. మోఘసుత్తన్తి ముయ్హనం మోఘో, అత్థతో గహేతబ్బఛట్టేతబ్బట్ఠానే ముయ్హనచిత్తం, తస్స ఛిన్దనం సుత్తన్తి మోఘసుత్తం. ఆగన్తుకపట్టన్తి దుపట్టచీవరే మూలపట్టస్స ఉపరి ఠపితపట్టం. పచ్చాగతన్తి పట్టచీవరాదీసు లబ్భతి. బన్ధతీతి మూలపట్టేన ఆగన్తుకపట్టం. బన్ధతి. అనువాతన్తి చీవరం అనుపరియాయిత్వా వీయతి బన్ధీయతీతి అనువాతం, తం ఛిన్దతి. ఘట్టేతీతి ద్వే అనువాతన్తే అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్బజ్ఝతి. ఆరోపేతీతి చీవరస్స ఉపరి ఆరోపేతి. తత్థాతి చీవరే. సుత్తం కరోతీతి సూచిపాసపవేసనసుత్తం వట్టేతి. వలేతీతి వట్టిత్వా సుత్తవేఠనదణ్డకే ఆవట్టేతి. పిప్ఫలికన్తి సత్థకం. తఞ్హి పియమ్పి ఫాలేతీతి పిప్ఫలి, సాయేవ పిప్ఫలికన్తి కత్వా పిప్ఫలికన్తి వుచ్చతి, తం నిసేతి నిసానం కరోతీతి అత్థో. యో పన కథేతి, ఏతం ఠపేత్వాతి యోజనా.
అద్ధానమగ్గస్స ద్విగావుతత్తా ‘‘అద్ధయోజనబ్భన్తరే గావుతే’’తి వుత్తం. అభిరూళ్హేన భుఞ్జితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. యత్థాతి యస్మిం కాలే. ‘‘సన్నిపతన్తీ’’తి బహుకత్తువసేన వుత్తం. అకుసలం పరివజ్జేతీతి పరిబ్బాజకో, పబ్బజ్జవేసం వా పరిగ్గహేత్వా వజతి గచ్ఛతి పవత్తతీతి పరిబ్బాజకో. వినా భావపచ్చయేన భావత్థస్స ఞాతబ్బతో పరిబ్బాజకభావో పరిబ్బాజకో, తం సమాపన్నోతి పరిబ్బాజకసమాపన్నో. అథ వా పరిబ్బాజకేసు సమాపన్నో పరియాపన్నోతి పరిబ్బాజకసమాపన్నో. ‘‘ఏతేస’’న్తిపదం ‘‘యేన కేనచీ’’తిపదే నిద్ధారణసముదాయో.
౨౨౦. యేపి భిక్ఖూ భుఞ్జన్తీతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి ‘‘ద్వే తయో ఏకతో’’తివచనే. అనిమన్తితో చతుత్థో యస్స చతుక్కస్సాతి అనిమన్తితచతుత్థం, అనిమన్తితేన వా చతుత్థం అనిమన్తితచతుత్థం. ఏసేవ నయో అఞ్ఞేసుపి చతుత్థేసు. ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. నిమన్తేతీతి అకప్పియనిమన్తనేన నిమన్తేతి. తేసూతి చతూసు భిక్ఖూసు. సోతి ఉపాసకో. అఞ్ఞన్తి నాగతభిక్ఖుతో అఞ్ఞం, నిమన్తితభిక్ఖుతో వా. తఙ్ఖణప్పత్తన్తి తస్మిం పుచ్ఛనకథనక్ఖణే పత్తం. హీతి విత్థారో. తత్థాతి తస్మిం ఠానే, గేహే వా. తేహీతి కరణభూతేహి భిక్ఖూహి.
సోతి పిణ్డపాతికో. అనాగచ్ఛన్తమ్పీతి సయం న ఆగచ్ఛన్తమ్పి. లచ్ఛథాతి లభిస్సథ.
సోపీతి సామణేరోపి, న పిణ్డపాతికోయేవాతి అత్థో.
తత్థాతి గిలానచతుత్థే, తేసు చతూసు వా. గిలానో ఇతరేసం పన గణపూరకో హోతీతి యోజనా.
గణపూరకత్తాతి సమయలద్ధస్స గణపూరకత్తా. చతుక్కానీతి చీవరదానచతుత్థం చీవరకారచతుత్థం అద్ధానగమనచతుత్థం నావాభిరుహనచతుత్థం మహాసమయచతుత్థం, సమణభత్తచతుత్థన్తి ఛ చతుక్కాని. పురిమేహి మిస్సేత్వా ఏకాదస చతుక్కాని వేదితబ్బాని. ఏకో పణ్డితో భిక్ఖు నిసిన్నో హోతీతి సమ్బన్ధో. తేసూతి తీసు భిక్ఖూసు, గతేసు గచ్ఛతీతి యోజనా. భుత్వా ఆగన్త్వా ఠితేసుపి అనాపత్తియేవ. కస్మా సబ్బేసం అనాపత్తి, నను చత్తారో భిక్ఖూ ఏకతో గణ్హన్తీతి ఆహ ‘‘పఞ్చన్నం హీ’’తిఆది. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. భోజనానంయేవాతి న యాగుఖజ్జకఫలాఫలాదీనం. తాని చాతి యేహి భోజనేహి విసఙ్కేతం నత్థి, తాని చ భోజనాని. తేహీతి చతూహి భిక్ఖూహి. తానీతి యాగుఆదీని. ఇతీతి తస్మా అనాపత్తిన్తి యోజనా.
కోచి పేసితో అపణ్డితమనుస్సో వదతీతి యోజనా. కత్తుకామేన పేసితోతి సమ్బన్ధో. భత్తం గణ్హథాతి వాతి వాసద్దో ‘‘ఓదనం గణ్హథ, భోజనం గణ్హథ, అన్నం గణ్హథ, కురం గణ్హథా’’తి వచనానిపి సఙ్గణ్హాతి. నిమన్తనం సాదియన్తీతి నేమన్తనికా. పిణ్డపాతే ధుతఙ్గే నియుత్తాతి పిణ్డపాతికా. పునదివసే భన్తేతి వుత్తేతి యోజనా. హరిత్వాతి అపనేత్వా. తతోతి తతో వదనతో పరన్తి సమ్బన్ధో. విక్ఖేపన్తి వివిధం ఖేపం. తేతి అసుకా చ అసుకా చ గామికా. భన్తేతి వుత్తేతి యోజనా. సోపీతి అపణ్డితమనుస్సోపి, న గామికాయేవాతి అత్థో. కస్మా న లభామి భన్తేతి వుత్తేతి యోజనా. ఏవం ‘‘కథం నిమన్తేసుం భన్తే’’తి ఏత్థాపి. తతోతి తస్మా కారణా. ఏసాతి ఏసో గామో. తన్తి భూమత్థే చేతం ఉపయోగవచనం, తస్మిం గామే చరథాతి హి అత్థో. కిం ఏతేనాతి ఏతేన పుచ్ఛనేన కిం పయోజనం. ఏత్థాతి పుచ్ఛనే. మా పమజ్జిత్థాతి వదతీతి సమ్బన్ధో. దుతియదివసేతి నిమన్తనదివసతో దుతియదివసే. ధురగామేతి పధానగామే, అన్తికగామే వా. భావో నామ కిరియత్తా ఏకోయేవ హోతి, తస్మా కత్తారం వా కమ్మం వా సమ్బన్ధం వా అపేక్ఖిత్వా బహువచనేన న భవితబ్బం, తేన వుత్తం ‘‘న దుబ్బచేహి భవితబ్బ’’న్తి. తేసూతి గామికేసు భోజేన్తేసూతి సమ్బన్ధో. అసనసాలాయన్తి భోజనసాలాయం. సా హి అసతి భుఞ్జతి ఏత్థాతి అసనా, సలన్తి పవిసన్తి అస్సన్తి సాలా, అసనా చ సా సాలాచేతి అసనసాలాతి అత్థేన ‘‘అసనసాలా’’తి వుచ్చతి.
అథ పనాతి తతో అఞ్ఞథా పన. అపాదానత్థో హి అథసద్దో. తత్థ తత్థాతి తస్మిం తస్మిం ఠానే అన్తరవీథిఆదీసూతి అత్థో. పటికచ్చేవాతి పఠమం కత్వా ఏవ. భిక్ఖూసు గామతో అనిక్ఖన్తేసు పగేవాతి వుత్తం హోతి. న వట్టతీతి ‘‘భత్తం గణ్హథా’’తి పహిణత్తా న వట్టతి. యే పన మనుస్సా భోజేన్తీతి సమ్బన్ధో. నివత్తథాతి వుత్తపదేతి ‘‘నివత్తథా’’తి వుత్తే కిరియాపదే. యస్సకస్సచి హోతీతి యస్స కస్సచి అత్థాయ హోతీతి యోజనా. నివత్తితుం వట్టతీతి ‘‘భత్తం గణ్హథా’’తి అవుత్తత్తా నివత్తితుం వట్టతి. సమ్బన్ధం కత్వాతి ‘‘నివత్తథ భన్తే’’తి భన్తేసద్దేన అబ్యవహితం కత్వా. నిసీదథ భన్తే, భత్తం గణ్హథాతి భన్తేసద్దేన బ్యవహితం కత్వా వుత్తే ‘‘నిసీదథా’’తిపదే నిసీదితుం వట్టతి. అథ భన్తేసద్దేన బ్యవహితం అకత్వా ‘‘నిసీదథ, భత్తం గణ్హథా’’తి సమ్బన్ధం కత్వా వుత్తే నిసీదితుం వట్టతి. ఇచ్చేతం నయం అతిదిసతి ‘‘ఏసేవ నయో’’తిఇమినాతి. దుతియం.
౩. పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదం
౨౨౧. తతియే ‘‘న ఖో…పే… కరోన్తీ’’తిపాఠస్స అత్థసమ్బన్ధం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యేన నియామేనా’’తిఆది. తత్థ ‘‘యేన నియామేనా’’తిఇమినా ‘‘యథయిమే మనుస్సా’’తి ఏత్థ యథాసద్దస్స యంసద్దత్థభావం దస్సేతి. తేనాతి తేన నియామేన. ఇమినా యథాసద్దస్స నియమనిద్దిట్ఠభావం దస్సేతి. ‘‘ఞాయతీ’’తిఇమినా కిరియాపాఠసేసం దస్సేతి. ‘‘సాసనం వా దానం వా’’తిపదేహి ఇదంసద్దస్స అత్థం దస్సేతి. బుద్ధప్పముఖే సఙ్ఘేతి సమ్పదానత్థే చేతాని భుమ్మవచనాని, బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స దానం వాతి అత్థో. ‘‘పరిత్త’’న్తిఇమినా ఓరకసద్దస్స అత్థం దస్సేతి. ‘‘లామక’’న్తిఇమినా పరిత్తసద్దస్స పరివారత్థం నివత్తేతి. కిరో ఏవ పతిభావే నియుత్తో కిరపతికోతి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కిరపతికోతి ఏత్థా’’తి ఆది. సోతి కిరపతికో. కమ్మం కారేతీతి సమ్బన్ధో. ఉపచారవసేనాతి వోహారవసేన, ఉపలక్ఖణవసేన, పధానవసేన వాతి అత్థో. న కేవలం బదరాయేవ, అఞ్ఞేపి పన బహూ ఖాదనీయభోజనీయా పటియత్తాతి అధిప్పాయో. బదరేన మిస్సో బదరమిస్సో, బదరసాళవోతి ఆహ ‘‘బదరసాళవేనా’’తి. బదరచుణ్ణేన మిస్సో మధుసక్ఖరాది ‘‘బదరసాళవో’’తి వుచ్చతి.
౨౨౨. ఉద్ధం సూరో ఉగ్గతో అస్మిం కాలేతి ఉస్సూరోతి వుత్తే అతిదివాకాలోతి ఆహ ‘‘అతిదివా’’తి.
౨౨౬. అయం భత్తవికప్పనా నామ వట్టతీతి యోజనా. పఞ్చసు సహధమ్మికేసూతి నిద్ధారణసముదాయో, ఇత్థన్నామస్సాతి సమ్బన్ధో. యది పన సమ్ముఖాపి వికప్పితుం వట్టతి, తదా అత్తనా సహ ఠితస్స భగవతో కస్మా న వికప్పేతీతి ఆహ ‘‘సా చాయ’’న్తిఆది. సా అయం వికప్పనా సఙ్గహితాతి సమ్బన్ధో. కస్మా భగవతో వికప్పేతుం న వట్టతీతి ఆహ ‘‘భగవతి హీ’’తిఆది. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. సఙ్ఘేన కతన్తి సమ్బన్ధో.
