భిక్ఖునీవిభఙ్గో
౧. పారాజికకణ్డఅత్థయోజనా
ఏవం భిక్ఖువిభఙ్గస్స, కత్వాన యోజనానయం;
భిక్ఖునీనం విభఙ్గస్స, కరిస్సం యోజనానయం.
యోతి విభఙ్గో. విభఙ్గస్సాతి విభఙ్గో అస్స. అస్సాతి హోతి. తస్సాతి భిక్ఖునీనం విభఙ్గస్స. యతోతి యస్మా. అయం పనేత్థ యోజనా – భిక్ఖూనం విభఙ్గస్స అనన్తరం భిక్ఖునీనం యో విభఙ్గో సఙ్గహితో అస్స, తస్స భిక్ఖునీనం విభఙ్గస్స సంవణ్ణనాక్కమో పత్తో యతో, తతో తస్స భిక్ఖునీనం విభఙ్గస్స అపుబ్బపదవణ్ణనం కాతుం తావ పారాజికే అయం సంవణ్ణనా హోతీతి. అపుబ్బానం పదానం వణ్ణనా అపుబ్బపదవణ్ణనా, తం.
౧. పఠమపారాజికసిక్ఖాపదం
౬౫౬. ‘‘తేన…పే… సాళ్హో’’తి ఏత్థ ‘‘ఏత్థా’’తి పాఠసేసో యోజేతబ్బో. దబ్బగుణకిరియాజాతినామసఙ్ఖాతేసు పఞ్చసు సద్దేసు సాళ్హసద్దస్స నామసద్దభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘సాళ్హోతి తస్స నామ’’న్తి. మిగారమాతుయాతి విసాఖాయ. సా హి మిగారసేట్ఠినా మాతుట్ఠానే ఠపితత్తా మిగారమాతా నామ. నవకమ్మం అధిట్ఠాతీతి నవకమ్మికన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నవకమ్మాధిట్ఠాయిక’’న్తి. ‘‘పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతా’’తిఇమినా పణ్డా వుచ్చతి పఞ్ఞా, సా సఞ్జాతా ఇమిస్సాతి పణ్డితాతి వచనత్థం దస్సేతి. వేయ్యత్తికేనాతి విసేసేన అఞ్జతి పాకటం గచ్ఛతీతి వియత్తో, పుగ్గలో, తస్స ఇదం వేయ్యత్తికం, ఞాణం, తేన. ‘‘పణ్డా’’తి వుత్తపఞ్ఞాయ ‘‘మేధా’’తి వుత్తపఞ్ఞాయ విసేసభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘పాళిగహణే’’తిఆది. ‘‘మేధా’’తి హి వుత్తపఞ్ఞా ‘‘పణ్డా’’తి వుత్తపఞ్ఞాయ విసేసో హోతి సతిసహాయత్తా. తత్రుపాయాయాతి అలుత్తసమాసో ‘‘తత్రమజ్ఝత్తతా’’తిఆదీసు (ధ. స. అట్ఠ. యేవాపనకవణ్ణనా) వియ. ‘‘కమ్మేసూ’’తి ఇమినా తసద్దస్స విసయం దస్సేతి. కత్తబ్బకమ్ముపపరిక్ఖాయాతి కత్తబ్బకమ్మేసు విచారణాయ. చసద్దేన ‘‘కతాకత’’న్తి పదస్స ద్వన్దవాక్యం దస్సేతి. పరివేసనట్ఠానేతి పరిభుఞ్జితుం విసన్తి పవిసన్తి ఏత్థాతి పరివేసనం, తమేవ ఠానం పరివేసనట్ఠానం, తస్మిం. నికూటేతి ఏత్థ కూటసఙ్ఖాతసిఖరవిరహితే ఓకాసేతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కోణసదిసం కత్వా దస్సితే గమ్భీరే’’తి. విత్యూపసగ్గో వికారవాచకో, సరసద్దో సద్దవాచకోతి ఆహ ‘‘విప్పకారసద్దో’’తి. చరతి అనేనాతి చరణం పాదో, తస్మిం ఉట్ఠితో గిలానో ఏతిస్సాతి చరణగిలానాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పాదరోగేన సమన్నాగతా’’తి.
౬౫౭. ‘‘తిన్తా’’తి ఇమినా అవస్సుతసద్దో ఇధ కిలిన్నత్థే ఏవ వత్తతి, న అఞ్ఞత్థేతి దస్సేతి. అస్సాతి ‘‘అవస్సుతా’’తిపదస్స. పదభాజనే వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తత్థాతి పదభాజనే. వత్థం రఙ్గజాతేన రత్తం వియ, తథా కాయసంసగ్గరాగేన సుట్ఠు రత్తాతి యోజనా. ‘‘అపేక్ఖాయ సమన్నాగతా’’తి ఇమినా అపేక్ఖా ఏతిస్సమత్థీతి అపేక్ఖవతీతి అత్థం దస్సేతి. పటిబద్ధం చిత్తం ఇమిస్సన్తి పటిబద్ధచిత్తాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పటిబన్ధిత్వా ఠపితచిత్తా వియా’’తి. దుతియపదవిభఙ్గేపీతి ‘‘అవస్సుతో’’తి దుతియపదభాజనేపి. పుగ్గలసద్దస్స సత్తసామఞ్ఞవాచకత్తా పురిససద్దేన విసేసేతి. అధోఉబ్భఇతి నిపాతానం ఛట్ఠియా సమసితబ్బభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అక్ఖకానం అధో’’తిఆది. నను యథా ఇధ ‘‘అక్ఖకానం అధో’’తి వుత్తం, ఏవం పదభాజనేపి వత్తబ్బం, కస్మా న వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పదభాజనే’’తిఆది. పదపటిపాటియాతి ‘‘అధో’’తి చ ‘‘అక్ఖక’’న్తి చ పదానం అనుక్కమేన. ఏత్థాతి అధక్ఖకఉబ్భజాణుమణ్డలేసు. సాధారణపారాజికేహీతి భిక్ఖుభిక్ఖునీనం సాధారణేహి పారాజికేహి. నామమత్తన్తి నామమేవ.
౬౫౯. ఏవన్తి ఇమాయ పాళియా విభజిత్వాతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి ‘‘ఉభతోఅవస్సుతే’’తిఆదివచనే. ‘‘ఉభతోఅవస్సుతే’’తి పాఠో మూలపాఠోయేవ, నాఞ్ఞోతి దస్సేన్తేన విసేసమకత్వా ‘‘ఉభతోఅవస్సుతేతి ఉభతో అవస్సుతే’’తి వుత్తం. ఉభతోతి ఏత్థ ఉభసరూపఞ్చ తోసద్దస్స ఛట్ఠ్యత్థే పవత్తిఞ్చ దస్సేతుం వుత్తం ‘‘భిక్ఖునియా చేవ పురిసస్స చా’’తి. తత్థ భిక్ఖునీపురిససద్దేహి ఉభసరూపం దస్సేతి. ‘‘యా’’తి చ ‘‘స’’ఇతి చ ద్వీహి సద్దేహి తోపచ్చయస్స ఛట్ఠ్యత్థం, ఉభిన్నం అవస్సుతభావే సతీతి అత్థో. భావపచ్చయేన వినా భావత్థో ఞాతబ్బోతి ఆహ ‘‘అవస్సుతభావే’’తి. యథాపరిచ్ఛిన్నేనాతి ‘‘అధక్ఖకం, ఉబ్భజాణుమణ్డల’’న్తి యేన యేన పరిచ్ఛిన్నేన. అత్తనోతి భిక్ఖునియా. తస్స వాతి పురిసస్స వా. ఇధాపీతి కాయపటిబద్ధేన కాయామసనేపి.
తత్రాతి తేసు భిక్ఖుభిక్ఖునీసు. న కారేతబ్బో ‘‘కాయసంసగ్గం సాదియేయ్యా’’తి అవుత్తత్తాతి అధిప్పాయో. అచోపయమానాపీతి అచాలయమానాపి, పిసద్దో సమ్భావనత్థో, తేన చోపయమానా పగేవాతి దస్సేతి. ఏవం పన సతీతి చిత్తేనేవ అధివాసయమానాయ సతి పన. కిరియసముట్ఠానతాతి ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స కిరియసముట్ఠానభావో. తబ్బహులనయేనాతి ‘‘వనచరకో (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౦౧; ౩.౧౩౩), సఙ్గామావచరో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౦౮) వియ తస్సం కిరియాయం బహులతో సముట్ఠాననయేన. సాతి కిరియసముట్ఠానతా.
౬౬౦. ఏత్థాతి ఉబ్భక్ఖకఅధోజాణుమణ్డలేసు.
౬౬౨. ‘‘ఏకతో అవస్సుతే’’తి ఏత్థాపి తోపచ్చయో ఛట్ఠ్యత్థే హోతి. సామఞ్ఞవచనస్సాపి విసేసే అవట్ఠానతో, విసేసత్థినా చ విసేసస్స అనుపయోజితబ్బతో ఆహ ‘‘భిక్ఖునియా ఏవా’’తి. తత్రాతి ‘‘ఏకతో అవస్సుతే’’తిఆదివచనే. ‘‘తథేవా’’తిఇమినా కాయసంసగ్గరాగేన అవస్సుతోతి అత్థం అతిదిసతి. చతూసూతి మేథునరాగ కాయసంసగ్గరాగగేహసితపేమ సుద్ధచిత్తసఙ్ఖాతేసు చతూసు. యత్థాతి యస్మిం ఠానే.
