౬. సురాపానవగ్గో

౧. సురాపానసిక్ఖాపద-అత్థయోజనా

౩౨౬. సురాపానవగ్గస్స పఠమే భద్దా వతి ఏత్థాతి భద్దవతికాతి చ, భద్దా వతి భద్దవతి, సా ఏత్థ అత్థీతి భద్దవతికాతి చ అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సో’’తిఆది. సోతి గామో లభీతి సమ్బన్ధో. పథం గచ్ఛన్తీతి పథావినోతి కతే అద్ధికాయేవాతి ఆహ ‘‘అద్ధికా’’తి. అద్ధం గచ్ఛన్తీతి అద్ధికా. ‘‘పథికా’’తిపి పాఠో, అయమేవత్థో. ‘‘తేజసా తేజ’’న్తిపదాని సమ్బన్ధాపేక్ఖాని చ హోన్తి, పదానం సమానత్తా సమ్బన్ధో చ సమానోతి మఞ్ఞితుం సక్కుణేయ్యా చ హోన్తి, తస్మా తేసం సమ్బన్ధఞ్చ తస్స అసమానతఞ్చ దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అత్తనో తేజసా నాగస్స తేజ’’న్తి. ‘‘ఆనుభావేనా’’తిఇమినా పన తేజసద్దస్స అత్థం దస్సేతి. కపోతస్స పాదో కపోతో ఉపచారేన, తస్స ఏసో కాపోతో, వణ్ణో. కాపోతో వియ వణ్ణో అస్సాతి కాపోతికాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కపోతపాదసమవణ్ణరత్తోభాసా’’తి. పసన్నసద్దస్స పసాదసద్ధాదయో నివత్తేతుం ‘‘సురామణ్డస్సేతం అధివచన’’న్తి వుత్తం. పఞ్చాభిఞ్ఞస్స సతోతి పఞ్చాభిఞ్ఞస్స సమానస్స సాగతస్సాతి యోజనా.

౩౨౮. ‘‘మధుకపుప్ఫాదీనం రసేన కతో’’తిఇమినా పుప్ఫానం రసేన కతో ఆసవో పుప్ఫాసవోతి వచనత్థం దస్సేతి. ఏస నయో ‘‘ఫలాసవో’’తిఆదీసుపి. సురామేరయానం విసేసం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘సురా నామా’’తిఆది. పిట్ఠకిణ్ణపక్ఖిత్తాతి పిట్ఠేన చ కిణ్ణేన చ పక్ఖిత్తా కతా వారుణీతి సమ్బన్ధో. కిణ్ణాతి చ సురాయ బీజం. తఞ్హి కిరన్తి నానాసమ్భారాని మిస్సీభవన్తి ఏత్థాతి కిణ్ణాతి వుచ్చతి. తస్సాయేవ మణ్డేతి యోజనా. సురనామకేన ఏకేన వనచరకేన కతాతి సురా. మదం జనేతీతి మేరయం.

౩౨౯. లోణసోవీరకన్తి ఏవంనామకం పానం. సుత్తన్తిపి ఏవమేవ. తస్మిన్తి సూపసంపాకే. తేలం పన పచన్తీతి సమ్బన్ధో. నత్థి తిఖిణం మజ్జం ఏత్థాతి అతిఖిణమజ్జం, అతిఖిణమజ్జే తస్మింయేవ తేలేతి అత్థో. యం పనాతి తేలం పన. తిఖిణం మజ్జం ఇమస్స తేలస్సాతి తిఖిణమజ్జం. యత్థాతి తేలే. అరిట్ఠోతి ఏవంనామకం భేసజ్జం. తన్తి అరిట్ఠం, ‘‘సన్ధాయా’’తిపదే అవుత్తకమ్మం. ఏతన్తి ‘‘అమజ్జం అరిట్ఠ’’న్తివచనం, ‘‘వుత్త’’న్తిపదే వుత్తకమ్మన్తి. పఠమం.