౨౨౯. ‘‘ద్వే తయో నిమన్తనే’’తిపదాని లిఙ్గవిపల్లాసానీతి ఆహ ‘‘ద్వే తీణి నిమన్తనానీ’’తి. నిమన్తితబ్బో ఏతేహీతి నిమన్తనాని భోజనాని భుఞ్జతీతి సమ్బన్ధో. ద్వే తీణి కులాని ఆకిరన్తీతి యోజనా. సూపబ్యఞ్జనన్తి సూపో చ బ్యఞ్జనఞ్చ సూపబ్యఞ్జనం. అనాపత్తి ఏకతో మిస్సితత్తాతి అధిప్పాయో. మూలనిమన్తనన్తి పఠమనిమన్తనం భోజనం. అన్తోతి హేట్ఠా. ఏకమ్పి కబళన్తి ఏకమ్పి ఆలోపం. యథా తథా వాతి యేన వా తేన వా ఆకారేన. తత్థాతి తస్మిం భోజనే. రసం వాతి ఖీరతో అఞ్ఞం రసం వా. యేన ఖీరరసేన అజ్ఝోత్థతం భత్తం ఏకరసం హోతి, తం ఖీరం వా తం రసం వా ఆకిరన్తీతి యోజనా. యంసద్దో హి ఉత్తరవాక్యే ఠితో పుబ్బవాక్యే తంసద్దం అవగమయతి. ఖీరేన సంసట్ఠం భత్తం ఖీరభత్తం. ఏవం రసభత్తం. అఞ్ఞేపీతి ఖీరభత్తరసభత్తదాయకతో అఞ్ఞేపి. అనాపత్తి భత్తేన అమిస్సితత్తాతి అధిప్పాయో. ‘‘భుఞ్జన్తేనా’’తిపదం ‘‘భుఞ్జితు’’న్తిపదే భావకత్తా. సప్పిపాయాసేపీతి సప్పినా చ పాయాసేన చ కతే భత్తేపి.
తస్సాతి మహాఉపాసకస్స. ఆపత్తీతి చ వట్టతీతి చ ద్విన్నం అట్ఠకథావాదానం యుత్తభావం మహాపచ్చరివాదేన దస్సేతుం వుత్తం ‘‘మహాపచ్చరియ’’న్తిఆది. ద్వే అట్ఠకథావాదా హి సన్ధాయభాసితమత్తమేవ విసేసా, అత్థతో పన ఏకా. మహాపచ్చరియం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఏకోవాతి కుమ్భియా ఏకోవ. పరమ్పరభోజనన్తి పరస్స పరస్స భోజనం. నిమన్తితమ్హాతి అహం నిమన్తితో అమ్హి ననూతి అత్థో. ఆపుచ్ఛిత్వాపీతి మహాఉపాసకం ఆపుచ్ఛిత్వాపి.
సోతి అనుమోదకో భిక్ఖు. తన్తి భిక్ఖుం. అఞ్ఞోతి అఞ్ఞతరో. కిన్తి కస్మా. నిమన్తితత్తాతి నిమన్తితభావతో.
సకలేన గామేన నిమన్తితోపి ఏకతో హుత్వావ నిమన్తితస్స కప్పతి, న విసుం విసున్తి ఆహ ‘‘ఏకతో హుత్వా’’తి. పూగేపీతి సమాదపేత్వా పుఞ్ఞం కరోన్తానం సమూహేపి. ‘‘నిమన్తియమానో’’తిపదస్స నిమన్తనాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భత్తం గణ్హా’’తి. యదగ్గేనాతి యం అగ్గేన యేన కోట్ఠాసేనాతి అత్థో. ద్వీసు థేరవాదేసు మహాసుమత్థేరవాదోవ యుత్తోతి సో పచ్ఛా వుత్తోతి. తతియం.
౪. కాణమాతాసిక్ఖాపదం
౨౩౦. చతుత్థే ‘‘నకులమాతాతి’’ఆదీసు (అ. ని. ౧.౨౬౬; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౬౬) నకులస్స భగవతో మాతా నకులమాతాతి చ నకులఞ్చ భగవతో తం మాతా చాతి నకులమాతాతి చ అత్థో సమ్భవతి, ‘‘ఉత్తరమాతాతి’’ఆదీసు ఉత్తరాయ మాతా ఉత్తరమాతాతి అత్థోయేవ సమ్భవతి. తేసు ‘‘ఉత్తరమాతా’’తిపదస్సేవ ‘‘కాణమాతా’’తిపదస్స కాణాయ మాతా కాణమాతాతి అత్థోయేవ సమ్భవతీతి ఆహ ‘‘కాణాయ మాతా’’తి. తస్సా ధీతుయా ‘‘కాణా’’తినామేన విస్సుతభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సా కిరా’’తిఆది. సాతి దారికా విస్సుతా అహోసీతి సమ్బన్ధో. అస్సాతి మహాఉపాసికాయ. యే యేతి పురిసా. ‘‘రాగేన కాణా హోన్తీ’’తిఇమినా కణన్తి నిమిలన్తి రాగేన పురిసా ఏతాయాతి కాణాతి అత్థం దస్సేతి. తస్సాతి కాణాయ. ఆగతన్తి ఏత్థ భావత్థే తోతి ఆహ ‘‘ఆగమన’’న్తి. అధిప్పాయోతి ‘‘కిస్మిం వియా’’తిపదస్స, కాణమాతాయ వా అధిప్పాయో. రిత్తాతి తుచ్ఛా, సుఞ్ఞాతి అత్థో. ‘‘అస్మిం గమనే’’తిఇమినా బాహిరత్థసమాసం దస్సేతి. ‘‘అరియసావికా’’తిఆదినా అరియానం భిక్ఖూహి అపటివిభత్తభోగం దస్సేతి. న కేవలం కిఞ్చి పరిక్ఖయం అగమాసి, అథ ఖో సబ్బన్తి ఆహ ‘‘సబ్బం పరిక్ఖయం అగమాసీ’’తి. కాణాపీతి పిసద్దో న కేవలం మాతాయేవ మగ్గఫలభాగినీ అహోసి, అథ ఖో కాణాపి సోతాపన్నా అహోసీతి దస్సేతి. సోపి పురిసోతి కాణాయ పతిభూతో సోపి పురిసో. పకతిట్ఠానేయేవాతి జేట్ఠకపజాపతిట్ఠానేయేవ.
౨౩౧. ఇమస్మిం పన వత్థుస్మిన్తి ఇమస్మిం పూవవత్థుస్మిం. ఏతన్తి పాథేయ్యవత్థుం. అరియసావకత్తాతి అరియభూతస్స సావకస్స భావతో, అరియస్స వా సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సావకభావతో.
౨౩౩. పహేణకపణ్ణాకారసద్దానం అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనత్తా వుత్తం ‘‘పహేణకత్థాయాతి పణ్ణాకారత్థాయా’’తి. ఇధాతి ‘‘పూవేహి వా’’తిపదే, సిక్ఖాపదే వా. బద్ధసత్తూతి మధుసక్ఖరాదీహి మిస్సేత్వా బద్ధసత్తు. థూపీకతన్తి థూపీకతం కత్వా.
‘‘ద్వత్తిపత్తపూరే’’తిపదస్స విసేసనుత్తరభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘పూరే పత్తే’’తి. ద్వే వా తయో వా పత్తాతి ద్వత్తిపత్తా, వాసద్దత్థే సఙ్ఖ్యోభయబాహిరత్థసమాసో, తిసద్దపరత్తా ద్విస్స చ అకారో హోతి, ద్వత్తిపత్తా చ తే పూరా చాతి ద్వత్తిపత్తపూరా, తే ద్వత్తిపత్తపూరే గహేత్వాతి యోజనా. ‘‘ఆచిక్ఖితబ్బ’’న్తి వుత్తవచనస్స ఆచిక్ఖనాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అత్ర మయా’’తిఆది. తేనాపీతి దుతియేనాపి. పఠమభిక్ఖు ఏకం గహేత్వా దుతియభిక్ఖుస్స ఆరోచనఞ్చ దుతియభిక్ఖు ఏకం గహేత్వా తతియభిక్ఖుస్స ఆరోచనఞ్చ అతిదిసన్తో ఆహ ‘‘యేనా’’తిఆది. తత్థ యేనాతి పఠమభిక్ఖునా. పటిక్కమన్తి భుఞ్జీత్వా ఏత్థాతి పటిక్కమనన్తి వుత్తే అసనసాలావ గహేతబ్బాతి ఆహ ‘‘అసనసాల’’న్తి. యత్థాతి యస్సం అసనసాలాయం. ముఖోలోకనం న వట్టతీతి ఆహ ‘‘అత్తనో’’తిఆది. అఞ్ఞత్థాతి పటిక్కమనతో అఞ్ఞత్థ. అస్సాతి భిక్ఖుస్స.
‘‘సంవిభజితబ్బ’’న్తి వుత్తవచనస్స సంవిభజనాకారం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘సచే తయో’’తిఆది. యథామిత్తన్తి యస్స యస్స మిత్తస్స. అకామాతి న కామేన. కారణత్థే చేతం నిస్సక్కవచనం.
౨౩౫. అన్తరామగ్గేతి మగ్గస్స అన్తరో అన్తరామగ్గో, సుఖుచ్చారణత్థం మజ్ఝే దీఘో, తస్మిం. బహుమ్పి దేన్తానం ఏతేసం ఞాతకపవారితానం బహుమ్పి పటిగ్గణ్హన్తస్సాతి యోజనా. అట్ఠకథాసు పన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. అట్ఠకథానం వచనం పాళియా న సమేతీతి. చతుత్థం.
౫. పఠమపవారణసిక్ఖాపదం
౨౩౬. పఞ్చమే పవారితాతి ఏత్థ వస్సంవుత్థపవారణా, పచ్చయపవారణా, పటిక్ఖేపపవారణా, యావదత్థపవారణా చాతి చతుబ్బిధాసు పవారణాసు యావదత్థపవారణా చ పటిక్ఖేపపవారణా చాతి ద్వే పవారణా అధిప్పేతాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘బ్రాహ్మణేనా’’తిఆది. బ్రాహ్మణేన పవారితాతి సమ్బన్ధో. సయన్తి తతియన్తనిపాతో ‘‘పవారితా’’తిపదేన సమ్బన్ధో. చసద్దో అఞ్ఞత్థ యోజేతబ్బో యావదత్థపవారణాయ చ పటిక్ఖేపపవారణాయ చాతి. పటిముఖం అత్తనో గేహం విసన్తి పవిసన్తీతి పటివిస్సకాతి వుత్తే ఆసన్నగేహవాసికా గహేతబ్బాతి ఆహ ‘‘సామన్తఘరవాసికే’’తి.
౨౩౭. ఉద్ధఙ్గమో రవో ఓరవో, సోయేవ సద్దో ఓరవసద్దో, కాకానం ఓరవసద్దో కకోరవసద్దోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కాకాన’’న్తిఆది.
౨౩౯. తవన్తుపచ్చయస్స అతీతత్థభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘తత్థ చా’’తిఆది. తత్థాతి ‘‘భుత్తవా’’తిపదే. యస్మా యేన భిక్ఖునా అజ్ఝోహరితం హోతి, తస్మా సో ‘‘భుత్తావీ’’తి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీతి యోజనా. సఙ్ఖాదిత్వాతి దన్తేహి చుణ్ణం కత్వా. తేనాతి తేన హేతునా. అస్సాతి ‘‘భుత్తావీ’’తిపదస్స. పవారేతి పటిక్ఖిపతీతి పవారితో భిక్ఖూతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కతపవారణో’’తి. సోపి చాతి సో పటిక్ఖేపో చ హోతీతి సమ్బన్ధో. అస్సాతి ‘‘పవారితో’’తిపదస్స. తత్థాతి ‘‘అసనం పఞ్ఞాయతీ’’తిఆదివచనే. యస్మా భుత్తావీతిపి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, తస్మా న పస్సామాతి యోజనా. ‘‘అసనం పఞ్ఞాయతీ’’తి పదభాజనియా ‘‘భుత్తావీ’’తి మాతికాపదస్స అసంసన్దనభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అసనం పఞ్ఞాయతీతి ఇమినా’’తిఆది. యఞ్చాతి యఞ్చ భోజనం. దిరత్తాదీతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన పఞ్చాదివచనం సఙ్గణ్హాతి. ఏతన్తి ‘‘భుత్తావీ’’తిపదం.
‘‘అసనం పఞ్ఞాయతీ’’తిఆదీసు వినిచ్ఛయో ఏవం వేదితబ్బోతి సమ్బన్ధో. ‘‘పఞ్ఞాయతీ’’తి ఏత్థ ఞాధాతుయా ఖాయనత్థం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘దిస్సతీ’’తి. ‘‘హత్థపాసే’’తిపదస్స ద్వాదసహత్థప్పమాణో హత్థపాసో నాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘అడ్ఢతేయ్యహత్థప్పమాణే’’తి. వాచాయ అభిహరణం నాధిప్పేతం. తేనాహ ‘‘కాయేనా’’తి. అభిహరతీతి అభిముఖం హరతి. తన్తి భోజనం. ఏతన్తి పఞ్చఙ్గభావం, ‘‘పఞ్చహి…పే… పఞ్ఞాయతీ’’తి వచనం వా.
