పాచిత్తియయోజనా

మహాకారుణికం నాథం, అభినత్వా సమాసతో;

పాచిత్యాదివణ్ణనాయ, కరిస్సామత్థయోజనం.

౫. పాచిత్తియకణ్డం

౧. ముసావాదసిక్ఖాపద-అత్థయోజనా

ఖుద్దకానన్తి సుఖుమాపత్తిపకాసకత్తా అప్పకానం, గణనతో వా పచురత్తా బహుకానం. యేసం సిక్ఖాపదానన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘యేస’’న్తి పదం ‘‘సఙ్గహో’’తి పదే సామ్యత్థఛట్ఠీ. సఙ్గహీయతే సఙ్గహో. ‘‘నవహి వగ్గేహీ’’తిపదం ‘‘సఙ్గహో, సుప్పతిట్ఠితో’’తి పదద్వయే కరణం. దానీతి కాలవాచకో సత్తమ్యన్తనిపాతో ఇదాని-పరియాయో, ఇమస్మిం కాలేతి అత్థో. తేసన్తి ఖుద్దకానం, అయం వణ్ణనాతి సమ్బన్ధో. భవతీతి ఏత్థ తి-సద్దో ఏకంసత్థే అనాగతకాలికో హోతి ‘‘నిరయం నూన గచ్ఛామి, ఏత్థ మే నత్థి సంసయో’’తిఆదీసు (జా. ౨.౨౨.౩౩౧) వియ. కిఞ్చాపేత్థ హి యథా ఏకంసవాచకో నూనసద్దో అత్థి, న ఏవం ‘‘భవతీ’’తి పదే, అత్థతో పన అయం వణ్ణనా నూన భవిస్సతీతి అత్థో గహేతబ్బో. అథ వా అవస్సమ్భావియత్థే అనాగతకాలవాచకో హోతి ‘‘ధువం బుద్ధో భవామహ’’న్తిఆదీసు (బు. వం. ౨.౧౦౯-౧౧౪) వియ. కామఞ్హేత్థ యథా అవస్సమ్భావియత్థవాచకో ధువసద్దో అత్థి, న ఏవం ‘‘భవతీ’’తి పదే, అత్థతో పన ధువం భవిస్సతి అయం వణ్ణనాతి అత్థో గహేతబ్బోతి దట్ఠబ్బం.

౧. ‘‘తత్థా’’తి పదం ‘‘ముసావాదవగ్గస్సా’’తి పదే నిద్ధారణసముదాయో, తేసు నవసు వగ్గేసూతి అత్థో. పఠమసిక్ఖాపదేతి వా, తేసు ఖుద్దకేసు సిక్ఖాపదేసూతి అత్థో. సక్యానం పుత్తోతి భగినీహి సంవాసకరణతో లోకమరియాదం ఛిన్దితుం, జాతిసమ్భేదతో వా రక్ఖితుం సక్కుణన్తీతి సక్యా. సాకవనసణ్డే నగరం మాపేన్తీతి వా సక్యా, పుబ్బరాజానో. తేసం వంసే భూతత్తా ఏతరహిపి రాజానో సక్యా నామ, తేసం పుత్తోతి అత్థో. ‘‘బుద్ధకాలే’’తి పదం ‘‘పబ్బజింసూ’’తి పదే ఆధారో. సక్యకులతో నిక్ఖమిత్వాతి సమ్బన్ధో. ‘‘వాదక్ఖిత్తో’’త్యాదినా వాదేన ఖిత్తో, వాదమ్హి వాతి అత్థం దస్సేతి. యత్ర యత్రాతి యస్సం యస్సం దిట్ఠియం పవత్తతీతి సమ్బన్ధో. అవజానిత్వాతి పటిస్సవేన వియోగం కత్వా. అవసద్దో హి వియోగత్థవాచకో. ‘‘అపజానిత్వా’’తిపి పాఠో, పటిఞ్ఞాతం అపనీతం కత్వాతి అత్థో. దోసన్తి అయుత్తిదోసం, సల్లక్ఖేన్తో హుత్వాతి సమ్బన్ధో. కథేన్తో కథేన్తోతి అన్తసద్దో మానసద్దకారియో. కథియమానో కథియమానోతి హి అత్థో. పటిజానిత్వాతి పటిఞ్ఞాతం కత్వా. ఆనిసంసన్తి నిద్దోసం గుణం. పటిపుబ్బో చరసద్దో పటిచ్ఛాదనత్థోతి ఆహ ‘‘పటిచరతి పటిచ్ఛాదేతీ’’తి. ‘‘కిం పన రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి వుత్తే ‘‘అనిచ్చ’’న్తి వదతి. కస్మాతి వుత్తే ‘‘జానితబ్బతో’’తి వదతి. యది ఏవం నిబ్బానమ్పి జానితబ్బత్తా అనిచ్చం నామ సియాతి వుత్తే అత్తనో హేతుమ్హి దోసం దిస్వా అహం ‘‘జానితబ్బతో’’తి హేతుం న వదామి, ‘‘జాతిధమ్మతో’’తి పన వదామి. తయా పన దుస్సుతత్తా ఏవం వుత్తన్తి వత్వా అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతి. ‘‘కురున్దియ’’న్తి పదం ‘‘వుత్త’’న్తి పదే ఆధారో. ఏతస్సాతి ‘‘రూపం అనిచ్చం జానితబ్బతో’’తి వచనస్స. తత్రాతి కురున్దియం. తస్సాతి పటిజాననావజాననస్స. ‘‘పటిచ్ఛాదనత్థ’’న్తి పదం ‘‘భాసతీ’’తిపదే సమ్పదానం. ‘‘మహాఅట్ఠకథాయ’’న్తిపదం ‘‘వుత్త’’న్తి పదే ఆధారో. ‘‘దివాట్ఠానాదీసూ’’తి పదం ఉపనేతబ్బం. ఇదం ‘‘అసుకస్మిం నామపదేసే’’తి పదే నిద్ధారణసముదాయో.

౩. సమ్మా వదతి అనేనాతి సంవాదనం, ఉజుజాతికచిత్తం, న సంవాదనం విసంవాదనం, వఞ్చనాధిప్పాయవసప్పవత్తం చిత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘విసంవాదనచిత్త’’న్తి. ‘‘వాచా’’త్యాదినా వచతి ఏతాయాతి వాచాతి అత్థం దస్సేతి. హీతి దళ్హీకరణజోతకం, తదమినా సచ్చన్తి అత్థో. ‘‘వాచాయేవా’’తి పదం ‘‘బ్యప్పథో’’తి పదే తుల్యత్థం, ‘‘వుచ్చతీ’’తి పదే కమ్మం. పథసద్దపరత్తా వాచాసద్దస్స బ్యాదేసో కతో. సుద్ధచేతనా కథితాతి సమ్బన్ధో. తంసముట్ఠితసద్దసహితాతి తాయ చేతనాయ సముట్ఠితేన సద్దేన సహ పవత్తా చేతనా కథితాతి యోజనా.

‘‘ఏవ’’న్తి పదం ‘‘దస్సేత్వా’’తి పదే నిదస్సనం, కరణం వా. ‘‘దస్సేత్వా’’తి పదం ‘‘దస్సేన్తో ఆహా’’తి పదద్వయే పుబ్బకాలకిరియా. అన్తేతి ‘‘వాచా’’తిఆదీనం పఞ్చన్నం పదానం అవసానే. ‘‘ఆహా’’తి ఏత్థ వత్తమాన-తివచనస్స అకారో పచ్చుప్పన్నకాలవాచకేన ‘‘ఇదానీ’’తి పదేన యోజితత్తా. ‘‘తత్థా’’తి పదం ‘‘అత్థో వేదితబ్బో’’తి పదే ఆధారో. ఏత్థాతి ‘‘అదిట్ఠం దిట్ఠం మే’’తిఆదీసు. ‘‘పాళియ’’న్తి పదం ‘‘దేసనా కతా’’తి పదే ఆధారో. నిస్సితవిఞ్ఞాణవసేన అవత్వా నిస్సయపసాదవసేన ‘‘చక్ఖునా దిట్ఠ’’న్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఓళారికేనేవా’’తి.

౪. తస్సాతి ‘‘తీహాకారేహీ’’తిఆదివచనస్స. ‘‘అత్థో’’తి పదం ‘‘వేదితబ్బో’’తి పదే కమ్మం. హీతి విసేసజోతకం, విసేసం కథయిస్సామీతి అత్థో. తత్థాతి చతుత్థపారాజికే. ఇధాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే.

౯. ఆదీనమ్పీతి పిసద్దో సమ్పిణ్డనత్థో.

౧౧. మన్దసద్దో జళత్థవాచకోతి ఆహ ‘‘మన్దత్తా జళత్తా’’తి. యో పన అఞ్ఞం భణతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘సామణేరేనా’’తి పదం ‘‘వుత్తో’’తి పదే కత్తా. అపిసద్దో పుచ్ఛావాచకో, ‘‘పస్సిత్థా’’తి పదేన యోజేతబ్బో, అపి పస్సిత్థాతి అత్థో. ‘‘అదిట్ఠం దిట్ఠం మే’’తిఆదివచనతో అఞ్ఞా పూరణకథాపి తావ అత్థీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అఞ్ఞా పూరణకథా నామ హోతీ’’తి. అప్పతాయ ఊనస్స అత్థస్స పూరణవసేన పవత్తా కథా పూరణకథా. ఏసా పూరణకథా నామ కాతి ఆహ ‘‘ఏకో’’తిఆది. ఏసా హి గామే అప్పకమ్పి తేలం వా పూవఖణ్డం వా పస్సిత్వా వా లభిత్వా వా బహుకం కత్వా పూరణవసేన కథితత్తా పూరణకథా నామ. బహుకాని తేలాని వా పూవే వా పస్సన్తోపి లభన్తోపి అప్పకం కత్వా ఊనవసేన కథితత్తా ఊనకథాపి అత్థీతి సక్కా వత్తుం. అట్ఠకథాసు పన అవుత్తత్తా వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. బహుకాయ పూరణస్స అత్థస్స ఊనవసేన పవత్తా కథా ఊనకథాతి విగ్గహో కాతబ్బోతి. పఠమం.

౨. ఓమసవాద సిక్ఖాపదం

౧౨. దుతియే మసధాతు విజ్ఝనత్థే పవత్తతి ‘‘ఓమట్ఠం ఉమ్మట్ఠ’’న్తిఆదీసు (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౧) వియాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఓమసన్తీతి ఓవిజ్ఝన్తీ’’తి.

౧౩. ‘‘ఇదం వత్థు’’న్తి పదం ‘‘ఆహరీ’’తి పదే కమ్మం. నన్దితబ్బోతి నన్దో వణ్ణబలాది, సో ఏతస్సత్థీతి నన్దీ. విసాలాని మహన్తాని విసాణాని ఏతస్సత్థీతి విసాలో, నన్దీ చ సో విసాలో చేతి నన్దివిసాలోతి వచనత్థం దస్సేతి ‘‘నన్దివిసాలో నామా’’తిఆదినా. సోతి నన్దివిసాలో, ‘‘ఆహా’’తి పదే కత్తా. తత్థేవాతి యుఞ్జితట్ఠానేయేవ. అహేతుకపటిసన్ధికాలేపీతి పి-సద్దో అనుగ్గహత్థవాచకో, పగేవ ద్విహేతుక తిహేతుక పటిసన్ధికాలేతి అత్థో. ‘‘తేన చా’’తి చకారస్స అవుత్తసమ్పిణ్డనత్థత్తా ‘‘అత్తనో కమ్మేన చా’’తి అత్థం సమ్పిణ్డేతీతి ఆహ ‘‘అత్తనో కమ్మేన చా’’తి. అత్తనోతి నన్దివిసాలస్స.

౧౫. ఏత్థాతి ఏతిస్సం పదభాజనియం, ‘‘ఆహా’’తి పదే ఆధారో. ‘‘యస్మా’’తి పదం విభజితుకామో’’తి పదే హేతు. అట్ఠుప్పత్తియంయేవ ‘‘హీనేనాపీ’’తి వత్వా పదభాజనియం అవుత్తత్తా ఇదం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. వేణుకారజాతీతి విలీవకారజాతి. నేసాదజాతీతి ఏత్థ కేవట్టజాతిపి సఙ్గహితా.

పు వుచ్చతి కరీసం, తం కుసతి అపనేతీతి పుక్కుసో. పుప్ఫం వుచ్చతి కరీసం, కుసుమం వా, తం ఛడ్డేతీతి పుప్ఫఛడ్డకో.

కుటతి ఛిన్దతీతి కోట్ఠో, సోయేవ కోట్ఠకో. యకారభకారే ఏకతో యోజేత్వా ‘‘యభా’’తి యో అక్కోసో అత్థి, ఏసో హీనో నామ అక్కోసోతి యోజనా.

౧౬. సబ్బపదేసూతి నామాదీసు సబ్బపదేసు. ఏత్థాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే. అలికన్తి అసచ్చం, మిచ్ఛావాచన్తి సమ్బన్ధో. యోపి వదతీతి యోజనా.

౨౬. పరిహరిత్వాతి పరిముఖం కథనం అపనేత్వా. దవం పరిహాసం కామేతీతి దవకామో, తస్స భావో దవకమ్యం, తంయేవ దవకమ్యతా. అనుపసమ్పన్నన్తి ఏత్థ అకారస్స సదిసత్థమగ్గహేత్వా అఞ్ఞత్థోవ గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘ఠపేత్వా భిక్ఖు’’న్తిఆది. యది హి సదిసత్థో భవేయ్య, సామణేరోవ అనుపసమ్పన్నో నామ సియా సణ్ఠానేన చ పురిసభావేన చ సదిసత్తా, తస్మా అఞ్ఞత్థోవ గహేతబ్బోతి దట్ఠబ్బం. సబ్బసత్తాతి ఏత్థ సబ్బసద్దో అనవసేసత్థో మనుస్సే ఉపాదాయ వచనత్థజాననాజాననపకతికానం సబ్బసత్తానమ్పి గహితత్తా.

౩౫. అత్థపురేక్ఖారో నామాతి వేదితబ్బోతి సమ్బన్ధో. సిక్ఖాపదమపేక్ఖియ నపుంసకలిఙ్గవసేన ‘‘కిరియ’’న్తిఆది వుత్తం. ఆపత్తిమపేక్ఖియ ఇత్థిలిఙ్గవసేన ‘‘కిరియా’’తిఆది వుత్తం. వజ్జకమ్మసద్దా సిక్ఖాపదమపేక్ఖన్తాపి ఆపత్తి, మపేక్ఖన్తాపి నియతనపుంసకలిఙ్గత్తా నపుంసకాయేవ, తస్మా తే ద్వే ఆపత్తిట్ఠానే న వుత్తాతి దట్ఠబ్బన్తి. దుతియం.