౨. అఙ్గులిపతోదకసిక్ఖాపదం

౩౩౦. దుతియే అఙ్గులీహి పతుజ్జనం అఙ్గులిపతోదో, సోయేవ అఙ్గులిపతోదకోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అఙ్గులీహీ’’తిఆది. ఉత్తన్తోతి అవతపన్తో. అవతపన్తోతి చ అత్థతో కిలమన్తోయేవాతి ఆహ ‘‘కిలమన్తో’’తి. కిలమన్తో హుత్వాతి యోజనా. అస్సాసగహణేన పస్సాసోపి గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘అస్సాసపస్సాససఞ్చారో’’తి. తమ్పీతి భిక్ఖునిమ్పీతి. దుతియం.

౩. హసధమ్మసిక్ఖాపదం

౩౩౫. తతియే పకారేన కరీయతి ఠపీయతీతి పకతం పఞ్ఞత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యం భగవతా’’తిఆది. యన్తి సిక్ఖాపదం.

౩౩౬. హససఙ్ఖాతో ధమ్మో సభావో హసధమ్మోతి వుత్తే అత్థతో కీళికాయేవాతి ఆహ ‘‘కీళికా వుచ్చతీ’’తి.

౩౩౭. గోప్ఫకానన్తి చరణగణ్ఠికానం. తే హి పాదే పాదం ఠపనకాలే అఞ్ఞమఞ్ఞూపరి ఠపనతో గోపీయన్తీతి గోప్ఫా, తే ఏవ గోప్ఫకాతి వుచ్చన్తి. పాదస్స హి ఉపరి పాదం ఠపనకాలే ఏకస్స ఉపరి ఏకో న ఠపేతబ్బో. తేనాహ భగవా ‘‘పాదే పాదం అచ్చాధాయా’’తి (దీ. ని. ౨.౧౯౬; మ. ని. ౧.౪౨౩; అ. ని. ౩.౧౬). ఓట్ఠజో దుతియో. ఓరోహన్తస్స భిక్ఖునోతి సమ్బన్ధో.

౩౩౮. ఫియారిత్తాదీహీతి ఆదిసద్దేన లఙ్కారాదయో సఙ్గణ్హాతి. కేచి వదన్తీతి సమ్బన్ధో. పతనుప్పతనవారేసూతి పతనవార ఉప్పతనవారేసు. తత్థాతి తస్సం ఖిత్తకథలాయం. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఠపేత్వా కీళన్తస్సాతి సమ్బన్ధో. లిఖితుం వట్టతి కీళాధిప్పాయస్స విరహితత్తాతి అధిప్పాయో. కీళాధిప్పాయేన అత్థజోతకం అక్ఖరం లిఖన్తస్సాపి ఆపత్తియేవాతి వదన్తి. ఏత్థాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదేతి. తతియం.

౪. అనాదరియసిక్ఖాపదం

౩౪౨. చతుత్థే ధమ్మో నామ తన్తియేవాతి ఆహ ‘‘తన్తీ’’తి. పవేణీతి తస్సేవ వేవచనం. ‘‘తం వా న సిక్ఖితుకామో’’తి ఏత్థ తంసద్దస్స అత్థమావికాతుం వుత్తం ‘‘యేన పఞ్ఞత్తేనా’’తి. వినయే అపఞ్ఞత్తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అపఞ్ఞత్తేనా’’తి ఆహ ‘‘సుత్తే వా అభిధమ్మే వా ఆగతేనా’’తి.

౩౪౪. పవేణియాతి ఉపాలిఆదికాయ ఆచరియపరమ్పరసఙ్ఖాతాయ తన్తియా. కురున్దియం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. మహాపచ్చరియం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తం సబ్బన్తి కురున్దివాదమహాపచ్చరివాదసఙ్ఖాతం సబ్బం తం వచనం. పవేణియా ఆగతేతి పవేణియా ఆగతసఙ్ఖాతే మహాఅట్ఠకథావాదేతి. చతుత్థం.