తత్రాతి ‘‘అసనం పఞ్ఞాయతీ’’తిఆదివచనే. అస్నాతీతి కీయాదిగణత్తా, తస్స చ ఏకక్ఖరధాతుత్తా సకారనకారానం సంయోగో దట్ఠబ్బో. తన్తి భోజనం. ఉన్దతి పసవతి భుఞ్జన్తానం ఆయుబలం జనేతీతి ఓదనో. యవాదయో పూతిం కత్వా కతత్తా కుచ్ఛితేన మసీయతి ఆమసీయతీతి కుమాసో. సచతి సమవాయో హుత్వా భవతీతి సత్తు. బ్యఞ్జనత్థాయ మారేతబ్బోతి మచ్ఛో. మానీయతి భుఞ్జన్తేహీతి మంసం. తత్థాతి ఓదనాదీసు పఞ్చసు భోజనేసు. సారో అస్సత్థి అఞ్ఞేసం ధఞ్ఞానన్తి సాలీ. వహతి భుఞ్జన్తానం జీవితన్తి వీహి. యవతి అమిస్సితోపి మిస్సితో వియ భవతీతి యవో. గుధతి పరివేఠతి మిలక్ఖభోజనత్తాతి గోధుమో. సోభనసీసత్తా కమనీయభావం గచ్ఛతీతి కఙ్గు. మహన్తసీసత్తా, మధురరసనాళత్తా చ వరీయతి పత్థీయతి జనేహీతి వరకో. కోరం రుధిరం దూసతి భుఞ్జన్తానన్తి కుద్రూసకో. నిబ్బత్తో ఓదనో నామాతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి సత్తసు ధఞ్ఞేసు. సాలీతీతి ఏత్థ ఇతిసద్దో నామపరియాయో. సాలీ నామాతి అత్థో. ఏసేవ నయో ‘‘వీహీతీ’’తిఆదీసుపి.
ఏత్థాతి తిణధఞ్ఞజాతీసు. నీవారో సాలియా అనులోమో, వరకచోరకో వరకస్స అనులోమో. అమ్బిలపాయాసాదీసూతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన ఖీరభత్తాదయో సఙ్గణ్హన్తి. ఓధీతి అవధి, మరియాదోతి అత్థో. సో హి అవహీయతి చజీయతి అస్మాతి ఓధీతి వుచ్చతి.
యోపి పాయాసో వా యాపి అమ్బిలయాగు వా ఓధిం న దస్సేతి, సో పవారణం న జనేతీతి యోజనా. పయేన ఖీరేన కతత్తా పాయాసో. పాతబ్బస్స, అసితబ్బస్స చాతి ద్విన్నం బ్యుప్పత్తినిమిత్తానం సమ్భవతో వా పాయాసోతి వుచ్చతి. ఉద్ధనతోతి చుల్లితో. సా హి ఉపరి ధీయన్తి ఠపియన్తి థాల్యాదయో ఏత్థాతి ఉద్ధనన్తి వుచ్చతి. ఆవజ్జిత్వాతి పరిణామేత్వా. ఘనభావన్తి కథినభావం. ఏత్థాపి వాక్యే ‘‘యో సో’’తి పదాని యోజేతబ్బాని. పుబ్బేతి అబ్భుణ్హకాలే. నిమన్తనేతి నిమన్తనట్ఠానే. భత్తే ఆకిరిత్వా దేన్తీతి సమ్బన్ధో. యాపనం గచ్ఛతి ఇమాయాతి యాగు. కిఞ్చాపి తనుకా హోతి, తథాపీతి యోజనా. ఉదకాదీసూతిఆదిసద్దేన కిఞ్జికఖీరాదయో సఙ్గయ్హన్తి. యాగుసఙ్గహమేవ గచ్ఛతి, కస్మా? ఉదకాదీనం పక్కుథితత్తాతి అధిప్పాయో. తస్మిం వాతి సభత్తే, పక్కుథితఉదకాదికే వా. అఞ్ఞస్మిం వాతి పక్కుథితఉదకాదితో అఞ్ఞస్మిం ఉదకాదికే వా. యత్థ యస్మిం ఉదకాదికే పక్ఖిపన్తి, తం పవారణం జనేతీతి యోజనా.
సుద్ధరసకోతి మచ్ఛమంసఖణ్డన్హారూహి అమిస్సో సుద్ధో మచ్ఛాదిరసకో. రసకయాగూతి రసకభూతా ద్రవభూతా యాగు. ఘనయాగూతి కథినయాగు. ఏత్థాతి ఘనయాగుయం. పుప్ఫిఅత్థాయాతి పుప్ఫం ఫుల్లం ఇమస్స ఖజ్జకస్సాతి పుప్ఫీ, పుప్ఫినో అత్థో పయోజనం పుప్ఫిఅత్థో, తదత్థాయ కతన్తి సమ్బన్ధో. తే తణ్డులేతి తే సేదితతణ్డులే. అచుణ్ణత్తా నేవ సత్తుసఙ్ఖ్యం, అపక్కత్తా న భత్తసఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తి. తేహీతి సేదితతణ్డులేహి. తే తణ్డులే పచన్తి, కరోన్తీతి సమ్బన్ధో.
‘‘యవేహీ’’తి బహువచనేన సత్త ధఞ్ఞానిపి గహితాని. ఏస నయో సాలివీహియవేహీతి ఏత్థాపి. థుసేతి ధఞ్ఞతచే. పలాపేత్వాతి పటిక్కమాపేత్వా. తన్తి చుణ్ణం గచ్ఛతీతి సమ్బన్ధో. ఖరపాకభజ్జితానన్తి ఖరో పాకో ఖరపాకో, ఖరపాకేన భజ్జితా ఖరపాకభజ్జితా, తేసం. న పవారేన్తి అసత్తుసఙ్గహత్తాతి అధిప్పాయో. కుణ్డకమ్పీతి కణమ్పి. పవారేతి సత్తుసఙ్గహత్తాతి అధిప్పాయో. తేహీతి లాజేహి. సుద్ధఖజ్జకన్తి పిట్ఠేహి అమిస్సితం సుద్ధం ఫలాఫలాదిఖజ్జకం. యాగుం పివన్తస్స దేన్తీతి యోజనా. తానీతి ద్వే మచ్ఛమంసఖణ్డాని. న పవారేతి ద్విన్నం మచ్ఛమంసఖణ్డానం అఖాదితత్తాతి అధిప్పాయో. తతోతి ద్వేమచ్ఛమంసఖణ్డతో నీహరిత్వా ఏకన్తి సమ్బన్ధో, తేసు వా. సోతి ఖాదకో భిక్ఖు. అఞ్ఞన్తి ద్వీహి మచ్ఛమంసఖణ్డేహి అఞ్ఞం పవారణపహోనకం భోజనం.
అవత్థుతాయాతి పవారణాయ అవత్థుభావతో. తం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘యం హీ’’తి. హిసద్దో విత్థారజోతకో. యన్తి మంసం. ఇదం పనాతి ఇదం మంసం పన. పటిక్ఖిత్తమంసం కప్పియభావతో అపటిక్ఖిపితబ్బట్ఠానే ఠితత్తా పటిక్ఖిత్తమ్పి మంసభావం న జహాతి. నను ఖాదితమంసం పన అకప్పియభావతో పటిక్ఖిపితబ్బట్ఠానే ఠితత్తా ఖాదియమానమ్పి మంసభావం జహాతీతి ఆహ ‘‘యం పనా’’తిఆది. కులదూసకకమ్మఞ్చ వేజ్జకమ్మఞ్చ ఉత్తరిమనుస్సధమ్మారోచనఞ్చ సాదితరూపియఞ్చ కుల…పే… రూపియాని, తాని ఆదీని యేసం కుహనాదీనన్తి కుల…పే… రూపియాదయో, తేహి. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు వారేసు.
ఏవన్తిఆది నిగమననిదస్సనం. తన్తి భోజనం. యథాతి యేనాకారేన. యేన అజ్ఝోహటం హోతి, సో పటిక్ఖిపతి పవారేతీతి యోజనా. కత్థచీతి కిస్మిఞ్చి పత్తాదికే. తస్మిం చే అన్తరేతి తస్మిం ఖణే చే. అఞ్ఞత్రాతి అఞ్ఞస్మిం ఠానే. పత్తే విజ్జమానభోజనం అనజ్ఝోహరితుకామో హోతి యథా, ఏవన్తి యోజనా. హీతి సచ్చం. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు పదేసు. తత్థాతి కురున్దీయం. ఆనిసదస్సాతి ఆగమ్మ నిసీదతి ఏతేనాతి ఆనిసదో, తస్స పచ్ఛిమన్తతోతి సమ్బన్ధో. పణ్హిఅన్తతోతి పసతి ఠితకాలే వా గమనకాలే వా భూమిం ఫుసతీతి పణ్హీ, తస్స అన్తతో. ‘‘దాయకస్సా’’తిపదం ‘‘పసారితహత్థ’’న్తి పదేన చ ‘‘అఙ్గ’’న్తి పదేన చ అవయవీసమ్బన్ధో. హత్థపాసోతి హత్థస్స పాసో సమీపో హత్థపాసో, హత్థో పసతి ఫుసతి అస్మిం ఠానేతి వా హత్థపాసో, అడ్ఢతేయ్యహత్థో పదేసో. తస్మిన్తి హత్థపాసే.
ఉపనామేతీతి సమీపం నామేతి. అనన్తరనిసిన్నోపీతి హత్థపాసం అవిజహిత్వా అనన్తరే ఠానే నిసిన్నోపి భిక్ఖు వదతీతి యోజనా. భత్తపచ్ఛిన్తి భత్తేన పక్ఖిత్తం పచ్ఛిం. ఈసకన్తి భావనపుంసకం. ఉద్ధరిత్వా వా అపనామేత్వా వాతి సమ్బన్ధితబ్బం. దూరేతి నవాసనే. ఇతోతి పత్తతో. గతో దూతోతి సమ్బన్ధో.
పరివేసనాయాతి పరివేసనత్థాయ, భత్తగ్గే వా. తత్రాతి అస్మిం పరివేసనే. తన్తి భత్తపచ్ఛిం. ఫుట్ఠమత్తావాతి ఫుసియమత్తావ. కటచ్ఛునా ఉద్ధటభత్తే పన పవారణా హోతీతి యోజనా. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. తస్సాతి పరివేసకస్స. అభిహటే పటిక్ఖిత్తత్తాతి అభిహటస్స భత్తస్స పటిక్ఖిత్తభావతో.
‘‘కాయేన వాచాయ వా పటిక్ఖిపన్తస్స పవారణా హోతీ’’తి సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థం విత్థారేన దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. తత్థాతి తేసు కాయవాచాపటిక్ఖేపేసు. మచ్ఛికబీజనిన్తి మక్ఖికానం ఉత్తాసనిం బీజనిం. ఖకారస్స హి ఛకారం కత్వా ‘‘మచ్ఛికా’’తి వుచ్చతి ‘‘సచ్ఛికత్వా’’తిఆదీసు వియ (అ. ని. ౩.౧౦౩). ఏత్థ హి ‘‘సక్ఖికత్వా’’తి వత్తబ్బే ఖకారస్స ఛకారో హోతి.
ఏకో వదతీతి సమ్బన్ధో. అపనేత్వాతి పత్తతో అపనేత్వా. ఏత్థాతి వచనే. కథన్తి కేనాకారేన హోతీతి యోజనా. వదన్తస్స నామాతి ఏత్థ నామసద్దో గరహత్థో ‘‘అత్థీ’’తిపదేన యోజేతబ్బో. అత్థి నామాతి అత్థో. ఇతోపీతి పత్తతోపి. తత్రాపీతి తస్మిం వచనేపి.
సమంసకన్తి మంసేన సహ పవత్తం. రసన్తి ద్రవం. తన్తి వచనం. పటిక్ఖిపతో హోతి. కస్మా? మచ్ఛో చ రసో చ మచ్ఛేన మిస్సో రసో చాతి అత్థస్స సమ్భవతో. ఇదన్తి వత్థుం. మంసం విసుం కత్వాతి ‘‘మంసస్స రసం మంసరస’’న్తి మంసపదత్థస్స పధానభావం అకత్వా, రసపదత్థస్సేవ పధానభావం కత్వాతి అత్థో.