౬౬౩. అయం పురిసో ఇతి వా ఇత్థీ ఇతి వా అజానన్తియా వాతి యోజనాతి. పఠమం.
౨. దుతియపారాజికసిక్ఖాపదం
౬౬౪. దుతియే కచ్చి నో సాతి ఏత్థ నోసద్దో నుసద్దత్థోతి ఆహ ‘‘కచ్చి ను సా’’తి. పరివారవిపత్తీతి పరిజనస్స వినాసనం. ‘‘అకిత్తీ’’తి ఏత్థ సమ్ముఖా నిన్దం గహేత్వా ‘‘అయసో’’తిఇమినా పరమ్ముఖా నిన్దా గహేతబ్బాతి దస్సేతుం వుత్తం ‘‘పరమ్ముఖగరహా వా’’తి.
౬౬౬. ‘‘యా పారాజికం ఆపన్నా’’తిఇమినా ‘‘సా వా’’తి ఏత్థ తసద్దస్స విసయం దస్సేతి. చతున్నన్తి నిద్ధారణత్థే చేతం సామివచనం, చతూసూతి అత్థో. పచ్ఛాతి సబ్బపారాజికానం పచ్ఛా. ఇమస్మిం ఓకాసేతి పఠమతతియపారాజికానమన్తరే ఠానే. ఠపితన్తి సఙ్గీతికారేహి నిక్ఖిత్తం. ఏత్థాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే. తత్రాతి దుట్ఠుల్లసిక్ఖాపదేతి. దుతియం.
౩. తతియపారాజికసిక్ఖాపదం
౬౬౯. తతియే అస్సాతి ‘‘ధమ్మేన వినయేనా’’తి పదస్స. పదభాజనం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఞత్తిసమ్పదా చేవ అనుసావనసమ్పదా చ సత్థుసాసనం నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఞత్తి…పే… సమ్పదాయ చా’’తి. సత్థుసాసనేనాతి చ సత్థు ఆణాయ. కమ్మన్తి ఉక్ఖేపనీయకమ్మం. తత్థాతి సఙ్ఘే. ‘‘వచనం నాదియతీ’’తిఆదీసు వియ సఙ్ఘం వా నాదియతీతి ఏత్థ నాదియనం నామ నానువత్తనమేవాతి ఆహ ‘‘నానువత్తతీ’’తి. తత్థాతి సఙ్ఘాదీసు. అయం తావ సంవాసోతి సహ భిక్ఖూ వసన్తి ఏత్థాతి సంవాసోతి అత్థేన అయం ఏకకమ్మాది సంవాసో నామ. ‘‘సహ అయనభావేనా’’తిఇమినా సహ అయన్తి పవత్తన్తీతి సహాయాతి వచనత్థం దస్సేతి. తేతి భిక్ఖూ. యేహి చాతి భిక్ఖూహి చ. తస్సాతి ఉక్ఖిత్తకస్స. తేనాతి ఉక్ఖిత్తకేన. అత్తనోతి ఉక్ఖిత్తకస్సాతి. తతియం.
౪. చతుత్థపారాజికసిక్ఖాపదం
౬౭౫. చతుత్థే మేథునరాగేన అవస్సుతా నాధిప్పేతా, కాయసంసగ్గరాగేన అవస్సుతావాధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘కాయసంసగ్గరాగేన అవస్సుతా’’తి. ‘‘పురిసపుగ్గలస్సా’’తిపదం న హత్థసద్దేన సమ్బన్ధితబ్బం, గహణసద్దేనేవ సమ్బన్ధితబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యం పురిసపుగ్గలేనా’’తిఆది. తన్తి గహణం, ‘‘హత్థగ్గహణ’’న్తి వుత్తవచనం ఉపలక్ఖణమత్తమేవాతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞమ్పీ’’తిఆది. తత్థ ‘‘అఞ్ఞమ్పీ’’తి హత్థగహణతో ఇతరమ్పి. అపారాజికక్ఖేత్తేతి ఉబ్భక్ఖకే అధోజాణుమణ్డలే. అస్సాతి ‘‘హత్థగ్గహణ’’న్తిపదస్స. ఏత్థాతి ‘‘అసద్ధమ్మస్స పటిసేవనత్థాయా’’తిపదే. కాయసంసగ్గోతి కాయసంసగ్గో ఏవ. తేన వుత్తం ‘‘న మేథునధమ్మో’’తి. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఏత్థాతి కాయసంసగ్గగహణే. సాధకన్తి ఞాపకం.
తిస్సిత్థియోతి భుమ్మత్థే చేతం ఉపయోగవచనం. తీసు ఇత్థీసూతి హి అత్థో, తిస్సో ఇత్థియో ఉపగన్త్వాతి వా యోజేతబ్బో. ఏసేవ నయో పరతోపి. యం మేథునం అత్థి, తం న సేవేతి యోజనా. న సేవేతి చ న సేవతి. తికారస్స హి ఏకారో. తయో పురిసేతి తీసు పురిసేసు, తే వా ఉపగన్త్వా. తయో చ అనరియపణ్డకేతి తీసు అనరియసఙ్ఖాతేసు ఉభతోబ్యఞ్జనకేసు చ పణ్డకేసు చ, తే వా ఉపగన్త్వాతి యోజనా. న చాచరే మేథునం బ్యఞ్జనస్మిన్తి అత్తనో నిమిత్తస్మిం మేథునం న చ ఆచరతి. ఇదం అనులోమపారాజికం సన్ధాయ వుత్తం. ఛేజ్జం సియా మేథునధమ్మపచ్చయాతి మేథునధమ్మకారణా ఛేజ్జం సియా, పారాజికం భవేయ్యాతి అత్థో. కుసలేహీతి పఞ్హావిసజ్జనే ఛేకేహి, ఛేకకామేహి వా. అయం పఞ్హో అట్ఠవత్థుకం సన్ధాయ వుత్తో.
పఞ్హావిసజ్జనత్థాయ చిన్తేన్తానం సేదమోచనకారణత్తా ‘‘సేదమోచనగాథా’’తి వుత్తా. విరుజ్ఝతీతి ‘‘న మేథునధమ్మో’’తి వచనేన ‘‘ఛేజ్జం సియా మేథునధమ్మపచ్చయా’’తి వచనం విరుజ్ఝతి, న సమేతీతి అత్థో. ఇతి చే వదేయ్య, న విరుజ్ఝతి. కస్మా? మేథునధమ్మస్స పుబ్బభాగత్తాతి యోజనా. ఇమినా మేథునధమ్మస్స పుబ్బభాగభూతో కాయసంసగ్గోవ ఉపచారేన తత్థ మేథునధమ్మసద్దేన వుత్తో, న ద్వయంద్వయసమాపత్తీతి దీపేతి. హిసద్దో విత్థారజోతకో. పరివారేయేవ వుత్తానీతి సమ్బన్ధో. వణ్ణావణ్ణోతి సుక్కవిసట్ఠి. ధనమనుప్పాదానన్తి సఞ్చరిత్తం. ‘‘ఇమినా పరియాయేనా’’తి ఇమినా లేసేన సమీపూపచారేనాతి అత్థో. ఏతేనుపాయేనాతి ‘‘హత్థగ్గహణం సాదియేయ్యా’’తిపదే వుత్తఉపాయేన. సబ్బపదేసూతి సబ్బేసు ‘‘సఙ్ఘాటికణ్ణగ్గహణం సాదియేయ్యా’’తిఆదీసు పదేసు. అపి చాతి ఏకంసేన, విసేసం వక్ఖామీతి అధిప్పాయో. ‘‘ఏవంనామకం ఠాన’’న్తి ఇమినా ‘‘ఇత్థంనామం ఇమస్స ఠానస్సా’’తి వచనత్థం దీపేతి.
౬౭౬. ఏకన్తరికాయ వాతి ఏత్థ వాసద్దేన ద్వన్తరికాదీనిపి సఙ్గయ్హన్తి. యేన తేనాతి యేన వా తేన వా. ద్వితిచతుప్పఞ్చఛవత్థూని పేయ్యాలవసేన వా వాసద్దేన వా గహేతబ్బాని. అపి చాతి కిఞ్చ భియ్యో, వత్తబ్బవిసేసం వక్ఖామీతి అధిప్పాయో. ఏత్థాతి ‘‘ఆపత్తియో దేసేత్వా’’తి వచనే. హీతి సచ్చం. వుత్తన్తి పరివారే వుత్తం. తత్రాతి పురిమవచనాపేక్ఖం. దేసితా ఆపత్తి గణనూపికాతి యోజనా. ఏకం వత్థుం ఆపన్నా యా భిక్ఖునీతి యోజనా. ధురనిక్ఖేపం కత్వాతి ‘‘ఇమఞ్చ వత్థుం, అఞ్ఞమ్పి చ వత్థుం నాపజ్జిస్సామీ’’తి ధురనిక్ఖేపం కత్వా. యా పన సఉస్సాహావ దేసేతీతి యోజనాతి. చతుత్థం.