౩. పేసుఞ్ఞసిక్ఖాపదం

౩౬. తతియే ‘‘జాతభణ్డనాన’’న్తి వత్తబ్బే అగ్యాహితోతిఆదీసు వియ విసేసనపరనిపాతవసేన ‘‘భణ్డనజాతాన’’న్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సఞ్జాతభణ్డనాన’’న్తి. ‘‘పుబ్బభాగో’’తి వత్వా తస్స సరూపం దస్సేతి ‘‘ఇమినా చ ఇమినా చా’’తిఆదినా. విరుద్ధం వదతి ఏతేనాతి వివాదో, విగ్గాహికకథా, తం ఆపన్నాతి వివాదాపన్నా, తేసం. పిసతి సఞ్చుణ్ణేతీతి పిసుణో, పుగ్గలో, తస్స ఇదన్తి పేసుఞ్ఞం, వచనన్తి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పేసుఞ్ఞన్తి పిసుణవాచ’’న్తి.

౩౭. భిక్ఖుపేసుఞ్ఞేతి భిక్ఖూనం సన్తికం ఉపసంహటే పేసుఞ్ఞవచనేతి ఛట్ఠీసమాసో.

౩౮. ‘‘దిస్వా’’తి పదం ‘‘భణన్తస్సా’’తి పదే పుబ్బకాలకిరియా, దస్సనం హుత్వాతి అత్థో. తతియం.

౪. పదసోధమ్మసిక్ఖాపదం

౪౪. చతుత్థే పటిముఖం ఆదరేన సుణన్తీతి పతిస్సా, న పతిస్సా అప్పతిస్సాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అప్పతిస్సవా’’తి.

౪౫. ‘‘పదసో’’తి ఏత్థ సో-పచ్చయో విచ్ఛత్థవాచకోతి ఆహ ‘‘పదం పద’’న్తి. తత్థాతి తేసు చతుబ్బిధేసు. పదం నామ ఇధ అత్థజోతకం వా విభత్యన్తం వా న హోతి, అథ ఖో లోకియేహి లక్ఖితో గాథాయ చతుత్థంసో పాదోవ అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘పదన్తి ఏకో గాథాపాదో’’తి. అను పచ్ఛా వుత్తపదత్తా దుతియపాదో అనుపదం నామ. అను సదిసం బ్యఞ్జనం అనుబ్యఞ్జనన్తి అత్థం దస్సేతి ‘‘అనుబ్యఞ్జన’’న్తిఆదినా. బ్యఞ్జనసద్దో పద-పరియాయో. యంకిఞ్చి పదం అనుబ్యఞ్జనం నామ న హోతి, పురిమపదేన పన సదిసం పచ్ఛిమపదమేవ అనుబ్యఞ్జనం నామ.

వాచేన్తో హుత్వా నిట్ఠాపేతీతి యోజనా. ‘‘ఏకమేకం పద’’న్తి పదం ‘‘నిట్ఠాపేతీ’’తి పదే కారితకమ్మం. ‘‘థేరేనా’’తి పదం ‘‘వుత్తే’’తి పదే కత్తా, ‘‘ఏకతో’’తి పదే సహత్థో. సామణేరో అపాపుణిత్వా భణతీతి సమ్బన్ధో. మత్తమేవాతి ఏత్థ ఏవసద్దో మత్తసద్దస్స అవధారణత్థం దస్సేతి, తేన పకారం పటిక్ఖిపతి. ‘‘అనిచ్చ’’న్తి చ ‘‘అనిచ్చా’’తి చ ద్విన్నం పదానం సతిపి లిఙ్గవిసేసత్తే అనుబ్యఞ్జనత్తా ఆపత్తిమోక్ఖో నత్థీతి ఆహ ‘‘అనుబ్యఞ్జనగణనాయ పాచిత్తియా’’తి.

బ్రహ్మజాలాదీనీతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన సామఞ్ఞఫలసుత్తాదీని దీఘసుత్తాని (దీ. ని. ౧.౧౫౦ ఆదయో) సఙ్గహితాని. చసద్దేన ఓఘతరణసుత్తాదీని సంయుత్తసుత్తాని (సం. ని. ౧.౧) చ చిత్తపరియాదానసుత్తాదీని అఙ్గుత్తరసుత్తాని (అ. ని. ౧.౨ ఆదయో) చ సఙ్గహితాని. సోతి దేవతాభాసితో వేదితబ్బోతి యోజనా.

కిఞ్చాపి వదతీతి సమ్బన్ధో. ఏత్థ చ కిఞ్చాపిసద్దో గరహత్థవాచకో, పనసద్దో అనుగ్గహత్థవాచకో. మేణ్డకమిలిన్దపఞ్హేసూతి మేణ్డకపఞ్హే చ మిలిన్దపఞ్హే చ. యన్తి సుత్తం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఆరమ్మణకథా బుద్ధికకథా దణ్డకకథా ఞాణవత్థుకథాతి యోజేతబ్బం పేయ్యాలవసేన వుత్తత్తా. ఇమాయో పకరణాని నామాతి వదన్తి. మహాపచ్చరియాదీసు వత్వా పరిగ్గహితోతి యోజనా. యన్తి సుత్తం.

౪౮. తత్రాతి ‘‘ఏకతో ఉద్దిసాపేన్తో’’తి వచనే. ఉద్దిసాపేన్తీతి ఆచరియం దేసాపేన్తి బహుకత్తారమపేక్ఖియ బహువచనవసేన వుత్తం. తేహీతి ఉపసమ్పన్నానుపసమ్పన్నేహి. ద్వేపీతి ఉపసమ్పన్నో చ అనుపసమ్పన్నో చ.

ఉపచారన్తి ద్వాదసహత్థూపచారం. యేసన్తి భిక్ఖూనం. పలాయనకగన్థన్తి పరివజ్జేత్వా గచ్ఛన్తం పకరణం. సామణేరో గణ్హాతీతి యోజనా.

ఓపాతేతీతి అవపాతేతి, గళితాపేతీతి అత్థో. సుత్తేపీతి వేయ్యాకరణసుత్తేపి. తన్తి యేభుయ్యేన పగుణగన్థం. పరిసఙ్కమానన్తి సారజ్జమానం. యం పన వచనం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. కిరియసముట్ఠానత్తాతి ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స కిరియసముట్ఠానత్తాతి. చతుత్థం.

౫. సహసేయ్యసిక్ఖాపదం

౪౯. పఞ్చమే ముట్ఠా సతి ఏతేసన్తి ముట్ఠస్సతీ. నత్థి సమ్పజానం ఏతేసన్తి అసమ్పజానా. భవఙ్గోతిణ్ణకాలేతి నిద్దోక్కమనకాలే.

౫౦. ‘‘పకతియా’’తి పదం ‘‘దేన్తీ’’తి పదే విసేసనం. తే భిక్ఖూ దేన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘గారవేనా’’తి పదఞ్చ ‘‘సిక్ఖాకామతాయా’’తి పదఞ్చ ‘‘దేన్తీ’’తి పదే హేతు. సీసస్స ఉపధానం ఉస్సీసం, తస్స కరీయతే ఉస్సీసకరణం, తంయేవ అత్థో పయోజనం ఉస్సీసకరణత్థో, తదత్థాయ. తత్రాతి పురిమవచనాపేక్ఖం, ‘‘సిక్ఖాకామతాయా’’తి వచనేతి అత్థో. నిదస్సనన్తి సేసో. అథ వా సిక్ఖాకామతాయాతి పచ్చత్తే భుమ్మవచనం. ‘‘ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మి’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౯౫ ఆదయో) వియ. ఇదమ్పి సిక్ఖాకామతాయ అయం సిక్ఖాకామతా సిక్ఖాకామభావో హోతీతి యోజనా. ఏస నయో ‘‘తత్రిదం సమన్తపాసాదికాయ సమన్తపాసాదికత్తస్మి’’న్తిఆదీసుపి. భిక్ఖూ ఖిపన్తీతి యోజనా. తన్తి ఆయస్మన్తం రాహులం. అథాతి ఖిపనతో పచ్ఛా. ఇదన్తి వత్థు. సమ్ముఞ్చనికచవరఛడ్డనకాని సన్ధాయ వుత్తం. తేనాయస్మతా రాహులేన పాతితం ను ఖోతి యోజనా. సో పనాయస్మా గచ్ఛతీతి సమ్బన్ధో. అపరిభోగా అఞ్ఞేసన్తి అఞ్ఞేహి న పరిభుఞ్జితబ్బా.

౫౧. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. సయనం సేయ్యా, కాయపసారణకిరియా, సయన్తి ఏత్థాతి సేయ్యా, మఞ్చపీఠాది. తదుభయమ్పి ఏకసేసేన వా సామఞ్ఞనిద్దేసేన వా ఏకతో కత్వా ‘‘సహసేయ్య’’న్తి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సేయ్యా’’తిఆది. తత్థాతి ద్వీసు సేయ్యాసు. తస్మాతి యస్మా ద్వే సేయ్యా దస్సితా, తస్మా. ‘‘సబ్బచ్ఛన్నా’’తిఆదినా లక్ఖణం వుత్తన్తి యోజనా. పాకటవోహారన్తి లోకే విదితం వచనం. దుస్సకుటియన్తి దుస్సేన ఛాదితకుటియం. అట్ఠకథాసు యథావుత్తే పఞ్చవిధచ్ఛదనేయేవ గయ్హమానే కో దోసోతి ఆహ ‘‘పఞ్చవిధచ్ఛదనేయేవా’’తిఆది. యం పన సేనాసనం పరిక్ఖిత్తన్తి సమ్బన్ధో. పాకారేన వాతి ఇట్ఠకసిలాదారునా వా. అఞ్ఞేన వాతి కిలఞ్జాదినా వా. వత్థేనపీతి పిసద్దో పగేవ ఇట్ఠకాదినాతి దస్సేతి. యస్సాతి సేనాసనసఙ్ఖాతాయ సేయ్యాయ. ఉపరీతి వా సమన్తతోతి వా యోజనా. ఏకేన ద్వారేన పవిసిత్వా సబ్బపాసాదస్స వళఞ్జితబ్బతం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఏకూపచారో’’తి. సతగబ్భం వా చతుస్సాలం ఏకూపచారం హోతీతి సమ్బన్ధో. తన్తి సేనాసనసఙ్ఖాతం సేయ్యం.

తత్థాతి సేనాసనసఙ్ఖాతాయం సేయ్యాయం. సమ్బహులా సామణేరా సచే హోన్తి, ఏకో భిక్ఖు సచే హోతీతి యోజనా. ‘‘సామణేరా’’తి ఇదం పచ్చాసన్నవసేన వుత్తం, ఉపలక్ఖణవసేన వా అఞ్ఞేహిపి సహసేయ్యానం ఆపత్తిసమ్భవతో. తేతి సామణేరా. సబ్బేసన్తి భిక్ఖూనం. తస్సాతి సామణేరస్స. ఏసేవ నయోతి ఏసో ఏవ నయో, న అఞ్ఞో నయోతి అత్థో. అథ వా ఏసేవ నయోతి ఏసో ఇవ నయో, ఏసో ఏతాదిసో నయో ఇవ అయం నయో దట్ఠబ్బోతి అత్థో.

అపి చాతి ఏకంసేన. ఏత్థాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే. చతుక్కన్తి ఏకావాసఏకానుపసమ్పన్నం, ఏకావాసనానుపసమ్పన్నం, నానావాసఏకానుపసమ్పన్నం, నానావాసనానుపసమ్పన్నన్తి చతుసమూహం, చతుపరిమాణం వా. యోతి భిక్ఖు. హిసద్దో విత్థారజోతకో, తం వచనం విత్థారయిస్సామీతి అత్థో, విత్థారో మయా వుచ్చతేతి వా. దేవసికన్తి దివసే దివసే. ణికపచ్చయో హి విచ్ఛత్థవాచకో. యోపి సహసేయ్యం కప్పేతి, తస్సాపి ఆపత్తీతి యోజేతబ్బో. తత్రాతి ‘‘తిరచ్ఛానగతేనాపీ’’తి వచనే.

‘‘అపదానం అహిమచ్ఛా, ద్విపదానఞ్చ కుక్కుటీ;

చతుప్పదానం మజ్జారీ, వత్థు పారాజికస్సిమా’’తి. (పారా. అట్ఠ. ౧.౫౫);

ఇమం గాథం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘వుత్తనయేనేవా’’తి. తస్మాతి యస్మా వేదితబ్బో, తస్మా. గోధాతి కుణ్డో. బిళాలోతి ఆఖుభుజో. మఙ్గుసోతి నకులో.

అసమ్బద్ధభిత్తికస్స కతపాసాదస్సాతి యోజనా. తులాతి ఏత్థ తులా నామ థమ్భాన, ముపరి దక్ఖిణుత్తరవిత్థారవసేన ఠపితో దారువిసేసో థలతి థమ్భేసు పతిట్ఠాతీతి కత్వా. తా పన హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదతో తిస్సో, ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన పన పఞ్చసత్తనవాదయో. నానూపచారే పాసాదేతి సమ్బన్ధో.

వాళసఙ్ఘాటాదీసూతి వాళరూపం దస్సేత్వా కతేసు సఙ్ఘాటాదీసు. ఆదిసద్దేన తులం సఙ్గణ్హాతి. ఏత్థ చ సఙ్ఘాటో నామ తులాన, ముపరి పుబ్బపచ్ఛిమాయామవసేన ఠపితో కట్ఠవిసేసో సమ్మా ఘటేన్తి ఏత్థ గోపానస్యాదయోతి కత్వా. తే పన తయో హోన్తి. నిబ్బకోసబ్భన్తరేతి ఛదనకోటిఅబ్భన్తరే. పరిమణ్డలం వా చతురస్సం వా సేనాసనం హోతీతి సమ్బన్ధో. తత్రాతి తస్మిం సేనాసనే. అపరిచ్ఛిన్నో గబ్భస్స ఉపచారో ఏతేసన్తి అపరిచ్ఛిన్నగబ్భూపచారా సబ్బగబ్భా, తే పవిసన్తీతి అత్థో. నిపన్నానం భిక్ఖూనన్తి యోజనా. తత్రాతి తస్మిం పముఖే. పముఖస్స సబ్బచ్ఛన్నత్తా, సబ్బపరిచ్ఛన్నత్తా చ ఆపత్తిం కరోతీతి యోజనా. నను పముఖే ఛన్నమేవ అత్థి, నో పరిచ్ఛన్నన్తి ఆహ ‘‘గబ్భపరిక్ఖేపో’’తిఆది. హీతి సచ్చం.

యం పన అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. జగతీతి పథవియా చ మన్దిరాలిన్దవత్థుస్స చ నామమేతం. ఇధ పన మన్దిరాలిన్దవత్థుసఙ్ఖాతా భూభేదా గహితా. తత్థాతి అన్ధకట్ఠకథాయం. కస్మా పాళియా న సమేతీతి ఆహ ‘‘దసహత్థుబ్బేధాపీ’’తిఆది. హీతి యస్మా. తత్థాతి అన్ధకట్ఠకథాయం. యేపి మహాపాసాదా హోన్తీతి యోజనా. తేసుపీతి మహాపాసాదేసుపి.