౩౪౫. పఞ్చమే మనుస్సవిగ్గహేతి మనుస్సవిగ్గహపారాజికేతి. పఞ్చమం.

౬. జోతిసిక్ఖాపదం

౩౫౦. ఛట్ఠే జనపదస్స నామత్తా బహువచనవసేన ‘‘భగ్గేసూ’’తి పాళియం వుత్తం. సుసుమారసణ్ఠానో పబ్బతసఙ్ఖాతో గిరి ఏత్థాతి సుసుమారగిరి, ఏతస్స వా మాపితకాలే సుసుమారో గిరతి సద్దం నిగ్గిరతి ఏత్థాతి సుసుమారగిరీతి అత్థమనపేక్ఖిత్వా వుత్తం ‘‘నగరస్స నామ’’న్తి. తం పనాతి వనం పన. ‘‘మిగాన’’న్తిఆదినా మిగానం అభయో దీయతి ఏత్థాతి మిగదాయోతి అత్థం దస్సేతి.

౩౫౨. ‘‘జోతికే’’తిపదస్స జోతిస్స అగ్గిస్స కరణం జోతికన్తి దస్సేతుం వుత్తం ‘‘జోతికరణే’’తి.

౩౫౪. ‘‘సమాదహితుకామతాయా’’తిపదం ‘‘అరణిసణ్ఠాపనతో’’తిపదే హేతు. జాలాతి సిఖా. సా హి జలతి దిబ్బతీతి జాలాతి వుచ్చతి.

పతిలాతం ఉక్ఖిపతీతి ఏత్థ ‘‘పతితాలాత’’న్తి వత్తబ్బే తకారలోపం కత్వా సన్ధివసేన పతిలాతన్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అలాతం పతితం ఉక్ఖిపతీ’’తి. అలాతన్తి ఉమ్ముక్కం. తఞ్హి ఆదిత్తం హుత్వా అతిఉణ్హత్తా న లాతబ్బం న గణ్హితబ్బన్తి అలాతన్తి వుచ్చతి. అవిజ్ఝాతన్తి ఝాయనతో డయ్హనతో అవిగతం అలాతన్తి సమ్బన్ధో. ఝాయనం డయ్హనం ఝాతం, విగతం ఝాతం ఇమస్సాలాతస్సాతి విజ్ఝాతం.

౩౫౬. పదీపాదీనీతి పదీపజోతికాదీని. తత్థాతి తాసు దుట్ఠవాళమిగఅమనుస్ససఙ్ఖాతాసు ఆపదాసు నిమిత్తభూతాసు. నిమిత్తత్థే చేతం భుమ్మవచనన్తి. ఛట్ఠం.

౭. నహానసిక్ఖాపదం

౩౬౬. సత్తమే పారం గచ్ఛన్తో న కేవలం సఉదకాయ నదియా ఏవ న్హాయితుం వట్టతి, సుక్ఖాయ నదియాపి వట్టతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సుక్ఖాయా’’తిఆది. ఉక్కిరిత్వాతి వియూహిత్వా. ఆవాటాయేవ ఖుద్దకట్ఠేన ఆవాటకా, తేసూతి. సత్తమం.