సాధారణాతి భిక్ఖునీహి సాధారణా. ఏత్థాతి ‘‘ఉద్దిట్ఠా ఖో అయ్యాయో’’తిఆదివచనే.
ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయసంవణ్ణనాయ
భిక్ఖునివిభఙ్గే పారాజికకణ్డవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.
౨. సఙ్ఘాదిసేసకణ్డం
౧. పఠమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపద-అత్థయోజనా
పారాజికానన్తరస్సాతి పారాజికానం అనన్తరే ఠపితస్స, సఙ్గీతస్స వా, సఙ్ఘాదిసేసకణ్డస్సాతి సమ్బన్ధో. అయం ఈదిసా అనుత్తానత్థవణ్ణనా అనుత్తానానం పదానం అత్థస్స వణ్ణనా దాని ఇమస్మింకాలే భవిస్సతీతి యోజనా.
౬౭౮. పఠమే ఉదకం వసితం అచ్ఛాదనం అనేన కతన్తి ఉదోసితోతి వచనత్థేన భణ్డసాలా ఉదోసితం నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉదోసితన్తి భణ్డసాలా’’తి. ఏత్థ హి ఉదసద్దో ఉదకపరియాయో. సంయోగో న యుత్తోయేవ. భణ్డసాలాతి యానాదీనం భణ్డానం ఠపనసాలా. అచ్చావదథాతి ఏత్థ అతీత్యూపసగ్గో అతిక్కమనత్థో, ఆత్యూపసగ్గో ధాత్వత్థానువత్తకోతి ఆహ ‘‘అతిక్కమిత్వా వదథా’’తి.
౬౭౯. ఉస్సయవసేన వదనం ఉస్సయవాదో, సోయేవ ఉస్సయవాదికాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉస్సయవాదికా’’తిఆది. ‘‘మానుస్సయవసేన కోధుస్సయవసేనా’’తి ఇమినా ఉస్సయభేదం దస్సేతి. సాతి ఉస్సయవాదికా. అత్థతోతి సరూపతో. ఏత్థాతి పదభాజనే. అడ్డనం అభియుఞ్జనం అడ్డోతి కత్వా ద్విన్నం జనానం అడ్డో వోహారికానం వినిచ్ఛయకారణం హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘అడ్డోతి వోహారికవినిచ్ఛయో వుచ్చతీ’’తి, ముద్ధజతతియక్ఖరోయేవ. యన్తి అడ్డం. యత్థాతి యస్మిం కిస్మించి ఠానే. ద్విన్నం అడ్డకారకానం వోహారం జానన్తీతి వోహారికా, అక్ఖదస్సా, తేసం. ద్వీసు జనేసూతి అడ్డకారకేసు జనేసు ద్వీసు. యో కోచీతి అడ్డకారకో వా అఞ్ఞో వా యో కోచి.
ఏత్థాతి ‘‘ఏకస్స ఆరోచేతీ’’తిఆదివచనే. యత్థ కత్థచీతి యంకిఞ్చి ఠానం ఆగతేపీతి సమ్బన్ధో. అథాతి పచ్ఛా. సాతి భిక్ఖునీ. సోతి ఉపాసకో.
‘‘కప్పియకారకేనా’’తిపదం ‘‘కథాపేతీ’’తిపదే కారితకమ్మం. తత్థాతి కప్పియకారకఇతరేసు. వోహారికేహి కతేతి సమ్బన్ధో. గతిగతన్తి చిరకాలపత్తం. సుతపుబ్బన్తి పుబ్బే సుతం. అథాతి సుతపుబ్బత్తా ఏవ. తేతి వోహారికా, దేన్తీతి సమ్బన్ధో.
పఠమన్తి సమనుభాసనతో పుబ్బం. ఆపత్తీతి ఆపజ్జనం. ఏతస్సాతి సఙ్ఘాదిసేసస్స. అయం హీతి అయం ఏవ, వక్ఖమానో ఏవాతి అత్థో. ఏత్థాతి పదభాజనే. సహ వత్థుజ్ఝాచారాతి వత్థుజ్ఝాచారేన సహ, వాక్యమేవ, న సమాసో. వత్థుజ్ఝాచారాతి కరణత్థే నిస్సక్కవచనం దట్ఠబ్బం. తేన వుత్తం ‘‘సహ వత్థుజ్ఝాచారేనా’’తి. భిక్ఖునిన్తి ఆపత్తిమాపన్నం భిక్ఖునిం. సఙ్ఘతోతి భిక్ఖునిసఙ్ఘమ్హా. అనీయసద్దో హేతుకత్తాభిధాయకోతి ఆహ ‘‘నిస్సారేతీతి నిస్సారణీయో’’తి. భిక్ఖునిసఙ్ఘతో నిస్సరతి, నిస్సారియతి వా అనేనాతి నిస్సారణీయోతి కరణత్థోపి యుత్తోయేవ. తత్థాతి పదభాజనే. యన్తి సఙ్ఘాదిసేసం. సోతి సఙ్ఘాదిసేసో. పదభాజనస్స అత్థో కారణోపచారేన దట్ఠబ్బో. హీతి సచ్చం. కేనచీతి పుగ్గలేన, న నిస్సారీయతీతి సమ్బన్ధో. తేన ధమ్మేన కరణభూతేన, హేతుభూతేన వా. సోతి ధమ్మో.
అడ్డకారకమనుస్సేహి వుచ్చమానాతి యోజనా. సయన్తి సామం. తతోతి గమనతో, పరన్తి సమ్బన్ధో. భిక్ఖునియా వా కతం ఆరోచేతూతి యోజనా.
ధమ్మికన్తి ధమ్మేన సభావేన యుత్తం. యథాతి యేనాకారేన. తన్తి ఆకారం. తత్థాతి ‘‘అనోదిస్స ఆచిక్ఖతీ’’తి వచనే.
ధుత్తాదయోతి ఆదిసద్దేన చోరాదయో సఙ్గణ్హాతి. సాతి ఆచిక్ఖనా. తన్తి ఆచిక్ఖనం. తేసన్తి గామదారకాదీనం. దణ్డన్తి ధనదణ్డం. గీవా హోతీతి ఇణం హోతి. అధిప్పాయే సతిపీతి యోజనా. తస్సాతి అనాచారం చరన్తస్స.
కేవలం హీతి కేవలమేవ. తన్తి రక్ఖం. కారకేతి అనాచారస్స కారకే. తేస+?న్తి కారకానం.
తేసన్తి హరన్తానం. ‘‘అనత్థకామతాయా’’తి ఇమినా భయాదినా వుత్తే నత్థి దోసోతి దస్సేతి. హీతి లద్ధదోసజోతకో. అత్తనో వచనకరం…పే… వత్తుం వట్టతీతి అత్తనో వచనం ఆదియిస్సతీతి వుత్తే వచనం అనాదియిత్వా దణ్డే గహితేపి నత్థి దోసో దణ్డగహణస్స పటిక్ఖిత్తత్తా. దాసదాసీవాపిఆదీనన్తి ఆదిసద్దేన ఖేత్తాదయో సఙ్గయ్హన్తి.
వుత్తనయేనేవాతి అతీతం ఆరబ్భ ఆచిక్ఖనే వుత్తనయేన ఏవ. ‘‘ఆయతిం అకరణత్థాయా’’తి ఇమినా అనాగతం ఆరబ్భ ఓదిస్స ఆచిక్ఖనం దస్సేతి. ‘‘కేన ఏవం కత’’న్తి పుచ్ఛాయ అతీతే కతపుబ్బం పుచ్ఛతి. సాపీతి పిసద్దో వుత్తసమ్పిణ్డనత్థో. హీతి సచ్చం, యస్మా వా.
వోహారికా దణ్డేన్తీతి సమ్బన్ధో. దణ్డేన్తీతి వధదణ్డేన చ ధనదణ్డేన చ ఆణం కరోన్తి.
యో చాయన్తి యో చ అయం. భిక్ఖునీనం యో అయం నయో వుత్తో, ఏసేవ నయో భిక్ఖూనమ్పి నయోతి యోజనా. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి వుత్తవచనమేవ విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘భిక్ఖునోపి హీ’’తిఆది. ‘‘తథా’’తిఇమినా ‘‘ఓదిస్సా’’తిపదం అతిదిసతి. తే చాతి తే చ వోహారికా. హీతి సచ్చం, యస్మా వాతి. పఠమం.
౨. దుతియసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదం
౬౮౨. దుతియే వరితబ్బం ఇచ్ఛితబ్బన్తి వరం, తమేవ భణ్డన్తి వరభణ్డన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మహగ్ఘభణ్డ’’న్తి. ‘‘ముత్తా’’తిఆదినా తస్స సరూపం దస్సేతి.
