౫. అచేలకవగ్గో

౧. అచేలకసిక్ఖాపద-అత్థయోజనా

౨౬౯. అచేలకవగ్గస్స పఠమే పరివిసతి ఏత్థాతి పరివేసనన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పరివేసనట్ఠాన’’న్తి. పరిబ్బాజకపబ్బజసద్దా సమానాతి ఆహ ‘‘పరిబ్బాజకసమాపన్నోతి పబ్బజ్జం సమాపన్నో’’తి. తిత్థేన సమం పూరతీతి సమతిత్థీకం, నదీఆదీసు ఉదకం, సమతిత్థికం వియాతి సమతిత్థికం, పత్తభాజనేసు యాగుభత్తం. తేసన్తి మాతాపితూనం దేన్తస్సాతి సమ్బన్ధో. ‘‘దాపేతీ’’తి ఏత్థ దాధాతుయా సమ్పదానస్స సువిజానితత్తా తం అదస్సేత్వా కారితకమ్మమేవ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అనుపసమ్పన్నేనా’’తి.

౨౭౩. ‘‘సన్తికే’’తిఇమినా ‘‘ఉపనిక్ఖిపిత్వా’’తి ఏత్థ ఉపసద్దస్స సమీపత్థం దస్సేతి. తేసన్తి తిత్థియానం. తత్థాతి భాజనే. ఇతోతి పత్తతో. ఇధాతి మయ్హం భాజనే. నన్తి ఖాదనీయభోజనీయం. తస్సాతి తిత్థియస్సాతి. పఠమం.

౨. ఉయ్యోజనసిక్ఖాపదం

౨౭౪. దుతియే పటిక్కమనఅసనసాలసద్దానం పరియాయత్తా వుత్తం ‘‘అసనసాలాయపీ’’తి. భత్తస్స విస్సజ్జనం భత్తవిస్సగ్గోతి కతే భత్తకిచ్చన్తి ఆహ ‘‘భత్తకిచ్చ’’న్తి. సమ్భూధాతుస్స పపుబ్బఅపధాత్వత్థత్తా వుత్తం ‘‘న పాపుణీ’’తి.

౨౭౬. వుత్తావసేసన్తి వుత్తేహి మాతుగామేన సద్ధిం హసితుకామతాదీహి అవసేసం. తస్మిన్తి ఉయ్యోజితభిక్ఖుమ్హి. అత్థతోతి విజహన్తవిజహితభిక్ఖూనం అవినాభావసఙ్ఖాతఅత్థతో. ఇతరేనాతి ఉయ్యోజకభిక్ఖునా. తత్థాతి ‘‘దస్సనూపచారం వా సవనూపచారం వా’’తివచనే. ఏత్థాతి నిద్ధారణసముదాయో, దస్సనూపచారసవనూపచారేసూతి అత్థో. ‘‘తథాతిఇమినా ద్వాదసహత్థపమాణం అతిదిసతి. తేహీతి కుట్టాదీహి. తస్సాతి దస్సనూపచారాతిక్కమస్స. ‘‘వుత్తపకారమనాచార’’న్తి ఇమినా ‘‘న అఞ్ఞో కోచి పచ్చయో’’తి ఏత్థ అఞ్ఞసద్దస్స అపాదానం దస్సేతి, ‘‘కారణ’’న్తిఇమినా పచ్చయసద్దస్సత్థం.

౨౭౭. కలిసద్దస్స పాపపరాజయసఙ్ఖాతేసు ద్వీసు అత్థేసు పాపసఙ్ఖాతో కోధోతి ఆహ ‘‘కలీతి కోధో’’తి. ‘‘ఆణ’’న్తిఇమినా సాసనసద్దస్సత్థం దస్సేతి. వుత్తఞ్హి ‘‘ఆణా చ సాసనం ఞేయ్య’’న్తి. కోధవసేన వదతీతి సమ్బన్ధో. దస్సేత్వా వదతీతి యోజనా. ఇమస్స ఠానం నిసజ్జం ఆలోకితం విలోకితం పస్సథ భోతి యోజనా. ఇమినాపీతి అమనాపవచనం వచనేనాపీతి. దుతియం.