సుధాఛదనమణ్డపస్సాతి ఏత్థ ‘‘సుధా’’తి ఇదం ఉపలక్ఖణవసేన వుత్తం యేన కేనచి ఛదనమణ్డపస్సాపి అధిప్పేతత్తా. మణ్డం వుచ్చతి సూరియరస్మి, తం పాతి రక్ఖతి, తతో వా జనన్తి మణ్డపం. నను ఏకూపచారం హోతి పాకారస్స ఛిద్దత్తాతి ఆహ ‘‘న హీ’’తిఆది. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. వళఞ్జనత్థాయ ఏవాతి ఏవకారో యోజేతబ్బో. తేనాహ ‘‘న వళఞ్జనూపచ్ఛేదనత్థాయా’’తి. అథ వా ‘‘సద్దన్తరత్థాపోహనేన సద్దో అత్థం వదతీ’’తి (ఉదా. అట్ఠ. ౧; దీ. ని. టి. ౧.౧; మ. ని. టీ. ౧.మూలపరియాయసుత్తవణ్ణనా; సం. ని. టీ. ౧.౧.ఓఘతరణసుత్తవణ్ణనా; అ. ని. టీ. ౧.౧.రుపాదివగ్గవణ్ణనా) వుత్తత్తా ‘‘న వళఞ్జనూపచ్ఛేదనత్థాయా’’తి వుత్తం. కవాటన్తి ఏత్థ ద్వారమేవ అధిప్పేతం పరియాయేన వుత్తత్తా, అసతి చ ద్వారే కవాటస్సాభావతో. సంవరణవివరణకాలే కవతి సద్దం కరోతీతి కవాటం.

తత్రాతి ‘‘ఏకూపచారత్తా’’తి వచనే. యస్సాతి పరవాదినో. అనుయోగో సియాతి యోజనా. ఇధాతి ఇమస్మిం సహసేయ్యసిక్ఖాపదే, వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తత్థాతి పిహితద్వారే గబ్భే. సోతి పరవాదీ. సబ్బచ్ఛన్నత్తా ఆపత్తి ఇతి వుత్తేతి యోజనా. ఏసేవ నయో ‘‘సబ్బపరిచ్ఛన్నతా న హోతీ’’తి ఏత్థాపి. పచ్చాగమిస్సతీతి పతి ఆగమిస్సతి, పున ఆగమిస్సతీతి అత్థో.

బ్యఞ్జనమత్తేనేవాతి ‘‘సబ్బచ్ఛన్నా’’తిఆదిఅక్ఖరపదమత్తేనేవ, న అత్థవసేన. ‘‘ఏవఞ్చ సతీ’’తి ఇమినా అబ్యాపితదోసం దస్సేతి. తతోతి అనాపత్తితో, పరిహాయేయ్యాతి సమ్బన్ధో. తస్మాతి యస్మా అనియతేసు వుత్తం, తస్మా. తత్థాతి అనియతేసు. ఇధాపీతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదేపి. యం యన్తి సేనాసనం. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు సేనాసనేసు, సహసేయ్యాపత్తి హోతీతి సమ్బన్ధో.

౫౩. ద్వీసు అట్ఠకథావాదేసు మహాఅట్ఠకథావాదోవ యుత్తోతి సో పచ్ఛా వుత్తో.

ఇమినాపీతి సేనమ్బమణ్డపేనాపి. ఏతన్తి జగతియా అపరిక్ఖిత్తతం. యథాతి యంసద్దత్థో తతియన్తనిపాతో, యేన సేనమ్బమణ్డపేనాతి అత్థోతి. పఞ్చమం.

౬. దుతియసహసేయ్యసిక్ఖాపదం

౫౫. ఛట్ఠే ఆగన్తుకా వసన్తి ఏత్థాతి ఆవసథో, ఆవసథో చ సో అగారఞ్చేతి ఆవసథాగారన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆగన్తుకానం వసనాగార’’న్తి. మనుస్సానం సన్తికా వచనం సుత్వాతి వచనసేసో యోజేతబ్బో. సాటకన్తి ఉత్తరసాటకం, నివత్థవత్థన్తిపి వదన్తి. అచ్చాగమ్మాతి త్వాపచ్చయన్తపదస్స సమ్బన్ధం దస్సేతుమాహ ‘‘పవత్తో’’తి. యథా ఓమసవాదసిక్ఖాపదే అక్కోసేతుకామతాయ ఖత్తియం ‘‘చణ్డాలో’’తి వదతో అలికం భణతోపి ముసావాదసిక్ఖాపదేన అనాపత్తి, ఓమసవాదసిక్ఖాపదేనేవ ఆపత్తి, ఏవమిధాపి మాతుగామేన సహ సయతో పఠమసహసేయ్యసిక్ఖాపదేన అనాపత్తి, ఇమినావ ఆపత్తీతి దట్ఠబ్బన్తి. ఛట్ఠం.

౭. ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదం

౬౦. సత్తమే మహాద్వారేతి బహి ఠితే మహాద్వారే. ఆగమ్మ, పవిసిత్వా వా వసనట్ఠానత్తా ఓవరకో ఆవసథో నామాతి ఆహ ‘‘ఓవరకద్వారే’’తి. సునిగ్గతేనాతి సుట్ఠు బహి నిక్ఖమిత్వా గతేన సద్దేన. ‘‘అఞ్ఞాతు’’న్తి పదస్స ‘‘న ఞాతు’’న్తి అత్థం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘ఆజానితు’’న్తి. ఇమినా నకారవికారో అఇతి నిపాతో న హోతి, ఆఇతి ఉపసగ్గోతి పన దస్సేతి. ‘‘విఞ్ఞునా పురిసేనా’’తి ఏత్తకమేవ అవత్వా ‘‘పురిసవిగ్గహేనా’’తి వదన్తో మనుస్సపురిసవిగ్గహం గహేత్వా ఠితేన యక్ఖేన పేతేన తిరచ్ఛానగతేన సద్ధిం ఠితాయ మాతుగామస్స దేసేతుం న వట్టతీతి దస్సేతి. న యక్ఖేనాతి యక్ఖేన సద్ధిం ఠితాయ మాతుగామస్స దేసేతుం న వట్టతీతి యోజనా. ఏస నయో ‘‘న పేతేన, న తిరచ్ఛానగతేనా’’తి ఏత్థాపి.

౬౬. ఛప్పఞ్చవాచాహీతి ఏత్థ ‘‘పఞ్చా’’తి వాచాసిలిట్ఠవసేన వుత్తం కస్సచి పయోజనస్సాభావా. తత్థాతి ‘‘ఛప్పఞ్చవాచాహీ’’తి పదే. ఏకో గాథాపాదో ఏకా వాచాతి వదన్తో చుణ్ణియే విభత్యన్తం ఏకం పదం ఏకా వాచా నామాతి దస్సేతి, అత్థజోతకపదం వా వాక్యపదం వా న గహేతబ్బం. ‘‘ఏకం పదం పాళితో, పఞ్చ అట్ఠకథాతో’’తి ఇమినా ‘‘ద్వే పదాని పాళితో, చత్తారి అట్ఠకథాతో’’తిఆదినయోపి గహేతబ్బో. ఛపదానతిక్కమోయేవ హి పమాణం. తస్మిన్తి ఏత్థ సతి విభత్తివిపల్లాసే లిఙ్గస్సాపి విపల్లాసో హోతి ‘‘తస్మి’’న్తి పుల్లిఙ్గేన వుత్తత్తా. సతి చ విభత్తివిపల్లాసే ‘‘తస్సా’’తి ఇత్థిలిఙ్గభావేన పవత్తా. ‘‘మాతుగామస్సా’’తి నియతపుల్లిఙ్గాపేక్ఖనస్స అసమ్భవతో అత్థవసేన ‘‘ఏకిస్సా’’తి ఇత్థిలిఙ్గభావేన వుత్తం. ఇమినా భేదలిఙ్గనిస్సితో విసేసనవిసేస్యోపి అత్థీతి దస్సేతి. తుమ్హాకన్తి నిద్ధారణసముదాయో. ‘‘సుణాథా’’తి అవత్వా ఆభోగోపి వట్టతీతి ఆహ ‘‘పఠమ’’న్తిఆది. పఠమన్తి చ పఠమమేవ. తేన వుత్తం ‘‘న పచ్ఛా’’తి. పుట్ఠో హుత్వా భిక్ఖు కథేతీతి యోజనాతి. సత్తమం.

౮. భూతారోచనసిక్ఖాపదం

౬౭. అట్ఠమే తత్థాతి చతుత్థపారాజికసిక్ఖాపదే. ఇధాతి భూతారోచనసిక్ఖాపదే. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. పయుత్తవాచాతి పచ్చయేహి యుత్తా వాచా. తథాతి తతో గుణారోచనకారణా, అరియా సాదియింసూతి యోజనా.

యతసద్దానం నిచ్చసమ్బన్ధత్తా వుత్తం ‘‘యే’’తిఆది. సబ్బేపీతి పుథుజ్జనారియాపి. భూతన్తి విజ్జమానం. కస్మా సబ్బేపి పటిజానింసు, నను అరియేహి అత్తనో గుణానం అనారోచితత్తా న పటిజానితబ్బన్తి ఆహ ‘‘అరియానమ్పీ’’తిఆది. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. అరియానమ్పి అబ్భన్తరే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో యస్మా భూతో హోతి, తస్మా సబ్బేపి ‘‘భూతం భగవా’’తి పటిజానింసూతి యోజనా. యస్మా భాసితో వియ హోతి, తస్మాతి యోజనా. అరియా పటిజానింసూతి సమ్బన్ధో. అనాదీనవదస్సినోతి దోసస్స అదస్సనధమ్మా. తేహీతి అరియేహి, భాసితోతి సమ్బన్ధో. యం పిణ్డపాతం ఉప్పాదేసున్తి యోజనా. అఞ్ఞేతి పుథుజ్జనా. సబ్బసఙ్గాహికేనేవాతి సబ్బేసం పుథుజ్జనారియానం సఙ్గహణే పవత్తేనేవ. సిక్ఖాపదవిభఙ్గేపీతి సిక్ఖాపదస్స పదభాజనియేపి. తత్థాతి చతుత్థపారాజికే. ఇధాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే.

౭౭. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మమేవ సన్ధాయ వుత్తం, న సుతాదిగుణన్తి అత్థో. అన్తరా వాతి పరినిబ్బానకాలతో అఞ్ఞస్మిం కాలే వా. అతికడ్ఢియమానేనాతి అతినిప్పీళియమానేన. ఉమ్మత్తకస్సాతి ఇదం పనాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆద్యత్థో. తేన ‘‘ఖిత్తచిత్తస్సా’’తిఆదిం సఙ్గణ్హాతి. దిట్ఠిసమ్పన్నానన్తి మగ్గపఞ్ఞాయ, ఫలపఞ్ఞాయ చ సమ్పన్నానం. అనాపత్తీతి పాచిత్తియాపత్తియా అనాపత్తి న వత్తబ్బా, ఆపత్తియేవ హోతి, తస్మా ‘‘ఉమ్మత్తకస్స అనాపత్తీ’’తి న వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయోతి. అట్ఠమం.

౯. దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదం

౭౮. నవమే తత్రాతి తస్సం ‘‘దుట్ఠుల్లా నామా’’తిఆదిపాళియం, తాసు వా పాళిఅట్ఠకథాసు. విచారణాతి వీమంసనా. ఉపసమ్పన్నసద్దేతి ఉపసమ్పన్నసద్దత్థభావే. ఏత్థ హి సద్దే వుచ్చమానే అవినాభావతో సద్దేన అత్థోపి వుత్తో, వినాపి భావపచ్చయేన భావత్థస్స ఞాతబ్బత్తా భావోపి గహేతబ్బో, తస్మా వుత్తం ‘‘ఉపసమ్పన్నసద్దత్థభావే’’తి. ఏసేవ నయో ‘‘దుట్ఠుల్లసద్దే’’తి ఏత్థాపి. ఏతం పరిమాణం యస్సాతి ఏతం, ‘‘తేరస సఙ్ఘాదిసేసా’’తి వచనం. ఏతం ఏవ వత్తబ్బం, న ‘‘చత్తారి చ పారాజికానీ’’తి ఇదన్తి అత్థో. తత్థాతి పాళియం. కస్సచి విమతి భవేయ్య, కిం భవేయ్యాతి యోజనా. ఆపత్తిం ఆరోచేన్తేన అక్కోసన్తస్స సమానత్తా వుత్తం ‘‘ఏవం సతీ’’తిఆది. పాచిత్తియమేవ చాతి చసద్దో బ్యతిరేకత్థో, న దుక్కటం ఆపజ్జతీతి అత్థో. హీతి సచ్చం. ఏతన్తి పాచిత్తియాపజ్జనతం, ‘‘అసుద్ధో హోతి…పే… ఓమసవాదస్సా’’తి వచనం వా, వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి పాళియం. అట్ఠకథాచరియావేతి ఏత్థ ఏవకారో అట్ఠానయోగో, పమాణన్తి ఏత్థ యోజేతబ్బో, కారణమేవాతి అత్థో. తేన వుత్తం ‘‘న అఞ్ఞా విచారణా’’తి. అథ వా అఞ్ఞాతి సామ్యత్థే పచ్చత్తవచనమేతం, న అఞ్ఞేసం విచారణా పమాణన్తి అత్థో. ఏవఞ్హి సతి ఏవకారో ఠానయోగోవ. పుబ్బేపి చాతి గన్థారమ్భకాలేపి చ.

ఏతన్తి అట్ఠకథాచరియానం పమాణతం. సంవరత్థాయ ఏవ, అనాపజ్జనత్థాయ ఏవ చ అనుఞ్ఞాతన్తి యోజనా. తేనాహ ‘‘న తస్స’’త్యాది. తస్మాతి యస్మా భిక్ఖుభావో నామ న అత్థి, తస్మా సువుత్తమేవాతి సమ్బన్ధో.

౮౦. సాతి భిక్ఖుసమ్ముతి, సఙ్ఘేన కాతబ్బాతి యోజనా. కత్థచీతి కిస్మిఞ్చి ఠానే. ఇధాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే. ‘‘వుత్తత్తా’’తి పదం ‘‘కాతబ్బా’’తి పదే హేతు. ఏసాతి ఏసో భిక్ఖు. హితేసితాయాతి హితస్స ఏసితాయ, అత్థస్స ఇచ్ఛతాయాతి అత్థో.

౮౨. సేసానీతి ఆదిమ్హి పఞ్చసిక్ఖాపదతో సేసాని ఉపరి పఞ్చ సిక్ఖాపదాని. అస్సాతి అనుపసమ్పన్నస్స. ఘటేత్వాతి సమ్బన్ధం కత్వాతి. నవమం.

౧౦. పథవీఖణనసిక్ఖాపదం

౮౬. దసమే భగవా దస్సేతీతి యోజనా. ఏత్థాతి పథవియం. తత్థాతి తేసు పాసాణాదీసు. ముట్ఠిప్పమాణతోతి ఖటకపమాణతో. సాతి అదడ్ఢపథవీ. హత్థికుచ్ఛియన్తి ఏవంనామకే ఠానే. ఏకపచ్ఛిపూరం పథవిన్తి సమ్బన్ధో. తేసంయేవాతి అప్పపంసుఅప్పమత్తికాపదానం ఏవ. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఏతన్తి యేభుయ్యేనపాసాణాదిపఞ్చకం. తన్తి కుసీతం. ఆణాపేత్వాతి ఏత్థ ‘‘ఆణ పేసనే’’తి ధాతుపాఠేసు వుత్తత్తా ఆణధాతుయేవ పేసనసఙ్ఖాతం హేత్వత్థం వదతి, న ణాపేపచ్చయో, సో పన ధాత్వత్థేయేవ వత్తతి. న హి తస్స విసుం వుత్తో అభిధేయ్యో అత్థి ధాత్వత్థతో అఞ్ఞస్స అభిధేయ్యస్సాభావా. తావాతి పఠమం పాళిముత్తకవినిచ్ఛయస్స, తతో వా.