౬౮౩. ఆపుబ్బో లోకసద్దో అభిముఖం లోకనత్థో హోతి, ఉపుబ్బో ఉద్ధం లోకనత్థో, ఓపుబ్బో అధో లోకనత్థో, విపుబ్బో ఇతో చితో చ వీతిహరణలోకనత్థో, అపపుబ్బో ఆపుచ్ఛనత్థో. ఇధ పన అపపుబ్బత్తా ఆపుచ్ఛనత్థోతి ఆహ ‘‘అనాపుచ్ఛిత్వా’’తి. మల్లగణ భటిపుత్త గణాదికన్తిఆదీసు మల్లగణో నామ నారాయనభత్తికో గణో. భటిపుత్తగణో నామ కుమారభత్తికో గణో. ఆదిసద్దేన అఞ్ఞమ్పి గామనిగమే అనుసాసితుం సమత్థం గణం సఙ్గణ్హాతి. అథ వా మల్లగణోతి మల్లరాజూనం గణో. తే హి గణం కత్వా కుసినారాయం రజ్జం అనుసాసన్తి, తే సన్ధాయ వుత్తం ‘‘మల్లగణో’’తి. భటిపుత్తగణోతి లిచ్ఛవిగణో పరియాయన్తరేన వుత్తో. లిచ్ఛవిరాజూనఞ్హి పుబ్బరాజానో భటినామకస్స జటిలస్స పుత్తా హోన్తి, తేసం వంసే పవత్తా ఏతరహి లిచ్ఛవిరాజానోపి భటిపుత్తాతి వుచ్చన్తి. జటిలో పన బారాణసిరఞ్ఞో పుత్తే నదిసోతేన వుయ్హమానే నదితో ఉద్ధరిత్వా అత్తనో అస్సమే పుత్తం కత్వా భరణత్తా పోసనత్తా భటీతి వుచ్చతి, తస్స పుత్తత్తా లిచ్ఛవిగణో భటిపుత్తోతి వుచ్చతి. తేపి గణం కత్వా వేసాలియం రజ్జం అనుసాసన్తి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘భటిపుత్తగణో’’తి. ధమ్మగణో నామ సాసనధమ్మభత్తికో గణో. గన్ధికసేణీతి గన్ధకారానం సమజాతికానం సిప్పికానం గణో. దుస్సికసేణీతి దుస్సకారానం సమజాతికానం పేసకారానం గణో. ఆదిసద్దేన తచ్ఛకసేణిరజకసేణిఆదయో సఙ్గయ్హన్తి. యత్థ యత్థాతి యస్మిం యస్మిం ఠానే. హీతి సచ్చం. తే ఏవాతి గణాదయో ఏవ. పున తేతి గణాదయో. ఇదన్తి ‘‘గణం వా’’తిఆదివచనం. ఏత్థాతి రాజాదీసు. సఙ్ఘాపుచ్ఛనమేవ పధానకారణన్తి ఆహ ‘‘భిక్ఖునిసఙ్ఘో ఆపుచ్ఛితబ్బోవా’’తి. కప్పగతికన్తి కప్పం గచ్ఛతీతి కప్పగతా, సా ఏవ కప్పగతికా, తం.
కేనచి కరణీయేన ఖణ్డసీమం అగన్త్వా కేనచి కరణీయేన భిక్ఖునీసు పక్కన్తాసూతి యోజనా. నిస్సితకపరిసాయాతి అన్తేవాసికపరిసాయ. వుట్ఠాపేన్తియాతి ఉపసమ్పాదేన్తియాతి. దుతియం.
౩. తతియసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదం
౬౯౨. తతియే దుతియేన పాదేన అతిక్కన్తమత్తేతి సమ్బన్ధో. పరిక్ఖేపారహట్ఠానం నామ ఘరూపచారతో పఠమలేడ్డుపాతో. సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అపి చేత్థా’’తిఆది. ఏత్థాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే. ఉపచారే వాతి అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స పరిక్ఖేపారహట్ఠానే వా. తతోతి గామన్తరతో, ఖణ్డపాకారేన వా వతిఛిద్దేన వా పవిసితున్తి సమ్బన్ధో.
సమ్బద్ధా వతి ఏతేసన్తి సమ్బద్ధవతికా, ద్వే గామా. విహారన్తి భిక్ఖునివిహారం. తతో పన గామతోతి తతో ఇతరగామతో పన, నిక్ఖన్తాయ భిక్ఖునియా ఠాతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఉస్సారణా వాతి మనుస్సానం ఉస్సారణా వా.
జనాతి గామభోజకా జనా. ఏకం గామన్తి యంకిఞ్చి ఇచ్ఛితం ఏకం గామం. తతోతి గామతో. ‘‘కస్మా’’తి ఇమాయ పుచ్ఛాయ ‘‘విహరతో ఏకం గామం గన్తుం వట్టతీ’’తి వచనస్స కారణం పుచ్ఛతి. ‘‘విహారస్స చతుగామసాధారణత్తా’’తిఇమినా విసజ్జనేన తం పుచ్ఛం విసజ్జేతి.
యత్థాతి యస్సం నదియం. ఉత్తరన్తియా ఏకద్వఙ్గులమత్తమ్పి అన్తరవాసకో తేమియతి, సా నదీ నామాతి యోజనా. యథా నివసియమానాయ తిమణ్డలపటిచ్ఛాదనం హోతి, ఏవం నివత్థాయాతి యోజనా. భిక్ఖునియా ఉత్తరన్తియా అన్తరవాసకోతి సమ్బన్ధో. యత్థ కత్థచీతి యస్మిం కిస్మించి ఠానే. ‘‘సేతునా గచ్ఛతి, అనాపత్తీ’’తిఇమినా పదసా ఉత్తరన్తియా ఏవ ఆపత్తీతి దస్సేతి. ఉత్తరణకాలేతి నదితో ఉత్తరణకాలే. ఆకాసగమనన్తి ఇద్ధియా గమనం. ఆదిసద్దేన హత్థిపిట్ఠిఆదయో సఙ్గణ్హాతి. అక్కమన్తియాతి అతిక్కమన్తియా. ఏత్థాతి ద్వీసు తీసు భిక్ఖునీసు. ఓరిమతీరమేవాతి అపారతీరమేవ. తమేవ తీరన్తి ఓరిమతీరమేవ. పచ్చుత్తరతీతి పటినివత్తిత్వా ఉత్తరతి.
కురుమానా భిక్ఖునీ కరోతీతి యోజనా. అస్సాతి భిక్ఖునియా అజానన్తియా ఏవ చాతి సమ్బన్ధో, అనాదరే చేతం సామివచనం. అథ పనాతి అథసద్దో యదిపరియాయో, కిరియాపదేన యోజేతబ్బో. అథ అచ్ఛతి, అథ న ఓతరతీతి అత్థో. అచ్ఛతీతి వసతి. హీతి సచ్చం. ఇధాతి ‘‘ఏకా వా రత్తిం విప్పవసేయ్యా’’తిపదే.
ఏవం వుత్తలక్ఖణమేవాతి ఏవం అభిధమ్మపరియాయేన వుత్తలక్ఖణమేవ. తం పనేతన్తి తం పన అరఞ్ఞం. తేనేవాతి ఆపన్నహేతునా ఏవ. అట్ఠకథాయన్తి మహాఅట్ఠకథాయం. భిక్ఖునీసు పవిసన్తీసూతి సమ్బన్ధో, నిద్ధారణత్థే చేతం భుమ్మవచనం. ఏత్థాతి దస్సనూపచారసవనూపచారేసు. యత్థ ఓకాసే ఠితం దుతియికా పస్సతి, సో ఓకాసో దస్సనూపచారో నామాతి యోజనా. సాణిపాకారన్తరికాపీతి సాణిపాకారేన బ్యవహికాపి. యత్థ ఓకాసే ఠితా…పే… సద్దం సుణాతి, సో ఓకాసో సవనూపచారో నామాతి యోజనా. మగ్గమూళ్హసద్దేనాతి మగ్గే మూళ్హానం సద్దేన. ధమ్మస్సవనారోచనసద్దేనాతి ధమ్మస్సవనత్థాయ ఆరోచనానం సద్దేన. మగ్గమూళ్హసద్దేన సద్దాయన్తియా సద్దం సుణాతి వియ చ ధమ్మస్సవనారోచనసద్దేన సద్దాయన్తియా సద్దం సుణాతి వియ చ ‘‘అయ్యే’’తి సద్దాయన్తియా సద్దం సుణాతీతి యోజనా. సద్దాయన్తియాతి సద్దం కరోన్తియా. నామధాతు హేసా. ఏవరూపేతి ‘‘మగ్గమూళ్హసద్దేన వియా’’తిఆదినా వుత్తే ఏవరూపే.
తిత్థాయతనం సఙ్కన్తా వాతి తిత్థీనం వాసట్ఠానం సఙ్కన్తా వా. ఇమినా ‘‘పక్ఖసఙ్కన్తా’’తి ఏత్థ పక్ఖసద్దస్స పటిపక్ఖవాచకత్తా తేన సాసనపటిపక్ఖా తిత్థియా ఏవ గహేతబ్బాతి దస్సేతి. తిత్థియా హి సాసనస్స పటిపక్ఖా హోన్తీతి. తతియం.
౪. చతుత్థసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదం
౬౯౪. చతుత్థే పాదస్స ఠపనకం పీఠం పాదపీఠం. పాదస్స ఠపనకా కథలికా పాదకథలికాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పాదపీఠం నామా’’తిఆది. అనఞ్ఞాయాతి ఏత్థ యకారో త్వాపచ్చయస్స కారియోతి ఆహ ‘‘అజానిత్వా’’తి. నేత్థారవత్తేతి ఉక్ఖేపనీయకమ్మతో నిత్థరణకారణే వత్తే. ‘‘వత్తమాన’’న్తిఇమినా ‘‘వత్తన్తి’’న్తి ఏత్థ అన్తపచ్చయం నయేన దస్సేతీతి. చతుత్థం.