౩. సభోజనసిక్ఖాపదం

౨౭౯. తతియే ‘‘సయనియఘరే’’తి వత్తబ్బే యకారలోపం కత్వా ‘‘సయనిఘరే’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సయనిఘరే’’తి. యతోతి ఏత్థ తోసద్దో పఠమాదీసు అత్థేసు దిస్సతి. ‘‘యతోనిదాన’’న్తిఆదీసు (సు. ని. ౨౭౫) పఠమత్థే. ‘‘అన్తరాయే అసేసతో’’తిఆదీసు (ధ. స. అట్ఠ. గన్థారమ్భకథా ౭) దుతియత్థే. ‘‘అనిచ్చతో’’తిఆదీసు (పట్ఠా. ౧.౧.౪౦౯) తతియత్థే. ‘‘మాతితో పితితో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౩౧౧) పఞ్చమ్యత్థే. ‘‘యం పరతో దానపచ్చయా’’తిఆదీసు (జా. ౨.౨౨.౫౮౫) ఛట్ఠ్యత్థే. ‘‘పురతో పచ్ఛతో’’తిఆదీసు (పాచి. ౫౭౬) సత్తమ్యత్థే. ‘‘పదమతో’’తిఆదీసు కారణత్థే దిస్సతి. ఇధాపి కారణత్థేయేవాతి ఆహ ‘‘యస్మా’’తి. యస్మా కారణా అయ్యస్స భిక్ఖా దిన్నా, తస్మా గచ్ఛథ భన్తే తుమ్హేతి అత్థో. యన్తి భిక్ఖం. వోతి తుమ్హేహి. అధిప్పాయోతి పురిసస్స అజ్ఝాసయో. ‘‘పరియుట్ఠితో’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తేపి అత్థపకరణాదితో రాగపరియుట్ఠితోవాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘రాగపరియుట్ఠితో’’తి, రాగేన పరిభవిత్వా ఉట్ఠితోతి అత్థో.

౨౮౦. సభోజనన్తి ఏత్థ సకారో సహసద్దకారియో చ అకారుకారానం అసరూపత్తా అకారతో ఉకారస్స లోపో చ తీసు పదేసు పచ్ఛిమానం ద్విన్నం పదానం తుల్యత్థనిస్సితసమాసో చ పుబ్బపదేన సహ భేదనిస్సితబాహిరత్థసమాసో చ హోతి, ఇతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సహ ఉభోహి జనేహీ’’తి. అథ వా భుఞ్జితబ్బన్తి భోజనం, సం విజ్జతి భోజనం అస్మిం కులేతి సభోజనన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అథ వా’’తిఆది. హీతి సచ్చం. తేనేవాతి తేనేవ అఞ్ఞమఞ్ఞం భుఞ్జితబ్బత్తా. అస్సాతి ‘‘సభోజనే’’తిపదస్స. ఘరేతి ఏత్థ పుబ్బో సయనిసద్దో లోపోతి ఆహ ‘‘సయనిఘరే’’తి. ఇమినా ‘‘దత్తో’’తిఆదీసు వియ పుబ్బపదలోపసమాసం దస్సేతి. పిట్ఠసఙ్ఘాటస్సాతి ఏత్థ పిట్ఠసఙ్ఘాటో నామ న అఞ్ఞస్స యస్స కస్సచి, అథ ఖో సయనిఘరగబ్భస్సేవాతి ఆహ ‘‘తస్స సయనిఘరగబ్భస్సా’’తి. యథా వా తథా వాతి యేన వా తే న వా ఆకారేన. కతస్సాతి పిట్ఠివంసం ఆరోపేత్వా వా అనారోపేత్వా వా కతస్సాతి. తతియం.

౨౮౪. చతుత్థపఞ్చమేసు యథా చ సభోజనసిక్ఖాపదం పఠమపారాజికసముట్ఠానం, ఏవమేవ తానిపీతి యోజనాతి. చతుత్థపఞ్చమాని.