౮. దుబ్బణ్ణకరణసిక్ఖాపదం

౩౬౮. అట్ఠమే అలభీతి లభోతి వచనత్థే అపచ్చయం కత్వా ణపచ్చయస్స స్వత్థభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘లభోయేవ లాభో’’తి. అపచ్చయమకత్వా పకతియా ణపచ్చయోపి యుత్తోయేవాతి దట్ఠబ్బం. సద్దన్తరోపి అత్థన్తరాభావా సమాసో హోతీతి ఆహ ‘‘నవచీవరలాభేనాతి వత్తబ్బే’’తి. అనునాసికలోపన్తి ‘‘నవ’’న్తి ఏత్థ నిగ్గహీతస్స వినాసం. నిగ్గహీతఞ్హి నాసం అనుగతత్తా ‘‘అనునాసిక’’న్తి వుచ్చతి, తస్స అదస్సన, మకత్వాతి అత్థో. మజ్ఝే ఠితపదద్వయేతి ‘‘నవ’’న్తి చ ‘‘చీవరలాభేనా’’తి చ ద్విన్నం పదానమన్తరే ‘‘ఠితే పనా’’తి చ ‘‘భిక్ఖునా’’తి చ పదద్వయే. నిద్ధారణే చేతం భుమ్మవచనం. నిపాతోతి నిపాతమత్తం. అలభీతి లభోతి వచనత్థస్స అభిధేయ్యత్థం దస్సేతుం ‘‘భిక్ఖునా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘భిక్ఖునా’’తిఆది. పదభాజనే పన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. యన్తి యం చీవరం. ‘‘చీవర’’న్తి ఏత్థ చీవరసరూపం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యం నివాసేతుం వా’’తిఆది. చమ్మకారనీలన్తి చమ్మకారానం తిఫలే పక్ఖిత్తస్స అయగూథస్స నీలం. మహాపచ్చరియం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. దుబ్బణ్ణో కరీయతి అనేనాతి దుబ్బణ్ణకరణం, కప్పబిన్దున్తి ఆహ ‘‘కప్పబిన్దుం సన్ధాయా’’తి. ఆదియన్తేన భిక్ఖునా ఆదాతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. కోణేసూతి అన్తేసు. వాసద్దో అనియమవికప్పత్థో. అక్ఖిమణ్డలమత్తం వాతి అక్ఖిమణ్డలస్స పమాణం వా కప్పబిన్దూతి సమ్బన్ధో. పట్టే వాతి అనువాతపట్టే వా. గణ్ఠియం వాతి గణ్ఠికపట్టే వా. పాళికప్పోతి ద్వే వా తిస్సో వా తతో అధికా వా బిన్దుఆవలీ కత్వా కతో కప్పో. కణ్ణికకప్పోతి కణ్ణికం వియ బిన్దుగోచ్ఛకం కత్వా కతో కప్పో. ఆదిసద్దేన అగ్ఘియకప్పాదయో సఙ్గణ్హాతి. సబ్బత్థాతి సబ్బాసు అట్ఠకథాసు. ఏకోపి బిన్దు వట్టోయేవ వట్టతీతి ఆహ ‘‘ఏకం వట్టబిన్దు’’న్తి.

౩౭౧. అగ్గళాదీనీతి ఆదిసద్దేన అనువాతపరిభణ్డే సఙ్గణ్హాతీతి. అట్ఠమం.

౯. వికప్పనసిక్ఖాపదం

౩౭౪. నవమే తస్సాతి ఏత్థ తసద్దస్స విసయో చీవరసామికోయేవాతి ఆహ ‘‘చీవరసామికస్సా’’తి. దుతియస్స తసద్దస్స విసయో వినయధరోయేవాతి ఆహ ‘‘యేనా’’తిఆది. ‘‘అవిస్సాసన్తో’’తిపదస్స కిరియావిసేసనభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అవిస్సాసేనా’’తి. తేనాతి వినయధరేనాతి. నవమం.

౧౦. చీవరాపనిధానసిక్ఖాపదం

౩౭౭. దసమే ‘‘అపనేత్వా’’తిఇమినా అపఇత్యూపసగ్గస్స అత్థం దస్సేతి. నిధేన్తీతి నిగూహిత్వా ఠపేన్తి. హసాధిప్పాయోతి హసం, హసనత్థాయ వా అధిప్పాయో. పరిక్ఖారస్స సరూపం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘పత్తత్థవికాది’’న్తి. పత్తస్స పాళియమాగతత్తా పత్తస్స థవికాతి అత్థోయేవ గహేతబ్బో, న పత్తో చ థవికా చాతి. ‘‘సమణేన నామా’’తిపదం ‘‘భవితు’’న్తిపదే భావకత్తాతి. దసమం.

సురాపానవగ్గో ఛట్ఠో.