౫. పఞ్చమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదం
౭౦౧. పఞ్చమే ‘‘ఏకతో అవస్సుతే’’తి ఏత్థ హేట్ఠా వుత్తనయేన ‘‘ఏకతో’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తేపి భిక్ఖునియా ఏవ గహేతబ్బభావఞ్చ తోపచ్చయస్స ఛట్ఠుత్థే పవత్తభావఞ్చ అవస్సుభపదే భావత్థఞ్చ దస్సేతుం వుత్తం ‘‘భిక్ఖునియా అవస్సుతభావో దట్ఠబ్బో’’తి. ఏతన్తి ‘‘భిక్ఖునియా అవస్సుతభావో’’తి వచనం. తన్తి అవచనం. పాళియాతి ఇమాయ సిక్ఖాపదపాళియాతి. పఞ్చమం.
౬. ఛట్ఠసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదం
౭౦౫. ఛట్ఠే యతో త్వన్తి ఏత్థ కారణత్థే తోపచ్చయోతి ఆహ ‘‘యస్మా’’తి. కస్సా హోన్తీతి ఉయ్యోజికాఉయ్యోజితాసు కస్సా భిక్ఖునియా హోన్తీతి యోజనా. న దేతీతి ఉయ్యోజికా ఉయ్యోజితాయ న దేతి. న పటిగ్గణ్హాతీతి ఉయ్యోజితా ఉయ్యోజికాయ హత్థతో న పటిగ్గణ్హాతి. పటిగ్గహో తేన న విజ్జతీతి తేనేవ కారణేన ఉయ్యోజికాయ హత్థతో ఉయ్యోజితాయ పటిగ్గహో న విజ్జతి. ఆపజ్జతి గరుకం, న లహుకన్తి ఏవం సన్తేపి ఉయ్యోజికా గరుకమేవ సఙ్ఘాదిసేసాపత్తిం ఆపజ్జతి, న లహుకం. తఞ్చాతి తం ఆపజ్జనఞ్చ. పరిభోగపచ్చయాతి ఉయ్యోజికాయ పరిభోగసఙ్ఖాతా కారణాతి అయం గాథాయత్థో.
ఇతరిస్సా పనాతి ఉయ్యోజితాయ పన భిక్ఖునియా. పఠమసిక్ఖాపదేతి పఞ్చమసిక్ఖాపదే. పఞ్చమసిక్ఖాపదఞ్హి ఇమినా సిక్ఖాపదేన యుగళభావేన సదిసత్తా ఇమం ఉపాదాయ పఠమన్తి వుత్తన్తి. ఛట్ఠం.
౭. సత్తమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదం
౭౦౯. సత్తమే యావతతియకపదత్థోతి ‘‘యావతతియక’’న్తి ఉచ్చారితస్స పదస్స అత్థో వేదితబ్బోతి సమ్బన్ధోతి. సత్తమం.
౮. అట్ఠమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదం
౭౧౫. అట్ఠమే కిస్మించిదేవ అధికరణేతి నిద్ధారణీయస్స నిద్ధారణసముదాయేన అవినాభావతో ఆహ ‘‘చతున్న’’న్తి. కస్మా పన నిద్ధారణసముదాయనిద్ధారణీయభావేన వుత్తం, నను పదభాజనే చత్తారిపి అధికరణాని వుత్తానీతి ఆహ ‘‘పదభాజనే పనా’’తిఆదీతి. అట్ఠమం.
౯. నవమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదం
౭౨౩. నవమే సంసట్ఠసద్దో మిస్సపరియాయోతి ఆహ ‘‘మిస్సీభూతా’’తి. ‘‘అననులోమేనా’’తిఇమినా ‘‘అననులోమికేనా’’తి ఏత్థ ఇకసద్దో స్వత్థోతి దస్సేతి. కోట్టనఞ్చ పచనఞ్చ గన్ధపిసనఞ్చ మాలాగన్థనఞ్చ. ఆదిసద్దేన అఞ్ఞేపి అననులోమికే కాయికే సఙ్గణ్హాతి. సాసనాహరణఞ్చ పటిసాసనహరణఞ్చ సఞ్చరిత్తఞ్చ. ఆదిసద్దేన అఞ్ఞేపి అననులోమికే వాచసికే సఙ్గణ్హాతి. ఏతాసన్తి భిక్ఖునీనం. సిలోకోతి యసోతి. నవమం.
౧౦. దసమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదం
౭౨౭. దసమే ఏవాచారాతి ఏత్థ నిగ్గహితలోపవసేన సన్ధీతి ఆహ ‘‘ఏవంఆచారా’’తి. ‘‘యాదిసో’’తిఆదినా ఏవంసద్దస్స నిదస్సనాదీసు (అభిధానప్పదీపికాయం ౧౧౮౬ గాథాయం) ఏకాదససు అత్థేసు ఉపమత్థం దస్సేతి. సబ్బత్థాతి ‘‘ఏవంసద్దా ఏవంసిలోకా’’తి సబ్బేసు పదేసు. ఉఞ్ఞాయాతి ఏత్థ ఓకారవిపరీతో ఉకారోతి ఆహ ‘‘అవఞ్ఞాయా’’తి. ‘‘నీచం కత్వా జాననాయా’’తి ఇమినా అవసద్దో నీచత్థో, ఞాధాతు అవబోధనత్థోతి దస్సేతి. ‘‘పరిభవఞ్ఞాయా’’తి వత్తబ్బే ఉత్తరపదలోపవసేన ‘‘పరిభవేనా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పరిభవిత్వా జాననేనా’’తి. అక్ఖన్తియాతి ఏత్థ సహనఖన్తియేవాధిప్పేతా, నేవ అనులోమఖన్తి, న దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అసహనతాయా’’తి. వేభస్సియాతి ఏత్థ విసేసేన భాసేతి ఓభాసేతీతి విభాసో ఆనుభావో, విభాసో ఇమస్స సఙ్ఘస్స అత్థీతి విభస్సో సఙ్ఘో, బహ్వత్థే చ అతిసయత్థే చ సపచ్చయో హోతి. కస్మా? మన్తుపచ్చయత్థత్తా ‘‘లోమసో’’తిఆదీసు (జా. ౧.౧౪.౫౭) వియ, బహుఆనుభావో అతిసయఆనుభావో సఙ్ఘోతి వుత్తం హోతి, సంయోగపరత్తా ఆకారస్స రస్సో. విభస్సస్స భావో వేభస్సియం, బహుఆనుభావో అతిసయఆనుభావోయేవ. ఇతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘బలవభస్సభావేనా’’తి. తత్థ బలవఇతి పదేన మన్తుఅత్థే పవత్తస్స సప్పచ్చయస్స బహ్వత్థఞ్చ అతిసయత్థఞ్చ దస్సేతి, భావఇతి పదేన ణియపచ్చయస్స భావత్థం, ఏనఇతి పదేన నిస్సక్కవచనస్స కరణత్థే పవత్తభావం దస్సేతి. తమేవత్థమావికరోన్తో ఆహ ‘‘అత్తనో బలవప్పకాసనేనా’’తి. తత్థ అత్తనోతి అత్తసఙ్ఖాతస్స సఙ్ఘస్స. బలవప్పకాసనేనాతి బహుఆనుభావప్పకాసనేన, అతిసయఆనుభావప్పకాసనేన వా. బలవప్పకాసనం నామ అత్థతో పరేసం సముత్రాసనమేవాతి ఆహ ‘‘సముత్రాసనేనాతి అత్థో’’తి. దుబ్బలభావేనాతి ఏత్థ భావఇతిపదేన ణ్యపచ్చయస్స భావత్థం, ఏనఇతిపదేన నిస్సక్కవచనస్స కరణత్థం దస్సేతీతి దట్ఠబ్బం. సబ్బత్థాతి ‘‘ఉఞ్ఞాయా’’తిఆదీసు సబ్బేసు పదేసు. చసద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి ఆహ ‘‘ఏవం సముచ్చయత్థో దట్ఠబ్బో’’తి. వివిచ్చథాతి ఏత్థ వీత్యూపసగ్గో వినాసద్దత్థో, విచధాతు సత్తత్థోతి ఆహ ‘‘వినా హోథా’’తి. దసమం.
అనన్తరా పక్ఖిపిత్వాతి సమ్బన్ధో. మహావిభఙ్గతో ఆహరితాని ఇమాని తీణి సిక్ఖాపదానీతి యోజనా. నవ పఠమాపత్తికా వేదితబ్బాతి సమ్బన్ధో. సబ్బేపి ధమ్మాతి యోజనా. ఏత్థాతి ‘‘ఉద్దిట్ఠా ఖో’’తిఆదిపాఠే. తం పనాతి పక్ఖమానత్తం పనాతి.
ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయసంవణ్ణనాయ
భిక్ఖునివిభఙ్గే
సత్తరసకవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.