౬. చారిత్తసిక్ఖాపదం

౨౯౪. ఛట్ఠే కస్మా తేహి ‘‘దేథావుసో భత్త’’న్తి వుత్తం, నను భిక్ఖూనం ఏవం వత్తుం న వట్టతీతి ఆహ ‘‘ఏత్థ తం కిరా’’తిఆది. తస్మాతి యస్మా అభిహటం అహోసి, తస్మా.

౨౯౫. ఇదం పన వచనం ఆహాతి సమ్బన్ధో. పసాదఞ్ఞథత్తన్తి పసాదస్స అఞ్ఞేనాకారేన భావో. నన్తి ఖాదనీయం. ‘‘గహేత్వా ఆగమంసూ’’తిఇమినా ‘‘ఉస్సారియిత్థా’’తి ఏత్థ ఉకారస్స ఉగ్గహత్థతఞ్చ సరధాతుస్స గత్యత్థతఞ్చ అజ్జతనిఞుంవిభత్తియా త్థత్తఞ్చ దస్సేతి, ఉగ్గహేత్వా సారింసు అగమంసూతి అత్థో.

౨౯౮. యత్థాతి యస్మిం ఠానే. ఠితస్స భిక్ఖునో చిత్తం ఉప్పన్నన్తి యోజనా. తతోతి చిత్తుప్పన్నతో. యన్తి భిక్ఖుం. పకతివచనేనాతి ఉచ్చాసద్దమకత్వా పవత్తేన సభావవచనేన. అన్తోవిహారేతి వచనస్స అతిసమ్బాధత్తా అయుత్తభావం మఞ్ఞమానో ఆహ ‘‘అపి చ అన్తోఉపచారసీమాయా’’తి.

౩౦౨. గామస్స అన్తరే ఆరామో తిట్ఠతీతి అన్తరారామో విహారో, తం గచ్ఛతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అన్తోగామే’’తిఆదీతి. ఛట్ఠం.

౭. మహానామసిక్ఖాపదం

౩౦౩. సత్తమే ‘‘భగవతో’’తిపదం ‘‘చూళపితుపుత్తో’’తిపదే సమ్బన్ధో, ‘‘మహల్లకతరో’’తిపదే అపాదానం. చూళపితుపుత్తోతి సుద్ధోదనో, సక్కోదనో, సుక్కోదనో, ధోతోదనో, అమితోదనోతి పఞ్చ జనా భాతరో, అమితా, పాలితాతి ద్వే భగినియో. తేసు భగవా చ నన్దో చ జేట్ఠభాతుభూతస్స సుద్ధోదనస్స పుత్తా, ఆనన్దో కనిట్ఠభాతుభూతస్స అమితోదనస్స పుత్తో, మహానామో చ అనురుద్ధో చ తతియస్స సుక్కోదనస్స పుత్తా. సక్కోదనధోతోదనానం పుత్తా అపాకటా. తిస్సత్థేరో అమితాయ నామ భగినియా పుత్తో, పాలితాయ పుత్తధీతరా అపాకటా. తస్మా చూళపితునో సుక్కోదనస్స పుత్తో చూళపితుపుత్తోతి అత్థో దట్ఠబ్బో. ద్వీసు ఫలేసూతి హేట్ఠిమేసు ద్వీసు ఫలేసు. ఉస్సన్నసద్దో బహుపరియాయోతి ఆహ ‘‘బహూ’’తి. వజతోతి గోట్ఠతో. తఞ్హి గావో గోచరట్ఠానతో పటిక్కమిత్వా నివాసత్థాయ వజన్తి గచ్ఛన్తి అస్మిన్తి వజోతి వుచ్చతి.

౩౦౬. తస్మిం సమయేతి తస్మిం పవారణసమయే. ‘‘ఏత్తకేహీ’’తిపదస్స నామవసేన వా పరిమాణవసేన వా దువిధస్స అత్థస్స అధిప్పేతత్తా వుత్తం ‘‘నామవసేన పరిమాణవసేనా’’తి. తేసు నామం సన్ధాయ ఏతం నామం ఏతేసం భేసజ్జానన్తి ఏత్తకానీతి వచనత్థో కాతబ్బో, పరిమాణం సన్ధాయ ఏతం పరిమాణం ఏతేసన్తి ఏత్తకానీతి వచనత్థో కాతబ్బో. ‘‘అఞ్ఞం భేసజ్జ’’న్తి ఏత్థ అఞ్ఞసద్దస్స అపాదానం నామం వా పరిమాణం వా భవేయ్యాతి ఆహ ‘‘సబ్బినా పవారితో’’తిఆది.