పోక్ఖరం పదుమం నేతీతి పోక్ఖరణీ. ‘‘సోధేన్తేహీ’’తి పదం ‘‘ఉస్సిఞ్చితుం అపనేతు’’న్తి పదేసు భావకత్తా. యోతి ‘‘తనుకద్దమో’’తి పదేన యోజేతబ్బో. యో తనుకద్దమోతి హి అత్థో. కుటేహీతి ఘటేహి. ఉస్సిఞ్చితున్తి ఉక్ఖిపిత్వా, ఉద్ధరిత్వా వా సిఞ్చితుం. తత్రాతి సుక్ఖకద్దమే, ‘‘యో’’తి పదే అవయవీఆధారో. యోతి సుక్ఖకద్దమో.

తటన్తి కూలం. ఉదకసామన్తాతి ఉదకస్స సమీపే. ఓమకచతుమాసన్తి చతుమాసతో ఊనకం. ఓవట్ఠన్తి దేవేన ఓవస్సితం హోతి సచేతి యోజనా. పతతీతి తటం పతతి. ఉదకేయేవాతి పకతిఉదకేయేవ. ఉదకస్సాతి వస్సోదకస్స. తత్థాతి పాసాణపిట్ఠియం. పఠమమేవాతి సోణ్డిఖణనతో పఠమం ఏవ. ఉదకే పరియాదిణ్ణేతి ఉదకే సుక్ఖే. పచ్ఛాతి ఉదకపూరతో పచ్ఛా. తత్థాతి సోణ్డియం. ఉదకేయేవాతి మూలఉదకేయేవ. ఉదకన్తి ఆగన్తుకఉదకం. అల్లీయతీతి పిట్ఠిపాసాణే లగ్గతి. తమ్పీతి సుఖుమరజమ్పి. అకతపబ్భారేతి వళఞ్జేన అకతే పబ్భారే. ఉపచికాహి వమీయతి, ఘరగోళికాదయో వా సత్తే వమతీతి వమ్మికో.

గావీనం ఖురో కణ్టకసదిసత్తా గోకణ్టకో నామ, తేన ఛిన్నో కద్దమో ‘‘గోకణ్టకో’’తి వుచ్చతి. అచ్ఛదనం వా వినట్ఠచ్ఛదనం వా పురాణసేనాసనం హోతీతి యోజనా. తతోతి పురాణసేనాసనతో, గణ్హితుం వట్టతీతి సమ్బన్ధో. అవసేసన్తి వినట్ఠచ్ఛదనతో. అవసేసం ఇట్ఠకం గణ్హామి ఇతి సఞ్ఞాయాతి యోజేతబ్బో. తేనాతి ఇట్ఠకాదినా. యా యాతి మత్తికా. అతిన్తాతి అనల్లా, అకిలిన్నాతి అత్థో.

తస్మిన్తి మత్తికాపుఞ్జే. సబ్బోతి సకలో మత్తికాపుఞ్జో. అస్సాతి మత్తికాపుఞ్జస్స. ‘‘కప్పియకారకేహీ’’తి పదం ‘‘అపనామేత్వా’’తి పదే కారితకమ్మం. కస్మా వట్టతీతి ఆహ ‘‘ఉదకేనా’’తిఆది. హీతి సచ్చం, యస్మా వా.

తత్థాతి మత్తికాపాకారే. అఞ్ఞమ్పీతి మణ్డపథమ్భతో అఞ్ఞమ్పి. తేన అపదేసేనాతి తేన పాసాణాదిపవట్టనలేసేన.

పస్సావధారాయాతి ముత్తసోతాయ. కత్తరయట్ఠియాతి కత్తరదణ్డేన. ఏత్థ హి కత్తరయతి అఙ్గపచ్చఙ్గానం సిథిలభావేన సిథిలో హుత్వా భవతీతి కత్వా కత్తరో వుచ్చతి జిణ్ణమనుస్సో, తేన ఏకన్తతో గహేతబ్బత్తా కత్తరేన గహితా యట్ఠి, కత్తరస్స యట్ఠీతి వా కత్వా కత్తరయట్ఠి వుచ్చతి కత్తరదణ్డో. దన్తజపఠమక్ఖరేన సజ్ఝాయితబ్బో. వీరియసమ్పగ్గహణత్థన్తి వీరియస్స సుట్ఠు పగ్గణ్హనత్థం, వీరియస్స ఉక్ఖిపనత్థన్తి అత్థో. కేచి భిక్ఖూతి యోజనా.

౮౭. తత్రాపీతి ఇట్ఠకకపాలాదీసుపి. హీతి సచ్చం. తేసం అనుపాదానత్తాతి తేసం ఇట్ఠకాదీనం అగ్గిస్స అనిన్ధనత్తా. హీతి సచ్చం, యస్మావా. తానీతి ఇట్ఠకాదీని. అవిసయత్తాతి ఆపత్తియా అనోకాసత్తా. తిణుక్కన్తి తిణమయం ఉక్కం. తత్థేవాతి మహాపచ్చరియం ఏవ. అరీయతి అగ్గినిప్ఫాదనత్థం ఘంసీయతి ఏత్థాతి అరణీ, హేట్ఠా నిమన్థనీయదారు. సహ ధనునా ఏతి పవత్తతీతి సహితో, ఉపరి నిమన్థనదారు. అరణీ చ సహితో చ అరణీసహితో, తేన అగ్గిం నిబ్బత్తేత్వాతి యోజనా. యథా కరియమానే న డయ్హతి, తథా కరోహీతి సమ్బన్ధో.

౮౮. ఆవాటం జానాతి ఆవాటం కాతుం, ఖణితుం వా జానాహీతి అత్థో. ‘‘ఏవం మహామత్తికం జాన, థుసమత్తికం జానా’’తి ఏత్థాపి యథాలాభం సమ్పదానవాచకపదం అజ్ఝాహరిత్వా యోజనా కాతబ్బా. సాతి పథవీ. తేనాతి పవట్టనాదినాతి. దసమం.

ముసావాదవగ్గో పఠమో.

౨. భూతగామవగ్గో

౧. భూతగామసిక్ఖాపద-అత్థయోజనా

౮౯. దుతియవగ్గస్స పఠమే తస్సాతి దేవతాయ. ఉక్ఖిత్తం ఫరసున్తి ఉద్ధం ఖిత్తం కుఠారిం. నిగ్గహేతున్తి సణ్ఠాతుం, నివత్తేతుం వా. చక్ఖువిసయాతీతేతి పసాదచక్ఖుస్స గోచరాతిక్కన్తే. మహారాజసన్తికాతి వేస్సవణమహారాజస్స సన్తికా. థనమూలేయేవాతి థనసమీపేయేవ. హిమవన్తేతి హిమఉగ్గిరణే వనే, హిమయుత్తే వా. తత్థాతి హిమవన్తే, దేవతాసన్నిపాతే వా. రుక్ఖధమ్మోతి రుక్ఖసభావో. రుక్ఖధమ్మో చ నామ ఛేదనభేదనాదీసు రుక్ఖానం అచేతనత్తా కోపస్స అకరణం, తస్మిం రుక్ఖధమ్మే ఠితా దేవతా రుక్ఖధమ్మే ఠితా నామ, ఛేదనభేదనాదీసు రుక్ఖస్స వియ రుక్ఖట్ఠకదేవతాయ అకోపనం రుక్ఖధమ్మే ఠితా నామాతి అధిప్పాయో. తత్థాతి తాసు సన్నిపాతదేవతాసు. ఇతీతి ఇమస్స అలభనస్స, ఇమస్మిం అలభనే వా, ఆదీనవన్తి సమ్బన్ధో. భగవతో చాతి చ-సద్దో ‘‘పుబ్బచరిత’’న్తి ఏత్థ యోజేతబ్బో. ఇమఞ్చ ఆదీనవం అద్దస, భగవతో పుబ్బచరితఞ్చ అనుస్సరీతి వాక్యసమ్పిణ్డనవసేన యోజనా కాతబ్బా. తేనాతి దస్సనానుస్సరణకారణేన. అస్సాతి దేవతాయ. సంవిజ్జతి పితా అస్సాతి సపితికో, పుత్తో. (తావాతి అతివియ, పటిసఞ్చిక్ఖన్తియాతి సమ్బన్ధో) ‘‘మరియాదం బన్ధిస్సతీ’’తి వత్వా తస్స అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేస్సతీ’’తి. ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖన్తియా అస్సా దేవతాయ ఏతదహోసీతి యోజనా.

యోతి యో కోచి జనో. వేతి ఏకన్తేన. ఉప్పతితన్తి ఉప్పజ్జనవసేన అత్తనో ఉపరి పతితం. భన్తన్తి భమన్తం ధావన్తం, వారయేతి నివారేయ్య నిగ్గణ్హేయ్యాతి అత్థో. తన్తి జనం. అయం పనేత్థ యోజనా – సారథి భన్తం రథం వారయే ఇవ, తథా యో వే ఉప్పతితం కోధం వారయే, తం అహం సారథిం ఇతి బ్రూమి. ఇతరో కోధనివారకతో అఞ్ఞో రాజఉపరాజాదీనం సారథిభూతో జనో రస్మిగ్గాహో రజ్జుగ్గాహో నామాతి.

దుతియగాథాయ వేజ్జో విసటం విత్థతం సప్పవిసం సప్పస్స ఆసీవిసస్స విసం గరళం ఓసధేహి భేసజ్జేన, మన్తేన చ వినేతి ఇవ, తథా యో భిక్ఖవే ఉప్పతితం కోధం మేత్తాయ వినేతి, సో భిక్ఖు ఉరగో భుజగో పురాణం పురే భవం జిణ్ణం పురాణత్తా జిణ్ణం తచం జహాతి ఇవ, తథా ఓరపారం అపారసఙ్ఖాతం పఞ్చోరమ్భాగియసంయోజనం జహాతీతి యోజనా కాతబ్బా.

తత్రాతి ద్వీసు గాథాసు. వత్థు పన వినయే ఆరూళ్హన్తి యోజనా. అథాతి పచ్ఛా. యస్స దేవపుత్తస్సాతి యేన దేవపుత్తేన. పరిగ్గహోతి పరిచ్ఛిన్దిత్వా గహితో. సోతి దేవపుత్తో. తతోతి ఉపగమనతో. యదా హోతి, తదాతి యోజనా. మహేసక్ఖదేవతాసూతి మహాపరివారాసు దేవతాసు, మహాతేజాసు వా. పటిక్కమన్తీతి అపేన్తి. దేవతా యమ్పి పఞ్హం పుచ్ఛన్తీతి యోజనా. తత్థేవాతి అత్తనో వసనట్ఠానేయేవ. ఉపట్ఠానన్తి ఉపట్ఠానత్థాయ, సమ్పదానత్థే చేతం ఉపయోగవచనం. అథ వా ఉపగన్త్వా తిట్ఠతి ఏత్థాతి ఉపట్ఠానం, భగవతో సమీపట్ఠానం, తం ఆగన్త్వాతి అత్థో. నన్తి తం, అయమేవ వా పాఠో.

౯౦. ‘‘భవన్తీ’’తి ఇమినా విరూళ్హే మూలే నీలభావం ఆపజ్జిత్వా వడ్ఢమానకే తరుణరుక్ఖగచ్ఛాదికే దస్సేతి. ‘‘అహువత్థు’’న్తి ఇమినా పన వడ్ఢిత్వా ఠితే మహన్తరుక్ఖగచ్ఛాదికే దస్సేతి. ‘‘అహువత్థు’’న్తి చ హియ్యత్తనిసఙ్ఖాతాయ త్థుం-విభత్తియా హూ-ధాతుస్స ఊకారస్స ఉవాదేసో హోతి. పోత్థకేసు పన ‘‘అహువతీ’’తి పాఠో దిస్సతి, సో అపాఠోతి దట్ఠబ్బో. ‘‘జాయన్తీ’’తి ఇమినా భూ-ధాతుస్స సత్తత్థభావం దస్సేతి, ‘‘వడ్ఢన్తీ’’తి ఇమినా వడ్ఢనత్థభావం. ఏతన్తి ‘‘భూతగామో’’తి నామం. పీయతే యథాకామం పరిభుఞ్జీయతే, పాతబ్బం పరిభుఞ్జితబ్బన్తి వా పాతబ్యం, పాసద్దో యథాకామపరిభుఞ్జనత్థో. తేనాహ – ‘‘ఛేదనభేదనాదీహి యథారుచి పరిభుఞ్జితబ్బతాతి అత్థో’’తి.

౯౧. ‘‘ఇదానీ’’తి పదం ‘‘ఆహా’’తి పదే కాలసత్తమీ. యస్మిన్తి బీజే. తన్తి బీజం. పఞ్చ బీజజాతానీతి ఏత్థ జాతసద్దస్స తబ్భావత్థతం సన్ధాయ అట్ఠకథాసు ఏవం వుత్తం. తబ్భావత్థస్స ‘‘మూలే జాయన్తీ’’తి ఇమాయ పాళియా అసంసన్దనతం సన్ధాయ వుత్తం సఙ్గహకారేన ‘‘న సమేన్తీ’’తి. అట్ఠకథాచరియానం మతేన సతి జాతసద్దస్స తబ్భావత్థభావే ‘‘మూలే జాయన్తీ’’తిఆదీసు మూలే మూలాని జాయన్తీతి దోసో భవేయ్యాతి మనసి కత్వా ఆహ ‘‘న హీ’’తిఆది. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. తానీతి రుక్ఖాదీని. తస్సాతి ‘‘భూతగామో నామ పఞ్చ బీజజాతానీ’’తి పదస్స. ఏతన్తి ‘‘బీజజాతానీ’’తి నామం. బీజేసు జాతాని బీజజాతానీతి వుత్తే ‘‘మూలే జాయన్తీ’’తిఆదినా సమేతి. ఏతేనాతి ‘‘బీజతో’’తిఆదినా సఙ్గహోతి సమ్బన్ధో.

‘‘యేహీ’’తి పదం ‘‘జాతత్తా’’తి పదే అపాదానం, హేతు వా ‘‘వుత్తానీ’’తి పదే కరణం, కత్తా వా. తేసన్తి బీజానం. రుక్ఖాదీనం విరుహనం జనేతీతి బీజం. ‘‘బీజతో’’తిఆదినా కారియోపచారేన కారణస్స దస్సితత్తా కారణూపచారం పదీపేతి. అఞ్ఞానిపి యాని వా పన గచ్ఛవల్లిరుక్ఖాదీని అత్థి సంవిజ్జన్తి, తాని గచ్ఛవల్లిరుక్ఖాదీని జాయన్తి సఞ్జాయన్తీతి యోజనా. తానీతి గచ్ఛవల్లిరుక్ఖాదీని. తఞ్చ మూలం, పాళియం వుత్తహలిద్దాది చ అత్థి, సబ్బమ్పి ఏతం మూలబీజం నామాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి బీజేసు, ఖన్ధబీజేసు వా.