ఆపుచ్ఛన్తన్తి ‘‘మంసరసం గణ్హథా’’తి ఆపుచ్ఛన్తం. తన్తి మంసం. కరమ్బకోతి మిస్సకాధివచనమేతం. యఞ్హి అఞ్ఞేన అఞ్ఞేన మిస్సేత్వా కరోన్తి, సో ‘‘కరమ్బకో’’తి వుచ్చతి. అయం పనేత్థ వచనత్థో – కరోతి సమూహం అవయవిన్తి కరో, కరీయతి వా సమూహేన అవయవినాతి కరో, అవయవో, తం వకతి ఆదదాతీతి కరమ్బకో, సమూహో. ‘‘కదమ్బకో’’తిపి పాఠో, సోపి యుత్తోయేవ అనుమతత్తా పణ్డితేహి. అభిధానేపి ఏవమేవ అత్థీ. అత్థో పన అఞ్ఞథా చిన్తేతబ్బో. ఇమస్మిం వా అత్థే రకారస్స దకారో కాతబ్బో. మంసేన మిస్సో, లక్ఖితో వా కరమ్బకో మంసకరమ్బకో. న పవారేతీతి యేసం కేసఞ్చి మిస్సకత్తా న పవారేతి. పవారేతీతి మంసేన మిస్సితత్తా పవారేతి.
యో పన పటిక్ఖిపతి, సో పవారితోవ హోతీతి యోజనా. నిమన్తనేతి నిమన్తనట్ఠానే. హీతి సచ్చం. తత్థాతి కురున్దియం. యేనాతి యేన భత్తేన. ఏత్థాతి ‘‘యాగుం గణ్హథా’’తిఆదివచనే. అధిప్పాయోతి అట్ఠకథాచరియానం అధిప్పాయో. ఏత్థాతి ‘‘యాగుమిస్సకం గణ్హథా’’తిఆదివచనే. దుద్దసన్తి దుక్కరం దస్సనం. ఇదఞ్చాతి ‘‘మిస్సకం గణ్హథా’’తివచనఞ్చ. న సమానేతబ్బన్తి సమం న ఆనేతబ్బం, సమానం వా న కాతబ్బం. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఇదం పనాతి మిస్సకం పన. ఏత్థాతి మిస్సకే. విసుం కత్వాతి రసఖీరసప్పీని ఆవేణిం కత్వా. తన్తి రసాదిం.
కద్దీయతి మద్దీయతీతి కద్దమో. ఉన్దతి పసవతి వడ్ఢతీతి ఉదకం. ఉన్దతి వా క్లేదనం కరోతీతి ఉదకం, నిలీనే సత్తే గుపతి రక్ఖతీతి గుమ్బో, గుహతి సంవరతీతి వా గుమ్బో. అనుపరియాయన్తేనాతి అనుక్కమేన పరివత్తిత్వా ఆయన్తేన. తన్తి నావం వా సేతుం వా. మజ్ఝన్హికన్తి అహస్స మజ్ఝం మజ్ఝన్హం, అహసద్దస్స న్హాదేసో, మజ్ఝన్హం ఏవ మజ్ఝన్హికం. పోత్థకేసు పన మజ్ఝన్తికన్తి పాఠో అత్థి, సో అపాఠోయేవ. యో ఠితో పవారేతి, తేన ఠితేనేవ భుఞ్జితబ్బన్తి యోజనా. ఆనిసదన్తి పీఠే ఫుట్ఠఆనిసదమంసం. అచాలేత్వాతి అచావేత్వా. అయమేవ వా పాఠో. ఉపరి చ పస్సేసు చ అమోచేత్వాతి వుత్తం హోతి. అదిన్నాదానే వియ ఠానాచావనం న వేదితబ్బం. సంసరితున్తి సంసబ్బితుం. నన్తి భిక్ఖుం.
అతిరేకం రిచతి గచ్ఛతీతి అతిరిత్తం, న అతిరిత్తం అనతిరిత్తన్తి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న అతిరిత్త’’న్తి. ‘‘అధిక’’న్తిఇమినా అతిరిత్తసద్దస్స అతిసుఞ్ఞత్థం నివత్తేతి. అధి హుత్వా ఏతి పవత్తతీతి అధికం. తం పనాతి అనతిరిత్తం పన హోతీతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి ‘‘అకప్పియకత’’న్తిఆదివచనే. విత్థారో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. తత్థాతి అతిరిత్తం కాతబ్బేసు వత్థూసు. యం ఫలం వా యం కన్దమూలాది వా అకతన్తి యోజనా. అకప్పియభోజనం వాతి కులదూసకకమ్మాదీహి నిబ్బత్తం అకప్పియభోజనం వా అత్థీతి సమ్బన్ధో. యోతి వినయధరో భిక్ఖు. తేన కతన్తి యోజనా. ‘‘భుత్తావినా పవారితేన ఆసనా వుట్ఠితేన కత’’న్తివచనతో భుత్తావినా అపవారితేన ఆసనా వుట్ఠితేన కత్తబ్బన్తి సిద్ధం. తస్మా పాతో అద్ధానం గచ్ఛన్తేసు ద్వీసు ఏకో పవారితో, తస్స ఇతరో పిణ్డాయ చరిత్వా లద్ధం భిక్ఖం అత్తనా అభుత్వాపి ‘‘అలమేతం సబ్బ’’న్తి కాతుం లభతి ఏవ. యన్తి ఖాదనీయభోజనీయం. ‘‘తదుభయమ్పీ’’తిఇమినా అతిరిత్తఞ్చ అతిరిత్తఞ్చ అతిరిత్తం, న అతిరిత్తం అనతిరిత్తన్తి అత్థం దస్సేతి.
తస్సేవాతి అనతిరిత్తస్సేవ. ఏత్థాతి అనతిరిత్తే, ‘‘కప్పియకత’’న్తి ఆదీసు సత్తసు వినయకమ్మాకారేసు వా. అనన్తరేతి వినయధరస్స అనన్తరే ఆసనే. పత్తతో నీహరిత్వాతి సమ్బన్ధో. తత్థేవాతి భుఞ్జనట్ఠానేయేవ. తస్సాతి నిసిన్నస్స. తేనాతి భత్తం ఆనేన్తేన భిక్ఖునా భుఞ్జితబ్బన్తి యోజనా. ‘‘నిసిన్నేన భిక్ఖునా’’తి కారితకమ్మం ఆనేతబ్బం. కస్మా ‘‘హత్థం ధోవిత్వా’’తి వుత్తన్తి పుచ్ఛన్తో ఆహ ‘‘కస్మా’’తి. హీతి కారణం. యస్మా అకప్పియం హోతి, తస్మా హత్థం ధోవిత్వాతి మయా వుత్తన్తి అధిప్పాయో. తస్సాతి భత్తం ఆనేన్తస్స. యేనాతి వినయధరేన. పున యేనాతి ఏవమేవ. యఞ్చాతి ఖాదనీయభోజనీయఞ్చ. యేన వినయధరేన పఠమం అకతం, తేనేవ కత్తబ్బం. యఞ్చ ఖాదనీయభోజనీయం పఠమం అకతం, తఞ్ఞేవ కత్తబ్బన్తి వుత్తం హోతి. తత్థాతి పఠమభాజనే. హీతి సచ్చం. పఠమభాజనం సుద్ధం ధోవిత్వా కతమ్పి నిద్దోసమేవ. తేన భిక్ఖునాతి పవారితేన భిక్ఖునా.
కుణ్డేపీతి ఉక్ఖలియమ్పి. సా హి కుడతి ఓదనాదిం దాహం కరోతీతి కుణ్డోతి వుచ్చతి. తన్తి అతిరిత్తకతం ఖాదనీయభోజనీయం. యేన పనాతి వినయధరేన పన. భిక్ఖుం నిసీదాపేన్తీతి సమ్బన్ధో. మఙ్గలనిమన్తనేతి మఙ్గలత్థాయ నిమన్తనట్ఠానే. తత్థాతి మఙ్గలనిమన్తనే. కరోన్తేనాతి కరోన్తేన వినయధరేన.
గిలానేన భుఞ్జితావసేసమేవ న కేవలం గిలానాతిరిత్తం నామ, గిలానం పన ఉద్దిస్స ఆభతం గిలానాతిరిత్తమేవ నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న కేవల’’న్తిఆది. యంకిఞ్చి గిలానన్తి ఉపసమ్పన్నం వా అనుపసమ్పన్నం వా యంకిఞ్చి గిలానం. యం దుక్కటం వుత్తం, తం అసంసట్ఠవసేన వుత్తన్తి యోజనా. అనాహారత్థాయాతి పిపాసచ్ఛేదనఆబాధవూపసమత్థాయ.
౨౪౧. సతి పచ్చయేతి ఏత్థ పచ్చయస్స సరూపం దస్సేతుం ‘‘పిపాసాయ సతీ’’తి చ ‘‘ఆబాధే సతీ’’తి చ వుత్తం. తేన తేనాతి సత్తాహకాలికేన చ యావజీవికేన చ. తస్సాతి ఆబాధస్స. ఇదం పదం ‘‘ఉపసమనత్థ’’న్తి ఏత్థ సముధాతుయా సమ్బన్ధే సమ్బన్ధో, యుపచ్చయేన సమ్బన్ధే కమ్మన్తి దట్ఠబ్బన్తి. పఞ్చమం.
౬. దుతియపవారణసిక్ఖాపదం
౨౪౨. ఛట్ఠే న ఆచరితబ్బోతి అనాచారోతి వుత్తే పణ్ణత్తివీతిక్కమోతి ఆహ ‘‘పణ్ణత్తివీతిక్కమ’’న్తి. ‘‘కరోతీ’’తిఇమినా ‘‘అత్తానమాచరతీ’’తిఆదీసు వియ చరసద్దో కరసద్దత్థోతి దస్సేతి. ఉపనన్ధీతి ఏత్థ ఉపసద్దో ఉపనాహత్థో, నహధాతు బన్ధనత్థోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉపనాహ’’న్తిఆది. జనితో ఉపనాహో యేనాతి జనితఉపనాహో. ఇమినా ‘‘ఉపనన్ధో’’తి పదస్స ఉపనహతీతి ఉపనన్ధోతి కత్థుత్థం దస్సేతి.
౨౪౩. అభిహట్ఠున్తి ఏత్థ తుంపచ్చయో త్వాపచ్చయత్థోతి ఆహ ‘‘అభిహరిత్వా’’తి. పదభాజనే పన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. సాధారణమేవ అత్థన్తి యోజనా. అస్సాతి భిక్ఖుస్స. తీహాకారేహీతి సామం జాననేన చ అఞ్ఞేసమారోచనేన చ తస్సారోచనేన చాతి తీహి కారణేహి. ఆసాదీయతే మఙ్కుం కరీయతే ఆసాదనం, తం అపేక్ఖో ఆసాదనాపేక్ఖోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆసాదన’’న్తిఆది.
యస్స అత్థాయ అభిహటన్తి సమ్బన్ధో. ఇతరస్సాతి అభిహారకతో అఞ్ఞస్స భుత్తస్సాతి. ఛట్ఠం.
౭. వికాలభోజనసిక్ఖాపదం
౨౪౭. సత్తమే గిరిమ్హీతి పబ్బతమ్హి. సో హి హిమవమనాదివసేన జలం, సారభూతాని చ భేసజ్జాదివత్థూని గిరతి నిగ్గిరతీతి గిరీతి వుచ్చతి. అగ్గసమజ్జోతి ఉత్తమసమజ్జో. ఇమేహి పదేహి అగ్గో సమజ్జో అగ్గసమజ్జో, గిరిమ్హి పవత్తో అగ్గసమజ్జో గిరగ్గసమజ్జోతి అత్థం దస్సేతి. సమజ్జోతి చ సభా. సా హి సమాగమం అజన్తి గచ్ఛన్తి జనా ఏత్థాతి సమజ్జోతి వుచ్చతి. ‘‘గిరిస్స వా’’తిఆదినా గిరిస్స అగ్గో కోటి గిరగ్గో, తస్మిం పవత్తో సమజ్జో గిరగ్గసమజ్జోతి అత్థో దస్సితో. సోతి గిరగ్గసమజ్జో. భవిస్సతి కిరాతి యోజనా. భూమిభాగేతి అవయవిఆధారో, సన్నిపతతీతి సమ్బన్ధో. నటఞ్చ నాటకఞ్చ నటనాటకాని. ‘‘నచ్చం గీతం వాదితఞ్చా’’తి ఇదం తయం ‘‘నాటక’’న్తి వుచ్చతి. తేసన్తి నటనాటకానం. దస్సనత్థన్తి దస్సనాయ చ సవనాయ చ. సవనమ్పి హి దస్సనేనేవ సఙ్గహితం. అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదేతి ఊనవీసతివస్ససిక్ఖాపదస్స తావ అపఞ్ఞత్తత్తా. తేతి సత్తరసవగ్గియా. తత్థాతి గిరగ్గసమజ్జం. అథాతి తస్మిం కాలే. నేసన్తి సత్తరసవగ్గియానం అదంసూతి సమ్బన్ధో. విలిమ్పేత్వాతి విలేపనేహి వివిధాకారేన లిమ్పేత్వా.