౩౧౦. యేతి దాయకా, పవారితా హోన్తీతి సమ్బన్ధోతి. సత్తమం.

౮. ఉయ్యుత్తసేనాసిక్ఖాపదం

౩౧౧. అట్ఠమే ‘‘అభిముఖ’’న్తిఇమినా అభిసద్దస్సత్థం దస్సేతి. ‘‘ఉయ్యాతో’’తిపదస్స ఉట్ఠహిత్వా యాతోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నగరతో నిగ్గతో’’తి. ‘‘కతఉయ్యోగ’’న్తి ఇమినా ఉట్ఠహిత్వా యుఞ్జతి గచ్ఛతీతి ఉయ్యుత్తాతి దస్సేతి. ధాతూన, మనేకత్థత్తా వుత్తం ‘‘గామతో నిక్ఖన్త’’న్తి.

౩౧౪. ద్వాదస పురిసా ఇమస్స హత్థినోతి ద్వాదసపురిసో, ఆవుధో హత్థేసు ఏతేసన్తి ఆవుధహత్థా. నిన్నన్తి నిన్నట్ఠానం, పస్సతో భిక్ఖునోతి సమ్బన్ధోతి. అట్ఠమం.

౯. సేనావాససిక్ఖాపదం

౩౧౯. నవమే ‘‘తిట్ఠతు వా’’తిఆదినా వసనాకారం దస్సేతి. వాసద్దో ‘‘చఙ్కమతు వా’’తిఅత్థం సమ్పిణ్డేతి. కిఞ్చి ఇరియాపథన్తి చతూసు ఇరియాపథేసు కిఞ్చి ఇరియాపథం. యథా రుద్ధమానే సఞ్చారో ఛిజ్జతి, ఏవం రుద్ధా సంవుతా హోతీతి యోజనా. ‘‘రుద్ధో’’తి ఇమినా ‘‘పలిబుద్ధో’’తి ఏత్థ పరిపుబ్బస్స బుధిధాతుస్స అధిప్పాయత్థం దస్సేతీతి. నవమం.

౧౦. ఉయ్యోధికసిక్ఖాపదం

౩౨౨. దసమే యుజ్ఝన్తీతి సంపహరన్తి. ‘‘బలస్స అగ్గం ఏత్థా’’తిఇమినా భిన్నాధికరణబాహిరత్థసమాసం దస్సేతి. ‘‘జానన్తీ’’తిపదం అత్థసమ్పుణ్ణత్థాయ పక్ఖిత్తం. అగ్గన్తి కోట్ఠాసం. బలం గణీయతి ఏత్థాతి బలగ్గన్తి వచనత్థోపి యుజ్జతి. తేనాహ ‘‘బలగణనట్ఠాన’’న్తి. ఇదఞ్హి వచనం అమ్బసేచనగరుసిననయేన వుత్తం. కథం? ‘‘బలగణనట్ఠాన’’న్తి వదన్తేన అట్ఠకథాచరియేన ‘‘బలస్స అగ్గం జానన్తి ఏత్థాతి బలగ్గ’’న్తి వచనత్థస్స పిణ్డత్థో చ ఞాపీయతి, ‘‘బలం గణీయతి ఏత్థాతి బలగ్గ’’న్తి వచనత్థో చ దస్సీయతి. వియూహీయతే సమ్పిణ్డీయతే బ్యూహో, సేనాయ బ్యూహో సేనాబ్యూహోతి అత్థం దస్సేతి ‘‘సేనాయ వియూహ’’న్తిఆదినా. అణతి భేరవసద్దం కరోతీతి అణీకం, ముద్ధజణకారో, హత్థీయేవ అణీకం హత్థాణీకం. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. యో హత్థీ పుబ్బే వుత్తో, తేన హత్థినాతి యోజనాతి. దసమం.

అచేలకవగ్గో పఞ్చమో.