౯౨. సఞ్ఞావసేనాతి ‘‘బీజ’’న్తి సఞ్ఞావసేన. ‘‘తత్థా’’తి పదం ‘‘వేదితబ్బో’’తి పదే ఆధారో. ‘‘యథా’’తిఆదినా కారణోపచారేన కారియస్స వుత్తత్తా ఫలూపచారం దస్సేతి. యం బీజం వుత్తం, తం దుక్కటవత్థూతి యోజనా. యదేతం ఆదిపదన్తి యోజేతబ్బం. తేనాతి ఆదిపదేన. రవీయతి భగవతా కథీయతీతి రుతం, పాళి, తస్స అనురూపం యథారుతం, పాళిఅనతిక్కన్తన్తి అత్థో.

ఏత్థాతి ‘‘బీజే బీజసఞ్ఞీ’’తిఆదిపదే, ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే వా. ఉదకే ఠాతి పవత్తతీతి ఉదకట్ఠో, ఏవం థలట్ఠోపి. తత్థాతి ఉదకట్ఠథలట్ఠేసు. సాసపస్స మత్తం పమాణం అస్స సేవాలస్సాతి సాసపమత్తికో. తిలస్స బీజపమాణం అస్స సేవాలస్సాతి తిలబీజకో. పమాణత్థే కో. ఆదిసద్దేన సఙ్ఖపణకాదయో సేవాలే సఙ్గణ్హాతి. తత్థ తిలబీజపమాణో జలసణ్ఠితో నీలాదివణ్ణయుత్తో సేవాలో తిలబీజం నామ, సపత్తో అప్పకణ్డో ఉక్ఖలిపిధానాదిపమాణో సమూలో ఏకో సేవాలవిసేసో సఙ్ఖో నామ, భమరసణ్ఠానో నీలవణ్ణో ఏకో సేవాలవిసేసో పణకో నామ. ఉదకం సేవతీతి సేవాలో. తత్థాతి సేవాలేసు. యోతి సేవాలో. పతిట్ఠితం సేవాలన్తి సమ్బన్ధో. యత్థ కత్థచీతి మూలే వా నళే వా పత్తే వా. ఉద్ధరిత్వాతి ఉప్పాటేత్వా. ‘‘హత్థేహీ’’తి పదం ‘‘వియూహిత్వా’’తి పదే కరణం. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. తస్సాతి సేవాలస్స. ఏత్తావతాతి ఇతో చితో చ వియూహనమత్తేన. యో సేవాలో నిక్ఖమతి, తం సేవాలన్తి యోజనా. పరిస్సావనన్తరేనాతి పరిస్సావనఛిద్దేన. ఉప్పలాని అస్మిం గచ్ఛేతి ఉప్పలినీ. పదుమాని అస్మిం గచ్ఛేతి పదుమినీ, ఇనో, ఇత్థిలిఙ్గజోతకో ఈ. తత్థేవాతి ఉదకేయేవ. తానీతి వల్లీతిణాని. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. అనన్తకోతి సాసపమత్తికో సేవాలో. సో హి నత్థి అత్తతో అన్తో లామకో సేవాలో ఏతస్సాతి కత్వా ‘‘అనన్తకో’’తి వుచ్చతి. అత్తనాయేవ హి సుఖుమో, తతో సుఖుమో సేవాలో నత్థీతి అధిప్పాయో. తత్థాతి దుక్కటవత్థుభావే. తమ్పీతి ‘‘సమ్పుణ్ణభూతగామం న హోతీ’’తి వచనమ్పి. పిసద్దో మహాపచ్చరిఆదిఅట్ఠకథాచరియానం వచనాపేక్ఖో. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. న ఆగతో, తస్మా న సమేతీతి యోజనా. అథాతి తస్మిం అనాగతే. ఏతన్తి అనన్తకసేవాలాదిం. గచ్ఛిస్సతీతి వదేయ్యాతి సమ్బన్ధో. తమ్పీతి ‘‘గచ్ఛిస్సతీ’’తి వచనమ్పి. పిసద్దో పురిమట్ఠకథాచరియానం వచనాపేక్ఖో.

అభూతగామమూలత్తా తాదిసస్స బీజగామస్సాతి ఏత్థ బీజగామో తివిధో హోతి – యో సయం భూతగామతో హుత్వా అఞ్ఞమ్పి భూతగామం జనేతి, అమ్బట్ఠిఆదికో. యో పన సయం భూతగామతో హుత్వా అఞ్ఞం పన భూతగామం న జనేతి, తాలనాళికేరాదిఖాణు. యో పన సయమ్పి భూతగామతో అహుత్వా అఞ్ఞమ్పి భూతగామం న జనేతి. పానీయఘటాదీనం బహి సేవాలోతి. భూతగామో పన చతుబ్బిధో హోతి – యో సయం బీజగామతో హుత్వా అఞ్ఞమ్పి బీజగామం జనేతి, ఏతరహి అమ్బరుక్ఖాదికో. యో పన సయం బీజగామతో అహుత్వావ అఞ్ఞం బీజగామం జనేతి, ఆదికప్పకాలే అమ్బరుక్ఖాదికో. యో పన సయం బీజగామతో హుత్వా అఞ్ఞం పన బీజగామం న జనేతి, నీలవణ్ణో ఫలితకదలీరుక్ఖాదికో. యో పన సయమ్పి బీజగామతో అహుత్వా అఞ్ఞమ్పి బీజగామం న జనేతి, ఇధ వుత్తో అనన్తకసేవాలాదికోతి. తత్థ చతుత్థం భూతగామం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అభూతగామమూలకత్తా తాదిసస్స బీజస్సా’’తి. అయం పన తతియబీజగామస్స చ చతుత్థభూతగామస్స చ విసేసో – తతియబీజగామే మూలపణ్ణాని న పఞ్ఞాయన్తి, చతుత్థభూతగామే తాని పఞ్ఞాయన్తీతి. మూలపణ్ణానం అపఞ్ఞాయనత్తా బీజగామోతి వుత్తో, తేసం పఞ్ఞాయనత్తా భూతగామోతి వుత్తో. ఇతరథా హి విరోధో భవేయ్యాతి. అత్తనో వాదే పాచిత్తియభావతో గరుకం, మహాపచ్చరిఆదీనం వాదే దుక్కటమత్తభావతో లహుకం. ఏతన్తి ఠానం.

ఏవం ఉదకట్ఠం దస్సేత్వా థలట్ఠం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘థలట్ఠే’’తిఆది. థలట్ఠే వినిచ్ఛయో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. తత్థాతి హరితఖాణూసు. ఉద్ధం వడ్ఢతీతి నవసాఖానిగ్గమనేన ఛిన్నతో ఉపరి వడ్ఢతి. సోతి ఖాణు. ఫలితాయ కదలియా ఖాణు బీజగామేన సఙ్గహితోతి యోజనా. ఫలం సఞ్జాతం ఏతిస్సాతి ఫలితా. తథాతి ‘‘భూతగామేనేవ సఙ్గహితా’’తి పదాని ఆకడ్ఢతి. యదాతి యస్మిం కాలే. రతనప్పమాణాపీతి హత్థప్పమాణాపి. అథాతి అపాదానత్థో, తతో రాసికరణతో అఞ్ఞన్తి అత్థో. భూమియం నిఖణన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘మూలేసు చేవ పణ్ణేసు చా’’తి ఏత్థ చసద్దో సముచ్చయత్థోవ, న వికప్పత్థోతి ఆహ ‘‘మూలమత్తేసు పనా’’తిఆది.

బీజానీతి మూలాదిబీజాని. ఠపితాని హోన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఉపరీ’’తి పదేన హేట్ఠా మూలాని చాతి అత్థం నయేన ఞాపేతి. న అఙ్కురే నిగ్గతమత్తేయేవ, అథ ఖో హరితే నీలపణ్ణవణ్ణే జాతేయేవ భూతగామసఙ్గహో కాతబ్బోతి ఆహ ‘‘హరితే’’తిఆది. తాలట్ఠీనం మూలన్తి సమ్బన్ధో. దన్తసూచి వియాతి హత్థిదన్తసూచి వియ. యథా అసమ్పుణ్ణభూతగామో తతియో కోట్ఠాసో న ఆగతో, న ఏవం అమూలకభూతగామో. సో పన ఆగతోయేవాతి ఆహ ‘‘అమూలకభూతగామే’’తి. అమూలికలతా వియ అమూలకభూతగామే సఙ్గహం గచ్ఛతీతి అత్థో.

వన్దాకాతి రుక్ఖాదనీ. సా హి సయం రుక్ఖం నిస్సాయ జాయన్తీపి అత్తనో నిస్సయానం రుక్ఖానం అదనత్తా భక్ఖనత్తా వదీయతి థుతీయతీతి ‘‘వన్దాకా’’తి వుచ్చతి. అఞ్ఞా వాతి వన్దాకాయ అఞ్ఞా వా. తన్తి వన్దాకాదిం. తతోతి రుక్ఖతో. వనన్తి ఖుద్దకో గచ్ఛో. పగుమ్బోతి మహాగచ్ఛో. దణ్డకోతి రుక్ఖో దణ్డయోగతో. తస్సాపీతి అమూలికలతాయపి. అయమేవ వినిచ్ఛయోతి వన్దాకాదికస్స వినిచ్ఛయో వియ అయం వినిచ్ఛయో దట్ఠబ్బోతి యోజనా. ‘‘ద్వే తీణి పత్తానీ’’తి వుత్తత్తా ఏకపత్తో సఞ్జాయన్తోపి అగ్గబీజసఙ్గహం గచ్ఛతీతి అత్థో. ‘‘అనుపసమ్పన్నేనా’’తి పదం ‘‘లిత్తస్సా’’తి పదే కత్తా. నిదాఘసమయేతి గిమ్హకాలే. అబ్బోహారికోతి ఆపత్తియా అఙ్గన్తి న వోహరితబ్బో. వోహరితుం న అరహతీతి అత్థో. ఏతన్తి అబ్బోహారికతం, ‘‘సచే…పే… పమజ్జితబ్బా’’తి వచనం వా.

అహిం సప్పం ఛాదేతీతి అహిచ్ఛత్తం, తంయేవ అహిచ్ఛత్తకం. యథాకథఞ్చి హి బ్యుప్పత్తి, రుళ్హియా అత్థవినిచ్ఛయో. తస్మాతి తతో వికోపనతో. తత్థాతి అహిచ్ఛత్తకే. హేట్ఠా ‘‘ఉదకపప్పటకో’’తి వత్వా ఇధ ‘‘రుక్ఖపప్పటికాయపీ’’తి వుత్తత్తా పప్పటకసద్దో ద్విలిఙ్గోతి దట్ఠబ్బో. తన్తి పప్పటికం. ఠితం నియ్యాసన్తి సమ్బన్ధో. ఏవం ‘‘లగ్గ’’న్తి ఏత్థాపి. హత్థకుక్కుచ్చేనాతి హత్థలోలేన. ‘‘ఛిన్దన్తస్సాపీ’’తి పదే హేతు.

వాసత్థికేనాతి వాసం ఇచ్ఛన్తేన. ‘‘ఓచినాపేతబ్బా’’తి పదే కత్తా. ఉప్పాటేన్తేహీతి ఉద్ధరన్తేహి. తేసన్తి సామణేరానం. సాఖం గహితన్తి సమ్బన్ధో. ఠపితస్స సిఙ్గీవేరస్సాతి యోజనా.

ఛిజ్జనకన్తి ఛిజ్జనయుత్తం, ఛిజ్జనారహన్తి అత్థో. ‘‘చఙ్కమితట్ఠానం దస్సేస్సామీ’’తి ఇమినా వత్తసీసేన చఙ్కమనం వట్టతీతి దస్సేతి. ‘‘భిజ్జతీ’’తి ఇమినా అభిజ్జమానే గణ్ఠిపి కాతబ్బోతి దస్సేతి. దారుమక్కటకన్తి మక్కటస్స హత్థో మక్కటో ఉపచారేన, మక్కటో వియాతి మక్కటకో, సదిసత్థే కో. దారుసఙ్ఖాతో మక్కటకో దారుమక్కటకో. తం ఆకోటేన్తీతి సమ్బన్ధో. అనియామితత్తాతి ఇమన్తి అనియామితత్తా వచనస్స. ఇదం మహాసామఞ్ఞం, విసేససామఞ్ఞమ్పి వట్టతీతి ఆహ ‘‘నామం గహేత్వాపీ’’తిఆది. సబ్బన్తి సబ్బం వచనం.

‘‘ఇమం జానాతిఆదీసూ’’తి పదం ‘‘ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో’’తి పదే ఆధారో. ఇమం మూలభేసజ్జం జానాతి ఇమం మూలభేసజ్జం యోజితుం జానాతి యోజనా. ఏత్తావతాతి ‘‘ఇమం జానా’’తిఆదివచనమత్తేన. కప్పియన్తి సమణవోహారేన, వోహారస్స వా యుత్తం అనురూపం. ఏత్థాతి ‘‘కప్పియం కాతబ్బ’’న్తి వచనే. నిబ్బట్టబీజమేవాతి ఫలతో నిబ్బట్టేత్వా విసుం కతం బీజం ఏవ. తత్థాతి సుత్తే. కరోన్తేన భిక్ఖునా కాతబ్బన్తి యోజనా. ‘‘కప్పియన్తి వత్వావా’’తి ఇమినా పఠమం కత్వా అగ్గిసత్థనఖాని ఉద్ధరిత్వా పచ్ఛా వత్తుం న వట్టతీతి దస్సేతి. లోహమయసత్థస్సాతి అయతమ్బాదిలోహమయస్స సత్థస్స. తేహీతి మనుస్సాదీనం నఖేహి. తేహీతి అస్సాదీనం ఖురేహి. తేహీతి హత్థినఖేహి. యేహీతి నఖేహి. తత్థజాతకేహిపీతి తస్మిం సత్థే జాతకేహిపి, నఖేహీతి సమ్బన్ధో.

తత్థాతి పురిమవచనాపేక్ఖం. ‘‘కప్పియం కరోన్తేనా’’తిఆదివచనమపేక్ఖతి. ‘‘ఉచ్ఛుం కప్పియం కరిస్సామీ’’తి ఉచ్ఛుమేవ విజ్ఝతి, పగేవ. ‘‘దారుం కప్పియం కరిస్సామీ’’తి ఉచ్ఛుం విజ్ఝతి, ‘‘దారుం కప్పియం కరిస్సామీ’’తి దారుమేవ వా విజ్ఝతి, వట్టతి ఏకాబద్ధత్తాతి వదన్తి. తన్తి రజ్జుం వా వల్లిం వా. సబ్బం ఖణ్డన్తి సమ్బన్ధో. తత్థాతి మరిచపక్కేసు. కటాహన్తి ఏకాయ భాజనవికతియా నామమేతం. ఇధ పన బీజానం భాజనభావేన తంసదిసత్తా ఫలఫేగ్గుపి ‘‘కటాహ’’న్తి వుచ్చతి. ఏకాబద్ధన్తి కటాహేన ఏకతో ఆబద్ధం.