౨౪౯. ‘‘వికాలే’’తి సామఞ్ఞేన వుత్తేపి విసేసకాలోవ గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘కాలో’’తిఆది. సో చాతి భోజనకాలో చ. మజ్ఝన్హికో హోతీతి యోజనా. తేనేవాతి భోజనకాలస్స అధిప్పేతత్తా ఏవ. అస్సాతి ‘‘వికాలే’’తిపదస్స. ‘‘వికాలో నామ…పే… అరుణుగ్గమనా’’తి పదభాజనేన అరుణుగ్గమనతో యావ మజ్ఝన్హికా కాలో నామాతి అత్థో నయేన దస్సితో హోతి. తతోతి ఠితమజ్ఝన్హికతో. సూరియస్స అతిసీఘత్తా వేగేన ఠితమజ్ఝన్హికం వీతివత్తేయ్యాతి ఆహ ‘‘కుక్కుచ్చకేన పన న కత్తబ్బ’’న్తి. కాలత్థమ్భోతి కాలస్స జాననత్థాయ థూణో. కాలన్తరేతి కాలస్స అబ్భన్తరే.
అవసేసం ఖాదనీయం నామాతి ఏత్థ వినిచ్ఛయో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. యన్తి ఖాదనీయం అత్థీతి సమ్బన్ధో. వనమూలాదిపభేదం యమ్పి ఖాదనీయం అత్థి, తమ్పి ఆమిసగతికం హోతీతి యోజనా. సేయ్యథిదన్తి పుచ్ఛావాచకనిపాతసముదాయో. ఇదం ఖాదనీయం సేయ్యథా కతమన్తి అత్థో. ఇదమ్పీతి ఇదం ద్వాదసవిధమ్పి. పిసద్దేన న పూవాదియేవాతి దస్సేతి.
తత్థాతి ద్వాదససు ఖాదనీయేసు, ఆధారే భుమ్మం. మూలతి పతిట్ఠాతి ఏత్థ, ఏతేనాతి వా మూలం. ఖాదితబ్బన్తి ఖాదనీయం. మూలమేవ ఖాదనీయం మూలఖాదనీయం, తస్మిం వినిచ్ఛయో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. మూలకమూలాదీని లోకసఙ్కేతో పదేసతోయేవ వేదితబ్బాని. తం తఞ్హి నామం అజానన్తానం అతిసమ్మూళ్హకారణత్తా సహ పరియాయన్తరేన వచనత్థం వక్ఖామ. సూపస్స హితం సూపేయ్యం, సూపేయ్యం పణ్ణం ఏతేసన్తి సూపేయ్యపణ్ణా, తేసం మూలాని సూపేయ్యపణ్ణమూలాని. ఆమీయతి అన్తో పవేసీయతీతి ఆమిసో, ఆకారో అన్తోకరణత్థో, ఆమిసస్స గతి వియ గతి ఏతేసన్తి ఆమిసగతికాని . ఏత్థాతి మూలేసు. జరడ్ఢన్తి జరభూతం ఉపడ్ఢం. అఞ్ఞమ్పీతి వజకలిమూలతో అఞ్ఞమ్పి.
యాని పన మూలాని వుత్తాని, తాని యావజీవికానీతి యోజనా. పాళియం వుత్తానీతి సమ్బన్ధో. ఖాదనీయత్థన్తి ఖాదనీయస్స, ఖాదనీయే వా విజ్జమానం, ఖాదనీయేన వా కాతబ్బం కిచ్చం, పయోజనం వాతి ఖాదనీయత్థం. ‘‘ఖాదనీయే’’తిఇమినా ‘‘తత్థ వుత్తాభిధమ్మత్థా’’తిఆదీసు వియ ఖాదనీయత్థపదస్స ఉత్తరపదత్థపధానభావం దస్సేతి. తత్థ ఖాదనీయస్స, ఖాదనీయే వా విజ్జమానం, ఖాదనీయేన వా కాతబ్బం కిచ్చం నామ జిఘచ్ఛాహరణమేవ. యఞ్హి పూవాదిఖాదనీయం ఖాదిత్వా జిఘచ్ఛాహరణం హోతి, తస్స కిచ్చం కిచ్చం నామాతి వుత్తం హోతి. తం కిచ్చం, పయోజనం వా నేవ ఫరన్తి, నేవ నిప్ఫాదేన్తి. ఏసేవ నయో ‘‘న భోజనీయే భోజనీయత్థం ఫరన్తీ’’తిఏత్థాపి.
తేసన్తి మూలానం అన్తో, లక్ఖణన్తి వా సమ్బన్ధో. ఏకస్మిం జనపదే ఖాదనీయత్థభోజనీయత్థేసు ఫరమానేసు అఞ్ఞేసుపి జనపదేసు ఫరన్తియేవాతి దస్సనత్థం ‘‘తేసు తేసు జనపదేసూ’’తి విచ్ఛాపదం వుత్తం. కిఞ్చాపి హి బహూసు జనపదేసు పథవీరసఆపోరససమ్పత్తివసేన ఖాదనీయత్థభోజనీయత్థం ఫరమానమ్పి ఏకస్మిం జనపదే పథవీరసఆపోరసవిపత్తివసేన అఫరమానం భవేయ్య, వికారవసేన పన తత్థ పవత్తత్తా తం జనపదం పమాణం న కాతబ్బం, గహేతబ్బమేవాతి వుత్తం హోతి. పకతిఆహారవసేనాతి అఞ్ఞేహి యావకాలిక, సత్తాహకాలికేహి అమిస్సితం అత్తనో పకతియావ ఆహారకిచ్చకరణవసేన. ‘‘మనుస్సాన’’న్తిఇమినా అఞ్ఞేసం తిరచ్ఛానాదీనం ఖాదనీయత్థభోజనీయత్థం ఫరమానమ్పి న పమాణన్తి దస్సేతి. తన్తి మూలం. హీతి సచ్చం. నామసఞ్ఞాసూతి నామసఙ్ఖాతాసు సఞ్ఞాసు.
యథా మూలే లక్ఖణం దస్సితం, ఏవం కన్దాదీసుపి యం లక్ఖణం దస్సితన్తి యోజనా. న కేవలం పాళియం ఆగతానం హలిద్దాదీనం మూలంయేవ యావజీవికం హోతి, అథ ఖో తచాదయోపీతి ఆహ ‘‘యఞ్చేత’’న్తిఆది. యం ఏతం అట్ఠవిధన్తి సమ్బన్ధో.
ఏవం మూలఖాదనీయే వినిచ్ఛయం దస్సేత్వా ఇదాని కన్దఖాదనీయే తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కన్దఖాదనీయే’’తిఆది. తత్థ కన్దఖాదనీయేతి కం సుఖం దదాతీతి కన్దో, పదుమాదికన్దో, సుఖస్స అదాయకా పన కన్దా రుళ్హీవసేన కన్దాతి వుచ్చన్తి, కన్దో ఏవ ఖాదనీయం కన్దఖాదనీయం, తస్మిం వినిచ్ఛయో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. ఏసేవ నయో ఉపరిపి. యన్తి కన్దం. ఇమినా తంసద్దానపేక్ఖో యంసద్దోపి అత్థీతి ఞాపేతి. తత్థాతి కన్దఖాదనీయే. తరుణో, సుఖఖాదనీయోతి విసేసనపదాని యథావచనం ఉపరిపి యోజేతబ్బాని. ఏవమాదయో ఫరణకకన్దా యావకాలికాతి సమ్బన్ధో.
అధోతోతి విసరసో ఉదకేన అధూనితో. తేతి కన్దా సఙ్గహితాతి సమ్బన్ధో.
మూలే అలతి పవత్తతీతి ముళాలో, ఉదకతో వా ఉద్ధటమత్తే మిలతి నిమిలతీతి ముళాలం. ఏవమాది ఫరణకముళాలం యావకాలికన్తి యోజనా. తం సబ్బమ్పీతి సబ్బమ్పి తం ముళాలం సఙ్గహితన్తి సమ్బన్ధో.
మసతి విజ్ఝతీతి మత్థకో. ఏవమాది మత్థకో యావకాలికోతి యోజనా. జరడ్ఢబున్దోతి జరభూతఅడ్ఢసఙ్ఖాతో పాదో.
ఖనీయతి అవదారీయతీతి ఖన్ధో, ఖాయతీతి వా ఖన్ధో. ‘‘అన్తోపథవీగతో’’తిపదం ‘‘సాలకల్యాణిఖన్ధో’’తిపదేనేవ యోజేతబ్బం, న అఞ్ఞేహి. ఏవమాది ఖన్ధో యావకాలికోతి యోజనా. అవసేసాతి తీహి దణ్డకాదీహి అవసేసా.
తచతి సంవరతి పటిచ్ఛాదేతీతి తచో. సరసోతి ఏత్థ ఏవకారో యోజేతబ్బో, సరసో ఏవాతి అత్థో. తేసం సఙ్గహోతి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం. ఏతన్తి కసావభేసజ్జం, ‘‘అనుజానామి …పే… భోజనీయత్థ’’న్తి వచనం వా. ఏత్థాతి కసావభేసజ్జే. ఏతేసమ్పీతి మత్థకఖన్ధత్తచానమ్పి.
పతతీతి పత్తం. ఏతేసన్తి మూలకాదీనం. ఏవరూపాని పత్తాని చ ఏకంసేన యావకాలికానీతి యోజనా. యా లోణీ ఆరోహతి, తస్సా లోణియా పత్తం యావజీవికన్తి యోజనా. దీపవాసినోతి తమ్బపణ్ణిదీపవాసినో, జమ్బుదీపవాసినో వా. యాని వా ఫరన్తీతి వుత్తానీతి సమ్బన్ధో. తేసన్తి నిమ్బాదీనం. ఇదం పదం పుబ్బపరాపేక్ఖకం, తస్మా ద్విన్నం మజ్ఝే వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. పణ్ణానం అన్తో నత్థీతి సమ్బన్ధో.
పుప్ఫతి వికసతీతి పుప్ఫం. ఏవమాది పుప్ఫం యావకాలికన్తి యోజనా. తస్సాతి పుప్ఫస్స. అస్సాతి ఏవమేవ.
ఫలతీతి ఫలం. యానీతి ఫలాని. ఫరన్తీతి సమ్బన్ధో. నేసన్తి ఫలానం పరియన్తన్తి సమ్బన్ధో. యాని వుత్తాని, తాని యావజీవికానీతి యోజనా. తేసమ్పీతి ఫలానమ్పి పరియన్తన్తి సమ్బన్ధో.
అసీయతి ఖిపీయతి, ఛడ్డీయతీతి వా అట్ఠి. ఏవమాదీని ఫరణకాని అట్ఠీని యావకాలికానీతి యోజనా. తేసన్తి అట్ఠీనం.
పిసీయతి చుణ్ణం కరీయతీతి పిట్ఠం. ఏవమాదీని ఫరణకాని పిట్ఠాని యావకాలికానీతి యోజనా. అధోతకన్తి ఉదకేన అధూనితం. తేసన్తి పిట్ఠానం.
నిరన్తరం అసతి సమ్బజ్ఝతీతి నియ్యాసో. సేసాతి ఉచ్ఛునియ్యాసతో సేసా. పాళియం వుత్తనియ్యాసాతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి నియ్యాసఖాదనీయే. సఙ్గహితానం నియ్యాసానం పరియన్తన్తి యోజనా. ఏవన్తిఆది నిగమనం.
వుత్తమేవాతి హేట్ఠా పఠమపవారణసిక్ఖాపదే వుత్తమేవాతి. సత్తమం.
౮. సన్నిధికారకసిక్ఖాపదం
౨౫౨. అట్ఠమే అబ్భన్తరే జాతో అబ్భన్తరో. మహాథేరోతి మహన్తేహి థిరగుణేహి యుత్తో. ఇమినా ‘‘బేలట్ఠో’’తి సఞ్ఞానామస్స సఞ్ఞినామిం దస్సేతి. పధానఘరేతి సమథవిపస్సనానం పదహనట్ఠానఘరసఙ్ఖాతే ఏకస్మిం ఆవాసే. సుక్ఖకురన్తి ఏత్థ సోసనకురత్తా న సుక్ఖకురం హోతి, కేవలం పన అసూపబ్యఞ్జనత్తాతి ఆహ ‘‘అసూపబ్యఞ్జనం ఓదన’’న్తి. సోసనకురమ్పి యుత్తమేవ. వక్ఖతి హి ‘‘తం పిణ్డపాతం ఉదకేన తేమేత్వా’’తి. ‘‘ఓదన’’న్తిఇమినా కురసద్దస్స ఓదనపరియాయతం దస్సేతి. ఓదనఞ్హి కరోతి ఆయువణ్ణాదయోతి ‘‘కుర’’న్తి వుచ్చతి. సోతి బేలట్ఠసీసో. తఞ్చ ఖోతి తఞ్చ సుక్ఖకురం ఆహరతీతి సమ్బన్ధో. పచ్చయగిద్ధతాయాతి పిణ్డపాతపచ్చయే లుద్ధతాయ. థేరో భుఞ్జతీతి సమ్బన్ధో. మనుస్సానం ఏకాహారస్స సత్తాహమత్తట్ఠితత్తా ‘‘సత్తాహ’’న్తి వుత్తం. తతోతి భుఞ్జనతో పరన్తి సమ్బన్ధో. చత్తారిపీతి ఏత్థ పిసద్దేన అధికానిపి సత్తాహాని గహేతబ్బాని.