౩. నిస్సగ్గియకణ్డం
౧. పఠమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపద-అత్థయోజనా
తింస నిస్సగ్గియా యే ధమ్మా భిక్ఖునీనం భగవతా పకాసితా, తేసం ధమ్మానం దాని ఇమస్మిం కాలే అయం సంవణ్ణనాక్కమో భవతీతి యోజనా.
౭౩౩. పఠమే ఆమత్తికాపణన్తి ఏత్థ ఆమత్తసద్దో భాజనపరియాయోతి ఆహ ‘‘భాజనానీ’’తి. భాజనాని హి అమన్తి పరిభుఞ్జితబ్బభావం గచ్ఛన్తీతి ‘‘అమత్తానీ’’తి వుచ్చన్తి. అమత్తాని విక్కిణన్తీతి ‘‘ఆమత్తికా’’తి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తానీ’’తిఆది. తేసన్తి ఆమత్తికానం. తం వాతి ఆమత్తికాపణం వా.
౭౩౪. ‘‘సన్నిధి’’న్తి ఇమినా సంనిపుబ్బో చిసద్దో ఉచిననత్థోతి దస్సేతి. హిసద్దో విసేసజోతకో. తత్థాతి మహావిభఙ్గే. ఇధాతి భిక్ఖునివిభఙ్గే.
ఇదమ్పీతి ఇదం సిక్ఖాపదమ్పి. పిసద్దో మహావిభఙ్గసిక్ఖాపదం అపేక్ఖతీతి. పఠమం.
౨. దుతియనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదం
౭౩౮. దుతియే అహతచోళానమ్పి సేదమలాదికిలిన్నే విరూపత్తా ‘‘జిణ్ణచోళా’’తి వుత్తం. ‘‘అపి అయ్యాహీ’’తిఇమినా ‘‘అప అయ్యాహీ’’తిపదవిభాగం నివత్తేతి.
౭౪౦. సబ్బమ్పి ఏతం చీవరన్తి యోజనా. ఏవం పటిలద్ధన్తి ఏవం నిస్సజ్జిత్వా లద్ధం. యథాదానేయేవాతి యథా దాయకేహి దిన్నం, తస్మిం దానేయేవ ఉపనేతబ్బం, అకాలచీవరేయేవ పక్ఖిపితబ్బన్తి అత్థోతి. దుతియం.
౩. తతియనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదం
౭౪౩. తతియే హన్దసద్దో వవస్సగ్గత్థే నిపాతోతి ఆహ ‘‘హన్దాతి గణ్హా’’తి. బహూని నిస్సగ్గియానీతి సమ్బన్ధో. సంహరిత్వాతి విసుం విసుం సఙ్ఘరిత్వాతి. తతియం.
౪. చతుత్థనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదం
౭౪౮. చతుత్థే కిణాతి అనేనాతి కయన్తి వచనత్థేన మూలం కయం నామాతి ఆహ ‘‘మూలేనా’’తి. సాతి థుల్లనన్దా, ఆహ కిరాతి సమ్బన్ధో. ఞాధాతుయా అవబోధనత్థతో అఞ్ఞమ్పి ఞాధాతుయా యాచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యాచిత్వా వా’’తి.
౭౫౨. యన్తి సబ్బితేలాది. తఞ్ఞేవాతి సబ్బితేలాదిమేవ. యమకన్తి సబ్బిం సహ తేలేన యుగళం కత్వా. వేజ్జేనాతి భిసక్కేన. సో హి ఆయుబ్బేదసఙ్ఖాతం విజ్జం జానాతీతి వేజ్జోతి చ రోగఞ్చ తస్స నిదానఞ్చ భేసజ్జఞ్చ విదతి జానాతీతిపి వేజ్జోతి చ వుచ్చతి. తతోతి వేజ్జేన వుత్తకారణా. కహాపణస్సాతి కహాపణేన, ఆభతన్తి సమ్బన్ధోతి. చతుత్థం.
౫. పఞ్చమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదం
౭౫౩. పఞ్చమే సాతి సిక్ఖమానా. అయన్తి సిక్ఖమానా. అద్ధాతి ఏకంసేన. ‘‘చేతాపేత్వా’’తి ఏత్థ చితిసద్దో జాననత్థోతి ఆహ ‘‘జానాపేత్వా’’తి. పఞ్చమం.
౬. ఛట్ఠనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదం
౭౫౮. ఛట్ఠే ఛన్దం ఉప్పాదేత్వా గహితం ఛన్దకన్తి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఛన్దక’’న్తిఆది. ధమ్మకిచ్చన్తి పుఞ్ఞకరణీయం. ధమ్మసద్దో హేత్థ పుఞ్ఞవాచకో. యన్తి వత్థుం. పరేసన్తి అత్తనా అఞ్ఞేసం. ‘‘ఏత’’న్తి ‘‘ఛన్దక’’న్తి ఏతం నామం. ‘‘అఞ్ఞస్సత్థాయ దిన్నేనా’’తిఇమినా అఞ్ఞస్స అత్థో అఞ్ఞదత్థో, దకారో పదసన్ధికరో, తదత్థాయ దిన్నో అఞ్ఞదత్థికోతి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘అఞ్ఞం ఉద్దిసిత్వా దిన్నేనా’’తిఇమినా అఞ్ఞం ఉద్దిసిత్వా దిన్నం అఞ్ఞుద్దిసికన్తి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘సఙ్ఘస్స పరిచ్చత్తేనా’’తి ఇమినా సఙ్ఘస్స పరిచ్చత్తో సఙ్ఘికోతి వచనత్థం దస్సేతి.
౭౬౨. యదత్థాయాతి యేసం చీవరాదీనం అత్థాయ. యసద్దేన సమాసభావతో పుబ్బే నిగ్గహితాగమో హోతి. తన్తి చీవరాదికం. తుమ్హేహీతి దాయకే సన్ధాయ వుత్తం. ఉపద్దవేసూతి దుబ్భిక్ఖాదిఉపసగ్గేసు. యం వా తం వాతి చీవరం వా అఞ్ఞే వా పిణ్డపాతాదికేతి యం వా తం వాతి. ఛట్ఠం.
౭. సత్తమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదం
౭౬౪. సత్తమే సఞ్ఞాచికేనాతి ఏత్థ సంసద్దస్స సయమత్థే పవత్తిభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘సయం యాచితకేనా’’తి. ఏతదేవాతి ‘‘సఞ్ఞాచికేనా’’తి పదమేవ. ఏత్థాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదేతి. సత్తమం.
౮. అట్ఠమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదం
౭౬౯. అట్ఠమే గణస్సాతి భిక్ఖునిగణస్స. ఇమినా ‘‘మహాజనికేనా’’తి ఏత్థ భిక్ఖునిగణోవ మహాజనోతి అధిప్పేతోతి దీపేతీతి. అట్ఠమం.
౯. నవమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదం
౭౭౪. నవమే ఇతోతి ఇమస్మా అట్ఠమసిక్ఖాపదతో. అధికతరన్తి అతిరేకతరన్తి. నవమం.
౧౦. దసమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదం
౭౭౮. దసమే ‘‘వినస్సతీ’’తిఇమినా ‘‘ఉన్ద్రియతీ’’తి ఏత్థ ఉదిధాతుయా నస్సనత్థం దస్సేతి ధాతూనమనేకత్థత్తా. పరిపతతీతి పరిగలిత్వా పతతి. ఇమినా నస్సనాకారం దస్సేతి. ఏత్తకమేవాతి ఏతం పరిమాణం ద్విపదమేవాతి. దసమం.
౧౧. ఏకాదసమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదం
౭౮౪. ఏకాదసమే గరుపావురణం నామ సీతకాలే పావురణవత్థన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సీతకాలే పావురణ’’న్తి. సీతకాలే హి మనుస్సా థూలపావురణం పారుపన్తి. ‘‘చతుక్కంసపరమ’’న్తి ఏత్థ కంససద్దో భుఞ్జనపత్తే చ సువణ్ణాదిలోహవిసేసే చ చతుకహాపణే చాతి తీసు అత్థేసు దిస్సతి, ఇధ పన చతుకహాపణే వత్తతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కంసో నామ చతుక్కహాపణికో హోతీ’’తి. చతుక్కంససఙ్ఖాతం పరమం ఇమస్సాతి చతుక్కంసపరమం, సోళసకహాపణగ్ఘనకం పావురణన్తి అత్థోతి. ఏకాదసమం.
౧౨. ద్వాదసమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదం
౭౮౯. ద్వాదసమే లహుపావురణం నామ ఉణ్హకాలే పావురణవత్థన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉణ్హకాలే పావురణ’’న్తి. ఉణ్హకాలే హి మనుస్సా సుఖుమపావురణం పారుపన్తీతి. ద్వాదసమం.
నిస్సగ్గియానం తింసభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మహావిభఙ్గే’’తిఆది. చీవరవగ్గతో అపనేత్వాతి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞదత్థికానీతి అఞ్ఞదత్థికపదేన వుత్తాని సిక్ఖాపదాని. ఇతీతి ఏవం. ఏకతోపఞ్ఞత్తానీతి ఏకస్సేవ పఞ్ఞత్తాని, ఉభతోపఞ్ఞత్తానీతి ఉభయేసం పఞ్ఞత్తాని. ఏత్థాతి ‘‘ఉద్దిట్ఠా ఖో’’తిఆదివచనేతి.
ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయసంవణ్ణనాయ
భిక్ఖునివిభఙ్గే
తింసకవణ్ణనాయ యోజనా సమత్తా.
౪. పాచిత్తియకణ్డం
౧. లసుణవగ్గో
౧. పఠమసిక్ఖాపద-అత్థయోజనా
తింసకానన్తరం తింసకానం అనన్తరే కాలే ఛసట్ఠిసతసఙ్గహా ఛఉత్తరసట్ఠిఅధికసతేహి సిక్ఖాపదేహి సఙ్గహితా యే ధమ్మా సఙ్గీతికారేహి సఙ్గీతా, దాని ఇమస్మిం కాలే తేసమ్పి ధమ్మానం అయం వణ్ణనా హోతీతి యోజనా.
౭౯౩. తత్థాతి తేసు ఛసట్ఠిసతసఙ్గహేసు సిక్ఖాపదేసు, పఠమసిక్ఖాపదేతి సమ్బన్ధో. ‘‘ద్వే తయో’’తి ఏత్థ వాసద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి ఆహ ‘‘ద్వే వా తయో వా’’తి. ఫోటలకేతి కన్దే, మిఞ్జే వా. ఏతన్తి ‘‘గణ్డికే’’తి ఏతం నామం. ‘‘పమాణ’’న్తిఇమినా మత్తసద్దో పమాణత్థోవ, న అప్పత్థో, నాపి అవధారణత్థోతి దస్సేతి. లసుణన్తి సేతవణ్ణమూలం మహాకన్దం. మహాకన్దో హి బ్యఞ్జనసమ్పాకాదీసు ఆమగన్ధానం అభిభవనత్తా లసీయతి కన్తీయతీతి లసుణన్తి వుచ్చతి.
సువణ్ణహంసయోనిన్తి సువణ్ణమయేన పత్తేన యుత్తం హంసయోనిం. జాతిస్సరోతి జాతిం భవం సరతి జానాతీతి జాతిస్సరో. అథాతి జాతిస్సరస్స నిప్ఫన్నత్తా. నిప్ఫన్నత్థో హి అథసద్దో. పుబ్బసినేహేనాతి పుబ్బే మనుస్సభవే భావితేన సినేహేన. తాసన్తి పజాపతియా చ తిస్సన్నం ధీతరానఞ్చ. తం పనాతి పత్తం పన.
౭౯౫. మగధేసూతి మగధరట్ఠే ఠితేసు జనపదేసు. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఇధాతి ‘‘లసుణం ఖాదేయ్యా’’తిపదే. తమ్పీతి మాగధకమ్పి. గణ్డికలసుణమేవాతి గణ్డో ఫోటో ఏతస్సత్థీతి గణ్డికం. గణ్డసద్దో హి ఫోటపరియాయో, బహుత్థే ఇకపచ్చయో. బహుగణ్డికలసుణన్తి హి వుత్తం హోతి. గణ్డసద్దో హి ఫోటే చ కపోలే చాతి ద్వీసు అత్థేసు వత్తతి, ఇధ పన ఫోటే వత్తతీతి దట్ఠబ్బం. పోత్థకేసు పన ఓట్ఠజేన చతుత్థక్ఖరేన పాఠో అత్థి, సో వీమంసిత్వా గహేతబ్బో. బహూసు హి పుబ్బపోత్థకేసు కణ్ఠజో తతియక్ఖరో చ ఓట్ఠజో చతుత్థక్ఖరో చాతి ద్వే అక్ఖరా అఞ్ఞమఞ్ఞం పరివత్తిత్వా తిట్ఠన్తి. న ఏకద్వితిమిఞ్జకన్తి ఏకమిఞ్జో పలణ్డుకో న హోతి, ద్విమిఞ్జో భఞ్జనకో న హోతి, తిమిఞ్జో హరితకో న హోతీతి అత్థో. కురున్దియం పన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. సఙ్ఖాదిత్వాతి దన్తేహి చుణ్ణవిచుణ్ణం కత్వా.
౭౯౭. పలణ్డుకోతి సుకన్దకో ఏకో లసుణవిసేసో. భఞ్జనకాదీని లోకసఙ్కేతోపదేసతో దట్ఠబ్బాని. హీతి సచ్చం. తస్సాతి చాపలసుణస్స. సభావేనేవాతి సూపసమ్పాకాదిం వినా అత్తనో సభావతో ఏవ. తన్తి మాగధకం, పక్ఖిపితున్తి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం. యత్థ కత్థచీతి యేసు కేసుచీతి. పఠమం.
౨. దుతియసిక్ఖాపదం
౭౯౯. దుతియే సందస్సనం బాధతి నిసేధేతి అస్మిం ఠానేతి సమ్బాధన్తి వచనత్థేన పటిచ్ఛన్నోకాసో సమ్బాధో నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పటిచ్ఛన్నోకాసే’’తి. ఉభో ఉపకచ్ఛకాతి ద్వే బాహుమూలా. తే హి ఉపరి యంకిఞ్చి వత్థుం కచతి బన్ధతి ఏత్థాతి ఉపకచ్ఛకాతి వుచ్చన్తి. ముత్తకరణన్తి పస్సావమగ్గో. సో హి ముత్తం కరోతి అనేనాతి ముత్తకరణన్తి వుచ్చతి. లోమో కత్తీయతి ఛిన్దీయతి ఇమాయాతి కత్తరి, తాయ వా, సుట్ఠు దళ్హం లోమం డంసతీతి సణ్డాసో, సోయేవ సణ్డాసకో, తేన వా, ఖురతి లోమం ఛిన్దతీతి ఖురో, తేన వా సంహరాపేన్తియాతి సమ్బన్ధో. సంహరాపేన్తియాతి అపనేన్తియాతి. దుతియం.
౩. తతియసిక్ఖాపదం
౮౦౩. తతియే ముత్తకరణతలఘాతనేతి ముత్తకరణస్స తలం హననం పహరణం ముత్తకరణతలఘాతనం, తస్మిం ముత్తకరణతలఘాతనే నిమిత్తభూతే. తావ మహన్తన్తి అతివియ మహన్తం. కేసరేనాపీతి కిఞ్జక్ఖేనాపి. సో హి కే జలే సరతి పవత్తతీతి కేసరోతి వుచ్చతి.
౮౦౫. గణ్డం వాతి పీళకం వా. వణం వాతి అరుం వాతి. తతియం.
౪. చతుత్థసిక్ఖాపదం
౮౦౬. చతుత్థే రఞ్ఞో ఓరోధా రాజోరోధా, పురాణే రాజోరోధా పురాణరాజోరోధాతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పురాణే’’తిఆది. ‘‘గిహిభావే’’తి ఇమినా పురాణేతి ఏత్థ ణపచ్చయస్స సరూపం దస్సేతి. చిరాచిరన్తి నిపాతపటిరూపకం. తేన వుత్తం ‘‘చిరేన చిరేనా’’తి. ‘‘సక్కోథా’’తి ఇమినా కథం తుమ్హే రాగచిత్తం పటిహనిత్వా అత్తానం ధారేథ ధారేతుం సక్కోథాతి అత్థం దస్సేతి. అనారోచితేపీతి భూతతో అనారోచితేపి.
౮౦౭. జతునాతి లాఖాయ. పట్ఠదణ్డకేతి పటుభావేన ఠాతి పవత్తతీతి పట్ఠో, సోయేవ దణ్డో పట్ఠదణ్డో, తస్స పవేసనం పట్ఠదణ్డకం, తస్మిం నిమిత్తభూతే. ఏతన్తి ‘‘జతుమట్ఠకే’’తి ఏతం వచనన్తి. చతుత్థం.
౫. పఞ్చమసిక్ఖాపదం
౮౧౦. పఞ్చమే ‘‘అతిగమ్భీర’’న్తిపదం కిరియావిసేసనన్తి ఆహ ‘‘అతిఅన్తో పవేసేత్వా’’తి. ‘‘ఉదకేన ధోవనం కురుమానా’’తి ఇమినా ‘‘ఉదకసుద్ధిక’’న్తిపదస్స ఉదకేన సుద్ధియా కరణన్తి అత్థం దస్సేతి.
౮౧౨. ద్వఙ్గులపబ్బపరమన్తి ఏత్థ ద్వే అఙ్గులాని చ ద్వే పబ్బాని చ ద్వఙ్గులపబ్బం, ఉత్తరపదే పుబ్బపదలోపో. ద్వఙ్గులపబ్బం పరమం పమాణం ఏతస్స ఉదకసుద్ధికస్సాతి ద్వఙ్గులపబ్బపరమం. విత్థారతో ద్వఙ్గులపరమం, గమ్భీరతో ద్విపబ్బపరమన్తి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘విత్థారతో’’తిఆది. అఙ్గులం పవేసేన్తియాతి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం. ‘‘చతున్నం వా’’తి ఇదం ఉక్కట్ఠవసేన వుత్తం, తిణ్ణమ్పి పబ్బం న వట్టతి, చతున్నం పన పగేవాతి అత్థోతి. పఞ్చమం.