తానీతి తిణాని. తేనాతి రుక్ఖపవట్టనాదినా. తత్రాతి తస్మిం ఠపనపాతనట్ఠానే. ‘‘మనుస్సవిగ్గహపారాజికవణ్ణనాయ’’న్తి పదం ‘‘వుత్త’’న్తి పదే సామఞ్ఞాధారో. భిక్ఖు అజ్ఝోత్థటో హోతీతి సమ్బన్ధో. ఓపాతేతి ఆవాటే. సో హి అవపతనట్ఠానత్తా ‘‘ఓపాతో’’తి వుచ్చతి. రుక్ఖన్తి అజ్ఝోత్థటరుక్ఖం. భూమిన్తి ఓపాతథిరభూమిం. జీవితహేతూతి నిమిత్తత్థే పచ్చత్తవచనం, జీవితకారణాతి అత్థో. ‘‘భిక్ఖునా’’తి పదం ‘‘నిక్ఖామేతు’’న్తి పదే భావకత్తా, కారితకత్తా వా. ‘‘అజ్ఝోత్థటభిక్ఖు’’న్తి వా ‘‘ఓపాతభిక్ఖు’’న్తి వా కారితకమ్మం అజ్ఝాహరితబ్బం. తత్థాతి అనాపత్తిభావే, అనాపత్తిభావస్స వా. ఏతస్సాతి సుత్తస్స. పరో పన కారుఞ్ఞేన కరోతీతి సమ్బన్ధో. ఏతమ్పీతి కారుఞ్ఞమ్పి. హీతి సచ్చం, యస్మా వాతి. పఠమం.

౨. అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదం

౯౪. దుతియే అనాచారన్తి అచరితబ్బం కాయవచీద్వారవీతిక్కమం. సబ్బనామస్స అనియమత్థత్తా ఇధ వచనన్తి ఆహ ‘‘అఞ్ఞేన వచనేన అఞ్ఞం వచన’’న్తి. సోతి భిక్ఖు, వదతీతి సమ్బన్ధో. కోతి కో పుగ్గలో. కిన్తి కిం ఆపత్తిం. కిస్మిన్తి కిస్మిం వత్థుస్మిం. కిన్తి కిం కమ్మం. కన్తి కం పుగ్గలం. కిన్తి కిం వచనం.

ఏత్థాతి ‘‘కో ఆపన్నో’’తిఆదిపాళియం. ‘‘భిక్ఖూహీ’’తి పదం ‘‘వుత్తో’’తి పదే కత్తా. అసారుప్పన్తి భిక్ఖూనం అసారుప్పం. ఏసోతి ఏసో అత్థో, విభవోతి అత్థో. ఏతన్తి వత్థు. భణన్తో వా హుత్వా అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతీతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి పటిచ్ఛన్నాసనే. సోతన్తి సోతద్వారం. చక్ఖున్తి చక్ఖుద్వారం.

౯౮. అఞ్ఞన్తి పుచ్ఛితత్థతో అఞ్ఞం అపుచ్ఛితమత్థం. భావప్పధానోయం కత్తునిద్దేసోతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణస్సేతం నామ’’న్తి. తుణ్హీభావస్సాతి అభాసనస్స. ఆత్యూపసగ్గో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి ఆహ ‘‘ఆరోపేతూ’’తి. ఏవం ‘‘అరోపితే’’తి ఏత్థపి. తేనాహ ‘‘అనారోపితే’’తి.

౧౦౧. తన్తి అఞ్ఞవాదకవిహేసకరోపనకమ్మం. అస్సాతి భవేయ్య, హోతి వా.

౧౦౨. కిన్తి కిం వచనం. యేనాతి యేన బ్యాధినా కథేతుం న సక్కోతి, తాదిసో బ్యాధి ముఖే హోతీతి యోజనా. తప్పచ్చయాతి తతో కథితకారణాతి. దుతియం.

౩. ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదం

౧౦౩. తతియే భిక్ఖూ ఉజ్ఝాపేన్తీతి ఏత్థ ‘‘భిక్ఖూ’’తి కారితకమ్మత్తా కరణత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘తేహి భిక్ఖూహీ’’తి. ఓకారవిపరీతో ఉకారోతి చ ఝేసద్దో ఞాణత్థోతి చ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అవజానాపేన్తీ’’తి. ‘‘తం ఆయస్మన్త’’న్తి పదం ‘‘అవజానాపేన్తీ’’తి పదే ధాతుకమ్మం. అనేకత్థత్తా ధాతూనం ఝేసద్దో ఓలోకనత్థో చ చిన్తనత్థో చ హోతి, తేనాహ ‘‘ఓలోకాపేన్తీ’’తిఆది. ఏత్థాతి ‘‘భిక్ఖూ ఉజ్ఝాపేన్తీ’’తి పదే. ఛన్దాయాతి ఛన్దత్థం. యేసం సేనాసనాని చ పఞ్ఞపేతి, భత్తాని చ ఉద్దిసతి, తేసం అత్తని పేమత్థన్తి అత్థో. అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఛన్దాయాతి ఛన్దేనా’’తి వుత్తం. ఇమినా లిఙ్గవిపల్లాసనయో వుత్తో. పరేసం అత్తనో పేమేనాతి అత్థో. పక్ఖపాతేనాతి అత్తనో పక్ఖే పాతాపనేన.

౧౦౫. ఉజ్ఝాపేన్తి అనేనాతి ఉజ్ఝాపనకం. ఖియ్యన్తి అనేనాతి ఖియ్యనకన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యేన వచనేనా’’తిఆది.

౧౦౬. ఉపసమ్పన్నం సఙ్ఘేన సమ్మతం మఙ్కుకత్తుకామోతి సమ్బన్ధం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉపసమ్పన్నం సఙ్ఘేన సమ్మత’’న్తిఆది. సమ్బజ్ఝనం సమ్బన్ధో, కాతబ్బోతి యోజనా. ఉపసమ్పన్నస్స సఙ్ఘేన సమ్మతస్స అవణ్ణం కత్తుకామో అయసం కత్తుకామోతి విభత్తివిపరిణామేన సమ్బన్ధం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘విభత్తివిపరిణామో కాతబ్బో’’తి. ‘‘వసేనా’’తి పదం విభత్తివిపరిణామో కాతబ్బో’’తి పదే విసేసనం. యస్మా విసేసో నత్థి, తస్మా కతన్తి యోజనా. తన్తి ‘‘ఖియ్యనక’’న్తి పదం. సో చ భిక్ఖూతి ఉజ్ఝాపనకో చ ఖియ్యనకో చ సో చ భిక్ఖు. అథాతి తస్మా ఉజ్ఝాపనకఖియ్యనకకరత్తా. అస్సాతి భిక్ఖునో. అస్సాతి భవేయ్య.

‘‘ఉపసమ్పన్న’’న్తి పదం ‘‘ఉజ్ఝాపేతీ’’తి పదే ధాతుకమ్మం ‘‘అనుపసమ్పన్న’’న్తి పదం కారితకమ్మం, ‘‘అనుపసమ్పన్న’’న్తి పదం ‘‘ఉజ్ఝాపేతీ’’తి కారితకిరియం అపేక్ఖిత్వా కమ్మం హోతి. ‘‘ఖియ్యతీ’’తి సుద్ధకిరియాయ అపేక్ఖాయ విభత్తివిపల్లాసో హోతీతి ఆహ ‘‘తస్స వా’’తిఆది. తస్సాతి అనుపసమ్పన్నస్స సన్తికేతి సమ్బన్ధో. తన్తి సఙ్ఘేన సమ్మతం ఉపసమ్పన్నం. ‘‘సఙ్ఘేన అసమ్మత’’న్తి ఏత్థ న అపలోకనకమ్మేన అసమ్మతం, కమ్మవాచాయ పన అసమ్మతన్తి ఆహ ‘‘కమ్మవాచాయా’’తిఆది. ద్వే తయో హుత్వా కమ్మవాచాయ సమ్మనితుమసక్కుణేయ్యత్తా అసమ్మతన్తి చ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యత్రా’’తిఆది. యత్రాతి యస్మిం విహారే. ‘‘అనుపసమ్పన్నం సఙ్ఘేన సమ్మత’’న్తి ఏత్థ అనుపసమ్పన్నస్స సమ్ముతియో దాతుమసక్కుణేయ్యత్తా పుబ్బవోహారవసేన సమ్మతన్తి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది. తన్తి అనుపసమ్పన్నభావే ఠితం. బ్యత్తస్సాతి వియత్తస్స. సఙ్ఘేన వా కతోతి యోజనాతి. తతియం.

౪. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదం

౧౦౮. చతుత్థే హిమమేవ హిమన్తో, హిమన్తే నియుత్తో హేమన్తికో, కాలోతి ఆహ ‘‘హేమన్తకాలే’’తి. ఓతాపేన్తా పక్కమింసూతి సమ్బన్ధో. కాలసద్దస్స సమ్బన్ధిసద్దత్తా సమ్బన్ధాపేక్ఖోతి ఆహ ‘‘యస్స కస్సచీ’’తి. హిమవస్సేనాతి హిమేన చ వస్సేన చ.

౧౧౦. ‘‘వస్సికో’’తి న సఙ్కేతాతి అవస్సికసఙ్కేతా. ‘‘అట్ఠ మాసే’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తేపి ‘‘అవస్సికసఙ్కేతే’’తి విసేసితత్తా హేమన్తికగిమ్హికమాసాయేవ గహేతబ్బాతి ఆహ ‘‘చత్తారో హేమన్తికే’’తిఆది. యత్థాతి యస్మిం రుక్ఖే. న ఊహదన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘కాకా వా’’తి ఏత్థ వాసద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞే వా సకున్తా’’తి. తస్మాతి యస్మా అనుజానాతి, తస్మా. యత్థాతి యస్మిం రుక్ఖే, విస్సమిత్వా గచ్ఛన్తీతి యోజనా. యస్మిన్తి రుక్ఖే, కత్వా వసన్తీతి యోజనా. అట్ఠ మాసే ఏవాతి సమ్భవతో ఆహ ‘‘యేసు జనపదేసూ’’తిఆది. తేసుపీతి జనపదేసుపి. అవస్సికసఙ్కేతే ఏవాతి సమ్భవతో ఆహ ‘‘యత్థా’’తిఆది. యత్థాతి యేసు జనపదేసు. ‘‘విగతవలాహకం విసుద్ధం నభం హోతీ’’తి ఇమినా సచే అవిగతవలాహకం అవిసుద్ధం నభం హోతి, నిక్ఖిపితుం న వట్టతీతి దీపేతి. ‘‘ఏవరూపే కాలే’’తి పదం ‘‘నిక్ఖిపితుం వట్టతీ’’తి పదే ఆధారో.

అబ్భోకాసికేనాపీతి అబ్భోకాసధుతఙ్గయుత్తేనాపి. పిసద్దో రుక్ఖమూలికస్స అపేక్ఖకో. వత్తం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘తస్స హీ’’తిఆది. తస్సాతి అబ్భోకాసికస్స. హిసద్దో విత్థారజోతకో. తత్థేవాతి పుగ్గలికమఞ్చకేయేవ. సఙ్ఘికం మఞ్చన్తి సమ్బన్ధో. వీతమఞ్చకోతి వాయితమఞ్చకో. తస్మిన్తి వీతమఞ్చకే. పురాణమఞ్చకో నస్సన్తోపి అనగ్ఘోతి ఆహ ‘‘పురాణమఞ్చకో గహేతబ్బో’’తి. చమ్మేన అవనహితబ్బోతి ఓనద్ధో, సో ఏవ ఓనద్ధకో. గహేత్వా చ పన పఞ్ఞపేత్వా నిపజ్జితుం న వట్టతీతి యోజనా. అసమయేతి వస్సికసఙ్ఖాతే అకాలే. చతుగ్గుణేనాపీతి చతుపటలేనపి. వట్టన్తి వలాహకా ఆవట్టన్తి అస్మిం సమయేతి వట్టులో, సో ఏవ వట్టలికో, సత్తాహం వట్టలికో, సత్తాహో వా వట్టలికో సత్తాహవట్టలికో, సో ఆది యేసం తానీతి సత్తాహవట్టలికాదీని. ఆదిసద్దేన సత్తాహతో ఊనాధికాని గహేతబ్బాని. కాయానుగతికత్తాతి కాయం అనుగమకత్తా కాయసదిసత్తాతి అత్థో.

పణ్ణకుటీసూతి పణ్ణేన ఛాదితకుటీసు. సభాగభిక్ఖూనన్తి అత్తనా సభాగభిక్ఖూనం, సన్తికన్తి సమ్బన్ధో. అనోవస్సకే ఠానేతి యోజనా. లగ్గేత్వాతి లమ్బేత్వా, అయమేవ వా పాఠో. ‘‘సమ్మజ్జని’’న్తి పదం ‘‘గహేత్వా’’తి పదే అవుత్తకమ్మం, ‘‘ఠపేతబ్బా’’తి పదే వుత్తకమ్మం. ధోవిత్వాతి సమ్మజ్జనిం సుద్ధం కత్వా. ఉపోసథాగారాదీసూతిఆదిసద్దేన పరివేణాదీని గహేతబ్బాని.

యో పన భిక్ఖు గన్తుకామో హోతి, తేనాతి యోజనా. తత్థాతి సాలాయం. యత్థ కత్థచీతి యస్మిం కిస్మిఞ్చి ఠానే. పాకతికట్ఠానేతి పకతియా గహితట్ఠానే. తత్ర తత్రేవాతి తేసు తేసు చేతియఙ్గణాదీసుయేవ. అసనసాలన్తి అసన్తి భక్ఖన్తి అస్సం సాలాయన్తి అసనా, అసనా చ సా సాలా చేతి అసనసాలా, భోజనసాలాతి అత్థో. తత్రాతి తస్స సమ్మజ్జన్తస్స, తస్మిం ‘‘వత్తం జానితబ్బ’’న్తి పాఠే వా. మజ్ఝతోతి పవిత్తతో, సుద్ధట్ఠానతోతి అత్థో. పాదట్ఠానాభిముఖాతి సమ్మజ్జన్తస్స పాదట్ఠానం అభిముఖా. వాలికా హరితబ్బాతి పంసు చ వాలికా చ అపనేతబ్బా. సమ్ముఞ్చనీసలాకాయ పరం పేల్లేతబ్బాతి అధిప్పాయో. బహీతి సమ్మజ్జితబ్బతలతో బహి.