౨౫౩. ఇతీతి ఇదం తయం. ‘‘సన్నిధి కారో అస్సా’’తి సమాసో విసేసనపరనిపాతవసేన గహేతబ్బో. ‘‘సన్నిధికిరియన్తి అత్థో’’తి ఇమినా కరీయతీతి కారోతి కమ్మత్థం దస్సేతి. ఏకరత్తన్తి అన్తిమపరిచ్ఛేదవసేన వుత్తం తదధికానమ్పి అధిప్పేతత్తా. అస్సాతి ‘‘సన్నిధికారక’’న్తి పదస్స.
సన్నిధికారకస్స సత్తాహకాలికస్స నిస్సగ్గియపాచిత్తియాపత్తియా పచ్చయత్తా సన్నిధికారకం యామకాలికం ఖాదనీయభోజనీయం అసమానమ్పి సుద్ధపాచిత్తియాపత్తియా పచ్చయో హోతీతి ఆహ ‘‘యామకాలికం వా’’తి. పటిగ్గహణేతి పటిగ్గహణే చ గహణే చ. అజ్ఝోహరితుకామతాయ హి పటిగ్గహణే చ పటిగ్గహేత్వా గహణే చాతి వుత్తం హోతి. యం పత్తం అఙ్గులియా ఘంసన్తస్స లేఖా పఞ్ఞాయతి, సో పత్తో దుద్ధోతో హోతి సచేతి యోజనా ఉత్తరవాక్యే యంసద్దం దిస్వా పుబ్బవాక్యే తంసద్దస్స గమనీయత్తా. గణ్ఠికపత్తస్సాతి బన్ధనపత్తస్స. సోతి స్నేహో. పగ్ఘరతి సన్దిస్సతీతి సమ్బన్ధో. తాదిసేతి దుద్ధోతే, గణ్ఠికే వా. తత్థాతి ధోవితపత్తే ఆసిఞ్చిత్వాతి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం. అబ్బోహారికాతి న వోహరితబ్బా, వోహరితుం న యుత్తాతి అత్థో. యన్తి ఖాదనీయభోజనీయం పరిచ్చజన్తీతి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. తతోతి అపరిచ్చత్తఖాదనీయభోజనీయతో నీహరిత్వాతి సమ్బన్ధో.
అకప్పియమంసేసూతి నిద్ధారణసముదాయో. సతి పచ్చయేతి పిపాససఙ్ఖాతే పచ్చయే సతి. అనతిరిత్తకతన్తి అతిరిత్తేన అకతం సన్నిధికారకం ఖాదనీయభోజనీయన్తి యోజనా. ఏకమేవ పాచిత్తియన్తి సమ్బన్ధో. వికప్పద్వయేతి సామిసనిరామిససఙ్ఖాతే వికప్పద్వయే. సబ్బవికప్పేసూతి వికాలసన్నిధిఅకప్పియమంసయామకాలికపచ్చయసఙ్ఖాతేసు సబ్బేసు వికప్పేసు.
౨౫౫. ఆమిససంసట్ఠన్తి ఆమిసేన సంసట్ఠం సత్తాహకాలికం యావజీవికం.
౨౫౬. చతుబ్బిధకాలికస్స సరూపఞ్చ వచనత్థఞ్చ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వికాలభోజనసిక్ఖాపదే’’తిఆది. తత్థ నిద్దిట్ఠం ఖాదనీయభోజనీయ’’న్తిఇమినా యావకాలికస్స సరూపం దస్సేతి. ‘‘యావ…పే… కాలిక’’న్తిఇమినా వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘సద్ధిం…పే… పాన’’న్తిఇమినా యామకాలికస్స సరూపం దస్సేతి. ‘‘యావ…పే… కాలిక’’న్తిఇమినా వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘సబ్బిఆది పఞ్చవిధం భేసజ్జ’’న్తిఇమినా సత్తాహకాలికస్స సరూపం దస్సేతి. ‘‘సత్తాహం…పే… కాలిక’’న్తిఇమినా వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘ఠపేత్వా…పే… సబ్బమ్పీ’’తిఇమినా యావజీవికస్స సరూపం దస్సేతి. ‘‘యావ…పే… జీవిక’’న్తిఇమినా వచనత్థం దస్సేతి. సబ్బవచనత్థో లహుకమత్తమేవ, గరుకో పనేవం వేదితబ్బో – యావ యత్తకో మజ్ఝన్హికో కాలో యావకాలో, సో అస్సత్థీ, తం వా కాలం భుఞ్జితబ్బన్తి యావకాలికం. యామో కాలో యామకాలో, సో అస్సత్థి, తం వా కాలం పరిభుఞ్జీతబ్బన్తి యామకాలికం. సత్తాహో కాలో సత్తాహకాలో, సో అస్సత్థి, తం వా కాలం నిదహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బన్తి సత్తాహకాలికం. యావ యత్తకో జీవో యావజీవో, సో అస్సత్థి, యావజీవం వా పరిహరిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బన్తి యావజీవికన్తి.
తత్థాతి చతుబ్బిధేసు కాలికేసు. సతక్ఖత్తున్తి అనేకవారం. యావ కాలో నాతిక్కమతి, తావ భుఞ్జన్తస్సాతి యోజనా. అహోరత్తం భుఞ్జన్తస్సాతి సమ్బన్ధోతి. అట్ఠమం.
౯. పణీతభోజనసిక్ఖాపదం
౨౫౭. నవమే పకట్ఠభావం నీతన్తి పణీతన్తి వుత్తే పణీతసద్దో ఉత్తమత్థోతి ఆహ ‘‘ఉత్తమభోజనానీ’’తి. సమ్పన్నో నామ న మధురగుణో, అథ ఖో మధురగుణయుత్తం భోజనమేవాతి ఆహ ‘‘సమ్పత్తియుత్త’’న్తి. కస్సాతి కరణత్థే చేతం సామివచనం, కేనాతి హి అత్థో. ‘‘సురస’’న్తిఇమినా సాదీయతి అస్సాదీయతీతి సాదూతి వచనత్థస్స సరూపం దస్సేతి.
౨౫౯. ‘‘యో పన…పే… భుఞ్జేయ్యా’’తి ఏత్థ వినిచ్ఛయో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. సుద్ధానీతి ఓదనేన అసంసట్ఠాని. ఓదనసంసట్ఠాని సబ్బిఆదీనీతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే. హీతి సచ్చం. ‘‘పణీతసంసట్ఠానీ’’తిఇమినా పణీతేహి సబ్బిఆదీహి సంసట్ఠాని భోజనాని పణీతభోజనానీతి అత్థం దస్సేతి. ‘‘సత్తధఞ్ఞనిబ్బత్తానీ’’తి ఇమినా భోజనానం సరూపం దస్సేతి.
‘‘సబ్బినా భత్త’’న్తిఆదీనం పఞ్చన్నం వికప్పానం మజ్ఝే తీసుపి వికప్పేసు ‘‘భత్త’’న్తి యోజేతబ్బం. ఏవం వాక్యం కత్వా విఞ్ఞాపనే ఆపత్తిం దస్సేత్వా సమాసం కత్వా విఞ్ఞాపనే తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సబ్బిభత్తం దేహీ’’తిఆది.
ఇతోతి గావితో లద్ధేనాతి సమ్బన్ధో. విసఙ్కేతన్తి సఙ్కేతతో ఞాపితతో విగతం విరహితన్తి అత్థో. హీతి సచ్చం. ఇమినా విసఙ్కేతస్స గుణదోసం దస్సేతి.
కప్పియసబ్బినా దేహీతి కప్పియసబ్బినా సంసట్ఠం భత్తం దేహీతి యోజనా. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. యేన యేనాతి యేన యేన సబ్బిఆదినా. తస్మిం తస్సాతి ఏత్థాపి విచ్ఛావసేన అత్థో దట్ఠబ్బో. పాళియం ఆగతసబ్బి నామ గోసబ్బి, అజికాసబ్బి, మహింససబ్బి, యేసం మంసం కప్పతి, తేసం సబ్బి చ. నవనీతం నామ ఏవమేవ. తేలం నామ తిలతేలం, సాసపతేలం, మధుకతేలం, ఏరణ్డతేలం, వసాతేలఞ్చ. మధు నామ మక్ఖికామధు. ఫాణితం నామ ఉచ్ఛుమ్హా నిబ్బత్తం. మచ్ఛో నామ ఉదకచరో. పాళిఅనాగతో మచ్ఛో నామ నత్థి. మంసం నామ యేసం మంసం కప్పతి, తేసం మంసం. ఖీరదధీని సబ్బిసదిసానేవ. వుత్తం యథా ఏవం ‘‘నవనీతభత్తం దేహీ’’తిఆదీసుపి సూపోదనవిఞ్ఞత్తిదుక్కటమేవ హోతీతి యోజనా. హీతి సచ్చం. సో చాతి సో చత్థో. తత్థాతి తస్మిం అత్థే. కిం పయోజనం. నత్థేవ పయోజనన్తి అధిప్పాయో.
పటిలద్ధం భోజనన్తి సమ్బన్ధో. ఏకరసన్తి ఏకకిచ్చం. తతోతి నవపణీతభోజనతో నీహరిత్వాతి సమ్బన్ధో.
సబ్బానీతి నవ పాచిత్తియాని సన్ధాయ వుత్తం.
౨౬౧. ఉభయేసమ్పీతి భిక్ఖుభిక్ఖునీనమ్పి. సబ్బీతి చేత్థ యో నం పరిభుఞ్జతి, తస్స బలాయువడ్ఢనత్థం సబ్బతి గచ్ఛతి పవత్తతీతి సబ్బి, ఘతం. తతియక్ఖరేనేవ సజ్ఝాయితబ్బం లిఖితబ్బఞ్చ. కస్మా? తతియక్ఖరట్ఠానేయేవ సబ్బ గతియన్తి గతిఅత్థస్స సబ్బధాతుస్స ధాతుపాఠేసు ఆగతత్తాతి. నవమం.
౧౦. దన్తపోనసిక్ఖాపదం
౨౬౩. దసమే దన్తకట్ఠన్తి దన్తపోనం. తఞ్హి దన్తో కసీయతి విలేఖీయతి అనేనాతి ‘‘దన్తకట్ఠ’’న్తి వుచ్చతి. ‘‘సబ్బ’’న్తి ఆదినా సబ్బమేవ పంసుకూలం సబ్బపంసుకూలం, తమస్సత్థీతి ‘‘సబ్బపంసుకూలికో’’తి అత్థం దస్సేతి. సోతి భిక్ఖు పరిభుఞ్జతి కిరాతి సమ్బన్ధో. సుసానేతి ఆళహనే. తఞ్హి ఛవానం సయనట్ఠానత్తా ‘‘సుసాన’’న్తి వుచ్చతి నిరుత్తినయేన. తత్థాతి సుసానే. పున తత్థాతి ఏవమేవ. అయ్యసరూపఞ్చ వోసాటితకసరూపఞ్చ దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అయ్యవోసాటితకానీతి ఏత్థా’’తి. తత్థ ‘‘అయ్యా…పే… పితామహా’’తిఇమినా అయ్యసరూపం దస్సేతి. ‘‘వో…పే… భోజనీయానీ’’తిఇమినా వోసాటితకసరూపం. అయ్యసఙ్ఖాతానం పితిపితామహానం అత్థాయ, తే వా ఉద్దిస్స ఛడ్డితాని వోసాటితకసఙ్ఖతాని ఖాదనీయభోజనీయాని అయ్యవోసాటితకానీతి విగ్గహో కాతబ్బో. మనుస్సా ఠపేన్తి కిరాతి సమ్బన్ధో. యన్తి ఖాదనీయభోజనీయం. తేసన్తి ఞాతకానం. పిణ్డం పిణ్డం కత్వాతి సఙ్ఘాటం సఙ్ఘాటం కత్వా. అఞ్ఞన్తి వుత్తఖాదనీయభోజనీయతో అఞ్ఞం. ఉమ్మారేపీతి సుసానస్స ఇన్దఖీలేపి. సో హి ఉద్ధటో కిలేసమారో ఏత్థాతి ‘‘ఉమ్మారో’’తి వుచ్చతి. బోధిసత్తో హి అభినిక్ఖమనకాలే పుత్తం చుమ్బిస్సామీతి ఓవరకస్స ఇన్దఖీలే ఠత్వా పస్సన్తో మాతరం పుత్తస్స నలాటే హత్థం ఠపేత్వా సయన్తిం దిస్వా ‘‘సచే మే పుత్తం గణ్హేయ్యం, మాతా తస్స పబుజ్ఝేయ్య, పబుజ్ఝమానాయ అన్తరాయో భవేయ్యా’’తి అభినిక్ఖమనన్తరాయభయేన పుత్తదారే పరిచ్చజిత్వా ఇన్దఖీలతో నివత్తిత్వా మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమి. తస్మా బోధిసత్తస్స ఠత్వా పుత్తదారేసు అపేక్ఖాసఙ్ఖాతస్స మారస్స ఉద్ధటట్ఠానత్తా సో ఇన్దఖీలో నిప్పరియాయేన ‘‘ఉమ్మారో’’తి వుచ్చతి, అఞ్ఞే పన రూళ్హీవసేన. థిరోతి థద్ధో. ఘనబద్ధోతి ఘనేన బద్ధో. కథినేన మంసేన ఆబద్ధోతి అత్థో. వఠతి థూలో భవతీతి వఠో, ముద్ధజదుతియోయం, సో అస్సత్థీతి వఠరోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వఠరోతి థూలో’’తి. ‘‘సల్లక్ఖేమా’’తిఇమినా ‘‘మఞ్ఞే’’తి ఏత్థ మనధాతు సల్లక్ఖణత్థో, మకారస్సేకారోతి దస్సేతి. హీతి సచ్చం. తేసన్తి మనుస్సానం.