౬. ఛట్ఠసిక్ఖాపదం
౮౧౫. ఛట్ఠే భత్తస్స విస్సజ్జనం భత్తవిస్సగ్గోతి వుత్తే భత్తకిచ్చన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భత్తకిచ్చ’’న్తి. పానీయసద్దేన పానీయథాలకం గహేతబ్బం, విధూపనసద్దేన బీజనీ గహేతబ్బా, ఉపసద్దో సమీపత్థోతి సబ్బం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏకేన హత్థేనా’’తిఆది. ‘‘అచ్చావదతీ’’తిపదస్స అతిక్కమిత్వా వదనాకారం దస్సేతి ‘‘పుబ్బేపీ’’తిఆదినా.
౮౧౭. ‘‘సుద్ధఉదకం వా హోతూ’’తిఆదినా ‘‘పానీయేనా’’తి వచనం ఉపలక్ఖణం నామాతి దస్సేతి. దధిమత్థూతి దధిమణ్డం దధినో సారో, దధిమ్హి పసన్నోదకన్తి వుత్తం హోతి. రసోతి మచ్ఛరసో మంసరసో. ‘‘అన్తమసో చీవరకణ్ణోపీ’’తి ఇమినా ‘‘విధూపనేనా’’తి వచనం నిదస్సనం నామాతి దస్సేతి.
౮౧౯. దేతీతి సయం దేతి. దాపేతీతి అఞ్ఞేన దాపేతి. ఉభయమ్పీతి పానీయవిధూపనద్వయమ్పీతి. ఛట్ఠం.
౭. సత్తమసిక్ఖాపదం
౮౨౨. సత్తమే ‘‘పయోగదుక్కటం నామా’’తి ఇమినా హేట్ఠా వుత్తేసు అట్ఠసు దుక్కటేసు పుబ్బపయోగదుక్కటం దస్సేతి. న కేవలం పుబ్బపయోగదుక్కటం ఏత్తకమేవ, అథ ఖో అఞ్ఞమ్పి బహు హోతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. సఙ్ఘట్టనేసుపీతి విలోళనేసుపి. దన్తేహి సఙ్ఖాదతీతి దన్తేహి చుణ్ణవిచుణ్ణం కరోతి. ఏత్థాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే, అఞ్ఞాయ భిక్ఖునియా కారాపేత్వాతి సమ్బన్ధో. ‘‘అఞ్ఞాయా’’తిపదం ‘‘విఞ్ఞాపేత్వా’’తి పదే కారితకమ్మం. మాతరమ్పీతి ఏత్థ పిసద్దో అఞ్ఞం విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జన్తియా పగేవాతి దస్సేతి. తాయ వాతి విఞ్ఞాపితభిక్ఖునియా వా. తన్తి ఆమకధఞ్ఞం. తన్తి మహాపచ్చరియం వుత్తవచనం. పుబ్బాపరవిరుద్ధన్తి పుబ్బాపరతో విరుద్ధం. ‘‘అఞ్ఞాయ…పే… దుక్కటమేవా’’తి పుబ్బవచనే దుక్కటమేవ వుత్తం, పున ‘‘అఞ్ఞాయ…పే… దుక్కట’’న్తి చ పచ్ఛిమవచనే పాచిత్తియఞ్చ దుక్కటఞ్చ వుత్తం, తస్మా పుబ్బాపరవిరుద్ధన్తి వుత్తం హోతి. హీతి సచ్చం, యస్మా వా.
౮౨౩. లబ్భమానం ఆమకధఞ్ఞన్తి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞం వా యంకిఞ్చీతి ముగ్గమాసాదీహి వా లాబుకుమ్భణ్డాదీహి వా అఞ్ఞం యంకిఞ్చి తిలాదిం వాతి. సత్తమం.
౮. అట్ఠమసిక్ఖాపదం
౮౨౪. అట్ఠమే నిబ్బిట్ఠరాజభటోతి ఏత్థ ఉత్తరపదస్స ఛట్ఠీసమాసఞ్చ పుబ్బపదేన బాహిరత్థసమాసఞ్చ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నిబ్బిట్ఠో’’తిఆది. తత్థ ‘‘రఞ్ఞో భతీ’’తి ఇమినా రఞ్ఞో భటో రాజభటోతి ఛట్ఠీసమాసం దస్సేతి, ‘‘ఏతేనా’’తి ఇమినా బాహిరత్థసమాసం. నిబ్బిట్ఠోతి నివిట్ఠో పతిట్ఠాపితోతి అత్థో. కేణీతి రఞ్ఞో దాతబ్బస్స ఆయస్సేతమధివచనం. ఏతేనాతి బ్రాహ్మణేన. తతోతి ఠానన్తరతో. భటసఙ్ఖాతాయ కేణియా పథత్తా కారణత్తా ఠానన్తరం భటపథన్తి ఆహ ‘‘తంయేవ ఠానన్తర’’న్తి.
౮౨౬. చత్తారిపి వత్థూనీతి ఉచ్చారాదీని. పాటేక్కన్తి పటివిసుం ఏకేకమేవ. ఉచ్చారం వాతిఆదీసు వాసద్దేన దన్తకట్ఠాదయోపి గహేతబ్బాతి ఆహ ‘‘దన్తకట్ఠ…పే… పాచిత్తియమేవా’’తి. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు ఉచ్చారాదీసూతి. అట్ఠమం.
౯. నవమసిక్ఖాపదం
౮౩౦. నవమే రోపిమహరితట్ఠానేతి రోపిమట్ఠానే చ హరితట్ఠానే చ. రోపియతి అస్మిన్తి రోపియం, తంయేవ రోపిమం యకారస్స మకారం కత్వా. ఏతానీతి ఉచ్చారాదీని. సబ్బేసన్తి భిక్ఖుభిక్ఖునీనం. యత్థ పనాతి యస్మిం ఖేత్తేతి. నవమం.
౧౦. దసమసిక్ఖాపదం
౮౩౫. దసమే సోణ్డా వాతి సురాసోణ్డా వా. మోరోతి మయూరో. సువోతి సుకో. మక్కటోతి వానరో. ఆదిసద్దేన సప్పాదయో సఙ్గణ్హాతి, మక్కటాదయోపి నచ్చన్తూతి సమ్బన్ధో. అసంయతభిక్ఖూనన్తి వాచసికకమ్మే అసంయతానం భిక్ఖూనం, ధమ్మభాణకగీతం వా హోతూతి యోజనా. తన్తియా గుణేన బద్ధా తన్తిబద్ధా. ‘‘భి’’న్తిసఙ్ఖాతో రాసద్దో ఏతిస్సాతి భేరి. కుటేన కతా భేరి కుటభేరి, తాయ వాదితం కుటభేరివాదితం, తం వా. ఉదకభేరీతి ఉదకేన పక్ఖిత్తా భేరి, తాయ వాదితమ్పి హోతూతి సమ్బన్ధో.
౮౩౬. తేసంయేవాతి యేసం నచ్చం పస్సతి, తేసంయేవ. యది పన నచ్చగీతవాదితే విసుం విసుం పస్సతి సుణాతి, పాటేక్కా ఆపత్తియోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. అఞ్ఞతోతి అఞ్ఞతో దేసతో, పస్సతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఓలోకేత్వా’’తి పదే అపేక్ఖితే ఉపయోగత్థే తోపచ్చయో హోతి. అఞ్ఞం ఓలోకేత్వాతి హి అత్థో. అఞ్ఞతో వాదేన్తే పస్సతీతి యోజనా. భిక్ఖునీ న లభతీతి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞే వత్తుమ్పీతి సమ్బన్ధో. ఉపహారన్తి పూజం. ఉపట్ఠానన్తి పారిచరియం. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు సయం నచ్చాదీసు.
౮౩౭. అన్తరారామే వాతి ఆరామస్స అన్తరే వా. బహిఆరామే వాతి ఆరామస్స బహి వా. అఞ్ఞేన వాతి సలాకభత్తాదీహి అఞ్ఞేన వా. తాదిసేనాతి యాదిసో చోరాదిఉపద్దవో, తాదిసేనాతి. దసమం.
లసుణవగ్గో పఠమో.
౨. అన్ధకారవగ్గో
౧. పఠమసిక్ఖాపద-అత్థయోజనా
౮౩౯. అన్ధకారవగ్గస్స పఠమే అప్పదీపేతి ఉపలక్ఖణవసేన వుత్తత్తా అఞ్ఞేపి ఆలోకా గహేతబ్బాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పదీపచన్దసూరియఅగ్గీసూ’’తిఆది. అస్సాతి ‘‘అప్పదీపే’’తిపదస్స.
౮౪౧. నరహోఅస్సాదాపేక్ఖా హుత్వా చ రస్సాదతో అఞ్ఞవిహితావ హుత్వా చాతి యోజనా. ఇమినా ‘‘సన్తిట్ఠతి వా సల్లపతి వా’’తి పదే కిరియావిసేసనభావం దస్సేతి. దానేన వా నిమిత్తభూతేన, పూజాయ వా నిమిత్తభూతాయ మన్తేతీతి యోజనాతి. పఠమం.
౨. దుతియసిక్ఖాపదం
౮౪౨. దుతియే ఇదమేవ పదం నానన్తి సమ్బన్ధోతి. దుతియం.