౧౧౧. మసారకోతీతి ఏత్థ ఇతిసద్దో నామపరియాయో, మసారకో నామాతి అత్థో. ఏవం బున్దికాబద్ధోతీతిఆదీసుపి. పాదే మసిత్వా విజ్ఝిత్వా తత్థ అటనియో పవేసేతబ్బా ఏత్థాతి మసారకో. బున్దో ఏవ బున్దికో, పాదో, తస్మిం ఆబద్ధా బన్ధితా అటనీ యస్సాతి బున్దికాబద్ధో. కుళీరస్స పాదో వియ పాదో యస్సాతి కుళీరపాదకో, యథా కుళీరో వఙ్కపాదో హోతి, ఏవం వఙ్కపాదోతి వుత్తం హోతి. ఆహచ్చ అఙ్గే విజ్ఝిత్వా తత్థ పవేసితో పాదో యస్సాతి ఆహచ్చపాదకో. ఆణిన్తి అగ్గఖిలం. మఞ్చతి పుగ్గలం ధారేతీతి మఞ్చో. పీఠతి విసమదుక్ఖం హింసతీతి పీఠం. పణవోతి ఏకో తూరియవిసేసో, తస్స సణ్ఠానం కత్వాతి అత్థో. తఞ్హి ఏతరహి బుద్ధపటిమస్స పల్లఙ్కసణ్ఠానం హోతి. తన్తి కోచ్ఛం. కరోన్తి కిరాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి సేనాసనపరిభోగే. హీతి సచ్చం. తన్తి కోచ్ఛం మహగ్ఘం హోతి, మహగ్ఘత్తా భద్దపీఠన్తిపి వుచ్చతి. యేనాతి యేన భిక్ఖునా. ‘‘థామమజ్ఝిమస్సా’’తి పదేన పమాణమజ్ఝిమం నివత్తేతి.

ఏత్థాతి ‘‘అనాపుచ్ఛం వా గచ్ఛేయ్యా’’తి పదే. థేరో ఆణాపేతీతి యోజనా. ఆణాపేతీతి చ ఆణ-ధాతుయా ఏవ పేసనసఙ్ఖాతస్స హేత్వత్థస్స వాచకత్తా ణాపేసద్దో స్వత్థోవ. సోతి దహరో. తథాతి యథా థేరేన వుత్తో, తథా కత్వాతి అత్థో. తత్థాతి దివాట్ఠానే, మఞ్చపీఠే వా. తతోతి ఠపనకాలతో. పరిబున్ధేతి హిం సేతీతి పలిబోధో, పరిసద్దో ఉపసగ్గో, సో వికారవసేన అఞ్ఞథా జాతో. సో పలిబోధో అఞ్ఞత్థ ఆవాసాదికో, ఇధ పన సన్థరాపితమఞ్చాదికో. సాయన్తి సాయన్హే, భుమ్మత్థే చేతం ఉపయోగవచనం. థేరో భణతీతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి మఞ్చపీఠే. ‘‘బాలో హోతీ’’తి వత్వా తస్స అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అనుగ్గహితవత్తో’’తి. అనుగ్గహితం వత్తం యేనాతి అనుగ్గహితవత్తో, థేరో. తజ్జేతీతి ఉబ్బేజేతి. తస్మిన్తి దహరే. అస్సాతి థేరస్స.

ఆణత్తిక్ఖణేయేవాతి థేరస్స పేసనక్ఖణేయేవ. దహరో వదతీతి యోజనా. ‘‘థేరో’’తి పదం ‘‘వత్వా గచ్ఛతీ’’తి పదద్వయే కత్తా, ‘‘కారేతబ్బో’’తి పదే కమ్మం. నన్తి మఞ్చపీఠం, ‘‘పఞ్ఞపేత్వా’’తిపదమపేక్ఖియ ఏవం వుత్తం. నన్తి దహరం వా. ‘‘వత్వా’’తి పదమపేక్ఖియ ఏవం వుత్తం. తత్థేవాతి మఞ్చపీఠేయేవ. అస్సాతి థేరస్స. తత్థాతి దివాట్ఠానే. భోజనసాలతో అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తోతి భోజనసాలతో నిక్ఖమిత్వా మఞ్చపీఠపఞ్ఞాపనట్ఠానతో అఞ్ఞం ఠానం గచ్ఛన్తో, థేరోతి యోజనా. తత్థేవాతి దివాట్ఠానేయేవ. యత్రిచ్ఛతీతి యం ఠానం గన్తుమిచ్ఛతీతి అత్థో. అన్తరసన్నిపాతేతి సకలం అహోరత్తం అసన్నిపాతేత్వా అన్తరే సన్నిపాతే సతీతి యోజనా.

తత్థాతి తస్మిం ఠానే. ఆగన్తుకా గణ్హన్తీతి సమ్బన్ధో. తతోతి గణ్హనతో. తేసన్తి ఆగన్తుకానం. యేహీతి ఆవాసికో వా హోతు, ఆగన్తుకో వా, యేహి భిక్ఖూహి. తేతి నిసిన్నకభిక్ఖూ. ఉద్ధం పాళిపాఠం సారేతి పవత్తేతీతి ఉస్సారకో. ధమ్మకథాయం సాధూతి ధమ్మకథికో. తస్మిన్తి ఉస్సారకే వా ధమ్మకథికే వా. అహోరత్తన్తి అహో చ రత్తి చ అహోరత్తం, అచ్చన్తసంయోగపదం. ఇతరస్మిన్తి పఠమం నిసిన్నభిక్ఖుతో అఞ్ఞస్మిం భిక్ఖుమ్హీతి యోజనా. అన్తోఉపచారట్ఠేయేవాతి లేడ్డుపాతసఙ్ఖాతస్స ఉపచారస్స అన్తో ఠితేయేవ, అనాదరే చేతం భుమ్మం. సబ్బత్థాతి ఆపత్తివారఅనాపత్తివారేసు.

౧౧౨. చిమిలికం వాతిఆదీసు వినిచ్ఛయో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. తన్తి చిమిలికత్థరణం. ఉత్తరి అత్థరితబ్బన్తి ఉత్తరత్థరణన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉత్తరత్థరణం నామా’’తిఆది. భూమియన్తి సుధాదిపరికమ్మేన అకతాయం పకతిభూమియం. చమ్మఖణ్డోతి ఏత్థ చమ్మంయేవ అన్తే ఖణ్డత్తా ఛిన్నత్తా చమ్మఖణ్డోతి వుచ్చతి. నను సీహచమ్మాదీని న కప్పన్తీతి ఆహ ‘‘అట్ఠకథాసు హీ’’తిఆది. హీతి సచ్చం. తస్మాతి యస్మా న దిస్సతి, తస్మా. పరిహరణేయేవాతి అత్తనో సన్తకన్తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా, పుగ్గలికన్తి వా పరిగ్గహేత్వా తం తం ఠానం హరణేయేవ. పాదో పుఞ్ఛీయతి సోధీయతి ఏతాయాతి పాదపుఞ్ఛనీతి కత్వా రజ్జుపిలోతికాయో పాదపుఞ్ఛనీతి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘పాదపుఞ్ఛనీ నామా’’తిఆది. మయసద్దలోపం కత్వా ఫలకపీఠన్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఫలకపీఠం నామ ఫలకమయం పీఠ’’న్తి. ఫలకఞ్చ పీఠఞ్చ ఫలకపీఠన్తి వా దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అథ వా’’తి. ఏతేనాతి ‘‘ఫలకపీఠ’’న్తి పదేన. ‘‘సఙ్గహిత’’న్తి పదే కరణం, కత్తా వా. బీజనిపత్తకన్తి చతురస్సబీజనీయేవ సకుణపత్తసదిసత్తా బీజనిపత్తకం, సదిసత్థే కో. ‘‘అజ్ఝోకాసే’’తి పదం ‘‘పచిత్వా’’తి పదే ఆధారో. అగ్గిసాలాయన్తి అగ్గినా పచనసాలాయం. పబ్భారేతి లేణసదిసే పబ్భారే. యత్థాతి యస్మిం ఠానే.

యస్మిన్తి పుగ్గలే. ‘‘అత్తనో పుగ్గలికమివ హోతీ’’తి ఇమినా అనాపత్తీతి దస్సేతి.

౧౧౩. యో భిక్ఖు వా లజ్జీ హోతి, తథారూపం భిక్ఖుం వా తి యోజనా. ‘‘లజ్జీ హోతీ’’తి వత్వా తస్స అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అత్తనో పలిబోధం వియ మఞ్ఞతీ’’తి. యోతి ఆపుచ్ఛకో భిక్ఖు. ‘‘కేనచి ఉపద్దుతం హోతీ’’తి సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘సచేపి హీ’’తిఆది. హిసద్దో విత్థారజోతకో. వుడ్ఢతరో భిక్ఖు గణ్హాతీతి సమ్బన్ధో. తం పదేసన్తి సేనాసనట్ఠపితట్ఠానం. ఆపదాసూతి విపత్తీసూతి. చతుత్థం.

౫. దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదం

౧౧౬. పఞ్చమే మఞ్చకభిసీతి మఞ్చే అత్థరితబ్బో మఞ్చకో, సోయేవ భిసీతి మఞ్చకభిసి. ఏవం పీఠకభిసిపి. పావారో కోజవోతి ద్వేయేవ పచ్చత్థరణన్తి వుత్తాతి ఆహ ‘‘పావారో’’తిఆది. వుత్తన్తి అట్ఠకథాసు వుత్తం. దుతియాతిక్కమేతి దుతియపాదాతిక్కమే. సేనాసనతోతి సచే ఏకం సేనాసనం హోతి, తతో. అథ బహూని సేనాసనాని హోన్తి, సబ్బపచ్ఛిమసేనాసనతో. ఏకో లేడ్డుపాతో సేనాసనస్స ఉపచారో హోతి, ఏకో పరిక్ఖేపారహోతి ఆహ ‘‘ద్వే లేడ్డుపాతా’’తి.

సచే భిక్ఖు, సామణేరో, ఆరామికో చాతి తయో హోన్తి, భిక్ఖుం అనాపుచ్ఛిత్వా సామణేరో వా ఆరామికో వా న ఆపుచ్ఛితబ్బో. అథ సామణేరో, ఆరామికో చాతి ద్వే హోన్తి, సామణేరం అనాపుచ్ఛిత్వా ఆరామికోవ న ఆపుచ్ఛితబ్బోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భిక్ఖుమ్హి సతీ’’తిఆది. తీసుపి అసన్తేసు ఆపుచ్ఛితబ్బవిధిం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘తస్మిమ్పి అసతీ’’తిఆది. యేనాతి ఉపాసకేన, ‘‘కారితో’’తి పదే కత్తా. తస్సాతి విహారసామికస్స. తస్మిమ్పి అసతి గన్తబ్బన్తి యోజనా. పాసాణేసూతి పాసాణఫలకేసు. సచే ఉస్సహతీతి సచే సక్కోతి. ఉస్సహన్తేన భిక్ఖునా ఠపేతబ్బన్తి యోజనా. తేపీతి ఉపాసకాపి, న సమ్పటిచ్ఛన్తీతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి దారుభణ్డాదీసు.

పరిచ్ఛేదాకారేన వేణీయతి దిస్సతీతి పరివేణం. ‘‘అథ ఖో’’తి పదం ‘‘వేదితబ్బ’’న్తి పదే అరుచిలక్ఖణం. ‘‘ఆసన్నే’’తి ఇమినా ఉపచారసద్దస్స ఉపట్ఠానత్థఅఞ్ఞరోపనత్థే నివత్తేతి. యస్మా వమ్మికరాసియేవ హోతి, తస్మాతి యోజనా. ఉపచినన్తీతి ఉపచికా, తాహి నిమిత్తభూతాహి పలుజ్జతి నస్సతీతి అత్థో. సేనాసనన్తి విహారం. ఖాయితున్తి ఖాదితుం, అయమేవ వా పాఠో. తన్తి మఞ్చపీఠం. మఞ్చపీఠం విహారే అపఞ్ఞపేత్వా విహారూపచారే పఞ్ఞాపనస్స విసేసఫలం దస్సేతుం ఆహ ‘‘విహారూపచారే పనా’’తిఆది. విహారూపచారే పఞ్ఞపితన్తి సమ్బన్ధో.

౧౧౮. ‘‘గచ్ఛన్తేనా’’తి పదం ‘‘గన్తబ్బ’’న్తి పదే కత్తా. తథేవాతి యథా పురిమభిక్ఖు కరోతి, తథేవ. వసన్తేన భిక్ఖునా పటిసామేతబ్బన్తి యోజనా. రత్తిట్ఠానన్తి రత్తిం వసనట్ఠానం.

యా దీఘసాలా వా యా పణ్ణసాలా వా ఉపచికానం ఉట్ఠానట్ఠానం హోతి, తతోతి యోజనా. తస్మిన్తి దీఘసాలాదికే. హీతి సచ్చం, యస్మా వా, సన్తిట్ఠన్తీతి సమ్బన్ధో. సిలుచ్చయోతి పబ్బతో, తస్మిం లేణం సిలుచ్చయలేణం, పబ్బతగుహాతి అత్థో. ఉపచికాసఙ్కాతి ఉపచికానం ఉట్ఠానట్ఠానన్తి ఆసఙ్కా. తతోతి పాసాణపిట్ఠియం వా పాసాణథమ్భేసు వా కతసేనాసనాదితో. ఆగన్తుకో యో భిక్ఖు అనువత్తన్తో వసతీతి సమ్బన్ధో. సోతి ఆగన్తుకో భిక్ఖు. పున సోతి ఆగన్తుకో భిక్ఖుయేవ. తతోతి గహేత్వా ఇస్సరియేన వసనతో. ఉభోపీతి ఆవాసికోపి ఆగన్తుకోపి ద్వే భిక్ఖూ. తేసూతి ద్వీసు తీసు. పచ్ఛిమస్సాతి సబ్బపచ్ఛిమస్స. ఆభోగేనాతి ఆభోగమత్తేన ముత్తి నత్థి, ఆపుచ్ఛితబ్బమేవాతి అధిప్పాయో. అఞ్ఞతోతి అఞ్ఞావాసతో. అఞ్ఞత్రాతి అఞ్ఞస్మిం ఆవాసే. తత్థేవాతి ఆనీతావాసేయేవ. తేనాతి వుడ్ఢతరేన, ‘‘సమ్పటిచ్ఛితే’’తి పదే కత్తా. సమ్పటిచ్ఛితేతి వుడ్ఢతరేన సమ్పటిచ్ఛితేపి ఇతరస్స గన్తుం వట్టతి ఆపుచ్ఛితత్తాతి వదన్తి. నట్ఠం వాతి నట్ఠే వా సేనాసనే సతి గీవా న హోతీతి యోజనా. అఞ్ఞస్సాతి అవిస్సాసికపుగ్గలస్స. నట్ఠానీతి నట్ఠేసు మఞ్చపీఠేసు సన్తేసు.

వుడ్ఢతరో భిక్ఖు చ ఇస్సరియో చ యక్ఖో చ సీహో చ వాళమిగో చ కణ్హసప్పో చ వుడ్ఢ…పే… కణ్హసప్పా, తే ఆదయో యేసం తేతి వుడ్ఢ…పే… కణ్హసప్పాదయో, తేసు. ఆదిసద్దేన పేతాదయో సఙ్గణ్హాతి. యత్థాతి యస్మిం ఠానే. అస్సాతి భిక్ఖునో. ‘‘పలిబుద్ధో’’తి పదస్స అత్థం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘ఉపద్దుతో’’తి. పఞ్చమం.