౨౬౪. సమ్మాతి అవిపరీతం. అసల్లక్ఖేత్వాతి ఆహారసద్దస్స ఖాదనీయభోజనీయాదీసు నిరూళ్హభావం అమఞ్ఞిత్వా. భగవా పన ఠపేసీతి సమ్బన్ధో. యథాఉప్పన్నస్సాతి యేనాకారేన ఉప్పన్నస్స. పితా పుత్తసఙ్ఖాతే దారకే సఞ్ఞాపేన్తో వియ భగవా తే భిక్ఖూ సఞ్ఞాపేన్తోతి యోజనా.
౨౬౫. ఏతదేవాతి తిణ్ణమాకారానమఞ్ఞతరవసేన అదిన్నమేవ సన్ధాయాతి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం. మాతికాయం ‘‘దిన్న’’న్తి వుత్తట్ఠానం నత్థి, అథ కస్మా పదభాజనేయేవ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘దిన్నన్తి ఇద’’న్తిఆది. ‘‘దిన్న’’న్తి ఇదం ఉద్ధటన్తి సమ్బన్ధో. అస్సాతి ‘‘దిన్న’’న్తి పదస్స. నిద్దేసే చ ‘‘కాయేన…పే… దేన్తే’’తి ఉద్ధటన్తి యోజనా. ఏవన్తి ఇమేహి తీహాకారేహి దదమానేతి సమ్బన్ధో. ఏవన్తి ఇమేహి ద్వీహాకారేహి. ఆదీయమానన్తి సమ్బన్ధో. రథరేణుమ్పీతి రథికవీథియం ఉట్ఠితపంసుమ్పి. పుబ్బేతి పఠమపవారణసిక్ఖాపదే. ఏవం పటిగ్గహితం ఏతం ఆహారం దిన్నం నామ వుచ్చతీతి యోజనా. ‘‘ఏతమేవా’’తి ఏవస్స సమ్భవతో తస్స ఫలం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘న ఇద’’న్తిఆది. నిస్సట్ఠం న వుచ్చతీతి యోజనా.
తత్థాతి ‘‘కాయేనా’’తిఆదివచనే. హీతి సచ్చం. నత్థు కరీయతి ఇమాయాతి నత్థుకరణీ, తాయ. నాసాపుటేన పటిగ్గణ్హాతీతి సమ్బన్ధో. అకల్లకోతి గిలానో. హీతి సచ్చం. కాయేన పటిబద్ధో కాయపటిబద్ధో కటచ్ఛుఆదీతి ఆహ ‘‘కటచ్ఛుఆదీసూ’’తిఆది. హీతి సచ్చం. పాతియమానన్తి పాతాపియమానం.
ఏత్థాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే. ‘‘పఞ్చహఙ్గేహీ’’తి పదస్స విత్థారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘థామమజ్ఝిమస్సా’’తిఆది. తన్తి దాతబ్బవత్థుం.
తత్థాతి ‘‘హత్థపాసో పఞ్ఞాయతీ’’తివచనే. గచ్ఛన్తోపి ఠితేనేవ సఙ్గహితో. భూమట్ఠస్సాతి భూమియం ఠితస్స. ఆకాసట్ఠస్సాతి ఆకాసే ఠితస్స. ‘‘హత్థం అఙ్గ’’న్తి పదేహి అవయవిసమ్బన్ధో కాతబ్బో. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘భూమట్ఠస్స చ సీసేనా’’తిఆదినా వుత్తనయేనేవ. పక్ఖీతి సకుణో. సో హి పక్ఖయుత్తత్తా పక్ఖీతి వుచ్చతి. హత్థీతి కుఞ్జరో. సో హి సోణ్డసఙ్ఖాతహత్థయుత్తత్తా హత్థీతి వుచ్చతి. అద్ధేన అట్ఠమం రతనమస్సాతి అద్ధట్ఠమరతనో, హత్థీ, తస్స. తేనాతి హత్థినా.
ఏకో దాయకో వదతీతి సమ్బన్ధో. ఓణమతీతి హేట్ఠా నమతి. ఏత్తావతాతి ఏకదేససమ్పటిచ్ఛనమత్తేన. తతోతి సమ్పటిచ్ఛనతో. ఉగ్ఘాటేత్వాతి వివరిత్వా. కాజేనాతి బ్యాభఙ్గియా. సా హి కచతి బన్ధతి వివిధం భారం అస్మిన్తి కాచోతి వుచ్చతి, చకారస్స జకారే కతే కాజోపి యుత్తోయేవ. తింస హత్థా రతనాని ఇమస్సాతి తింసహత్థో, వేణు. గుళకుమ్భోతి ఫాణితేన పూరితో ఘటో. పటిగ్గహితమేవాతి కుమ్భేసు హత్థపాసతో బహి ఠితేసుపి అభిహారకస్స హత్థపాసే ఠితత్తా పటిగ్గహితమేవాతి వుత్తం హోతి. ఉచ్ఛుయన్తదోణితోతి ఉచ్ఛుం పీళనయన్తస్స అమ్బణతో.
బహూ పత్తా ఠపితా హోన్తీతి సమ్బన్ధో. యత్థాతి యస్మిం ఠానే. ఠితస్స భిక్ఖునో హత్థపాసేతి యోజనా. ఠత్వా ఫుసిత్వా ‘‘నిసిన్నస్స భిక్ఖునో’’తి పాఠసేసేన యోజేతబ్బం. ఠితేన వా నిసిన్నేన వా నిపన్నేన వా దాయకేన దియ్యతీతి సమ్బన్ధో.
పథవియం ఠితా హోన్తీతి సమ్బన్ధో. యం యన్తి యం యం పత్తం. యత్థ కత్థచీతి యేసు కేసుచీతి సమ్బన్ధో. తన్తి తం వచనం.
తత్థ తస్మిం ఠానే జాతో తత్థజాతో, అలుత్తసమాసోయం, సోయేవ తత్థజాతకో, తస్మిం. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. తత్థజాతకే న రుహతి యథా, ఏవం న రుహతియేవాతి యోజనా. థామమజ్ఝిమేన పురిసేన సుట్ఠు హరితబ్బన్తి సంహారియం, తంయేవ సంహారిమం యకారస్స మకారం కత్వా, న సంహారిమం అసంహారిమం, తస్మిం. తేపీతి తే అసంహారిమాపి. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. తత్థజాతకసఙ్ఖేపూపగాతి తత్థజాతకే సమోధానేత్వా ఖేపం పక్ఖేపం ఉపగతా. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఇదఞ్హి వాక్యన్తరత్తా పునప్పునం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తానీతి తిన్తిణికాదిపణ్ణాని. సన్ధారేతున్తి సమ్మా ధారేతుం. ఠితో దాయకోతి సమ్బన్ధో.
లద్ధస్స లద్ధస్స వత్థుస్స సన్నిధిట్ఠానత్తా, పక్ఖిత్తట్ఠానత్తా వా థవీయతి పసంసీయతీతి థవికా, తతో. పుఞ్ఛిత్వా పటిగ్గహేత్వాతి ‘‘పుఞ్ఛిత్వా వా పటిగ్గహేత్వా వా’’తి అనియమవికప్పత్థో వాసద్దో అజ్ఝాహరితబ్బో. తేసు తేసు వత్థూసు రఞ్జతి లగ్గతీతి రజో, తం. వినయే పఞ్ఞత్తం దుక్కటం వినయదుక్కటం. తం పనాతి భిక్ఖం పన. పటిగ్గహేత్వా దేథాతి మం పటిగ్గహాపేత్వా మమ దేథాతి అధిప్పాయో.
తతో తతోతి తస్మా తస్మా ఠానా ఉట్ఠాపేత్వాతి సమ్బన్ధో. తన్తి భిక్ఖం. తస్సాతి అనుపసమ్పన్నస్స.
సో వత్తబ్బోతి సో దియ్యమానో భిక్ఖు దాయకేన భిక్ఖునా వత్తబ్బోతి యోజనా. ఇమన్తి సరజపత్తం. తేనాతి దియ్యమానభిక్ఖునా. తథా కాతబ్బన్తి యథా దాయకేన భిక్ఖునా వుత్తం, తథా కాతబ్బన్తి అత్థో. ఉప్లవతీతి ఉపరి గచ్ఛతి, ప్లు గతియన్తి హి ధాతుపాఠేసు (సద్దనీతిధాతుమాలాయం ౧౬ ళకారన్తధాతు) వుత్తం. ఏత్థ ఉఇతి ఉపసగ్గస్స అత్థదస్సనత్థం ‘‘ఉపరీ’’తి వుత్తం, పకారలకారసంయోగో దట్ఠబ్బో. పోత్థకేసు పన ‘‘ఉప్పిలవతీ’’తి లిఖన్తి, సో అపాఠో. కఞ్జికన్తి బిలఙ్గం. తఞ్హి కేన జలేన అఞ్జియం అభిబ్యత్తం అస్సాతి ‘‘కఞ్జియ’’న్తి వుచ్చతి, తమేవ కఞ్జికం యకారస్స కకారం కత్వా. తం పవాహేత్వా, అపనేత్వాతి అత్థో. యత్థాతి యస్మిం ఠానే. సుక్ఖమేవ భత్తం భజితబ్బట్ఠేన సేవితబ్బట్ఠేనాతి సుక్ఖభత్తం, తస్మిం. పురతోతి భిక్ఖుస్స పురతో, పుబ్బే వా. ఫుసితానీతి బిన్దూని. తాని హి సమ్బాధట్ఠానేసుపి ఫుసన్తీతి ఫుసితానీతి వుచ్చన్తి.
ఉళుఙ్కోతి కోసియసకుణనామో దీఘదణ్డకో ఏకో భాజనవిసేసో, తేన. థేవాతి ఫుసితాని. తాని హి సమ్బాధట్ఠానేసుపి ఫుసితత్తా థవీయన్తి పసంసీయన్తీతి ‘‘థేవా’’తి వుచ్చన్తి. చరుకేనాతి చరీయతి భక్ఖీయతీతి చరు, హబ్యపాకో, తం కరోతి అనేనాతి చరుకం, థాల్యాదికం ఖుద్దకభాజనం, తేన ఆకిరియమానేతి సమ్బన్ధో. కాళవణ్ణకామేహి మానీయతీతి మసి. ఖాదతీతి ఛారో ఖకారస్స ఛకారం, దకారస్స చ రకారం కత్వా, ఖారరసో, సో ఇమిస్సత్థీతి ఛారికా. ఉప్పతిత్వాతి ఉద్ధం గన్త్వా. హీతి సచ్చం, యస్మా వా.
ఫాలేత్వాతి ఛిన్దిత్వా. దేన్తానం అనుపసమ్పన్నానన్తి సమ్బన్ధో. పాయాసస్సాతి పాయాసేన. తథాపీతి తేన ముఖవట్టియా గహణాకారేనపి.
ఆభోగం కత్వాతి ‘‘పటిగ్గహేస్సామీ’’తి మనసికారం కత్వా. సోతి నిద్దం ఓక్కన్తో భిక్ఖు. వట్టతియేవాతి ఆభోగస్స కతత్తా వట్టతియేవ. అనాదరన్తి అనాదరేన, కరణత్థే చేతం ఉపయోగవచనం, అనాదరం హుత్వాతి వా యోజేతబ్బం. కేచీతి అభయగిరివాసినో. కాయేన పటిబద్ధో కాయపటిబద్ధో, తేన పటిబద్ధో కాయపటిబద్ధపటిబద్ధో, తేన. వచనమత్తమేవాతి ‘‘పటిబద్ధపటిబద్ధ’’న్తి ఏకం అతిరేకం పటిబద్ధవచనమత్తమేవ నానం, అత్థతో పన కాయపటిబద్ధమేవాతి అధిప్పాయో. యమ్పీతి యమ్పి వత్థు. తత్రాతి తస్మిం వట్టనే. తన్తి అనుజాననం.
నేయ్యో అధిప్పాయం నేత్వా ఞాతో అత్థో ఇమస్సాతి నేయ్యత్థం. ఏత్థాతి సుత్తే, సుత్తస్స వా. యన్తి వత్థు పతతీతి సమ్బన్ధో. పరిగళిత్వాతి భస్సిత్వా. సుద్ధాయాతి నిరజాయ. సామన్తి సయం. పుఞ్ఛిత్వా వాతిఆదీసు తయో వాసద్దా అనియమవికప్పత్థా. పుఞ్ఛితాదీసు హి ఏకస్మిం కిచ్చే కతే ఇతరకిచ్చం కాతబ్బం నత్థీతి అధిప్పాయో. తేనాతి తేన భిక్ఖునా, ‘‘ఆహరాపేతుమ్పీ’’తిపదే కారితకమ్మం. ‘‘కస్మా న వట్టతీ’’తి పుచ్ఛా. హీతి విత్థారో. వదన్తేన భగవతాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి సుత్తవచనేసు. ‘‘పరిచ్చత్తం తం భిక్ఖవే దాయకేహీ’’తి వచనేనాతి యోజనా. అధిప్పాయోతి నీతత్థో అధిప్పాయో, నిప్పరియాయేన ఇతత్థో ఞాతత్థో అధిప్పాయోతి వుత్తం హోతి.
ఏవం నీతత్థమధిప్పాయం దస్సేత్వా నేయ్యత్థ, మధిప్పాయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యస్మా చా’’తి ఆది. తన్తి పరిభుఞ్జనం అనుఞ్ఞాతన్తి సమ్బన్ధో. దుతియదివసేపీతి పిసద్దో సమ్పిణ్డనత్థో, అపరదివసేపీతి అత్థో. అధిప్పాయోతి నేయ్యత్థో అధిప్పాయో నేత్వా ఇయ్యత్థో ఞాతత్థో అధిప్పాయోతి వుత్తం హోతి.
భుఞ్జన్తానం భిక్ఖూనన్తి సమ్బన్ధో. హీతి విత్థారో. దన్తాతి దసనా. తే హి దంసీయన్తి భక్ఖీయన్తి ఏతేహీతి ‘‘దన్తా’’తి వుచ్చన్తి. సత్థంయేవ సత్థకం ఖుద్దకట్ఠేన, తేన పటిగ్గహితేన సత్థకేన. ఏతన్తి మలం. తన్తి లోహగన్ధమత్తం. పరిహరన్తీతి పటిగ్గహేత్వా హరన్తి. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. తం సత్థకం పరిభోగత్థాయ యస్మా న పరిహరన్తి, తస్మా ఏసేవ నయోతి అత్థో. ఉగ్గహితపచ్చయా, సన్నిధిపచ్చయా వా దోసో నత్థీతి వుత్తం హోతి. తత్థాతి తేసు తక్కఖీరేసు. నీలికాతి నీలవణ్ణా స్నేహా. ఆమకతక్కాదీసూతి అపక్కేసు తక్కఖీరేసు.
కిలిట్ఠఉదకన్తి సమలం ఉదకం. తస్సాతి సామణేరస్స. పత్తగతం ఓదనన్తి సమ్బన్ధో. అస్సాతి సామణేరస్స. ఉగ్గహితకోతి అవగహితకో. ‘‘ఉఞ్ఞాతో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౧౨) వియ ఉకారో ఓకారవిపరీతో హోతి, అపటిగ్గహేత్వా గహితత్తా దుగ్గహితకోతి వుత్తం హోతి.
ఏతేనాతి ఓదనేన. పటిగ్గహితమేవ హోతి హత్థతో అముత్తత్తాతి అధిప్పాయో.
పున పటిగ్గహేతబ్బం సాపేక్ఖే సతీతి అధిప్పాయో. ఏత్తోతి ఇతో పత్తతో. సామణేరో పక్ఖిపతీతి సమ్బన్ధో. తతోతి పత్తతో. కేచీతి అభయగిరివాసినో. తన్తి ‘‘పున పటిగ్గహేతబ్బ’’న్తి వదన్తానం కేసఞ్చి ఆచరియానం వచనం వేదితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. యన్తి పూవభత్తాది.
అత్తనో వాతి సామణేరస్స వా. సామణేరాతి ఆమన్తనం. తస్సాతి సామణేరస్స. భాజనేతి యాగుపచనకభాజనే. యాగుకుటన్తి యాగుయా పూరితం కుటం. తన్తి యాగుకుటం. ‘‘భిక్ఖునా పటిగ్గణ్హాపేతు’’న్తి కారితకమ్మం ఉపనేతబ్బం. గీవం ఠపేత్వా ఆవజ్జేతీతి సమ్బన్ధో. ఆవజ్జేతీతి పరిణామేతి.
పటిగ్గహణూపగం భారన్తి థామమజ్ఝిమేన పురిసేన సంహారిమం భారం. బలవతా సామణేరేనాతి సమ్బన్ధో. తేలఘటం వాతి తేలేన పక్ఖిత్తం ఘటం వా. లగ్గేన్తీతి లమ్బేన్తి. అయమేవ వా పాఠో.
నాగస్స దన్తో వియాతి నాగదన్తకో, సదిసత్థే కో. అఙ్కీయతే లక్ఖీయతే అనేనాతి అఙ్కుసో, గజమత్థకమ్హి విజ్ఝనకణ్డకో. అఙ్కుసో వియాతి అఙ్కుసకో, తస్మిం అఙ్కుసకే వా లగ్గితా హోన్తీతి సమ్బన్ధో. గణ్హతోతి గణ్హన్తస్స. మఞ్చస్స హేట్ఠా హేట్ఠామఞ్చో, తస్మిం. తన్తి తేలథాలకం.
ఆరోహన్తేహి చ ఓరోహన్తేహి చ నిచ్చం సేవీయతీతి నిస్సేణీ, తస్సా మజ్ఝం నిస్సేణిమజ్ఝం, తస్మిం. కణ్ణే ఉట్ఠితం కణ్ణికం, కణ్ణమలం, కణ్ణికం వియ కణ్ణికం, యథా హి కణ్ణమలం కణ్ణతో ఉట్ఠహిత్వా సయం పవత్తతి, ఏవం తేలాదితో ఉట్ఠహిత్వా సయం పవత్తతీతి వుత్తం హోతి. ఘనచుణ్ణన్తి కథినచుణ్ణం. తంసముట్ఠానమేవ నామాతి తతో తేలాదితో సముట్ఠానమేవ నామ హోతీతి అత్థో. ఏతన్తి కణ్ణికాది. ఇదం పదం పుబ్బాపరాపేక్ఖం.
యోత్తేనాతి రజ్జునా. అఞ్ఞో దేతీతి సమ్బన్ధో.
పవిసన్తే చ నిక్ఖమన్తే చ వరతి ఆవరతి ఇమాయాతి వతి, తం. ఉచ్ఛూతి రసాలో. సో హి ఉసతి విసం దాహేతీతి ఉచ్ఛూతి వుచ్చతి, తం. తిమ్బరుసకన్తి తిన్దుకం. తఞ్హి తేమేతి భుఞ్జన్తం పుగ్గలం అద్దేతి రసేనాతి తిమ్బో, రుసతి ఖుద్దితం నాసేతీతి రుసకో, తిమ్బో చ సో రుసకో చాతి ‘‘తిమ్బరుసకో’’తి వుచ్చతి, తం. వతిదణ్డకేసూతి వతియా అత్థాయ నిక్ఖణితేసు దణ్డకేసు. మయం పనాతి సఙ్గహకారాచరియభూతా బుద్ధఘోసనామకా మయం పన, అత్తానం సన్ధాయ బహువచనవసేన వుత్తం. న పుథులో పాకారోతి అడ్ఢతేయ్యహత్థపాసానతిక్కమం సన్ధాయ వుత్తం. హత్థసతమ్పీతి రతనసతమ్పి.
సోతి సామణేరో. భిక్ఖుస్స దేతీతి యోజనా. అపరోతి సామణేరో.
ఫలం ఇమిస్సత్థీతి ఫలినీ, ఇనపచ్చయో ఇత్థిలిఙ్గజోతకో ఈ, తం సాఖన్తి యోజనా. ఫలినిసాఖన్తి సమాసతోపి పాఠో అత్థి. మచ్ఛికవారణత్థన్తి మధుఫాణితాదీహి మక్ఖనట్ఠానే నిలీయన్తీతి మక్ఖికా, తాయేవ మచ్ఛికా ఖకారస్స ఛకారం కత్వా, తాసం నివారణాయ. మూలపటిగ్గహమేవాతి మూలే పటిగ్గహణమేవ, పఠమపటిగ్గహమేవాతి వుత్తం హోతి.
భిక్ఖు గచ్ఛతీతి సమ్బన్ధో. అరిత్తేనాతి కేనిపాతేన. తఞ్హి అరతి నావా గచ్ఛతి అనేనాతి అరిత్తం, తేన. తన్తి పటిగ్గహణారహం భణ్డం. అనుపసమ్పన్నేనాతి కారితకమ్మం. తస్మిమ్పీతి చాటికుణ్డకేపి. తన్తి అనుపసమ్పన్నం.
పాథేయ్యతణ్డులేతి పథస్స హితే తణ్డులే. తేసన్తి సామణేరానం. ఇతరేహీతి భిక్ఖూహి గహితతణ్డులేహి. సబ్బేహి భిక్ఖూహి భుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి భిక్ఖూహి గహితేహి సామణేరస్స తణ్డులేహి యాగుపచనే న దిస్సతీతి సమ్బన్ధో. కారణన్తి పరివత్తేత్వా భుత్తస్స చ అపరివత్తేత్వా భుత్తస్స చ కారణం.
భత్తం పచితుకామో సామణేరోతి యోజనా. భిక్ఖునా ఆరోపేతబ్బం, అగ్గి న కాతబ్బోతి సమ్బన్ధో. పున పటిగ్గహణకిచ్చం నత్థి మూలే పటిగ్గహితత్తాతి అధిప్పాయో.
అస్సాతి సామణేరస్స. తతోతి అగ్గిజాలనతో.
తత్తే ఉదకేతి ఉదకే తాపే. తతోతి తణ్డులపక్ఖిపనతో.
పిధానన్తి ఉక్ఖలిపిధానం. తస్సేవాతి హత్థకుక్కుచ్చకస్స భిక్ఖునో ఏవ. దబ్బిం వాతి కటచ్ఛుం వా. సో హి దరీయతి విలోళీయతి ఇమాయాతి దబ్బీతి వుచ్చతి.
తత్రాతి తస్మిం ఠపనే. తస్సేవాతి లోలభిక్ఖుస్సేవ. తతోతి పత్తతో. పున తతోతి సాఖాదితో. తత్థాతి ఫలరుక్ఖే.
వితక్కం సోధేతున్తి ‘‘మయ్హమ్పి దస్సతీ’’తి వితక్కం సోధేతుం. తతోతి అమ్బఫలాదితో.
పున తతోతి మాతాపితూనమత్థాయ గహితతేలాదితో. తేతి మాతాపితరో. తతోయేవాతి తేహియేవ తణ్డులేహి సమ్పాదేత్వాతి సమ్బన్ధో.
ఏత్థాతి తాపితఉదకే. అముఞ్చన్తేనేవ హత్థేనాతి యోజనా. అఙ్గన్తి వినాసం గచ్ఛన్తీతి అఙ్గారా. దరీయన్తి ఫలీయన్తీతి దారూని.
వుత్తో సామణేరోతి యోజనా.
గవతి పరిభుఞ్జన్తానం విస్సట్ఠం సద్దం కరోతీతి గుళో, గుళతి విసతో జీవితం రక్ఖతీతి వా గుళో, తం భాజేన్తో భిక్ఖూతి సమ్బన్ధో. తస్సాతి లోలసామణేరస్స.
ధూమస్సత్థాయ వట్టీయతి వట్టిత్వా కరీయతీతి ధూమవట్టి, తం. ముఖీయతి విపరీయతీతి ముఖం. కం వుచ్చతి సీసం, తం తిట్ఠతి ఏత్థాతి కణ్ఠో.
భత్తుగ్గారోతి ఉద్ధం గిరతి నిగ్గిరతీతి ఉగ్గారో, భత్తమేవ ఉగ్గారో భత్తుగ్గారో, ఉగ్గారభత్తన్తి అత్థో. దన్తన్తరేతి దన్తవివరే.