౬. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదం

౧౧౯. ఛట్ఠే రూమ్భిత్వాతి నివారేత్వా, ఆవరణం కత్వాతి అత్థో. వస్సగ్గేనాతి వస్సగణనాయ. అనుపఖజ్జాతి ఏత్థ ఖద హింసాయన్తి ధాతుపాఠేసు (సద్దనీతిధాతుమాలాయం ౧౫ దకారన్తధాతు) వుత్తత్తా ఖదసద్దో హింసత్థో హోతి. అనుసమీపం ఉపగన్త్వా ఖదనం హిం సనం నామ అనుసమీపం పవిసనమేవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అనుపవిసిత్వా’’తి.

౧౨౦. ‘‘జాన’’న్తి ఏత్థ జాననాకారం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అనుట్ఠాపనీయో అయ’’న్తి. తేనేవాతి జాననహేతునా ఏవ. అస్సాతి ‘‘జాన’’న్తిపదస్స. హీతి విత్థారజోతకో. సఙ్ఘో పన దేతీతి సమ్బన్ధో. యస్సాతి వుడ్ఢాదీసు అఞ్ఞతరస్స. ఏత్థాతి వుడ్ఢగిలానాదీసు. గిలానస్సపి దేతీతి యోజనా. ‘‘గిలానో’’తి పదం ‘‘న పీళేతబ్బో, అనుకమ్పితబ్బో’’తిపదద్వయే వుత్తకమ్మం. ‘‘కామఞ్చా’’తి పదస్స అనుగ్గహత్థజోతకత్తా పనసద్దో గరహత్థజోతకో.

౧౨౧. మఞ్చపీఠానం ఉపచారో నామాతి సమ్బన్ధో. యతోతి యతో కుతోచి ఠానతో. యావ మఞ్చపీఠం అత్థి, తావ ఉపచారో నామాతి యోజనా. తస్మిం ఉపచారే ఠితస్స భిక్ఖునో ఉపచారేతి సమ్బన్ధో.

‘‘అభినిసీదతి వా అభినిపజ్జతి వా’’తి ఏత్థ వాసద్దస్స అనియమవికప్పత్థం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అభినిసీదనమత్తేనా’’తిఆది.

౧౨౨. ఇతోతి వారతో. ఇధాతి ఇమస్మిం పాచిత్తియవారే. యథా వుత్తో, ఏవన్తి సమ్బన్ధో. సబ్బత్థేవాతి సబ్బేసు ఏవ విహారపరివేణేసు. అస్సాతి విసభాగపుగ్గలస్స. ఇధాపీతి ఇమస్మిమ్పి సిక్ఖాపదే. తత్థాతి విస్సాసికపుగ్గలే.

౧౨౩. పాళియం ‘‘ఆపదాసూ’’తిపదం ‘‘పవిసతీ’’తి అజ్ఝాహారపదేన సమ్బన్ధితబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఆపదాసూతిఆదీ’’తి. ఛట్ఠం.

౭. నిక్కడ్ఢనసిక్ఖాపదం

౧౨౬. సత్తమే యే పాసాదా వా యాని వా చతుస్సాలానీతి యోజనా. చతస్సో భూమియో ఏతేసన్తి చతుభూమకా. ఏవం పఞ్చభూమకా. కోట్ఠకానీతి ద్వారకోట్ఠకాని. ‘‘పాసాదా’’తిపదమపేక్ఖియ వుత్తం ‘‘యే’’తిపదం, ‘‘చతుస్సాలానీ’’తిపదే అపేక్ఖితే ‘‘యానీ’’తి లిఙ్గవిపల్లాసో హోతి. సేనాసనేసు ఏకేన పయోగేన బహుకే ద్వారే భిక్ఖుం అతిక్కామేతీతి సమ్బన్ధో. నానాపయోగేహి నానాద్వారే భిక్ఖుం అతిక్కామేన్తస్సాతి యోజనా. ‘‘ద్వారగణనాయా’’తిఇమినా పయోగగణనాయాతిపి అత్థం ఞాపేతి అత్థతో పాకటత్తా. అనామసిత్వాతి అఛుపిత్వా.

ఏత్తకానీతి ఏతపమాణాని. తస్సాతి నిక్కడ్ఢియమానస్స భిక్ఖుస్స. గాళ్హన్తి దళ్హం.

౧౨౭. ఇధాపీతి ఇమస్మిమ్పి సిక్ఖాపదే. పిసద్దో పురిమసిక్ఖాపదాపేక్ఖో. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు సిక్ఖాపదేసు. యత్రాతి యస్మిం సిక్ఖాపదే.

౧౨౮. సోతి భణ్డనకారకకలహకారకో భిక్ఖు. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. పక్ఖన్తి అత్తనో పక్ఖం. నిక్కడ్ఢియమానపుగ్గలపక్ఖే ఉమ్మత్తకస్స నిక్కడ్ఢతి వా నిక్కడ్ఢాపేతి వాతి సమ్బన్ధితబ్బం. నిక్కడ్ఢకపుగ్గలపక్ఖే ఉమ్మత్తకస్స అనాపత్తీతి సమ్బన్ధితబ్బన్తి. సత్తమం.

౮. వేహాసకుటిసిక్ఖాపదం

౧౨౯. అట్ఠమే అచ్ఛన్నతలత్తా ఉపరి వేహాసో ఏతిస్సాతి ఉపరివేహాసా, సా చ సా కుటి చేతి ఉపరివేహాసకుటీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉపరిఅచ్ఛన్నతలాయా’’తి. తస్సా కుటియా సరూపం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘ద్విభూమికకుటియా వా’’తిఆది. ‘‘మఞ్చ’’న్తి పదం ‘‘అభీ’’తిఉపసగ్గేన సమ్బన్ధితబ్బన్తి ఆహ ‘‘అభిభవిత్వా’’తి. ‘‘నిసీదతీ’’తి కిరియాపదేన వా యోజేతబ్బోతి ఆహ ‘‘భుమ్మత్థే వా’’తిఆది. ఏతన్తి ‘‘మఞ్చ’’న్తిపదే ఏతం వచనం ఉపయోగవచనం. అథ వా ఏతన్తి ‘‘మఞ్చ’’న్తిపదం ఉపయోగవచనవన్తం. ఏత్థ చ పచ్ఛిమసమ్బన్ధే అభీత్యూపసగ్గో పదాలఙ్కారమత్తో పదవిభూసనమత్తోతి ఆహ ‘‘అభీతి ఇదం పనా’’తిఆది. పదసోభణత్థన్తి పదస్స అలఙ్కారత్థం విభూసనత్థం పదస్స ఫుల్లితత్థన్తి అధిప్పాయో. నిపతిత్వాతి ఏత్థ నీత్యూపసగ్గో ధాత్వత్థానువత్తకోతి ఆహ ‘‘పతిత్వా’’తి. అథ వా నిక్ఖన్తత్థవాచకోతి ఆహ ‘‘నిక్ఖమిత్వా వా’’తి. ఇమినా నీత్యూపసగ్గస్స ధాత్వత్థవిసేసకతం దీపేతి, నిక్ఖన్తో హుత్వా పతిత్వాతి అత్థో. హీతి యస్మా. ఆణీతి అగ్గఖీలా.

౧౩౧. యా కుటి సీసం న ఘట్టేతి, సా అసీసఘట్టా నామాతి యోజనా. ‘‘పమాణమజ్ఝిమస్సా’’తిఇమినా థామమజ్ఝిమం నివత్తేతి. సబ్బహేట్ఠిమాహీతి సబ్బేసం దబ్బసమ్భారానం హేట్ఠా ఠితాహి. తులాహీతి గేహథమ్భానముపరి విత్థారవసేన ఠితేహి కట్ఠవిసేసేహి. ఇమినా అట్ఠకథావచనేన చ తులాయ సరూపం పాకటం. కేచి పన తులాయ సరూపం అఞ్ఞథా వదన్తి. ఏతేనాతి ‘‘మజ్ఝిమస్స పురిసస్స అసీసఘట్టా’’తివచనేన దస్సితా హోతీతి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం. యా కాచి కుటి వుచ్చతీతి యోజనా. ఉపరీతి ద్విభూమికకుటియం భూమితో ఉపరి భూమియం. అచ్ఛన్నతలాతి అనుల్లోచతలా, అవితానతలాతి అత్థో. ఇధ పనాతి ఇమస్మిం పన సిక్ఖాపదే.

౧౩౩. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. యాయన్తి యా అయం కుటి. తత్థాతి తస్సం సీసఘట్టకుటియం. అనోణతేన భిక్ఖునాతి యోజనా. యస్సాతి కుటియా. అపరిభోగన్తి న పరిభుఞ్జితబ్బం, న పరిభుఞ్జనారహన్తి అత్థో. పతాణీతి పతనస్స నివారణా ఆణి అగ్గఖీలా. సా హి ఆబన్ధం నయతి పవత్తేతీతి ఆణీతి వుచ్చతి. యత్థాతి యస్మిం మఞ్చపీఠే. న నిప్పతన్తీతి నిక్ఖన్తో హుత్వా న పతన్తి. ఆహచ్చపాదకేతి అఙ్గే ఆహనిత్వా విజ్ఝిత్వా తత్థ పవేసితపాదకే. నాగదన్తకాదీసూతి నాగస్స దన్తో వియాతి నాగదన్తకో, సదిసత్థే కో, సో ఆది యేసం తేతి నాగదన్తకాదయో, తేసు. ఆదిసద్దేన భిత్తిఖీలాదయో సఙ్గణ్హాతీతి. అట్ఠమం.

౯. మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదం

౧౩౫. నవమే పిట్ఠసఙ్ఘాటస్సాతి ద్వారబాహాయ. సా హి పిట్ఠే ద్విన్నం కవాటానం సం ఏకతో ఘాటో ఘటనం సమాగమో ఏతస్సత్థీతి పిట్ఠసఙ్ఘాటోతి వుచ్చతి. కురున్దియం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తన్తి యోజనా. తన్తి మహాఅట్ఠకథాయ వుత్తవచనం. ఏవం ‘‘తదేవా’’తి ఏత్థాపి. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. భగవతాపీతి న మహాఅట్ఠకథాచరియేహి ఏవ వుత్తం, అథ ఖో భగవతాపి కతోతి యోజనా. ద్వారబన్ధేన అగ్గళస్స అవినాభావతో ‘‘అగ్గళట్ఠపనాయా’’తి వుత్తేపి అగ్గళేన సహ ద్వారబన్ధట్ఠపనాయాతి అత్థోవ గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘సకవాటకద్వారబన్ధట్ఠపనాయా’’తి. అగ్గళోతి కవాటఫలకో. ఇమమేవత్థన్తి మయా వుత్తం ఇమం ఏవ అత్థం సన్ధాయాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి ‘‘అగ్గళట్ఠపనాయా’’తివచనే. అధిప్పాయోతి భగవతో అభిసన్ధి. హి-సద్దో విత్థారజోతకో. కమ్పతీతి భుసం కమ్పతి. చలతీతి ఈసం చలతి. తేనాతి తేన సిథిలపతనహేతునా. మాతికాయం, పదభాజనీయఞ్చ ‘‘అగ్గళట్ఠపనాయా’’తిపదస్స సమ్బన్ధాభావతో తస్స సమ్బన్ధం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘తత్థా’’తిఆది. తత్థ తత్థాతి ‘‘అగ్గళట్ఠపనాయా’’తివచనే న వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. అత్థస్స కారణస్స ఉప్పత్తి అత్థుప్పత్తి, సాయేవ అట్ఠుప్పత్తీతి వుచ్చతి త్థకారస్స ట్ఠకారం కత్వా. అధికారతో దట్ఠబ్బోతి యోజనా.

యం పన వచనం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. యస్సాతి మహావిహారస్స. ఉపరీతి ద్వారతో ఉపరి. తీసు దిసాసూతి ఉభోసు పస్సేసు, ఉపరీతి తీసు దిసాసు. తత్రాపీతి ఖుద్దకే విహారేపి. సాతి భిత్తి. అపరిపూరఉపచారాపీతి సమన్తా కవాటపమాణేన అపరిపూరఉపచారాపి. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేనాతి ఉక్కంసపమాణేన. హత్థపాసతో అతిరేకం న లిమ్పితబ్బోతి అధిప్పాయో. తీసు దిసాసు ఏవ లిమ్పితబ్బో న హోతి, లేపోకాసే సతి అధోభాగేపి లిమ్పితబ్బోతి ఆహ ‘‘సచే పనస్సా’’తిఆది. అస్సాతి విహారస్స. ఆలోకం సన్ధేన్తి పిదహన్తీతి ‘‘ఆలోకసన్ధీ’’తి వుత్తే వాతపానకవాటకాయేవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వాతపానకవాటకా వుచ్చన్తీ’’తి. వాతం పివతీతి వాతపానం, ద్వారం, తస్మిం ఠితా కవాటకా వాతపానకవాటకా. తేతి వాతపానకవాటకా పహరన్తీతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి ఆలోకసన్ధిమ్హి. సబ్బదిసాసూతి ఉభోసు పస్సేసు, హేట్ఠా, ఉపరీతి చతూసు దిసాసు. ‘‘తస్మా’’తిపదం ‘‘లిమ్పితబ్బో వా లేపాపేతబ్బో వా’’తిపదద్వయే హేతు. ఏత్థాతి ‘‘ఆలోకసన్ధిపరికమ్మాయా’’తిపదే.

ఇమినాతి సేతవణ్ణాదినా. సబ్బమేతన్తి ఏతం సబ్బం సేతవణ్ణాదికం.

యన్తి కిచ్చం. కత్తబ్బం కిచ్చన్తి సమ్బన్ధో. సద్దన్తరబ్యవహితోపి ద్వత్తిసద్దో పరియాయసద్దేన సమాసో హోతీతి ఆహ ‘‘ఛదనస్స ద్వత్తిపరియాయ’’న్తి. ద్వే వా తయో వా పరియాయా సమాహటాతి ద్వత్తిపరియాయం, సమాహారే దిగు, తిసద్దే పరే ద్విస్స అకారో హోతి. పరిక్ఖేపోతి అనుక్కమేన పరిక్ఖేపో. అపత్యూపసగ్గస్స పటిసేధవాచకత్తా ‘‘అహరితే’’తి వుత్తం. ఏత్థాతి ‘‘అపహరితే’’తి పదే. ‘‘హరిత’’న్తి ఇమినా అధిప్పేతన్తి సమ్బన్ధో. ఆదికప్పకాలే అపరణ్ణతో పుబ్బే పవత్తం అన్నం పుబ్బణ్ణం, అపరస్మిం పుబ్బణ్ణతో పచ్ఛా పవత్తం అన్నం అపరణ్ణం, నకారద్వయస్స ణకారద్వయం కత్వా. తేనేవాతి అధిప్పేతత్తా ఏవ.

వుత్తన్తి వపితం, యథా ‘‘సుమేధభూతో భగవా’’తిఏత్థ బోధిం అసమ్పత్తోపి బోధిసత్తో సుమేధభూతో ‘‘భగవా’’తి వుచ్చతి అవస్సమ్భావియత్తా, ఏవం హరితం అసమ్పత్తమ్పి ఖేత్తం ‘‘హరిత’’న్తి వుచ్చతి అవస్సమ్భావియత్తాతి అత్థం దస్సేతి ‘‘యస్మిమ్పి ఖేత్తే’’తిఆదినా.